او میگوید جلسه را با یادآوری قطعههای قبلی سوره و پاسخ به سؤالی دربارهٔ آیهای با عبارت «تخرج من طور سینا» شروع میکند و بعد وارد قطعهٔ چهارم میشود که مرور تاریخ انبیاست. در این قطعه تأکید روی این است که کفار نمیتوانند بپذیرند موجود خاکی با عالم نور ارتباط پیدا کرده باشد، و آیهٔ «کلوا من الطیبات» جواب آن است. در پایان به نقطهٔ عطف سوره میرسد که خطاب به پیامبر برمیگردد و به اینکه خداوند بعد از عذاب مستقیم با کفار حرف میزند.
چهار قطعهٔ سوره و مرور تاریخ انبیا
او میگوید هر قطعه از سوره با «ولقد» شروع میشود و این نشانهٔ خوبی برای جدا کردن آنهاست. قطعهٔ اول وصف مؤمنین بود؛ قطعهٔ دوم یادآوری میکند که مؤمنین هم مثل همهٔ انسانها از گل آفریده شدهاند و منشأ خاکی دارند ولی عروج کردهاند؛ قطعهٔ سوم از آب و حیات و گیاهان و حیوانات میگوید و با تکرار «و منها تأکلون» تأکید میکند که این حیات غذای ما را تأمین میکند. این آیات به داستان نوح و کشتی هم متصل میشوند.
قطعهٔ چهارم مروری بر تاریخ انبیاست که از «ولقد ارسلنا نوحاً» در آیهٔ ۲۳ شروع میشود و دستکم تا آیهٔ ۵۰ ادامه دارد؛ یک بخش دربارهٔ نوح است و بخشهای دیگر با «ثم» جدا میشوند، یعنی جانشینان نوح، سلسلهٔ انبیای بعدی و انبیای بنیاسرائیل. به گفتهٔ او طوفان نوح شروع ماجرایی است که انبیا میآیند، اقوام نمیپذیرند و نابود میشوند؛ تا زمان موسی چنین است، ولی در داستان موسی قوم نابود نمیشود و فرعون و ملأ هلاک میشوند.
طوفان نوح و پژوهشهای زمینشناسی
به گفتهٔ او دربارهٔ نوح یک جور پاکسازی سراسری صورت میگیرد. در قرآن گفته نمیشود که کل کرهٔ زمین را آب گرفت، ولی از توصیفها میفهمید که منطقهٔ خیلی بزرگی دچار طوفان یا سیل شده که ساده و نرمال نبوده، چون به نظر میآید کشتی روی کوه نشسته و موجها مثل کوهاند.
او برای تحریک کنجکاوی از تحقیقی که اخیراً انجام شده میگوید که ربطی به دین ندارد و BBC دربارهٔ آن فیلم مستندی ساخته: دو دانشمند حدس زدهاند که دریای سیاه جایی خشکی بود و در اثر واقعهای زمینشناسی آب دریای مدیترانه آنجا سرریز کرد؛ یک گروه دیگهای از زمینشناسهای، که فکر میکند روسی بودند، کف دریای سیاه را گودبرداری کردند و شواهد خوبی به دست آمده که آنجا یک موقعی خشکی بوده. این نظریهٔ زمینشناسی است، ولی چون شبیه چیزی است که از طوفان نوح تصور میکنیم جالب است.
دربارهٔ «فار التنور» میگوید آدم نباید زود هیجانزده شود که تطبیق میکند یا نه؛ ولی پدیدهای زمینشناسی هست که در خاکهای ماسهای، لایههای ماسه پر از آب میشود و در اثر تکانی مثل زلزله آب بیرون میزند، و او مستندی دیده که در آکواریوم آزمایشش کرده بودند. فکر نکنید قرآن مثل شعرا میگوید امواج به اندازهٔ کوه است؛ واقعیتی وجود دارد، مخصوصاً چون کشتی روی جودی مینشیند. او این را مسئلهای علمی میداند که شاید با پیشرفت زمینشناسان اطلاعات جالبی به دست آید.
او میگوید در بینالنهرین کتیبههایی به دست آمده که چند هزار سال پیش و پیش از تورات داستانی شبیه تورات از طوفان و کشتی نوشته است، و فکر میکند فرستادن پرنده هم در آنهاست. پیش از کشف آنها مخالفان دین داستان را احمقانه میدانستند و پس از کشف ادعا کردند که این افسانه قبلاً بوده و تورات از آنجا اقتباس کرده. او میگوید آدمها چیزی میگویند و همچنان ادامه میدهند؛ خیلی کم پیدا میشود کسی شواهد بر علیه عقاید خودش ببیند و بگوید اشتباه میکردم.
زیتون، تین و طور سینا
او به پرسشی دربارهٔ آیهای پاسخ میدهد که از شجرهای میگوید که از طور سینا میروید و روغن و خورشی برای خورندگان دارد. در سورهٔ نور زیتون را نماد نورانیت میداند: روغن نزدیک به آتش است و «یکاد زیتها یضیء و لو لم تمسسه نار». به گفتهٔ او مسیر از خاک و آب تا چیزی قابل اشتعال که شعلهاش نور دارد تمثیلی از مسیر خاک تا افلاک است، و اینجا هم به نوعی عروج در مرحلهٔ نباتی اشاره میشود؛ نسبت دادن شجره به طور سینا هم چیزهایی به ذهن میآورد.
دربارهٔ سورهٔ تین میگوید فهمیدن سورههای کوچک راحتتر از سورههای بزرگ نیست؛ خیلی چیزها در سورههای بزرگتر به تدریج کد شدهاند، مثل زیتون. او میخواهد احتمالی ایجاد کند که تین با دو نقطه با تین با تا دستهداره ارتباط داشته باشد یا به معنای خاک باشد؛ اگر انجیر هم باشد، میوهای خشک است که هیچ چربیای ندارد و به خاک نزدیک است. به گفتهٔ او آنچه آنجا اشاره میشود از خاک به افلاک رفتن است: از تین شروع میکند، بعد زیتون، طور سینین که جایی است که به موسی وحی شد، و بلد امین.
باران و آب ساکن در زمین
او میگوید در داستان نوح از بالا باران بارید و از پایین هم «و فار التنور». آیهٔ ۱۸ میگوید آبی به اندازه از آسمان فرود آوردیم و «فأسکناه فی الارض»؛ باران عادی با اندازهای میبارد ولی در داستان نوح بیاندازه باریده. «فأسکناه فی الارض» را دریاها نمیفهمد بلکه چشمهها و سفرههای زیرزمینی که درختها را مشروب میکنند، و فوران تنور را به همین آب ساکن ربط میدهد: هم آبی که از بالا میآمد از اندازه خارج شد و هم آبی که سکنا گرفته بود به طور غیرعادی جوشید.
انکار قوم نوح و ماندن در حد خاک
او میگوید در بخش نوح دعوت به توحید دیده میشود، ولی نه از نوح سخنی دربارهٔ قیامت نقل میشود و نه آنان استبعاد حیات پس از مرگ دارند؛ در بخش دوم عین دعوت نوح تکرار میشود و آنان علاوه بر انکار رسالت قیامت را هم انکار میکنند. دعوت نوح بینهایت بر توحید تأکید داشت، و به گفتهٔ او حیات پس از مرگ در تورات هم به حجم قرآن پررنگ نیست؛ توجیهش این است که بشر زمان نوح هنوز مفاهیم انتزاعی را نمیفهمید و ذهنش کودکانهتر بود.
قوم نوح میگویند این جز بشری مثل شما نیست و اگر خدا میخواست فرشتگان میفرستاد. او میگوید نکتهٔ پررنگی که مدام تکرار میشود این است که باورشان نمیشود. از اول سوره انسانهای متعالی را دیدید و بعد گفته شد همهٔ انسانها از چیز ناچیزی به وجود آمدهاند؛ اینها رشد کردند و به نورانیت رسیدند و ایمان نور است، ولی اکثریت قاطع مردم در حد خاک باقی ماندند.
به گفتهٔ او مهمترین کار اهل تین خوردن است: آیاتی که میگویند «منها تأکلون» جنبهٔ خاکی انسان را تغذیه میکنند، و به نظر او این تنها کاری است که دارند انجام میدهند. آدمی که در حد خاک مانده نمیتواند بپذیرد موجود خاکی دیگری که غذا میخورد با عالم نور ارتباط پیدا کرده؛ به نظرشان ملائکه باید از بالا بیایند. جوابشان به توحید و قیامت نیست؛ بیشتر میگویند این هم آدمی مثل شماست.
گروه دوم میگویند این بشری مثل شماست که از آنچه میخورید میخورد. او میگوید مشکل عدم ایمان به توحید و نبوت و معاد همین است: کسی که در خاک مانده شرک هم همین است و مجسمه لازم دارد، و دربارهٔ معاد، اگر متوجه بودند که از خاک ساخته شدهاند برایشان عجیب نبود که دوباره ساخته شوند. همهٔ انکارها به این برمیگردد که منشأ خود را نمیبینند و از نظر کمال انسانی به آنجا که باید نرسیدهاند.
قوم بعدی، موسی و پایان سلسلهٔ بنیاسرائیل
او میگوید قوم نوح میگویند ما از آبای خودمان چنین چیزی نشنیدیم، ولی قومهای بعدی میگویند این «اساطیر الاولین» است؛ یک بار ایراد این است که حرف جدیدی است و یک بار چون تکراری است.
از زمان موسی کتاب و شریعت میآید و جامعهٔ دینی تشکیل میشود و دیگر برای انبیای بنیاسرائیل اقوام نابود نمیشوند؛ به گفتهٔ او وجود آن جامعه و شریعت حائلی در برابر عذابها بود. موسی و هارون به سمت فرعون و ملأ میآیند و آنان میگویند آیا به دو بشر مثل خودمان ایمان بیاوریم؛ فرعون و ملأش هلاک میشوند. این سلسله با مریم و عیسی به انتها میرسد.
او میگوید به نوح نسبت دیوانگی دادهاند و به پیغمبر ما هم همین را. بیشترین چیزی که در این سه داستان مشخص است این است که نمیتوانند بپذیرند بشر به چنین جایی رسیده باشد؛ عین حرف مشترک هر سه قوم «بشر مثلکم» است، و در جاهای دیگر که به تاریخ انبیا اشاره میشود همیشه روی چنین عبارتهایی تأکید نمیشود.
«کلوا من الطیبات» و فسادهای دینی
او آیهٔ «یا ایها الرسل کلوا من الطیبات و اعملوا صالحاً» را جواب همهٔ این آدمها میداند: چیزی که آنان را به شک میانداخت این بود که پیامبران میخورند. به گفتهٔ او خوردن چون ارتباط با منشأ خاکی ماست ما را پایین نگه میدارد و ایمان و عمل صالح ما را بالا میبرد، و این دو تعارض ندارند.
او میگوید بعد از حضرت موسی فسادهای جدیدی به وجود آمد: منافقین و الذین فی قلوبهم مرض که در جوامع دینی فساد تولید میکنند و فسادی که تولید میکنند از نوع فساد دینی است، و مهمترینش این است که فرقه به وجود میآورند. دین را تحریف میکنند و آن سادگی دعوت انبیا را که دعوت به توحید و ایمان به معاد است از بین میبرند؛ حتی ممکن است در سلک روحانیت باشن.
«فذرهم فی غمرتهم» و خطاب مستقیم
آیهٔ بعد میگوید این امت شما امت واحده است که تحت پرچم توحید تشکیل شده، ولی «فتقطعوا امرهم بینهم زبرا» و هر کدومشون به آن چیزی که پیششون هست شادن. او میگوید «فذرهم فی غمرتهم حتی حین» از یک جهتی نقطه عطف سوره است چون خطاب برمیگردد به سمت پیامبر و از تاریخ انبیا وارد دوره معاصر پیامبر میشویم، هرچند خیلی نمیشود جدا کرد.
او میگوید آنها فکر میکنند که اینکه بهشان مال و فرزند میدیم، «نسارع لهم فی الخیرات بل لا یشعرون»؛ در مقابل مؤمنین از خشیت پروردگار مشفقون و «یسارعون فی الخیرات». او تقارنی میبیند: آنها اهل اکلان و منتظر خیرند که بهشان برسد، و اینها کساییان که خیر تولید میکنند و غرق در عمل صالحان؛ ماله را به دیگران میدهند و قلبهاشون ترسناکه.
او میگوید خداوند در قرآن با کفار مستقیم حرف نمیزند: خطاب به مؤمنان داریم ولی خطاب مستقیم به کافران نداریم، و سورهٔ انعام پر از «قول» است. ولی وقتی عذاب نازل میشود پرده برداشته میشود و مستقیم خطاب میشود، حتی با فرعون. او میگوید عذاب در باطنش نعمت است، چون علم پیدا میکنند، هرچند نمیشود گفت ایمان پیدا میکنند. جلسهٔ آینده قسمت معاصر و بخش پایانی را میگوید.
→ متنِ کاملِ این جلسه