او میگوید این اولین جلسهای است که دربارهٔ سورهٔ مؤمنون صحبت میکنند و قصدش وارد جزئیات شدن نیست، بیشتر ساختار کلی سوره را میخواهد بگوید. اول دربارهٔ آیههایی صحبت میکند که روی او تأثیر گذاشته، بعد دربارهٔ فرم سوره و ایدهای دربارهٔ قرائت. بعد قطعهٔ اول سوره را میگوید که مؤمنین را توصیف میکند و به قطعههای بعدی میرسد.
آغاز و آیههای مؤثر
او میگوید حداقل دو سه جلسه طول میکشد و عجلهای ندارد. اسم سوره مؤمنون معلوم است از کجا آمده: از آیهٔ اول و محتوای سوره که مسئلهٔ مؤمنون در آن پررنگ است. سوره بین سوره حج و نور قرار گرفته که مفصل دربارهٔ آنها صحبت شد. قبل از بحث دوست دارد دربارهٔ بعضی آیهها که خودش به آنها علاقهمند است یا روی او تأثیر گذاشته صحبت کند.
از آیهای میگوید که پسر مریم و مادرش را نشانه میداند و لحن عجیب و صمیمانهٔ آن را شاید اوج لحن قرآن دربارهٔ آلعمران میداند. آیهٔ بعد را به دلیل سادگی زیاد برایش تأثیرگذار میداند: «کلوا من الطیبات و اعملوا صالحاً». میگوید آیههای کوتاه و بدیهی دربارهٔ رستگاری اثر خاصی میگذارند. اولویت را به آیههای اول سوره میدهد و میگوید اگر کسی تأثیر اولیه را از آن قطعه نگیرد، شاید تأثیر کل سوره به او منتقل نشود.
فرم، تکرار و موسیقی
او میگوید ساختار این سوره برایش الهامبخش بوده و یکی از نخستین جاهایی بوده که متوجه شد فهمیدن کل سوره چقدر مهم است. در سوره بازی فرمی واضحی هست: با آیههایی کوتاه و آهنگ مشابه شروع میشود و بعد از داستان انبیا، بدون مقدمه، به همان آیهها برمیگردد و چند صفت دیگر دربارهٔ مؤمنان میآورد.
او مثال میزند که در سوره نساء بحث ارث در صفحات اول تمام میشود و در آیهٔ آخر دوباره با همان ضرب و آهنگ آیهای دربارهٔ ارث میآید. میگوید این پیچیدگیهای فرمی را نمیخواهد مخصوص قرآن بداند، ولی شعر مدرن در یکی دو قرن اخیر به چنین پیچیدگیهایی رسیده.
به احساس شخصی او، منشأ این ابداعات فرمی بیشتر موسیقی کلاسیک است، چون فرم در موسیقی مرکزیتر است؛ مثلاً ملودی که فراموش میشود و در جای حساسی با واریاسیون برمیگردد. او متن قدیمیای را که پیچیدگی فرمش به حد قرآن برسد نمیشناسد. در موسیقی قطعهای میانی هست که دو بخش را به هم وصل میکند و پاساژ نام دارد، و میگوید قرآن جاهای زیادی پاساژ دارد.
ایدهٔ قرائت گروهی
او میگوید این تکرار آیات اولیه در وسط سوره تابلوست: هر کس حس میکند چیزی ساختاری میبیند و میپرسد چرا اینجا آمدند و باید دنبال چه تأثیری باشیم. ایدهای هم دارد که سالها گذشته و هیچ اقدامی برایش نکرده و امیدی هم ندارد، ولی دوست دارد جایی ثبت بکند.
او میگوید ما یک سنت قرائت قرآن داریم که مثل سنت تفسیر هیچ اهمیتی به سوره به طور خاص نمیدهد. چون هر سوره پر از آواهای مختلف است و به شدت حالت نمایش دارد، به نظرش مناسب است سوره را قاریها با نقشهای مختلف بیان کنند و جایی که جمعی حرف میزند همخوانی کنند. مثلاً کسی که صدای بمتری دارد آیات اولیه را بخواند و در تکرار همان صدا را دوباره بشنوید. او اصلاً نمیفهمد چه حسنی دارد که یک نفر جای همه حرف بزند.
او میگوید خطر این است که ابتکار به لحنهای عجیب برسد، و از خوانندهای پاپ یاد میکند که سورهای خواند و مورد اعتراض قرار گرفت. نمیخواهد قرائت حالت موسیقیایی پیدا کند: همان لحنهای متداول با قاریهای بیشتر. قرائتهای موجود را مثل کسی میداند که ارکستراسیون یک سمفونی پیچیده را حذف کند و فقط با پیانو اجرا کند.
قطعهٔ اول سوره
او میگوید این قطعه تکرار میشود، یعنی تأثیری باید گذاشته باشد که وقتی تکرار میشود برگردد؛ میگوید اگر شده روی این آیات اول مکث کنید و ۱۱ آیه اول را بخوانید. آیهٔ اول کوتاه و قاطع است و شوق ایجاد میکند که اینها کیاند. بعد شش صفت میآید که همه با الذین شروع میشود؛ بعد آیهٔ کوتاه «اولئک هم الوارثون» که مبهم است و با «الذین یرثون الفردوس هم فیها خالدون» توضیح داده میشود.
او میگوید این قطعه از ابتدا تا انتها کمالی در خودش دارد و حسی از تمامشدن؛ از نظر ریتم و محتوا پایان دوباره به اولش برمیگردد. در حدی که میفهمد هیچ خللی نمیبیند که این قطعه سورهای در جزء سیام باشد؛ شاید آدم خیلی دقیقی ناتمامیت ببیند. جوابی که خودش میتواند بدهد این است که این سوره با ادامهاش بهتر است، چون اثر این قطعه تشدید میشود.
این آیهها توصیف مؤمناناند، نه احکام؛ باید و نبایدی در کار نیست. سه آیهٔ میانی دربارهٔ اخلاق جنسی ریتم را کند میکند و مثل پرانتزی باز شده است. به گفتهٔ او این توصیفها تعریف مؤمن نیست؛ ایمان حالتی است و این ویژگیها همراه آن است.
ایمان و حالتهای مؤمنان
او میگوید قرآن وقتی از مؤمنین حرف میزند، افراد خیلی سطح بالایی را در نظر دارد، در حدی که در عرف شاید به آنها عرفا بگوییم؛ آدمهایی که به مشاهده و درک حضوری عمیقی نسبت به خداوند و قیامت رسیدهاند، نه کسانی که در حد اجمالی شنیدهاند و ایمان آوردهاند. ایمان حالتی است که حتماً با خودش نماز میآورد، نمازی که خشوع دارد. میپرسد اگر به شما نمیگفتند، خودتان نماز میخوندید؟
او میگوید آیهٔ اول توصیف مثل عکسالعمل در مقابل ایمان به خداست و آیهٔ دوم عکسالعمل ایمان به آخرت، هرچند کلمه آخرت نیامده. او میگوید آدم وقتی از لغو اعراض میکند که مطمئن باشد وقت محدودی دارد و اثر اعمالش را در آخرت میبیند. از علامه طباطبایی نقل میکند که یکی از شاگردانش میگفت بارها عبارتی میگفتند که آدم باید به فکر ابد خودش باشد، و عین عبارت یادش نیست؛ و از برنامهای تلویزیونی شنیده که در نامهای توصیه کرده کاری که به درد آخرتتون نمیخوره را نکنید. دربارهٔ بازیهای موبایل میگوید شوخی میکند.
دربارهٔ زکات میگوید مؤمن اگر پیامبری هم ندیده باشد اهل زکات است، چون شهود کرده نعمتها مال او نیست؛ و از امام خمینی نقل میکند که مؤمن نسبت به داراییاش مثل کارمند بانک است، و نمیداند خود ایشان از کسی شنیده یا نه. فعل آیهٔ «والذین هم للزکوه فاعلون» عام است و به روایت هر چیزی زکاتی دارد و زکات علم نشر آن است؛ ممکن است حتی تزکیهٔ نفس را هم شامل شود.
حفظ فروج، امانت و صلوات
حفظ فروج را، به احساس او، دشوارترین قسمت میداند. آن را به اخراج انسان از بهشت مربوط میکند، که اثری از گناه بود و به جنسیت ربط داشت، و مؤمن گویی آن مرحله را برمیگرداند. به نظر او مؤمن در حد عرفایی که وحدت را درک میکنند، حس میکند حضور در آن حالت وحدت با جنسیت مغایرت دارد.
دربارهٔ معنای «الذین هم لفروجهم حافظون» به اختلاف ترجمه اشاره میکند: ستر عورت یا عمل جنسی نکردن. به نظر او مسئله فقط زنا نکردن نیست و معنای درست ستر عورت است؛ در این معنا آیه ازواج و ما ملکت ایمانهم را استثنا میکند، مثل کسی که در خانه خدمتکار است یا موارد پزشکی.
او میگوید در بحثی دربارهٔ بخشی از سورهٔ نساء استدلال کرده بود که ارتباط با کنیز خارج از محدودهٔ ازدواج وجود ندارد؛ پس اگر کسی آن استدلال را بپذیرد، آوردن ما ملکت ایمانهم کنار ازواج در معنای رابطهٔ جنسی بیهوده است و آیه میتوانست فقط ازواج را بگوید.
دربارهٔ امانت و عهد میگوید شاید بدون ایمان هم کسی آن را رعایت کند، ولی منظور فقط امانتها و عهدهایی که بین مردم هست نیست و شامل امانت و عهد خاص میان انسان و پروردگارش هم میشود. آیهٔ آخر برنامهٔ نماز دارد و مؤمن برای حفظ آن حالت گاهگداری نماز را تجدید میکند. میگوید این آیهها آثار ایمان است، نه توصیف کسی که بنا به شریعت عمل میکند، و مؤمنان آدمهای خیلی بلندمرتبهای هستند.
از طین تا فلک
او میگوید قطعهٔ دوم، که آن را از آیهٔ ۱۲ تا ۱۶ میگیرد، تضادی ایجاد میکند: وقتی غرق توصیف انسانهای متعالیایم، یادآوری میشود که از گل شروع کردهاند. تأکید بر شروع از پایین است. میگوید این آیهها تضمین میکنند چنین مؤمنانی به بهشت میروند، ولی مانع نیست که دیگران هم شاید پس از مراحلی به بهشت بروند.
او میگوید «فتبارک الله احسن الخالقین» شاید معروفترین آیهٔ سوره باشد و بعضی از آن نتیجه میگیرند ما موجودات برتریم. «ثم انشأناه خلقاً آخر» را معمولاً دمیدهشدن روح میگیرند، ولی میشود تولد و حیات دنیوی گرفت که با «ثم انکم بعد ذالک لمیتون» روانتر میشود؛ او اصراری ندارد.
بعد از مراحل جنین، آیهای دربارهٔ هفت آسمان بالای سر ما در حیات دنیوی میآید و بعد آب از آسمان. او این قطعه را مثل پاساژ میداند که دو قطعهٔ خیلی دور را طبیعی به هم وصل میکند. آب به اندازه میآید و حیات دیگر زمین هم از همین آب است؛ بعد چهارپایان و فلک. قبلاً گفته فلک سمبل صنعت است؛ و بعد با داستان نوح همه چیز برعکس میشود: آب به جای اینکه به قدر باشد زیاد میشود.
او میگوید ربطدادن جنین به داستان نوح کار سادهای نیست و این قطعه از نظر هنری برایش جذابیت خاصی دارد. میگوید الان یک چهارم رفته و فکر نمیکند در دو جلسه بتواند تمامش کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه