جلسه با اصلاح نکتهای دربارهٔ حرکت طبیعی و قسری آغاز میشود که در جلسهٔ قبل گفته شده بود. سپس او میگوید چرا بحث قیامت را در همین حد تمام میکند و بخش سوم سورهٔ مریم را مرور میکند. دو سخن کافران دربارهٔ قیامت، یعنی عجیببودن زندهشدن و «خیر مقاماً و احسن ندیاً»، را بسط میدهد. در ادامه از تکوین و تشریع و اسم رحمان به معنای حشر و جهنم میرسد.
اصلاح دربارهٔ حرکت طبیعی و قسری
او میگوید در جلسهٔ قبل، در پاسخ به یک پرسش، نکتهای گفته که میخواهد اصلاحش کند، هرچند این اصلاح به مطلبی که میگفته آسیبی نمیزند. به گفتهٔ او پیش از نیوتن، در طبیعیات ارسطویی، حرکت را به قسری و طبیعی تقسیم میکردند؛ حرکت قسری آن است که نیرویی چیزی را وادار به حرکت کند، و حرکت طبیعی، مثل افتادن اشیا یا حرکت سیارات، بیدخالت نیرو انجام میشود. هنر نیوتن این بود که این تقسیم را بهنوعی تغییر داد؛ انگار همیشه نیرویی هست و فرمول واحد F مساوی MA همهچیز را کنترل میکند.
او میگوید شاید صراحتاً گفته باشد که در مکانیک نیوتنی همهٔ حرکات قسری میشوند و حرکت طبیعی وجود ندارد، و این اشتباه است. حرکت طبیعی به معنایی بسیار محدود باقی میماند، یعنی حرکت مستقیمالخط یکنواخت که نیرو در آن دخالت نمیکند؛ بقیهٔ حرکات قسریاند و نیرو شتاب را تعیین میکند.
او میگوید این گفته که نیرو در طبیعیات ارسطو با سرعت و در مکانیک نیوتن با شتاب متناسب است، حرف معروفی است که خیلی دقیق نیست، چون در طبیعیات ارسطو خلأ وجود ندارد و همهٔ حرکات در ملأ انجام میشوند. پس قانون ارسطو را باید با قانون استوکس، یعنی حرکت اشیا در سیال، مقایسه کرد و آنگاه آنچه ارسطو بهطور شهودی میگوید درست است. او این را از خطاهای معمول مقایسهٔ پارادایمها میشمارد و میگوید به نظر میآید در فیزیک پس از نیوتن هم کمکم، نه خیلی، خلأ وجود ندارد؛ شاید مهمتر از بحث دارکمتر و دارکانرژی این است که به گفتهٔ خود انیشتین نسبیت عام بهنوعی بازگشت اتر بود.
حرف او این بود که در مکانیک نیوتنی سیارات به میل خودشان حرکت نمیکنند و نیروی خورشید آنها را به مدار میکشاند، در حالی که در طبیعیات ارسطویی حرکات سماوی طبیعی بودند. او میگوید انیشتین آن تصور ارسطویی را احیا کرده است، چون در نسبیت عام، که هندسهٔ فضا اقلیدسی نیست، مداری که سیاره روی آن حرکت میکند برای خود سیاره مستقیمالخط یکنواخت است و حرکت طبیعی به منظومهٔ شمسی هم میرسد.
حد بحث قیامت و سه نکتهٔ بخش سوم
او میگوید اگر بحث را تمام میکند، واقعاً به دلیل کمبود وقت یا خستگی نیست؛ احساس میکند این سوره جای مناسبی برای ورود به بحث قیامت و حشر و آخرت نیست و فکر میکند ورود به آن خیلی مناسب نباشد. ورود به این دیدگاه خاص بیست جلسه طول میکشد و باید به جاهای دیگر قرآن هم سر بزنند؛ پس در همین حد میماند که ارتباط این آیات با پیش از آنها روشن شود.
نکتهٔ اول این است که بخش سوم از آنجا آغاز میشود که انسان میپرسد آیا پس از مرگ دوباره زنده میشویم. او میگوید داستان اول سوره دربارهٔ تولد انسان است و هیچ جای قرآن مثل سورهٔ مریم به تولد نپرداخته؛ پس اگر حشر را تولد مجدد ببینند، این سوره جای مناسبی برای آن است. به گمان او این استدلال حتی به زمینهٔ دینی نیازی ندارد: متولدشدن از هیچ سختتر از دوباره متولدشدن است، و او برای توضیح به DNA اشاره میکند. پس پرسش و پاسخ این بخش از نظر منطقی ابهامی ندارد.
نکتهٔ دوم ظهور و غیاب انسانها و جانشینشدن آنهاست؛ قیامت را میتوان لحظهٔ حشر همهٔ آنها دید. نکتهٔ سوم مسئلهٔ ارث است: واژهٔ ارث مدام میآید، مثلاً در آخرین آیهٔ بخش عیسی که میگوید ما زمین را به ارث میبریم، و در پایان مجموعهٔ آیات انبیا با «من کان تقیا»، و در دعای زکریا در ابتدای سوره هم هست؛ میراث نهایی انگار خود زمین و بهشت است.
او میگوید نگاه این سوره به آخرت خاص است: توصیف بهشت و جهنم در اینجا خیلی کم است و لحظهٔ گردآمدن و قضاوت دیده میشود، نه تغییرات طبیعی و زندهشدن پیش از آن و نه نعمتها و عذابهای پس از آن. تأکیدش این است که این نگاه با محتوای سوره هماهنگ است.
دو سخن کافران و نقص شناخت
او میگوید در این بخش ابتدا سخنانی از آدمها نقل میشود که با عذرخواهی میگوید یک سری چرندیات است: قیامت و زندهشدن مردهها ممکن نیست، چون عجیب است و ندیدهاند، در حالی که تولد از هیچ را دیدهاند و عجیب نمیدانند. به گفتهٔ او این از آن است که کافر در سطوح پایین شناخت گیر میکند؛ کفر جنبهٔ شناختی دارد و در آغاز سورهٔ بقره، با «ان الذین کفروا»، کافران در پرده و حجاب توصیف میشوند و بر قلبهایشان مهر خورده است. او میپذیرد که کفر نتیجهٔ رفتارهای بد هم هست، ولی ویژگی کافر این است که در پرده است.
او میگوید میتوان تصور کرد که قوهٔ شناختی هم مثل جسم باید در طول زندگی رشد کند. کفار کارهای مربوط به رشد قوای شناختی را نمیکنند، و در مرحلهٔ اول گیر کردهاند که وزن بسیار زیادی به محسوسات میدهد؛ رشد یعنی پشت چیز ظاهری چیزهای دیگر را دیدن. او تقابل حس و عقل را در اینجا خودش «مسامحهآمیز» مینامد.
اعتراض کفار دربارهٔ قیامت این است که چنین چیزی نشنیدهایم و مردهای را زنده ندیدهایم. مؤمن در برابر آنهاست: متقین به چیزهای پنهان ایمان میآورند، و برای کسی که عقلش چیزی به او میگوید دیدن چندان مهم نیست. او میگوید شاید کافر هم از نظر عقلی بپذیرد که زندهشدن مجدد از تولد مشکلتر نیست، ولی باز احساسش این است که چون ندیده باور نمیکند.
اعتراض اول دربارهٔ امکان حشر است و جواب منطقی دارد. دربارهٔ اعتراض دوم او میگوید شاید بد نباشد واژهٔ لغو را به کار ببرد، و شاید به همین دلیل تنها توصیف بهشت در پایان بخش دوم نشنیدن حرف چرند است، تا ذهن آماده شود برای قسمتی که سخنان این آدمها نقل و جواب داده میشود. او گفتهها دربارهٔ عیسی و سخن پدر ابراهیم را نمونهٔ لغو میداند و میگوید وعده داده شده که در آن دنیا برای اهل بهشت چنین چیزی نباشد.
سخن دوم: «خیر مقاماً و احسن ندیاً»
او میگوید شاید درجهٔ چرند بودنِ سخن دوم از اولی هم بالاتر باشد: «خیر مقاماً و احسن ندیاً». او سخن آنها را چنین بازمیگوید: میگویند خدا همین الان حاکم است و به ما نعمت داده؛ معمولاً مؤمنین عدهای از فقرا هستند. اگر بهشت و جهنم را در همین دنیا ترسیم کنیم، از نظر آنها الان آنها در بهشتاند و مؤمنان در جهنم. به باور آنها همین که مقام بهتری دارند نشان میدهد که اگر دنیای دیگری هم باشد، خدا باز همینطور حکم میکند.
او میگوید مشابه این نگرش در تمام دورههای تاریخی هست: چیزهایی وضع موجود را تثبیت میکنند و کارکرد فرهنگ این است که آنچه هست را معقول جلوه دهد. به گفتهٔ او فرهنگ روشنفکری مثلاً همیشه ساز مخالف میزند و فرهنگ عامه وضع را تسکیندهنده نشان میدهد؛ ولی خودش این حرف را زیر سؤال میبرد، چون جای پرسش است که آیا فرهنگ روشنفکری هم همین کار را نمیکند؛ به نظر میآید با درجهای تغییرات همین کار را میکند.
او اعراب را مثال میزند که اصل و نسب برایشان مهمترین چیز بود؛ نعمت را از خدا یا خدایان میدانستند و کرامت از جد و آباد به ارث میرسید. بنابراین از نظر آنها حق ثروتمند است که «خیر مقاماً و احسن ندیاً» باشد، و اینکه خدا در آن دنیا همهچیز را برعکس کند مثل این است که با ما بازی میکند. هر فرهنگی برای وضع موجود توضیحی میآورد که به ارادهٔ خداوند یا قوانین طبیعی وصل میشود، و قبولش دشوار میشود که تحولی رخ دهد و برعکس شود.
جواب: چیزهای اعتباری و چیزهای حقیقی
او میگوید دو جواب هست. در جواب اول، آنچه آنها دارند در همین دنیا داده و گرفته میشود و همین آدمی که الان پول دارد ممکن است در اثر اتفاقی آن را از دست بدهد، پس خود صورت استدلال مشکل دارد. در جواب دوم، که به گفتهٔ او قرآن مدام به آن اشاره میکند، در باطن همین الان هم آن آدمی که هدایت شده در بهشت است و آنها در جهنم هستند، و کل تصورشان همراه با توهم است.
او میان چیزهای اعتباری و حقیقی تفاوت میگذارد و به کتاب اریک فروم، «داشتن و بودن»، اشاره میکند؛ به گفتهٔ او مالکیت اشیا از نوع داشتن و قراردادی است، اما دانش از نوع بودن است و جزء هستی آدم؛ ارزش پول هم بر قرارداد اجتماعی استوار است. به باور بعضیها پشتوانهٔ پول طلاست؛ او میگوید اولاً چنین نیست و ثانیاً اگر هم باشد، طلا چرا ارزش دارد.
او میگوید آدمهای سطح پایین میان آنچه طبق قرارداد دارند و آنچه واقعاً به دست آوردهاند فرق نمیگذارند و عمرشان را صرف افزودن قراردادها میکنند؛ آدمی که به رشد معنوی اهمیت میدهد از نظر فروم به بودن خود اهمیت میدهد. اهمیتدادن زیاد به مالکیت و مقام را او پذیرفتن نفوذ دیگران میداند؛ مدرک هم از همین نوع است. به نظر او در فهم بحث دنیا و آخرت مهم است که این لایههای قراردادی در آخرت از بین میروند، و فکر میکند در این سوره دو بار بر این تأکید میشود؛ دانشی که جزو بودن آدم است با او میماند، هرچند ظاهراً دانش هم برای رسیدن به آن دنیا شرایطی دارد.
به گفتهٔ او سخن کافران بر همین اشتباه بنا شده است. آنچه قراردادی است همین فردا ممکن است از بین برود، ولی دست کسی به امور غیبی و درونی نمیرسد. مؤمن معمولاً عمرش را صرف معرفت کرده و کمتر به مقام و مال میرسد؛ بهشت واقعی زندگی مؤمنان است و جهنم، نوعی ناامنی مداوم برای کسانی که بر قرارداد تکیه کردهاند؛ مثالش صفهای طولانی مقابل بانکهایی است که ورشکست شده بودند، اگر اشتباه نکند در سال ۲۹ در آمریکا. او به آیهای اشاره میکند که میگوید وقتی هدایت شده باشید، گمراه نمیتواند به شما ضرری برساند، و میگوید کسی به درون آدم هدایت شده دسترسی ندارد که چیزی از او بدزدد.
تکوین و تشریع، نهی و آرزومندی
او میگوید میان قراردادیبودن و حقیقیبودن طیفی هست و چیزی که قراردادی است لزوماً هیچ حقیقتی ندارد. این را به تکوین و تشریع، که مدام به آن اشاره میکند ولی هیچوقت دقیق واردش نمیشود، وصل میکند: در عالم تکوین همهچیز بهطور حقیقی وجود دارد و به نظر میآید جنبههای اعتباری و تشریعی، یعنی قانونگذاری و مانند آن، به جهان انسانی رفته است. او میگوید دربارهٔ داستان آفرینش چیزی را خیلی بهوضوح نگفته بود.
به نظر او معصیت آدم با معصیت شیطان تفاوت دارد: شیطان در مقابل یک امر معصیت کرد و آدم در مقابل یک نهی. او میگوید به نظر میآید نهی ویژگی انسان و به ذاتش نزدیک است؛ عالم تکوین عالم امر است و همهچیز در آن مثبت است؛ در باغ به آدم گفته شد هرچه میخواهید بخورید، ولی درختی بود که نباید از آن میخورد، و این برای بقیهٔ موجودات پیش نیامده است. او از لکان نقل میکند که ویژگی اصلی انسان آرزومندی است و آرزومندی نتیجهٔ نهی است، و میگوید مطمئناً لکان این را در تفسیر کتاب مقدس نگفته است.
او میگوید عرفا ویژگی انسان را عشق میدانند و او تا پیش از این نمیفهمید، چون فرشته هم عاشق خداست. حالا به نظر او مقصود عرفا عشقی همراه با حس جدایی و فقدان است، یعنی آتش هجران که در ملک نیست؛ نهی نمادین دربارهٔ درخت و امکان معصیت این حالت را به انسان میدهد، و به نظر او حرف لکان در اینکه نهیشدن آرزومندی را به وجود میآورد درست است؛ نماد روشن این حالت اخراجشدن از بهشت است.
او میگوید با ورود انسان به هستی انگار لایهای به آن اضافه میشود: میتوانیم قراردادها و شریعتی از خودمان ابداع کنیم و امر و نهیهایی بسازیم که ممکن است با هستی و نیازهای ما سازگار نباشد.
اسم رحمان در سوره و رحمانیت و رحیمیت
او میگوید لایهٔ تشریعی دو گونه است: تشریعی که ادیان ارائه میکنند و با تکوین منطبق است، و قانونگذاریها و فرهنگهایی که با حقیقت سازگار نیستند. آنچه از صفات الهی در عالم تکوین غلبه دارد رحمانیت است، و تفاوت رحمان و رحیم بهنوعی مثل تفاوت تکوین و تشریع است. هر موجودی به هر چیزی امر شده به نفعش است و میتواند به آن برسد، و این رحمانیت خداست.
به گفتهٔ او رحمانیت عام است و رحیمیت خاص؛ آنجا که کسی خطا میکند، توبه میکند و عفو میشود، رحیم در کار است، و در قرآن «تواب» با «رحمان» نمیآید. آدم هم پس از معصیت با رحیمبودن خدا مواجه شد. رحمانیت و رحیمیت انعکاس یک چیزند در دو بُعد تکوینی و تشریعی.
ویژگی بارز این سوره، به گفتهٔ او، اشارهٔ بسیار به اسم رحمان است، شاید حتی بیشتر از اسم الله؛ اگر صفحهٔ آخر را نگاه کنید و بشمارید، ۹ بار با فاصلهٔ خیلی کم تکرار میشود. او میگوید بحث دربارهٔ اسامی خداوند برایش راحت نیست، چون باید خیلی عمیق بفهمد. به نظر او بازگشت ما در قیامت مثل جمعشدن آن لایهٔ قراردادها و مانند آن است و در این مسیر سروکارمان با اسم رحمان میافتد.
او ارتباطهایی را که میبیند در حد «کورلیشن» میگوید، بیآنکه خیلی استدلال کند. زن به گفتهٔ او در قطب تکوین و مرد در قطب تشریع است، و از جمله نتایجی که میگیرد این است که پیامبران مرد بودند. او میان غلبهٔ رحمان در سوره و نام سورهٔ مریم رابطه میبیند، و ارثی را که در سوره مطرح است از نوع تکوینی و حقیقی میداند، چون رسالت ابراهیم به شایستگی او بسته است نه قرارداد؛ سورهٔ نساء را هم، که ارث در آن میآید، به شبکهٔ خویشاوندیای مربوط میداند که زنها پدید میآورند. او غلبهٔ اسم رحمان را دستکم بهعنوان یک پرسش مهم مطرح میکند.
رحمانیت، حشر و جهنم
او میگوید یکی از جلوههای رحمانیت در این دنیا این است که حتی آدمهایی که چیزهای بد میخواهند معمولاً به آن میرسند. برپاشدن قیامت انگار جلوهٔ رحمانی به معنای کامل است، چون چیزهای قراردادی و ذهنی از بین میرود، و جهنم هم جلوهٔ رحمان است؛ او به سورهٔ الرحمن اشاره میکند که پرسش دربارهٔ آلای خدا را پس از وصف جهنم هم تکرار میکند. بازگشت از راه جهنم هم به نظر او بساط رحمت است. آیهای را که میگوید خدا گمراه را در جهت گمراهیاش امتداد میدهد، او با تحققیافتن میلها معنا میکند.
او میگوید حشر و قیامت بهنوعی غلبهٔ رحمان است، چون جمعشدن عالم است؛ رحیمیت بعد از رحمانیت ظاهر میشود و اینکه «بسم الله الرحمن الرحیم» به همین ترتیب است واقعیت هستی است. سپس به اعتقاد ابن عربی دربارهٔ جهنم میرسد که به گمان او جزو دلایل تکفیرش بود: خلود در نار هست ولی خلود در عذاب نیست. او تأکید میکند که خودش کفر نمیگوید و فقط میگوید ابن عربی چنین اعتقادی دارد؛ آن را قبول ندارد که بخواهد از آن دفاع کند، ولی حرفهای جالبی میزند.
او به دو پرسشی که در جلسه مطرح شده بود پاسخ میدهد. دربارهٔ آنچه از آدم میماند، میگوید اعمال بهنوعی وجه حقیقی و تکوینی دارند و حقیقت اعمال در آن عالم ظاهر میشود؛ بهشت و جهنم را نمیسازند که او را در آن بیندازند. به پرسش دیگر، دربارهٔ اینکه بخشش خدا پس از قیامت به کدام بخش تبدیل میشود، جواب نمیدهد و میگوید کسی که اینطور پرسیده تشریع و تکوین را نفهمیده است؛ رحمانیت خداوند جهنم را برپا میکند و به جهنم میروند چون آن مسیر به سمت الله است.
او بازگشت به خدا را در سادهترین معنا این میگیرد که آدم به غیر خدا توجه نداشته باشد؛ برخی در نعمت مشرکاند و در بلا موحد، و او این را ملاک میگیرد که آدمی که برای موحدماندن به کتک نیاز دارد جایش جهنم است، که همین جلوهای از رحمت خداست. همه، نه فقط انسانها، به سمت الله برمیگردند؛ جهنم یکی از وسایل بازگشت است و خلود در نار هست، و پرسش ابن عربی این است که آیا خلود در نار به معنای خلود در عذاب است. در پایان به مناسبت وحوش در سورهٔ تکویر، بهعنوان حاشیه، از تفسیر گروه فرقان یاد میکند که منظور از وحوش را سرمایهدارها میدانستند.
→ متنِ کاملِ این جلسه