او سورهٔ قصص را تقریباً بدون مقدمه آغاز میکند و فقط ساختار کلی سوره و شباهتش به داستان یوسف را میگوید. سپس آیات را پی میگیرد: ستم فرعون و آیهٔ «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ»، تولد موسی و نقش مادرش، و در پایان قتل نخستین موسی و پرسشهای حاضران دربارهٔ آن.
ساختار سوره و شباهت به یوسف
او میگوید سوره دو قسمت مشخص دارد: قسمت داستانی و قسمت انتهایی که داستان نیست و بنا به رسم معمول میشود نتیجهٔ داستان نامید، هرچند به نظر او به کار بردن کلمهٔ نتیجهگیری درست نیست. از این جهت شبیه سورهٔ یوسف است، با این فرق که در یوسف حدود نود درصد سوره داستان بود و اینجا تقریباً نصف. به گفتهٔ او بعد از یوسف این شاید طولانیترین داستان منسجم قرآن است.
داستان یوسف را کلاسیکتر میداند، چون نقطهٔ شروع و نقطهٔ عطف دارد و پایانش به آغاز، یعنی رؤیا، برمیگردد؛ ولی اینجا چند صحنه از لحظههای مهم یک زندگی با فاصلههاست و داستان ناگهان قطع میشود. مقدمه انتظار برخورد موسی و فرعون و پیروزی را میسازد، ولی مقابلهٔ آن دو را نمیبینیم؛ برای همین این بیشتر داستان موسی است تا داستان فرعون.
او میگوید شباهت دو داستان بیش از زندگی یک پیامبر است و حتی الفاظ تکرار میشود: همسر فرعون مانند عزیز مصر میگوید «عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا». دربارهٔ حروف مقطعه هم میگوید سه سورهٔ متوالی با طا سین آغاز میشوند و از کسانی که میگویند این سورهها را همینطوری کنار هم گذاشتهاند تعجب میکند؛ یکی از حاضران میگوید رندوم است و او پاسخ میدهد رندوم هم نیست و طولها تقریباً مساوی است.
ستم فرعون و هدف موسی
به گفتهٔ او آیه میگوید فرعون اهل زمین را شیعه شیعه کرده بود و یک طایفه را، که طایفهٔ بنیاسرائیل است، ناتوان نگه میداشت؛ پسرها را میکشت و دخترها را زنده میگذاشت تا مردی در این طایفه نباشد. به نظر او میآید که فرعون از این طایفه میترسید. فکر میکند در روایات تاریخی پیشگویان خبر داده بودند، ولی در قرآن چنین اشارهای نیست و دلیل را همین میداند که میخواست این قوم ضعیف باشد.
او به پرسش حاضران پاسخ میدهد که مصر امپراطوری بزرگی بود و اقوام دیگری هم زیر سلطه داشت، ولی موسی فقط به بنیاسرائیل کار دارد و درخواستش ساده است: نمیخواهند بجنگند، میگویند بگذارید برویم. داستان یوسف با بنیاسرائیل در اوج قدرت تمام شد و قرآن فاصلهٔ میان آن و این صحنه را روایت نمیکند. دربارهٔ اینکه در زمان یوسف شاید فراعنه حاکم نبودند، میگوید بحثهای تاریخی چنین هست و اگر پذیرفته شود، میشود حدس زد که بنیاسرائیل پس از بازگشت فراعنه خوار شدند.
یکی از حاضران میپرسد آیا «وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ» را میشود چنین ترجمه کرد که حیا را از زنانشان میگرفتند. او میگوید به نظرش خیلی دور از ذهن است، چون ترجمهٔ طبیعی ساده است و اگر منظور حیا بود، در ادامهٔ داستان باید چیزی دربارهٔ آن گفته میشد.
مضارع در آیهٔ «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ»
او میگوید این آیه در نشریات سالهای اول بعد از انقلاب بسیار ظاهر میشد، چون تعبیر میشد که خداوند به ضعفا وعده داده است. به نظر او آیه آن چیزی نیست که میخواستند از آن دربیاورند: دربارهٔ بنیاسرائیل است، همانهایی که ضعیف نگه داشته شده بودند و خداوند اراده کرد به جایگاه خودشان برگردند؛ و ادامهاش هم میگوید میخواهد به فرعون و هامان و جنودشان آن چیزی را که از آن حذر میکردند نشان بدهد.
به گفتهٔ او صدبار در قرآن به جای ماضی مضارع به کار میرود، و یک کارکردش این است که شما را وسط داستان ببرد، انگار همانجا هستید و خداوند اراده کرده است. تعمیم به طور ثانوی ممکن است، ولی این گزاره حکم کلی نیست؛ اگر آیه را کلی بخوانیم خدا وظیفه دارد هر کسی را که بر سرش زدند کمک کند، در حالی که جاهایی دعوت به هجرت میشود. یکی از حاضران میگوید مضارع استمرار است؛ او میگوید لزوماً نباید مضارع را به معنای استمرار گرفت و «وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا» دربارهٔ همانهایی است که غرق شدند.
اعتراض او به کلی کردن بی در و پیکر و کشیدن این گزاره از وسط داستان است، نه به تعمیم به طور ثانوی؛ و دربارهٔ عرفا که فرعون را نماد انانیت میگیرند میگوید همه اینها با احتیاط اشکال ندارد. دربارهٔ مسلمانان زمان پیامبر هم میگوید اگر درست باشد که این سوره در اواخر دوران مکه است، داستان به آنان امید میدهد که مانند بنیاسرائیل از استضعاف درمیآیند؛ و تأکید میکند نگفته قابل تعمیم نیست.
تولد قهرمان و نقش مادر
استضعاف به گفتهٔ او یعنی کسی را ضعیف نگه داشتن، و در آن زمان مهمترین اهرم قدرت پسر و مرد جنگجو داشتن بود که از آنها گرفته میشد. این مقدمه نقطهٔ صفر داستان است و داستان با تولد موسی شروع میشود.
او میگوید از آن احکام کلی حمایت از مستضعفین به تولد یک قهرمان میرسیم: ارادهای که قرار است قومی را نجات دهد با تولد کودکی به نام موسی تحقق مییابد. این الگو در اساطیر ملل هست؛ به گفتهٔ او دربارهٔ عیسی هم در انجیل متی چنین چیزی روایت شده، ولی شواهد تاریخی خوبی برای آن نمیبیند. مقالهٔ معروفی از یکی از شاگردان فروید دربارهٔ آن نوشته شده که اگر جلسه دربارهٔ سوره نبود، حتماً یک جلسه دربارهٔ آن حرف میزد. ویژگی این روایت در قرآن نقش پررنگ مادر موسی است: به او وحی میشود که شیر بدهد و وقتی ترسید، او را در دریا بیندازد و به او گفته میشود نترس و اندوهگین نباش.
به پرسش یکی از حاضران که آیا این شبیه یوسف نیست، میگوید نه: یوسف چند سالی شایستگیاش پیدا بود، ولی موسی تازه متولد شده و کاری نکرده؛ پیامبری او نتیجهٔ اراده است و استثنائاً دربارهٔ موسی در بدو تولد وظیفهاش معلوم است.
پایان در آغاز و موازیهای یوسف
او میگوید هر دو داستان پایان را از اول میگویند، و این توجه مخاطب را به چگونگی جلب میکند: وقتی موسی در رود افتاده نمیترسیم بمیرد، ولی میخواهیم ببینیم چگونه کسی در دربار فرعون پیامبر میشود. این با داستانی که پایانش نامعلوم است اثر دیگری دارد و او آن را بد نمیداند.
وقتی آل فرعون کودک را برمیدارند، الفاظ هم مشترک میشود. به گفتهٔ او نقشها جابهجا شده است: آنجا عزیز مصر خوب و همسرش بد بود، اینجا همسر فرعون خوب و فرعون دشمن اصلی است؛ و موسی با مادرش است در حالی که یوسف با پدرش بود.
او میگوید خواهر موسی جای برادران یوسف نیست، چون کمک میکند، و همهٔ عناصر را نباید به هم ربط داد. شباهت کلی را میپذیرد: قهرمان به مغاکی میافتد و بیرون میآید، یوسف در زندان و موسی در تبعید به پیامبری میرسد؛ ولی منکر نمیشود که در بعضی جزئیات هم چیزهای جالبی باشد.
مادر موسی و بازگشت او
یکی از حاضران میگوید اگر ارادههای بعدی را به ارادهای که خدا در آغاز کرده نسبت دهیم، جبر میشود. او میگوید این پرسش از موضوع بحث خارج است و دربارهٔ ابلیس و اینکه افعال او هم قابل استناد به خداست در داستان آفرینش به اندازهٔ کافی حرف زده است.
دربارهٔ آیهای که قلب مادر موسی تهی شد، میگوید اگر خدا قلبش را محکم نمیکرد، ماجرا را لو میداد. مادر به خواهر موسی گفت دنبالش برود؛ موسی از هیچ کس شیر نمیخورد و خواهرش گفت اهل بیتی را میشناسد، و این باعث شد او را بیاورند و شیر مادر خودش را بخورد؛ به گفتهٔ او امر «أَرْضِعِيهِ» پیش از انداختن در آب مقدمهٔ همین بازگشت است.
جوانی موسی و قتل
او میگوید عبارت «لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى» تکراری است و در مورد یوسف هم در جایی میآید که به مغاک دوم میرسد. احتمالاً به وضعیت جسمانی موسی اشاره دارد، اما شاید «اسْتَوَى» به یک صفت معنوی اشاره کند. به نظر او از «عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا» برمیآید که احتمالاً موسی پیشتر کارهایی کرده و دنبالش هستند.
در صحنه دو مرد نزاع میکنند که یکی از پیروان موسی و دیگری از دشمنانش است؛ موسی ضربهای میزند و او میمیرد. او میگوید «هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ» به این معنا نیست که کار موسی کار شیطان است، بلکه مثل این است که چیز کوچکی را هل بدهید و با دخالت شیطان بهمن بیاید. ریتم آیه حس میدهد که خداوند وقتی کسی استغفار کند آسان میبخشد.
ضلالت موسی و مسئلهٔ قصاص
یکی از حاضران میپرسد حکم قتل غیرعمد چیست. او ابتدا میگوید قصاص است اگر خانوادهٔ طرف رضایت ندهند، ولی نگاه شرعی به این داستان را عجیب میداند: به نظرش دعوا میان ظالمان و یکی از شیعیان موسی است، مثل جنگ. میگوید موسی حکم نداشته که کسی را بکشد، ولی غیرعمد کشته؛ باید استغفار کند و لازم نیست قصاص شود.
یکی از حاضران به پاسخ موسی به فرعون استناد میکند که «فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ». او میگوید ضالین یعنی موحد نبودن نیست؛ به نظر او یعنی موسی نباید درگیر میشد. «مُضِلٌّ» را هم نباید به معنی گمراهی از راه خدا گرفت، و کل ماجرا مثل ماجرای یوسف سکوی پرتاب دوم است: آنجا شیطان در جلد زلیخا رفت و یوسف زندانی و پیامبر شد، اینجا در جلد آن دو نفر و موسی تبعید و پیامبر شد.
او میگوید گمراهی به نظرش یعنی زیادهروی؛ شاید در آن مرحله قرار بوده خشونتی اتفاق نیفتد، و کوچکترین تخلف به قتلی منجر میشود که او را وادار به فرار میکند. جلسهٔ بعد دربارهٔ ضمیرها در آیهٔ بعد صحبت خواهد کرد و تعبیر دیگری را که حاضری میآورد به آن موکول میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه