او میگوید ابتدا راجع به نکاتی در مورد بحث جلسهٔ قبل صحبت میکند و چند سؤال را که با ایمیل پرسیده شده بیشتر توضیح میدهد: یکی در مورد آیهٔ پنجم این سوره و دیگری مسئلهٔ قتل و معصومیت حضرت موسی. بعد میگوید بحث را شروع کنیم و داستان را از آنجا که خواندهایم ادامه میدهد، یعنی دخالت موسی در دعوا و کشته شدن یک نفر.
تعمیم آیههای پنجم و ششم
او میگوید انگار جلسهٔ قبل سوءتفاهمی شد: منظورش این نیست که آیهٔ «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ» در مورد بنیاسرائیل است و هیچ نتیجهٔ دیگری از آن نمیشود گرفت. تعمیم زیاد از حد مورد اعتراض اوست، یعنی اینکه چون مضارع آمده آن را مثل یک گزارهٔ کلی نقل کنیم که خداوند همیشه هر کس را که مستضعف هست کمک میکند و وارث قرار میدهد.
به گفتهٔ او از هر چیزی که مشاهده میکنیم میشود تعمیمی گرفت؛ از افعال خدا هم، چون صفات ثابتی دارد، در شرایط مشابه همیشه یک جور عمل میکند. در هر قطعهٔ داستان، چه ماضی چه مضارع، کلیتی هست و باید دنبال سنتها گشت. پس با نتیجه گرفتن از این دو آیه دربارهٔ سنتهای الهی مخالف نیست.
مخالفت او با این است که بدون اینکه توجیه دقیقی داشته باشیم این آیه را سنت الهی بگیریم که خداوند هر قوم مستضعف را ائمه و وارث قرار میدهد؛ فکر میکند چنین کلیتی وجود ندارد و باید قبل و بعد را دید. اگر فرعون و هامان را به فرعونیان تعمیم دهیم، مثلاً به قول دکتر شریعتی خداوندان زر و زور و تزویر، اشکال ندارد ولی با احتیاط. مضارع بودن آیات بلافاصله دلیل قاعدهٔ کلی نیست، هرچند آدم را بیشتر وسوسه میکند دنبال کلیت بگردد.
عصمت انبیاء و قتل
او میگوید از بحث عصمت انبیاء خوشش نمیآید، چون بسیار فراتر از قرائت سورهٔ قصص است. اگر کسی بگوید انبیاء اصلاً خطا نمیکنند، تقریباً تمام داستانهای قرآن با آن تعارض دارد؛ موسی خودش میگوید «هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ» و بعد «فَاغْفِرْ لِي».
به نظر او عصمت در ابلاغ رسالت معقول است و با آیات قرآن هماهنگ. ولی اگر عصمت را به معنای گناه نکردن بگیریم، به نظرش تعارض دارد و اعتقاد غلطی است، مگر با الفاظی مثل ترک اولی؛ او تعریف ترک اولی و تفاوتش با ذنب و اثم را خیلی نمیفهمد. اینجا موسی جوان بوده و اشتباهی کرده که حتی به دخالت شیطان نسبت میدهد، مثل آدم.
دعوا و فرار از شهر
آخرین آیهٔ خواندهشده «رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ» بود. او میگوید به نظر میآید آن کس که کمک خواسته خیلی آدم جالبی نیست و همهاش وارد دعوا میشود. روز بعد موسی در شهر «خَائِفًا يَتَرَقَّبُ» است؛ به نظر او حالا که فهمیدهاند قتل کرده، فرزندخواندهٔ فرعون بودن هم ممکن است کارساز نباشد.
یکی از حاضران میپرسد «إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ» را موسی به کدام میگوید. او میگوید به کسی که کمک خواسته بود، و دربارهٔ «أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي» احساسش این است که همان آدم میگوید و موسی را لو میدهد. میگوید نمیخواهد قطعاً بگوید اینگونه است و در فهم داستان تأثیر خاصی ندارد. تعبیر سومی را که یکی از حاضران میآورد خیلی دور از ذهن میداند.
او میگوید مردی که از «أَقْصَى الْمَدِينَةِ» میآید احتمالاً جزو بنیاسرائیل هم نیست و آدم خوبی است که از ملأ فاصله گرفته. یکی از حاضران میپرسد موسی چطور میگوید «إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ» و باز کمک میکند. پاسخ این است که آن آدم در جبهٔ حق است ولی آدم تندمزاجی است که رفتارهای بدی میکند؛ غوی مبین به معنای گمراهی کلی نیست، همانطور که موسی دربارهٔ خودش «أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ» میگوید. موسی هم محسن است و حکم و علم دارد.
موسی «فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ» و میگوید «رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»؛ شعیب بعد میگوید «لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ». او میگوید طبق قاعدهٔ کلی که قبلاً بحث شده، دعایی که از یکی از محسنین نقل میشود مستجاب شده است.
مدین و شعیب
به گفتهٔ او موسی همهچیز را از دست داده و میگوید «عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ»؛ از داستان برمیآید که کسی را در مدین نمیشناسد. دربارهٔ دیالوگ دختران میگوید در قرآن کل گفتوگو نقل نمیشود و فقط ماحصل دو عبارت مهم میآید.
به نظر میآید علاقهای طرفینی میان موسی و یکی از دو دختر به وجود میآید، و «إِحْدَاهُمَا» همان یک نفر است که میآید، میگوید «يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ»، و بعد شعیب پیشنهاد میکند. او این را نشانهٔ عشق میداند. موسی هیچچیز ندارد و شعیب مشکل را حل میکند: به جای مهریه هشت سال کار.
یکی از حاضران میپرسد چرا نمیگوید شعیب است. او میگوید ما میدانیم شعیب است، و مهم هم نیست؛ از سخن گفتنش میفهمیم آدم صالحی است و موسی پیش او به حد پیامبری رسیده است. داستان در تورات هم هست، با حشو و زوائدی که در قرآن حذف شده.
موسی میگوید «أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ». او ترجمهای را که یکی از حاضران میآورد از «فَمِنْ عِنْدِكَ» عجیب میداند و میگوید دو گزینه برای موسی گذاشته شده. به نظر میرسد ده سال را ماند. دربارهٔ اینکه چرا هشت و ده، میگوید جواب خاصی ندارد ولی سؤال موجهی است.
عبارتهای تکراری
او میگوید به نظر میآید موسی دو سال اضافه را هم پیش شعیب ماند. تکرار عبارت «أَتْمَمْتَ عَشْرًا» را با «وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ» در سورهٔ اعراف مقایسه میکند، و میگوید نقل به مضمون است ولی نحوهٔ نقل طوری است که آدم یاد آن عبارت میافتد.
عبارت «سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ» سه بار در قرآن آمده: شعیب «مِنَ الصَّالِحِينَ»، اسماعیل «مِنَ الصَّابِرینَ»، و موسی به خضر. به گفتهٔ او حداقل کار این عبارت این است که این صحنهها را در ذهن مقایسه کنیم؛ انگار آغاز پیامبر شدن موسی ملاقات با شعیب است و نقطهٔ اوج پیامبری او رفتن پیش خضر. به نظر میآید موسی از شعیب این طرز حرف زدن را یاد گرفته است.
مقایسه با داستان یوسف و ابن عربی
او میگوید برخلاف داستان یوسف که شخصیتهای اطرافش مردند، اینجا زنها هستند: مادر، خواهر، زنی که او را نجات میدهد، و دختر شعیب؛ آدم بد در قصر مرد است. این نحوهٔ نقل داستان است و معنایش این نیست که پدر یا برادر نبوده. یوسف آینهٔ جمال است و موسی قوی؛ به نظرش شاید «اسْتَوَى» در آیه هم اشاره به همین باشد.
از ابن عربی نقل میکند که فرعون با کشتن پسرها مقدمهٔ ظهور موسی را فراهم کرد؛ ارواح آن پسران در وجود موسی جمع شد و موجودی استثنایی به وجود آمد. به نظر او این دریافت فوقالعاده و جالبی است. میگوید ابن عربی گاهی اشتباهات فاحش هم دارد و نگاهها به او دوقطبی است.
ندای طور
بعد از ده سال موسی با خانواده میرود و آتشی در کوه میبیند. او میگوید قرآن فضا را با تکنیکی مدرن نشان میدهد: اینکه مدین جای گرمی است را از «تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ» میفهمیم و سرما و تاریکی شب را از جملهٔ «لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ».
به گفتهٔ او این شاید مهمترین لحظهٔ تاریخ در قرآن است، جایی که خدا مستقیم و نه با واسطهٔ فرشته با بشر حرف زد. او همیشه برای موسی دلسوزی دارد که چگونه این لحظه را تحمل کرده، و میگوید خدا با بقیه نمیتواند حرف بزند، احتمالاً نابود میشوند. فکر میکند این تکراریترین صحنهٔ قرآن است، هرچند نشمرده.
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران میپرسد «قَضَى» اینجا به «فَقَضَى عَلَيْهِ» ربط دارد یا نه. او میگوید تکرار واژه جالب است، ولی باید تکرار به اندازهٔ کافی خارج از عرف باشد تا بشود گفت صحنهٔ قبل را تداعی میکند.
به پرسش اینکه آیا همهٔ داستانهای قرآن واقعیاند، میگوید اگر کسی داستانی را تمثیلی بداند باید دلیل بیاورد؛ واژهٔ قصص یعنی روایتهایی که اتفاق افتادهاند، و صرف عجیب بودن کافی نیست. دربارهٔ تفسیر زمان امامان میگوید به نظر میآید فضای اطرافشان تفسیر قرآن نبوده و پرداختن به کلیت سورهها در صد سال اخیر است.
→ متنِ کاملِ این جلسه