او میگوید آنچه جلسهٔ قبل گفته به نظرش ناقص بود و میخواهد بحث حجاب را ادامه دهد و به موضوعهای کلی دربارهٔ فلسفهٔ احکام برگردد. نخست مدل هرم را برای صفاتی مثل زیبایی و توانایی میآورد و با آن زیبایی، زینت و جذابیت را توضیح میدهد، سپس از آن برای حجاب نتیجه میگیرد، و بعد میگوید فلسفهٔ یک حکم باید جزئیات آن را توجیه کند. در پایان چند کتاب معرفی میکند.
مدل هرم و زیبایی
او میگوید جلسهٔ قبل دربارهٔ حالت هرم داشتن همهچیز، از جمله زیبایی، گفته بود: هر صفتی سطوح پایینی دارد و میتواند به سطوح خیلی بالاتر برسد. انگار همهچیز در ورای ظواهر مراحل دیگری دارد که به خداوند وصل میشود. به کتابی به نام هرم هستی از مهدی حائری یزدی اشاره میکند و میگوید در فلسفهٔ اسلامی، در عرفان و در ادیان همهچیز را به شکل هرم میبینند، با قلهٔ هستی در بالا و عالم اجسام در قاعده.
به گفتهٔ او زیبایی از سطح جسمانی شروع میشود و پایینتر از آن زینت است، که به نظرش قرآن هم به آن اشاره میکند: چیزی اضافه بر شخص، مثل الماسی که روی گاری دنبال خود بکشند. در سطوح بالا زیبایی استقلال پیدا میکند و هرچه پایینتر بیاید به جذابیت تبدیل میشود، که انگار میخواهد طرف مقابل حتماً جذب شود. زنی که با لباس خاصی نظر دیگران را جذب میکند، به نظر او نظر را به خودش جذب نکرده است.
تقابلهای دوتایی و جمال و جلال
او میگوید یکی از بحثهای دهههای اخیر فلسفهٔ اروپا استفاده از تقابلهای دوتایی است. به نظر او در فرهنگ خودشان بین جسم و نفس و روح و مراتب بالاتر حالتی استدراجی هست و تقابلی بین روح و جسم نیست. دریدا و هلن سیکسو را نام میبرد و میگوید آنها احساس میکنند همه تقابلها را باید شکست و به اعتدال رساند، در حالی که اینطور نیست.
او میگوید تئوری کلی در قرآن انگار این است که معرفت بشر به اسما برمیگردد، پس هر تمایزی را باید به اسمای الهی ربط داد: از قدیم گفته شده زن با اسمای جمال و مرد با اسمای جلال مربوط است، و زن بیشتر به زیبایی خودش توجه دارد و مرد به توانایی خودش. یکی از حاضران میپرسد برای تشخیص زیبایی سطح بالای زن حضور او لازم است یا نه، و او پاسخ را به جای دیگری موکول میکند. شاید سادهترین توصیف ذات زنانه این باشد که دلبر بودن و نمایش زیبایی جزو آن است.
افراط در سطوح پایین و دنیای مدرن
به گفتهٔ او وقتی در سطوح بالای هرم مشکل دارید، با افراط در سطوح پایین جبران میشود. وقتی زنی به زیباییهای مراحل بالاتر نرسیده، که چیزهای رسیدنیاند و خودبهخود با زندگی حاصل نمیشوند، طبیعی است که زیبایی جسمانی حالت افراط پیدا کند، و برعکسش هم درست است: زنی که واقعاً به سطوح بالای زیبایی رسیده، تمایل زیادی به جلوهٔ جسمانی ندارد. فرهنگ میتواند این را تغییر دهد، و فرهنگی که آدمها را به دلبری جسمانی ببرد مانع رفتن به آن مراحل است.
او فکر میکند در دنیای مدرن زیباییهای سطح بالا کمیاب شده و زنها به زیباییهای جسمانی کاهش یافتهاند، و استدلالی زبانشناسانه میآورد: مثلاً در عربی سیصد واژه برای شمشیر هست که با فرهنگ عرب عجین بوده، در فارسی با واژهٔ حسن ترکیبهای زیادی ساخته میشد، و در انگلیسی از beautiful به pretty رسیدهایم که خوشگل معنی میدهد و کاملاً جسمانی است، و بعد به واژهٔ سکسی. تعجب میکند که زنها چرا واژهٔ سکس آبجکت را بد و بیراه به خودشان حساب نمیکنند.
حجاب و مبادلهٔ زیبایی و توانایی
نتیجهای که او برای حجاب میگیرد این است که حجاب به دلیل محدودیتی که در جلوهٔ جسمانی ایجاد میکند، زن را به سطح بالاتری راهنمایی میکند: وقتی جلوی ادراک جلوهٔ جسمانی گرفته شود، زن خودبهخود به چیزهای درونی تمایل پیدا میکند و بدن به سکوت وادار میشود. زنی که همهٔ زیباییاش را در جذب مردها به کار ببرد خودبهخود سکس آبجکت میشود، موجودی برای مرد، ولی هرچه به زیبایی سطح بالا برسد استقلال پیدا میکند. اصل حجاب به گفتهٔ او وسیلهای است که سطح روابط را از کف هرم بالاتر میبرد.
او میگوید مبادلهٔ بین زن و مرد انگار مبادلهٔ توانایی و زیبایی است. فکر میکند به عنوان فکت قابل استفاده است که منبع الهام شاعران مرد همیشه دیدن زیباییهای سطح بالاست، و میگوید ۹۹ درصد اشعار دربارهٔ چهره است.
روسپیگری را نمونهٔ مبادله در پایینترین سطح میداند، با پول، چیزی که نه زیبایی واقعی است و نه توانایی واقعی. به نظر او وقتی دو انسان به کمال کافی رسیده باشند طبیعی است که جذب هم شوند. آیهٔ «الطیبات للطیبین و الطیبون للطیبات» را هم او چنین ترجمه میکند که مکانیسمهایی هست که آدمهای سطح بالاتر به هم جذب میشوند و آدمهای سطح پایینتر به هم.
نوشتار و گفتار، حضور و غیاب
او میگوید به نظرش بخشی از فلسفهٔ غرب که طرفدار نوشتار در برابر گفتار و غیاب در برابر حضور است جزو فاجعههای آن است، چون اینها عمودیان، افقی نیستند؛ با اینکه حضور زنانه و غیاب مردانه باشد هم مشکل دارد. به گفتهٔ او نوشتار جسمانیتره و لولش پایینتره، و گفتار همراه با حضور یک لول بالاتر است. سرمایهسالاری با نوشتار هماهنگ است، چون نوشتار را میشود تکثیر کرد، در حالی که عرفان را نمیشود از کتاب یاد گرفت و حضور را نمیشود تکثیر کرد. دریدا را فیلسوفی میداند که عملاً به شدت از کاپیتالیسم دفاع میکند، در حالی که همهٔ روشنفکرهای فرانسوی ضد کاپیتالیسمان.
فلسفهٔ احکام و جزئیات حکم حجاب
او میگوید فکر میکند باید جایی مشخص بگیرد و بگوید جلسات تمام شد، و میخواهد دربارهٔ فلسفهٔ احکام و مشخصاً فلسفهٔ حجاب حرف بزند. از دلایلی که برای حجاب میآورند یکی این است که اگر آدمها تمام روز با مسئلهٔ جنسی درگیر باشند بهداشت روانی به خطر میافتد، و دیگری اینکه با حجاب خانواده تحکیم میشود و جنسیت از دنیای بیرون به داخل خانواده محدود میشود.
او میپرسد این دلایل کدام ویژگی حجاب را توضیح میدهند، مثلاً اینکه چهره پوشیده نباشد و بقیهٔ بدن پوشیده باشد. اگر فلسفهٔ حجاب حذف جنسیت از جهان بیرون و آوردنش داخل خانه باشد، «پس قبول بکنیم که همانجوری که مثلاً طالبان عمل میکنند درست است». ولی میگوید همهٔ آنچه دربارهٔ فلسفهٔ حجاب میگویند درست است و غلط نیست، اما حکم حجاب جایی پوشش را متوقف میکند؛ پس وقتی دربارهٔ فلسفهٔ یک حکم بحث میکنند، باید احساس کنند جزئیات حکم را به دست آوردهاند.
او میگوید میکوشد حجاب را به داستان هبوط انسان، که از کلیترین چیزها دربارهٔ انسان در فرهنگ قرآن است، و به جهانبینی ربط بدهد. فلسفهٔ احکام را باید از اصول ثابتی که جزو جهانبینی است به دست آورد؛ و به زبان عرفان، فلسفهٔ احکام گفتن یعنی شریعت را تبدیل به طریقت کردن و انطباق شریعت و طریقت را درآوردن.
کتابهایی که معرفی میکند
در پایان از احمد غزالی عبارتی را میخواند: «بدایت عشق آن است که تخم جمال از دست مشاهده در زمین خلوت دل افکند». میگوید تأکیدش این است که حجاب دل را خلوت میکند، یعنی سیگنالهای شلوغکننده را حذف کنی تا این اتفاق بیفتد. کتاب عشق صوفیانه از جلال ستاری را، که به گفتهٔ او عارف نیست ولی به متون عرفانی مسلط است، معرفی میکند و به نظرش کتاب جالبی است؛ از مجموعه آثار احمد غزالی هم یاد میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه