خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او میگوید آنچه جلسهٔ قبل گفته به نظرش ناقص بود و میخواهد بحث حجاب را ادامه دهد و به موضوعهای کلی دربارهٔ فلسفهٔ احکام برگردد. نخست مدل هرم را برای صفاتی مثل زیبایی و توانایی میآورد و با آن زیبایی، زینت و جذابیت را توضیح میدهد، سپس از آن برای حجاب نتیجه میگیرد، و بعد میگوید فلسفهٔ یک حکم باید جزئیات آن را توجیه کند. در پایان چند کتاب معرفی میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
به نظر من موضوعهای کلی دربارهٔ فلسفهٔ احکام مهم است. من تا حالا در این جلسات دربارهٔ احکام خیلی بحث نکردهام؛ میخواهم بحث دربارهٔ حجاب را ادامه بدهم و به همین موضوعهای کلی برگردیم.
هرممانندی زیبایی و صفات
زیبایی، بهعنوان یک حالت انسانی، حالتی هرممانند دارد؛ یعنی سطوح پایینی دارد و میتواند به سطوح بسیار بالاتری برسد. توانایی هم همینگونه است و همهٔ صفات به نوعی این حالت را دارند. این موضوعی کلی است که جلسهٔ قبل دربارهٔ حالت هرمیداشتن همهچیز، از جمله زیبایی، گفتم. بخشی از آنچه گفتم به نظرم ناقص آمد. آن بحث خیلی طول کشید تا منظورم را بفهمانم و نمیدانم آخرش فهماندم یا نه؛ چندان هم از آن استفاده نکردم. میکوشم در این جلسه آن را تکمیل کنم.
از دیدگاه دینی هم، بهنوعی، همهچیز چنین است. این آیه را خواندم: «بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ»؛ هر چیزی ملکوتی دارد. انگار همهچیز، فراتر از این ظواهر، مرحلههای دیگری پیدا میکند، چون همهچیز به خداوند وصل است. بنابراین شکل هرمداشتن اصطلاحی است.
هرم هستی و مهدی حائری یزدی
کتابی هست از آقای مهدی حائری یزدی، که از فیلسوفان بسیار معتبر سالهای اخیر بودند و مدتی است که درگذشتهاند. ایشان پسر شیخ عبدالکریم یزدی، مؤسس حوزهٔ علمیهٔ قم، بودند و رفتند و فلسفهٔ تحلیلی خواندند؛ در فلسفهٔ اسلامی هم از کسانی بودند که اعتبار فراوان داشتند. کتابی دارند به نام «هرم هستی» که رسالهٔ دکترای ایشان است؛ نام خوبی دارد. در عرفان — نه فقط عرفان اسلامی، بلکه در همهٔ ادیان — همهچیز را به شکل هرم میبینند و واژهٔ هرم را به کار میبرند. هستی شکل هرم دارد: قلهٔ هرم خالق هستی است و عالم اجسام در قاعدهٔ هرم قرار میگیرد. نتیجه این است که همهچیز ابعاد جسمانی پیدا میکند و مراحل بعدی هم در هرم هستی از یک طرف جسمانیت دارند: چیزهایی که با آنها برخورد میکنیم صورت جسمانی دارند. چون همهچیز به قله بسته است، بهطور پیوسته انگار یک هرم تشکیل میشود.
سطوح زیبایی و مفهوم زینت
وقتی زیبایی را اینگونه نگاه کنیم، هرم آن از سطوح پایینش که جسمانی است شروع میشود و همینطور به مراحل بالا وصل میشود. زیر حالت جسمانی یک چیز دیگر هم هست: استفاده از زیورآلات و زینت. به نظر من خود قرآن هم به این اشاره میکند که حتی بخشی از آن زیبایی جسمانی حالت زینت دارد. مفهوم کلی زینت مثل چیزی اضافی است که حالت زیبایی دارد: شما چیزی را به چیزی اضافه میکنید تا مثلاً جلوهای داشته باشد. شاید همهٔ زیبایی جسمانی هم شکل زینت نداشته باشد، ولی پایینترین لول انگار زینت است.
اگر کسی از زیورآلات استفاده کند، این اصلاً جدا از خود اوست؛ انگار از چیز دیگری، از جای دیگری آورده شده. مثل همان مثالی که من نهایتاً برای فهماندن منظورم از یک کارتون آوردم: اگر کسی ارابهای را دنبال خودش بکشد که جواهری هم روی آن باشد، این چقدر واقعاً به خود این آدم مربوط میشود؟ چیزی را دنبال خودش میکشد. آرایشکردن و استفاده از زیورآلات، در شکل اغراقشدهاش، این است که شما چیزی الماسی را روی گاریای دنبال خودتان حمل کنید.
دوگانهٔ این در عالم مردانه چنین میشود: مثلاً شبیه آن صحنهای در قرآن که قارون میخواهد اموال خودش را به نمایش بگذارد؛ آدمی را آورده که کلیدها را حمل میکند، چون اموالش آنقدر زیاد است که کلیدها را حمل میکند، به نشانهٔ اینکه من اینقدر دارم. در این صورت امر از حالت واقعی خارج میشود یا حالت قراردادی و اعتباری پیدا میکند: شما باید از چیزی پی ببرید که این آدم مثلاً مال دارد، و از مالداشتنش نشانهٔ قدرت را بفهمید؛ با واسطه باید فکر کنید تا بفهمید این یعنی چه.
به هر حال در این هرم زیبایی، زیر زیبایی به معنای جسمانی، زینتها قرار دارند. از حالتهای زینتیافته که بگذریم، من تأکید کردم که زیباییای که مثلاً در چهره پیدا میشود، چون معنا دارد، باید کمی از آن زیباییهای جسمانی معمولی که حالت زینت دارند و زینتاند متمایز شود. زینتها را به دو دسته مصنوعی و طبیعی تقسیم میکنیم که در همان هرم دنبال همدیگر میآیند.
ولی زیبایی به این چیزها ختم نمیشود. در لولهای بالاترش، مثلاً زیبایی در رفتار، زیبایی در کلام، زیبایی در حالات، سیرت هم هست؛ به اصطلاح قدیم، زیبایی سیرت را در مقابل زیبایی صورت میگذاشتند. وقتی «صورت» را به کار میبردند، منظورشان چهره نبود؛ صورت به معنای کلیای بود که در فلسفه مطرح است، در مقابل آنچه جسمانی است. همهٔ این هرمها در نهایت به چیزی مثل زیبایی ذات ختم میشوند. هر آنچه گفتم بر این مبنا بود که زن جلوهٔ صفات جمال و جلوهٔ زیبایی است؛ بنابراین همهٔ این سطوح هرم باید این زیبایی را داشته باشد و حس کند، و زیبا بودن به چیزهای خیلی سطح پایین، مثلاً جسمانی، منحصر نشود.
از ویژگیهایی که دربارهٔ این هرمها گفتم، یعنی اینگونه نگاهکردن به دنیا، دربارهٔ زیبایی بر این تأکید کردم که وقتی زیبایی را در مراحل بالایش نگاه میکنید، چیزی مستقل است. زیبایی چیزی نیست که برای مرد باشد؛ اگر ذات زن بهنوعی به زیبایی رسیده باشد، این زیبایی خودش مستقلاً، بهعنوان یک چیز، ارزش دارد و لازم نیست برای کسی جلوه کند. از یک دید، در سطوح بالا زن انگار یکجور مستقل از مرد زیباست. هرچه پایینتر بیاییم این استقلال از بین میرود؛ یعنی زیبایی جسمانی زن، هرچه در سطوح پایینتر باشد، کمکم به جذابیت برای جنس مخالف تبدیل میشود. من تأکید کردم که زیبایی همیشه بهنوعی همراه با جذابیت است، ولی برعکسش درست نیست: جذابیت لزوماً به معنای زیبایی نیست، و هر جا جذابیت ببینید لزوماً زیبایی نیست.
بنابراین در آن دوگانگی کلیای که در هستی وجود دارد و از اسمای الهی شروع میشود، بعضی اسما اسمای جمالاند، یعنی زیباییاند، و بعضی اسمای جلالاند، یعنی توانایی. این بهنوعی در تمام هستی انگار جریان دارد؛ در سطوح پایین، مثلاً بهطور ساده از نظر فیزیکی، به جذبکردن و دفعکردن تبدیل میشود که بهنوعی جانشین آن مفاهیم زیبایی و جمال و جلال میشود؛ ولی آنها عین همدیگر نیستند.
استقلال زیبایی در سطوح بالا
یک نقطهای که بر آن تأکید کردم این است که در سطوح بالا زیبایی از هر چیزی استقلال پیدا میکند و بهعنوان یک صفت کمال میتواند ظهور کند؛ و هرچه پایینتر بیاییم، زیبایی به جذابیت تبدیل میشود، و انگار طرف مقابلی را میخواهد و مستقل نیست: نوعی زیبایی معطوف مثلاً به مرد. جذابیتهایی که جنبهٔ جنسی دارند واقعاً زیبایی به معنای مطلق کلمه نیستند. دقیقاً وقتی در نوک قله حرف از این میزنیم که انگار به زیبایی ذات رسیده و بهنوعی ذاتاً، بهطور خیلی عمیقی، به منبع زیبایی وصل شده، زن میتواند بهطور واقعی به نامتناهی وصل شود، همانطور که مرد میتواند به توانایی نامتناهی وصل شود.
هرچه از نوک قله پایینتر بیایید، این ویژگی هم هست که جذابیت و جذبشدن به این آدم، جذبشدن به خود او نیست. فرض کنید زنی با نوع خاصی از لباس که پوشیده نظر دیگران را جلب میکند؛ نمیتواند بگوید نظر دیگران را به خودم جلب میکنم، چون اشارهای که به خودم میکنم به روان من است. اگر با آرایش، با لباس خاص یا با زیورآلات نظر کسی را به سمت خودم جلب کنم، نظر را به خودم جلب نکردهام؛ فقط مثل این است که دیگران را تشویق کنید به سمتی نگاه کنند، نه آن سمتی که از نظر جغرافیایی شما هستید. اصلاً اینها چیزی نیست. ولی آنچه میگویم کلی است: همیشه در هر صفت، وقتی به سطح جسمانی برسید، جلوههای جسمانیای که دارد عین نگاهکردن به ذات آدمیزاد نیست.
بنابراین مفهوم زینت، به نظر خودم، خیلی به آنچه میگویم نزدیک است. زینت به همان معنای زینتهای طبیعی جسمانی که مثلاً در زنها هست: اگر کسی به آنها جذب شود، نمیتوانید بگویید به ذات آن زن جذب میشود؛ به چیزی انگار خیلی حاشیهای، چیزی دور از ذاتش، جذب میشود. بنابراین این هم یکی از ویژگیهای این هرم است که در سطوح پایین از ذات دور میشود، همانگونه که در نوک قله انگار بهنوعی به زیبایی ذات میرسیم.
جلسهٔ قبل هم گفتم که یکی از کارهایی که در دانشگاه تهران میخواستم بکنم و انشاءالله میکنم و ادامه پیدا کند، رسیدن به همین مدل بود؛ به نظر من با استفاده از این مدل میشود مکتبهای مختلف روانکاوی را توضیح داد که هر کدامشان بیشتر بر برخی از این محورها تأکید میکنند. برای اشاره بگویم که فروید همهاش بر محور افقی تأکید میکند که جنسیت در آن است؛ یا بر آن محور عمودی که رشد در آن است تأکید میشود. این دو با هم بهنوعی قابل ترکیباند. ولی آنچه الان میگویم واقعاً ربطی به آن دوگانگی ندارد؛ به نظر من احساس نمیکنم خیلی مهم باشد. مدلی خیلی کلی است که همهجا میشود از آن استفاده کرد.
تقابلهای دوتایی در فلسفه اروپا
یکی از بحثهای روز دهههای اخیر در فلسفهٔ اروپا استفاده از تقابلهای دوتایی است. ما تقریباً در فرهنگ خودمان هم تقابلهای دوتایی را به این صورتی که مطرح شده است نداریم. مثلاً وقتی از روح و جسم سخن میگوییم، در فرهنگ ما جسم داریم، نفس داریم، روح داریم و بعد مراتب بالاتر داریم؛ یک حالت استدراجی اینجا وجود دارد و اصلاً تقابلی بین روح و جسم به آن شکل وجود ندارد. بعضی از این تقابلها اینگونهاند. به نظر من نکتهٔ مهم این است که مثلاً از دهه شصت به این طرف در اروپا اهمیت آن تقابلها مورد توجه قرار گرفته است؛ مخصوصاً — من پیشتر نمیدانم به چه کسانی اشاره کردم — گریدا که به دلیل کاری که روی تقابلهای دوتایی میکند شهرت دارد، و آدم دیگری که از فمینیستهای فرانسوی است، الن سیسو، که او هم خیلی روی این چیزها بحث میکند.
اصولاً من ندیدهام که اینها تقابلهای دوتایی را مثلاً به واقعی و غیرواقعی تقسیم کنند. اینها بهنوعی احساسشان این است که انگار همهٔ تقابلها را باید شکست و اصلاً به حالت اعتدال رساند؛ در حالی که اینگونه نیست. چون این موضوع مهم بود و حیفم آمد، در جلسهٔ قبل گفتم؛ ولی واقعاً دستکم یکی دو جلسه باید دربارهٔ آن صحبت کرد تا کاربردش را ببینید: وقتی آنها اینگونه برخورد میکنند به چه نتایجی میرسند، در حالی که اگر برخورد کنید نتایج چقدر میتواند فرق کند. این موضوع خیلی مهم است.
میخواهیم همهٔ حرفهایمان بهنوعی به نظریههای کلیای که داریم برگردد. یک نظریهٔ کلی در قرآن این است که معرفت بشر انگار به اسما برمیگردد؛ بنابراین وقتی میخواهم دربارهٔ یک تمایز صحبت کنم، بهنوعی باید آن را به اسمای الهی ربط بدهم.
اسماء جمال و جلال
این تقابل در قدیمالایام در دنیا و در جنسیت هم بیان شده است: زن به اسمای جمال مربوط است و مرد به اسمای جلال. این چیز محسوسی است و به نظر من خیلی دربارهٔ آن بحث نکردهاند.
زن اصولاً بیشتر به زیبایی خودش توجه دارد و مرد بیشتر به توانایی خودش. پرسش یکی از حاضران، آنگونه که من میفهمم، دقیقاً این است: تواناییهای مرد را میتوان بدون حضورش به نوعی نمایش داد، ولی انگار زن بیشتر از مرد وابسته به حضور است. مرد در غیاب هم میتواند بهنوعی توانایی خودش را نمایش دهد؛ مثلاً فرض کنید کسی میتواند با دستهچک یا حساب بانکیاش اعلام کند که آدمی قدرتمند و توانا هستم و قدرت مالی زیادی دارم؛ ولی زن چگونه میتواند زیبایی خودش را، مثلاً با عکاسی یا نقاشی، بدون حضور خودش منتقل کند؟
ذات زن و مراتب زیبایی
از نظر من، به هر حال، این پرسش نکتهٔ خیلی جالبی دارد. بیایید به ذات زن بپردازیم: ذات زن در واقع به زیبایی و احساس زیبایی و سایر مراتب زیبایی شناخته میشود، و به نمایش درآمدن و دیدهشدن زیبایی هم، در جهت جلب تواناییها، جزو ذات زن است. شاید واقعاً بخواهیم زن را در یک جمله توصیف کنیم؛ سادهترین توصیفی که میشود دربارهٔ ذات زنانه کرد این است.
افراط در سطوح پایین هرم
جلسهٔ قبل یک قاعدهٔ کلی گفتم که خیلی مهم است، چون همهجا وجود دارد: وقتی شما در ردهٔ بالای هرم دچار مشکل هستید، یعنی مثلاً صفتی را در قسمتهای بالا ندارید، انگار با افراط در سطوح پایینی که وجود دارد جبران میشود. مثل چیزهایی که دربارهٔ کاپیتالیسم گفتم: وقتی آن هرم رشد را در قسمتهای بالا ندارید، دچار فوقاشباع در قسمتهای پایین میشوید. همهٔ هرمها این خاصیت را دارند که وقتی واقعاً فاقد مراحل عالی هستید، انگار روی قسمتهای پایینترش برای جبران کار میکنید.
بنابراین این احساس را داشته باشید: وقتی یک زن به زیباییهای مراحل بالاتر نرسیده است، اینها کلاً چیزهایی رسیدنیاند؛ در واقع با زندگی خودش است که یک زن رشد میکند و به مراحل عالی زیبایی میرسد و به معنای واقعی کلمه مثلاً مظهر جمال الهی میشود. وقتی یک زن اینجا کم میآورد، خیلی طبیعی است که انتظار داشته باشید سطوح پایین هرم، زیبایی جسمانی و اینها، حالت افراط پیدا کند. واقعاً هم این هست و برعکسش هم درست است. هرچه سطوح بالای هرم نابودتر باشد، بهطور طبیعی تمایل به جلوه بیشتر است، و آن سطوح بالا از ارزش برخوردارند. آدمهایی که از نظر روانی در مراحل بالا هستند، نسبت به مسائل جسمانی خودشان آن حالت افراط را دیگر مطمئناً از دست میدهند.
زیبایی یک نمونه است. دربارهٔ توانایی هم من یک بار قبلاً دربارهٔ مدارج خیلی زیادی که دارد توضیح دادم. مثلاً آدمهایی هستند که خیلی عصبانی میشوند و بهطور تیپیکال خیلی از قدرت بازوی خودشان استفاده میکنند. بنابراین چیزی که میکوشم بگویم این است که هر وقت زنی تمایل زیادی به جلوه و نمایش دارد، یک قسمتش به معنای سیر نکردن در این مراحل زیبایی است.
زیبایی در دنیای مدرن و زبان
فکر میکنم در دنیای مدرن زنها اصولاً به زیباییهای جسمانی تقلیل پیدا کردهاند، یعنی به همین چیزهایی که در واقع خیلی دمدستیاند. یک بحث زبانشناسانه هم هست: به واژگانی که در فرهنگها هست دقت کنید؛ واژههایی که تکرارشان از جایی به وجود میآید. مثلاً در زبان عربی ۳۰۰ تا واژه برای شمشیر و حالتهای مختلف آن وجود دارد، و تصویر شمشیر نماد جنگ هم هست؛ چیزی است که با فرهنگ عرب خیلی عجین است. برای همین میبینید که بلافاصله بعد از پیغمبر شمشیر در فرهنگ غلبه پیدا کرد. نوع استفاده از واژگان خیلی چیزها را میرساند.
مثلاً میخواهم به این اشاره کنم: در زبان فارسی نگاه کنید. برگردید به واژهٔ «حسن» که ایرانیهای قدیم استفاده میکردند؛ ببینید چند ترکیب با حسن میساختند: حسن صورت داریم، حسن رفتار داریم؛ حسن را به هر چیزی اضافه میکردند. از نظر آنها زیبایی در هر چیزی ممکن بود. همین الان هم که میخواهیم در زبان فارسی چنین چیزهایی بگوییم، هنوز از واژهٔ حسن استفاده میکنیم: حسن برخورد، چه میدانم، خیلی چیزها هست؛ بشمارید ببینید چند تاست. این نشان میدهد که در قدیم حسن در خیلی جاها وجود داشته و دیده میشده.
در زبان انگلیسی بروید نگاه کنید ببینید برای زن از واژهٔ «بیوتیفول» که به معنای زیبایی است، به معنای خیلی مطلق، به واژهٔ «پرتی» رسیدیم که خوشگل معنی میدهد و کاملاً جسمانی است؛ و الان واژهٔ «سکسی» که دیگر کاملاً به آن بخش مربوط است. واژهٔ «سکسآبجکت» هم دربارهٔ زنان به کار میرود؛ آبجکت لزوماً به معنای شیء نیست و «هدف» هم معنی میدهد. ولی به هر حال خیلی اصطلاح زشتی است، اما خیلی صراحتاً مثل یک واژهٔ معمولی دربارهٔ زنان مدرن استفاده میشود.
نتیجه برای حجاب
چیزهایی که میخواهم از این حرفها دربارهٔ حجاب نتیجه بگیرم این است: اگر از نظر رابطهٔ بین زن و مرد همهچیز را فراموش کنید و فقط خود زن را ببینید، حجاب به دلیل آن محدودیتی که برای جلوهٔ جسمانی ایجاد میکند، اگر جلوی جلوههای زندگی جسمانی را بگیرید، خودبهخود زن به چیزهای درونی روی میآورد و حجاب حس مستقلدیدنِ او از مرد را تقویت میکند. از این احساس که زن انگار بهعنوان موجودی برای مرد خلق شده است، خیلی شکایت دارند؛ مرد زن را بهعنوان موضوعی نگاه میکند که برای او خلق شده است، چه در قدیم که این را رسماً میگفتند و چه الان که بهطور غیررسمی اینگونه عمل میشود. این اصطلاحی است که در فمینیسم خیلی متداول است: فرهنگ مردانه است و زن انگار موجودی غریبه است، موجودی که خارج از حوزهٔ مرکز فرهنگ قرار دارد و چیزی است که برای مرد است.
من میخواهم بگویم که وقتی زن در این قسمت پایین، یعنی زیباییهای جسمانی و جنسیت، قرار گرفت، اینگونه میشود: خودبهخود انگار وقتی همهٔ زیباییاش را در آن قسمتهایی که مربوط به جذبکردن مردهاست به کار میبرد، موجودی میشود برای مرد، سکسآبجکت میشود. هرچه به آن قسمتهای بالای زیبایی برسد، طبیعی است که حالت استقلال پیدا میکند: زن از نظر زیبایی به جایی میرسد، به این مرحلهای که میفهمد این زیبایی دیگر اصلاً شاید برای مرد قابل درک نیست؛ زیبایی مستقلاً در من هست، بهعنوان یک طرف کمال، نه برای چیز دیگری؛ لازم نیست کسی زیبایی را تماشا کند. زیبایی هرچه در این هرم بالاتر برود، حس استقلال را به زن میدهد.
نکتهای را که قبلاً روی آن تأکید کردم دوباره تأکید میکنم: حجاب در واقع وسیلهای است که سطح روابط را بالاتر میبرد؛ روابط را از حالت کف هرم به قسمتهای بالا میبرد، چون یک سری سیگنالهایی را که در آن قسمت پایین به زینت مربوطاند شما کنترل میکنید. از آن طرف هم باید توانایی مردم را در نظر بگیرید، ولی خیلی مفصل باید به آن نظر کرد؛ شاید مثلاً همان تواناییهایی که جنبهٔ اعتباری دارند، آنجا هم چیزی که زینت دارد خارج از واقعیت است.
اموال زیادی داشتن که ذات مرد نیست. من الان میتوانم مثلاً فرض کنید یک چک بکشم و آن را به یک نفر بدهم؛ طبق قراردادهای اجتماعی که داریم من چیزی را به این وصل کردهام، و فردا هم اگر این چک تقلبی از آب دربیاید، همهٔ توانش را از دست میدهد. توانایی واقعی اینگونه نیست. اگر توانایی ذاتی باشد، شما نمیتوانید آن را بگیرید؛ چیزی است کاملاً مربوط به خود فرد، چه زیبایی و چه توانایی. این آیهٔ قرآن را یادآوری کنم که میگوید: «ٱلْمَالُ وَٱلْبَنُونَ زِينَةُ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا». مال همان زینت را دارد، مثل چیزی که بهطور قراردادی انگار یک توانایی را به یک نفر نسبت میدهد.
سادهترین نوع توانایی، تواناییهای جسمانی است، مثلاً عظیمالجثه بودن و قدرت جسمانی داشتن. نگاه کنید در دنیا ببینید وقتی زن به حالتهای جسمانی خودش تقلیل پیدا میکند، چقدر این عضلانیبودن مثلاً از طریق فرهنگ مدرن رواج پیدا میکند. آدمها انگار روی جلوهدادن توانایی جسمانی خودشان کار میکنند. این خیلی قدیمی نیست دیگر. در یک دورانی، مثلاً دوران شکار، توانایی جسمانی واقعاً برای ادامهٔ حیات اهمیت داشته، ولی الان اینطور نیست؛ با این حال بهطور خیلی افراطی و احمقانهای توانایی جسمانی به نظر میآید که مهم شده است. توانایی هم، مثل زیبایی، در همهٔ سطوح مختلف روان آدم میتواند گسترش پیدا کند: از توانایی در رفتار، یعنی میزان کنترلی که آدم روی رفتار میتواند داشته باشد، تا توانایی از نظر ایجاد کلام و هر چیزی، تا مثلاً توانایی ذاتی. خلاصه این هم یک ویژگی است که این قدرت هم میتواند به حالت بینهایتی وصل شود.
مبادله توانایی و زیبایی
من میخواهم دربارهٔ این صحبت کنم که مبادلهای که در رابطهٔ زن و مرد هست، یکجوری انگار مبادله بین توانایی و زیبایی است. قبلاً اشارهای به این موضوع کردم. میخواهم یکخورده قاعدهٔ کلی بگویم که از آن چیزهایی دربیاید.
زیبایی سطح بالا در شعر
به نظرم میآید قاعدهٔ کلیای وجود دارد که بهنوعی بهطور طبیعی مبادله بین این زن و مرد در یک سطح انجام میشود. طبیعی نیست که مردی که تواناییهایش در نوک هرم است با زیباییهایی که در قاعدهٔ هرماند مبادله کند. مثلاً فرض کنید توانایی خیلی سطح بالایی دارد: توانایی در ایجاد کلام دارد، شاعر است. حالا اگر این را با چیزی جنسی عوض کنیم و در لولهای پایین زیبایی قرار بدهیم، این طبیعی نیست؛ کسی که در جایی بالای توانایی قرار دارد میخواهد مبادله را با زیبایی هماهمیت با توانایی خودش انجام بدهد. ممکن است روابط اشتباهی هم صورت بگیرد، ولی طبیعیاش این است که این مبادلهها در یک سطح باشد.
فکر میکنم این نکته را میشود بهعنوان یک فکت استفاده کرد که منبع الهام شاعران، یعنی این مردها، همیشه زیباییهای سطح بالاست؛ حتی اگر شعرا به معنای واقعی کلمه از جسمانیها حرف بزنند. همین را مطالعه کنید: ۹۹٪ اشعار دربارهٔ چهره است، نه دربارهٔ سایر جاها؛ همهاش از چشم و چهره حرف میزنند.
فکر میکنم در پایینترین سطح رابطهٔ زن و مرد، یعنی رابطهٔ جنسی خالص، مثلاً نگاه کنید به پدیدهٔ روسپیگری: چی با چی دارد معاوضه میشود؟ چیزی کاملاً جنسی، پایینترین سطح، با پول. یک مرد پول خرج میکند؛ مثلاً فرض کنید یک صحنهای، از ابداعات مدرن که البته ممکن است قبلاً هم وجود داشته و در محافل خصوصیتری بوده، که زنی روی صحنه شروع میکند به درآوردن لباسهای خودش. این نماد خیلی خوبی است از اینکه چه موازیای در پایینترین سطح ممکن است: نه واقعاً اینجا زیبایی به معنای واقعی کلمه هست و نه اینجا توانایی به معنای واقعی کلمه؛ همهچیز در یک لول خیلی خیلی ابلهانه است و آن به همان معنای زینتها خودش را به نمایش میگذارد. جالب است که در اینگونه مراسم از نقاب هم استفاده میشود؛ یعنی زن انگار در خلوص اینکه هیچ معنایی وجود نداشته باشد و هیچ نوع زیبایی عمیقی وجود نداشته باشد، از نقاب هم استفاده میکنند. خیلی جالب است؛ به یک جور خالصی این هیچ چیزی انگار از سطح بالاتر نمیگوید و آن طرف هم فقط دارد پول خرج میکند.
چیزی که میخواهم بگویم یک چیز خیلی ساده است: واقعاً دارم این توضیحات را میدهم برای اینکه این احساس به وجود بیاید که وقتی دو انسان به اندازهٔ کافی به کمالاتی رسیده باشند، اینها بهطور طبیعی جذب همدیگر میشوند. زنی که در هرم خودش به جایی رسیده، به چیزهای سطح پایین توجه نمیکند؛ شاید دنبال این مرد شاعر باشد که بتواند مثلاً بهنوعی این چیز عمیقی را که در حدودش هست بیان کند. هرچه آدمها سطح پایینتر باشند، بیشتر به همدیگر میخورند.
آیهٔ الطیبات للطیبین
این توضیح را دارم میدهم برای اینکه راهی باشد برای دیدن اینکه این آیه، که از «طیبات» و «خبیثات» سخن میگوید، یعنی چه و بین زن و مرد چه اتفاقی میافتد؛ آنهایی که پاکاند، مثل یک قاعده دارد بیان میکند. اگر بخواهیم آیه را به زبانی که خودمان میفهمیم ترجمه کنیم، باید اینگونه بفهمیم: مکانیسمهایی وجود دارد که بهطور طبیعی آن آدمهایی که در لولهای بالاتری هستند به همدیگر جذب میشوند و آنهایی که لولهای پایینتری هستند با همدیگر جذب میشوند؛ آنهایی که خبیثاند انگار جذب آدمهای خبیث میشوند و آنهایی که طیباند جذب آدمهای طیب. مکانیسمهایی وجود دارد که این کار انجام میشود، و واقعاً اینگونه است. اگر زنی اصلاً جذبهٔ شهوتانگیزی داشته باشد، مردهایی را که در یک لول بالا هستند جذب نمیکند؛ چون آن مرد دنبال چیز دیگری میگردد، سیگنالهای اینشکلی را ممکن است برایش جالب نباشد. همینطور کسانی که رفتارهایی از تواناییهای سطح پایین دارند، زنهای سطح بالا را جذب نمیکنند.
نهایتاً در جزیرهٔ آمازون با مردی به اسم سس مواجه میشود که با او میجنگد و مغلوبش میکند؛ زن اینجا اصلاً عشق کشف میکند. بعد از اینکه مغلوب میشود، بعد از رقابت دست برمیدارد و احساس میکند که نسبت به تسوس اصلاً این علاقهای دارد. ولی واقعیت این است که این اتفاق اینطوری میافتد، یعنی انگار حالت مکملبودن است: وقتی زن از حالت زنانهٔ خودش درمیآید — هرچه بیشتر به سمت صفر نزدیک میشود، یعنی حالت زنانهٔ خودش را از دست میدهد — انگار با کسی که در واقع نقطهٔ مقابل خودش است جفت میشود.
اگر قبول کنید که نقطههایی هستند که مقابل همدیگرند، وقتی که واقعیت جنسی وجود دارد و آدمها مثلاً رفتارهای جنسی دارند، اگر شما لول روابط را در جهان به سطوح پایینتر بیاورید چه اتفاقی میافتد؟ اگر زینتها با هم مبادله شوند، چون مثلاً با زیباییهای جسمانی و با سکس مواجه میشوید، این واقعاً یک جور قدیمی است: نقشی که جاذبههای جنسی به همان معنای زینتی در زن دارند، پول بهنوعی برای مرد دارد؛ یعنی تقابل بین توانایی و زیبایی.
کاپیتالیسم و تقلیل روابط
اگر شما دنیا را به روابط مالی تقلیل بدهید — دارم دربارهٔ کاپیتالیسم میگویم — یعنی دنیای شما دنیایی بشود که همهچیز در واقع به مالکیتهای قراردادی یا پول و اینها تقلیل پیدا کند، بهطور طبیعی باید در روابط جنسی هم انتظار این را داشته باشید که مردها توانایی خودشان را به چیزهای قراردادی اجتماعی وصل کنند، یعنی به چیزی خارج از واقعیت.
من آن را تعریف میکنم: طبق اسنادی که یک جایی وجود دارد، این پول اولاً ارزش دارد و ثانیاً مال من است؛ ارزش این پول برای این است که پشتوانهٔ طلا دارد، و آن طلا هم طبق یک قراردادی ارزش دارد. یعنی چه؟ من میتوانم اعلام کنم که طلا ارزش ندارد؛ اینها چیزهایی قراردادیاند. نهایتاً من طبق آن قراردادها واجد چیزی هستم که ارزش دارد و برای من توانایی میدهد: میتوانم خرج کنم و کارهایی انجام بدهم، میتوانم آدمهای قویهیکل را استخدام کنم و به آنها پول بدهم؛ بنابراین میتوانم خیلی خیلی توانایی جسمانی هم داشته باشم. در دنیای مدرن همهکار را با پول میتوانیم انجام بدهیم.
نکتهای که به نظر من مهم است این است که توانایی به خوبی قابل قراردادیشدن است: شما تواناییها را میتوانید قراردادی کنید. سیستمهای قراردادی را بگیرید و بیاورید؛ میشود یک سلسلهمراتب قدرت را طبق توافقی که آدمها انجام میدهند پخش کرد. این اتفاق الان در دنیا افتاده است.
قوانین آمریکا البته میگویند که رئیسجمهور بسیار قدرتمند است. این قدرت از کجا میآید؟ این نظام قراردادی است: ما با هم قرار گذاشتهایم که مثلاً انتخابات داشته باشیم. یک چیز مهم را اشاره میکنم: در این دو قطب، توانایی و زیبایی، قدرت چیزی است که میشود برایش قرارداد وصل کرد، آن را در یک سیستم توزیع کرد و برایش سلسلهمراتب به وجود آورد؛ و زیبایی را نمیشود این کار را کرد. ممکن است در یک قبیله، در یک خانواده، احتیاج به قانون نباشد؛ یک خانواده ممکن است بدون هیچ قراردادی بهطور طبیعی کنار هم زندگی کند؛ ولی هرچه جمعیت زیادتر میشود، احتمال اینکه مشکلات پیش بیاید زیادتر است و ما به قرارداد احتیاج پیدا میکنیم. پس دنیا یکجوری به سمتی میرود که آن جنبههای اعتباری و قراردادی در آن افزایش پیدا کند، و قدرت در این سیستمهای قراردادی خیلی خوب گنجانده میشود، ولی زیبایی اینگونه نیست.
کاپیتالیسم بهنوعی رفتن در حالتهای قراردادی و سیستمدرستکردن است؛ فکر میکنم بزرگترین و حجیمترین سیستمی است که چه از نظر سیاسی، چه اقتصادی و چه اجتماعی به آن رسیدهایم، یعنی به جایی رسیدهایم که بیشترین حجم قراردادها را داریم. اساس کاپیتالیسم چیزی قراردادی است. کاپیتالیسم ما را به سمتی میبرد که چیزهای قراردادی مهم بشوند، و این با مردسالاری مناسبت دارد، به دلیل اینکه با قدرت مناسبت دارد: شما قدرت را میتوانید در سیستم تعریف کنید و بنا به قرارداد توزیع کنید، نه زیبایی را.
من میتوانم یک نامه بنویسم و آدمی را — حتی اگر از نظر قدرت شاید اصلاً ضعیفترین آدم دنیا باشد — رئیسجمهور آمریکا کنم، تا مردم قانوناً این را تنظیم کنند و آن آدم قانوناً قدرتمندترین آدم دنیا بشود. این کار برای زنانگی با قرارداد هماهنگ نیست. مردها میتوانند قدرت خودشان را به سیستم بدهند؛ زیبایی در اینجا معنی ندارد. من دارم از یک تفاوت ذاتی بین زیبایی و قدرت، از نظر بحثهای مربوط به مسائل اجتماعی، صحبت میکنم.
اگر قبول کنید که طبق قوانین، رئیسجمهور آمریکا واقعاً قدرت دارد — شوخی نیست — طبق قرارداد میتواند دستور بدهد که همین الان کشور ایران را با استفاده از سلاحهای اتمی با خاک یکسان کنند. او در آمریکا واقعاً قدرتمند است، یعنی قدرت اعتباری میشود، قراردادی میشود. اگر شما پول داشته باشید و اگر چک یک میلیارد دلاری به شما بدهم، کلی کار میتوانید با آن انجام بدهید؛ ولی زیبایی اینگونه نیست. من نمیتوانم چیزی درست کنم که اگر به یک نفر بدهم زیبا بشود. این تفاوت بین سمت راست و چپ دایره است، یعنی بین آن دوگانههایی که به اصطلاح مرد و زن در آنها قرار گرفتهاند. چون ما به سمت دنیای قراردادی میرویم، صفات مردانه، سهم قدرت در دنیا افزایش پیدا میکند. همهچیز معروف به قدرت شده است: زنان دنبال قدرتاند، نه اینکه با زیبایی خودشان مردی را عاشق خودشان کنند و بعد به این ترتیب خانوادهای که در آن قدرت هم هست به وجود بیاید؛ الان میخواهند پولدار بشوند، خودشان کار کنند و پولدار بشوند.
احساسم این است که این تفاوت واقعی است: زیبایی را نمیشود بهطور اعتباری کرد یا مثلاً تبدیلش به چیز دیگری کرد و برایش قرارداد گذاشت. من نمیتوانم چیزی را قرارداد کنم که وقتی دست یک نفر برسد، مثلاً نماد زیبایی به این آدم منتقل شود.
نوشتار و گفتار؛ حضور و غیاب
یک بحثهایی وجود دارد: طرفدار نوشتار در مقابل گفتار، یعنی طرفدار غیاب در مقابل حضور؛ و این غیاب و حضور را هم جزو تقابلهای دوتایی فرهنگ غرب میداند، که به قسمت حضورش اهمیت دادهاند و به غیاب نه، و دارد سعی میکند مسئلهٔ آنها را اصلاح کند. نوشتار و گفتار و حضور و غیاب عمودیاند، افقی نیستند. بنابراین من با اینکه حضور زنانه است و غیاب مردانه است یکخورده مشکل دارم. نوشتار پایینتر است؛ نوشتار در واقع جسمانیتر است. شما وقتی واقعاً حضور دارید و حرف میزنید، چیزی خیلی بیشتر از آن چیزی که وقتی نوشته میشود منتقل میکنید: شما الان در این کلاس باشید یا نوارش را گوش بدهید یا متن نوشتهاش را بخوانید، در سطوح مختلفی ارتباط برقرار میکنید. من اینجا حضور دارم؛ شما حرکتهای من را هم میبینید، حالت روانی من مثلاً در چهرهام پیداست؛ چیزهایی هست که در نوشتار دیگر نیست. برای همین نوشتار جسمانیتر است و لولش پایینتر است؛ بعد گفتار همراه با حضور باز یک لول بالاتر است.
سرمایهسالاری با نوشتار هماهنگ است؛ نوشتار را میشود تکثیر کرد. اگر حضور وجود داشته باشد، قدیم اینجوری بود دیگر: شما معلمی داشتید و میرفتید در محضرش درس یاد میگرفتید، و اصلاً چیز دیگری قابل تصور نبود. خیلی باید اوضاع بد میشد که شما از کتاب استفاده کنید. همیشه انتقال دانش اینگونه بود: شما عرفان را نمیتوانید از کتاب یاد بگیرید؛ باید آدمی باشد و شما بروید در محضرش و از او استفاده کنید. این مدل قدیمی است و با کاپیتالیسم سازگار نیست؛ شما نمیتوانید حضور یک آدم را تکثیر کنید. مثلاً با دانشگاه مجازی تا حدودی قابل تکثیر است؛ ولی دستکم ۷۰ سال قبل تنها چیزی که قابل تکثیر بود این بود که شما باید کتابش کنید و کتاب را تکثیر کنید. کاپیتالیسم در این زمینه هم به سمت نوشتهها میکشد. دلدا از نوشتار دفاع میکند. همهٔ روشنفکران فرانسوی ضد سرمایهداریاند؛ آنها مخالف سرمایهسالاری به معنای فعلیاشاند.
ولی ما به چیزی میرسیم که اسمش پستکاپیتالیسم است. مثالی که در آن جلسه دارم این است که کار اهمیت خودش را از دست میدهد: انسان بیشتر بهعنوان مصرفکننده در نظام سرمایهسالاری مورد توجه قرار میگیرد، در حالی که ۱۰۰ سال پیش اینجوری نبود. سرمایهسالاری ۱۰۰ سال پیش انسان را بهعنوان کارگر نگاه میکرد؛ الان بیشتر بهعنوان یک دهان بازی که مصرف میکند نگاه میکند. به نظر من این راه را باز میکند به سمت یک دنیای آیندهای که در آن سرمایهسالاری انسان را دیگر بهعنوان کارگر نگاه نمیکند و فقط بهعنوان مصرفکنندهٔ خالص نگاه میکند.
پایانبندی جلسات و فلسفه احکام
میخواهم دربارهٔ فلسفهٔ احکام، و بهطور اختصاصی دربارهٔ آنچه دربارهٔ فلسفهٔ حجاب گفته میشود، بحث کنم: سعی میکنم روشن کنم که اصلاً وقتی دربارهٔ فلسفهٔ یک حکم بحث میکنید باید چه ضوابطی داشته باشید. جلسهٔ قبل فقط اشارهای کردم به اینکه یک دلیلی که برای مسئلهٔ حجاب میآورند این است که وقتی حجاب باشد، جنسیت در خانوادهها متمرکز میشود.
اگر اشتباه نکنم، در کتاب «مسئلهٔ حجاب» مطهری آمده است — بهعنوان یکی از این شکلها — که اگر بیحجابی وجود داشته باشد، کار دچار خلل میشود: یک آدمی دارد کارهای معنوی انجام میدهد؛ این کار به معنای امروزیِ آن نیست. میخواهم بگویم که اگر کار را به معنای مشاغلی به کار ببریم که الان در جهان وجود دارد — ما دکتر میشویم، مهندس میشویم — کشیششدن و روحانیشدن جزو مشاغل تاپ نیست. بنابراین این نوع روابط خانوادگی، که در آن مردم قرار است مثلاً عاشق همدیگر بشوند، با شرایط اشتغال الان دنیا سازگار نیست.
فکر میکنم اینها در کتاب «مسئلهٔ حجاب» آمده است: یکی بهداشت روانی است؛ اگر آدمها مثلاً همهاش مشغول جنسیت باشند و در تمام طول روز با مسائل جنسی باشند، بهنوعی بهداشت روانی به خطر میافتد. خانواده با استفاده از حجاب تحکیم میشود، برای اینکه جنسیت از دنیای بیرون فقط به دنیای خانواده محدود میشود. زنها مصونیت و امنیت پیدا میکنند، بهخاطر اینکه آماج مردها قرار نمیگیرند. ارزش زن بالا میرود و برای مردها محدودیت ایجاد میشود، و الی آخر.
جزئیات حکم حجاب
ولی من یک سؤالی مطرح میکنم: کدام یک از این ویژگیهایی که برای حجاب نقل میشود میتواند این را نتیجه بدهد که چهرهٔ زن پوشیده نباشد و مثلاً بقیهٔ بدنش پوشیده باشد؟ همهٔ اینها اینطور نیست که اگر زن کلاً پوشیده باشد بهتر است و خانواده بیشتر تحکیم میشود؟ اگر فلسفهٔ حجاب حذف جنسیت از جهان بیرون و آوردنش داخل خانه است، اگر هدف از حجاب حذف جنسیت است، پس واقعاً باید قبول کنیم که همانطور که طالبان عمل میکنند درست است؛ چون اگر میشود جنسیت را از بیرون حذف کرد، یا اگر زنها بیایند بیرون کاملاً تختهبندی شده باشند. کدام یک از این چیزهایی که ما دربارهٔ فلسفهٔ حجاب شنیدهایم — مصونیت و امنیت زنها، اینکه هرچه بیشتر پوشیدهشان کنید امنیتشان بیشتر میشود، اینکه هرچه مثلاً بیرون زنان کمتر باشند همهچیز بیشتر به داخل خانهها مربوط میشود و بنابراین خانواده تحکیم میشود — این را توجیه میکند؟
حرفم این است که وقتی دربارهٔ فلسفهٔ یک حکم صحبت میکنید، باید وقتی احساس کنید که در بهدستآوردن فلسفهٔ حکم پیش رفتهاید که بتوانید جزئیات حکم را توجیه کنید. این دلایلی که به نظر من دربارهٔ حجاب گفته میشود، آنچه توجیه میکنند این است که برهنگی خوب نیست و پوشش داشتن خوب است؛ ولی به جزئیات نزدیک نمیشوند، و به نظر من همهشان درگیر ایناند که هرچه پوشش بیشتر باشد بهتر است. ولی واقعاً حکم حجاب این است یا نه؟ حجاب جایی پوشش را متوقف میکند. من میگویم همهٔ این چیزهایی که دربارهٔ فلسفهٔ حجاب میگویند درست است و غلط نیستند؛ ویژگیهایی هستند که حجاب به آنها میرسد. ولی واقعاً حکم حجاب فقط این نیست؛ فقط پوشش کامل برای زن نیست، بهنوعی آزاد گذاشتن چهره هم هست. بنابراین وقتی دربارهٔ فلسفهٔ یک حکم بحث میکنید، باید وقتی احساس موفقیت کنید که جزئیات حکم را به دست آورده باشید، نه اینکه همینطوری یک چیز خیلی کلی دربارهٔ حجاب گفته شود.
من سعی کردهام یک دلیل کنار اینها اضافه کنم، و فکر میکنم با استفاده از آن چیزی که در سورهٔ نور به آن رسیدیم دارم همین کار را انجام میدهم. هدف این است که ببینم آیا کارم را دربارهٔ حجاب خوب انجام دادهام و جزئیات حکم را به دست آوردهام: چرا محارم وجود دارند؟ و چرا این آدمها هستند؟ چرا یک آدمهایی استثنا میشوند و یک آدمهایی نمیشوند؟ آنچه من گفتم این را توجیه میکند؟ نه چندان؛ خیلی توجیه نمیکند. پس یک نکته این است که وقتی دارم فلسفهٔ حکم میگویم، چه مقدار به جزئیات حکم نزدیک شدهام و توانستهام حکم را واقعاً از یک ایدهٔ کلی استخراج کنم. نکتهٔ دوم اینکه ایدهٔ من چقدر کلی است؟ من سعی میکنم حجاب را به داستان هبوط انسان، که یکی از کلیترین چیزهایی است که دربارهٔ انسان در فرهنگ و قرآن هست، ربط بدهم؛ مثلاً فرض کنید بهنوعی آن را به جهانبینی ببرم، به بالاترین حد چیزهایی که میدانم، مثل کار علمی. همهچیز را به چیزهای خیلی کلی برمیگردانم و از آنها سعی میکنم حرفهایم را دربیاورم.
شریعت و طریقت
پس یک نکته دربارهٔ فلسفهٔ حرفهایم این است که وقتی دارم فلسفهٔ حکمها را میگویم، چقدر به کلیات نزدیک میشوم. سعی میکنم همهٔ احکام را از یک اصول ثابتی که مثلاً جزء جهانبینی است به دست بیاورم؛ مثلاً بگویم که جهان اینجوری است، من جهان را اینجوری میفهمم، و انسان قرار است رشد کند، و همهٔ احکام در جهت ایناند که انسان از آن مسیری که باید طی کند به خوبی عبور کند. سعی میکنم به یک چنین ایدهٔ کلی برسم، یعنی بگویم که جهان را چگونه میبینم و انسان را چگونه درک میکنم و قرار است انسان چه مسیری را طی کند؛ بعد از آن دربیاورم که چرا احکام اینها هستند. در واقع به زبان عرفان، فلسفهٔ احکام گفتن یعنی شریعت را به طریقت تبدیل کردن، یعنی انطباق شریعت و طریقت را درآوردن. عرفا وقتی از طریقت میگویند، یعنی آن راهی که شما باید طی کنید تا به کمال برسید.
میخواهم بگویم که علوم تجربی با طبیعت چه کار میکنند؟ میتوانیم دانشی را تصور کنیم، هر اسمی که بگذاریم، مثلاً فلسفهٔ احکام، که همین کار را با احکام انجام دهد. در علوم تجربی موفق شدهایم که مثلاً تمام حرکات منظومهٔ شمسی را از روی اصول کلی توضیح بدهیم. مهندسی با مکانیک پیش میرود و کوانتوم لازم ندارد؛ بنابراین کوانتوم به آدمها تدریس نمیشود. آموزشی که ما الان میگیریم حتی در دانش تجربی بشر هم نیست؛ دانش خیلی چیزها دارد، و ما چیزهایی را میخوانیم که به درد مهندسی میخورد. لیزر یک پدیدهٔ کوانتومی است، ولی واقعاً برای مهندسی لیزر لازم نیست کوانتوم بلد باشید.
این چیزی که به نظر من در قرآن اسم دارد، حکمت است: دانشی که یک آدم دارد، یا همانجوری که پیامبران دارند، که از ادراک جهان و انسان احکام را درمیآورند. چقدر واقعاً در طول تاریخ، در این ۱۴۰۰ سال اسلام، روی این دانش کار شده است؟ خیلی کم است؛ به نظر من اصلاً شگفتانگیز است که چرا این وجود ندارد. یک سری نکات عرفانی را عرفا گفتهاند، رمزهایی؛ مثلاً اخبار را سعی کردهاند باز کنند. یعنی اینکه از این کلیات استنتاج بشود و آدم با آرامش به این احکام بیاید و از آنها استفاده کند. اگر حکمت از اصلیترین دانشهاست، ما در آن پیشرفت نکردهایم.
منابعی که الان وجود دارد و میتواند کمک کند، بهغیر از خود قرآن که منبع حکمت است: حرفم این است که قرآن احکام را نمیگوید؛ شما را به حکمت، که ریشهٔ احکام است، وصل میکند، نه اینکه مثل یک رساله جلو بیاید. من دارم این مقایسه را با دانش تجربی میکنم برای اینکه فکر میکنم همهٔ کاری که در دانش انجام میدهید به این معناست که قرار است تا حد ممکن تقلیل به اصول کلی انجام شود. ما قرار نیست روی تجربه کار کنیم؛ قرار است تئوری بسازیم.
به نظر من الان امکاناتی به وجود آمده که خیلی خوب میشود کار کرد؛ مثلاً امکان دارد یک حدیث را به دلیل روانشناسی رد کنیم، و به دلایل زبانشناسی بگوییم که این اصلاً قابل استناد نیست. خیلی امکان دارد که بتوانید تولید و متحول کنید.
در مباحثه همیشه ارزشهای مشترک مطرح است و مباحثه حالت جدل به خودش میگیرد؛ یعنی شما میخواهید طرف را قانع کنید، از چیزی که او قبول دارد استفاده میکنید. برای قانعکردن آدمها میبینید اینها چه چیزهایی را بهعنوان ارزش قرار میدهند و از همانها استفاده میکنید، مثل کار. اشکال از اینجا پیش میآید: میرویم سراغ چیزی که اصلاً واقعی نیست، شتاب جدیدی میآورد و ارزشهایی را که واقعاً ارزش نیستند ممکن است به کار بیاورد.
قبلاً سعی کردم اول جلسه توضیح بدهم؛ البته الان هم لازم است، برای همین که اگر شما ندانید چرا دارید یک حکم را انجام میدهید، اصلاً آن حکم را انجام نمیدهید. فکر میکنم گفتم که این یک ظاهری دارد: نماز میخوانند؛ اگر ندانم که نماز چیست و چرا دارم میخوانم، نمیتوانم بگویم همانگونه که خدا از من خواسته انجام دادهام. خداوند چه میخواهد؟ خداوند اصلاً یک چیز کلی دربارهٔ انسان میخواهد و کلیات میخواهد که در جاهای مختلف به احکام مختلفی تبدیل میشوند.
تا وقتی که احکام را درک نکردهای، هر کسی به اندازهٔ دَرکی که از احکام دارد میتواند ادعا کند که من به احکام عمل میکنم، و گرنه فقط ادا درمیآورم، مثل آدمی که ادای نماز خواندن درمیآورد. اصلاً اعمال با نیات تعریف میشوند؛ نیت جزو عمل است. وقتی دارم به چیزی عمل میکنم، مهم است که چگونه دارم به این حکم نگاه میکنم، و وقتی نمیفهمم، به حکم عمل نکردهام. هرچه درک یک آدم از احکام بالاتر باشد، بیشتر میتواند احساس کند که دارد به احکام خداوند عمل میکند.
در این کتاب دربارهٔ این موضوع، موضوع مورد بحث اصولاً آدمهایی هستند که در زمینهٔ فلسفهٔ ذهن کار میکنند، به دلیل ماجرای آزمونی که اصلش این است که اگر ماشین به آزمونهایی که من به آن میدهم، یعنی یک سری آزمایش و سؤال، همانجوری جواب بدهد که آدم جواب میدهد، نتیجه بگیرم که این هوشمند است، به همان معنایی که آدم هوشمند است. سرچ، که در مکتب تحلیلی است، از مخالفان است و استدلالهای خیلی جالبی دارد؛ یک استدلال خیلی معروفی دارد به اسم برهان اتاق چینی، اگر شنیده باشید. یکی از استدلالهایش این است. میگوید نمیتوانم بگویم کامپیوتر از قاعده تبعیت میکند، چون فقط دارد یک کار انجام میدهد؛ قاعدهای اینجا وجود ندارد و شعوری وجود ندارد.
یک کتاب از متون قدیمی عرفانی هست که دربارهٔ عشق انسانی و رابطهٔ آن با عشق الهی است؛ معروفترین کتاب، کتاب «اطبهرالهاشقین» شیخ است که عقاید خیلی تندی دربارهٔ عشق انسانی دارد؛ تقریباً معتقد است که عشق الهی بدون گذشت از عشق انسانی میسر نیست، مگر مثلاً در یک حالت خاصی. یک کتاب معروف عرفانی هم رسالهٔ کوچکی از احمد غزالی است — در برابر امام محمد غزالی بزرگ. این عارف خیلی مشهور است، مخصوصاً به دلیل اینکه مراد عین همدانی بوده؛ عین همدانی حالا در عرفان خیلی مهم است و در ۳۵ سالگی کشته شده، ولی واقعاً مجموعهٔ نوشتههای او فوقالعاده است. نوشتهای دارد دربارهٔ ساختمان مسجدالحرام: چرا اینگونه ساخته شده؟ چرا مقام ابراهیم قرار گرفته؟ و الی آخر؛ یعنی آمیزهای از بحث دربارهٔ معماری و احکام حج که فوقالعاده معروف شده است. احمد غزالی کتابی دارد با عنوان «سوامه الهشاف»؛ کتاب خوبی است.
معرفی کتاب
این کتاب خیلی هم کوتاه است؛ دو تا رسالهٔ مربوط به عشق عرفانی دارد: یکی از احمد غزالی، یکی هم از آدمی که اصلاً معروف نیست. این احمد غزالی واقعاً چیزی دارد. میگوید: «اول عشق آن است که تخم جمال از دست مشاهده در زمین خلوت دل». شروعش این است که تخم جمال، تخم زیبایی، با مشاهده، با دست مشاهده، در زمین خلوت دل است؛ و تأکید من این است که حجاب دل را خلوت میکند، یعنی سیگنالهای شلوغکننده را حذف میکنید تا این اتفاق بیفتد. شما تمام این کتابهای عاشقانهٔ عرفانی را که نگاه کنید، از آن به اصطلاح نور و آتش و آن چیزهایی که در تمثیل استفاده میکنند هست؛ این کتاب را بهعنوان کتابی که اصلاً در همین منظور تأکید شده، کتاب خوبی میدانم.
جلال ستاری عارف نیست، ولی خیلی بر متون عرفانی مسلط است؛ دستکم این کتاب اینگونه نشان میدهد. کتاب را به اسم «عشق صوفیانه» چاپ کردهاند و چاپ چهارمش هم درمیآید. اگر کسی میخواهد فقط به دلیل «توانه العشراق» آن کتاب را بخرد، آن کتاب هزار و ۵۰۰ تومان است، چون کتاب چاپشده است. مجموعهٔ آثار احمد غزالی را اگر پیدا کنید، ۱۰ سال پیش چاپ شده و هیچ بعید نیست در بازار باشد. این کتابها مجموعهٔ آثارند؛ از جمله آن، ۷۰۰ صفحه میشود. این کتاب جالبی است. اگر کسی دوست دارد دربارهٔ افکار عارفانه دربارهٔ عشق مطالعه کند، به نظر من این کتاب خوب است؛ مثلاً دو فصل دربارهٔ دو نفر دیگر دارد و یک فصل دربارهٔ رابعه، زنی که به اصطلاح وارد عرفان اسلامی شده است.