این جلسه با نکتهای عملی دربارهٔ جو خرافهپرستی و مسئلهٔ شرک آغاز میشود. سپس او کاری را که همیشه میکرد دربارهٔ سورهٔ رعد انجام میدهد: مرور خیلی کلی سوره و پرداختن به مباحثی که در بخشهایی مطرح شده است. از مکی یا مدنی بودن و شأن نزول میگوید، بعد از محتوای تکوینی سوره و آیهٔ اول، و آیات طبیعت را قطعهبهقطعه میخواند.
پیشنهادی عملی دربارهٔ خرافهپرستی
او میگوید قرار شد جلسهٔ قبل صفرم باشد و این جلسه یک، و به خاطر جو خرافهپرستی که مال عوام است و کمکم دارد رسمیت پیدا میکند، به نظر میآید در کشور روندی هست. مثالی از المیزان یاد میکند، در سورهٔ فرقان دربارهٔ اصحاب الرس، روایتی دربارهٔ قومی که درختی را میپرستیدند؛ و میگوید میداند از طرف عدهای، مخصوصاً علمای قم و بعضی افراد رسمی، مقاومت زیادی هست. اگر کسی بپذیرد مهمترین نکته توحید و شرک است، این مسائل فرهنگی به نظر او از مسائل سیاسی و اقتصادی مهمتر است.
او رسماً اعلام میکند حاضر است هر کاری از دستش برمیآید انجام دهد، البته در حد کار فرهنگی، و از علاقهمندان میخواهد ایمیل بزنند؛ میگوید خودش از این کارهای گروهی نکرده و ایدهٔ خاصی ندارد. نمیداند فضا الان چگونه است ولی به نظر میرسد گروههایی که پشت این مسائل هستند منسجمتر عمل میکنند. به گمان او این جو بهترین محمل برای نفوذ عقایدی شبیه داعش است، چون آنها در تبلیغاتشان میگویند خودشان موحدند و بقیه مشرک.
مکی بودن و شأن نزول
به نظر میآید طبق شواهد تاریخی همهٔ سوره یا اکثر آیات آن مکی باشد؛ اختلافی نیست جز چند آیه که بعضی معتقدند در مدینه نازل شده. او به استنباط علامه طباطبایی از آیهٔ ۳۶ اشاره میکند، «وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ»: در ابتدا یهودیان و مسیحیان احتمالاً از اینکه در مکه ندایی توحیدی بلند شده شاد میشدند، پیش از آنکه رقابت پیش بیاید. با «مِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ» میشود حدس زد حال و هوای سالهایی است قبل از مدینه ولی نه خیلی زود.
او میگوید دعوا سر مکی یا مدنی بودن بعضی آیات از نظر او چندان مهم نیست و اگر ندانیم در مکه نازل شده یا مدینه معمولاً مانع فهم سوره نمیشود، هرچند کنجکاوی قابل قبولی است. به نظر او بعضی بیش از اندازه به این نکته توجه میکنند و بحثهای هرمنوتیکی شاید بیش از اندازه روی تاریخیت متن تأکید میکنند؛ دستکم برای متنی که ادعای وحی دارد باید کمتر از متون انسانی مطرح باشد. خیلی وقتها اگر تاریخیت مهم باشد خود آیه صراحتاً یا تلویحاً اشاره میکند، مثل آیهٔ اول سورهٔ انفال که تقریباً میشود گفت هنگام تقسیم غنائم نازل شده.
محتوای تکوینی سوره
او میگوید ویژگی سوره از نظر محتوا این است که شروع آن و نامی که برای آن انتخاب شده به شدت روی آیات تکوینی و نگاه کردن به طبیعت است. دو صفحهٔ اول، یعنی حدود یک سوم سوره، چنین است، و چهار صفحهٔ دیگر بیشتر دربارهٔ نبوت و معاد. آیاتی مانند «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا» و «هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا» را خاص میداند و میگوید به شکل عجیبی تأثیرگذار است.
به گفتهٔ او سید قطب احساس میکرد نمیتواند دربارهٔ سورهٔ رعد خوب بنویسد، و او هم فقط اشاره میکند که فضای خاصی در این آیات هست: نمایشی از طبیعت همراه با شگفتی و زیبایی که لزوماً به عقل و استدلال درنمیآید، مثل کسی که در طبیعت یک دفعه احساسات عجیبی به او دست بدهد. او پیشنهاد میکند از اول و با قطعهبندی جلو بروند.
حق در آیهٔ اول
در آیهٔ اول، «وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ»، به گفتهٔ او سنگ بنای حق بودن محتوای آنچه نازل میشود گذاشته میشود و این در سوره تکرار میشود: وسط سوره در «أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى» و در آغاز صفحهٔ سوم با «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ» و تمثیل حق و باطل. حق بودن هم از لحاظ تکوینی حقیقت را انعکاس میدهد و هم از لحاظ تشریعی عمل بر مبنای حق را میخواهد.
او میگوید در تفکر دینی عمل هم میتواند حق یا باطل باشد، و بلافاصله بعد از آن آیه میآید «الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ» و «وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ». طبیعت در قرآن حقیقتی است که انعکاس پیدا کرده؛ میگوید فراموش نکنید که الله همان حق است و معادل بودن الله با حق مسئلهٔ مهمی در قرآن است، و احکام الهی نوعی دیگر از جلوهٔ حق است.
آیات طبیعت و شگفتی
به گفتهٔ او آیات طبیعت از آسمان شروع میکند و کمکم پایین میآید: آسمانها بدون ستون، خورشید و ماه، زمین با کوه و نهر، و بعد zoom میکند تا باغهایی که میوه دارند. آیهٔ اول را که به زوج زوج بودن ثمرات اشاره میکند با «لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» و بعدی را با «يَعْقِلُونَ» میخواند و میگوید در قرآن تعقل همراه با چیزهای عاطفی و احساسی به نظر میآید و قلب جایی است که عاطفه هم در آن هست، در حالی که تفکر شبیه استدلال کردن است.
آیهٔ «أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ» را او ادعای تکراری واقعاً ابلهانه میداند: کسی که از هیچ خلق کرده خلق دوباره برایش راحتتر است. به گفتهٔ او آدمهایی که شناختشان سطح پایین است در برابر پدیدههایی که منظم میبینند دچار شگفتی نمیشوند و کرخت میشوند، در حالی که آدم هوشیار هر روز ممکن است به شگفتی بیاید. او وارد بحث رواقیون و افلاطونیها نمیشود، ولی میگوید حس اینکه آدمی هر روز به شگفتی دربیاید حس خوبی است، و ویژگی کفار این است که دنیا را از پشت پردهای ضخیم میبینند.
انکار، غیب و محافظان
او میگوید بعد از قطعهٔ طبیعت انکار نبوت و معاد میآید؛ آنها میگویند «لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ»، و به گفتهٔ او حالتی از حماقت و عصبانیت در آن هست چون آنقدر خواب هستند که با این چیزها بیدار نمیشوند. دوباره به آیات طبیعت برمیگردیم و این بار انسان ظاهر میشود، با ورود به رحم که جزو غیب است نه شهادت؛ «سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ» به نظر او آیهٔ وحشتناکی است و «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ» که حرف از این میزند که همهٔ ما محافظهایی داریم خیلی آرامشدهنده است.
بعد، به گفتهٔ او، رعد و برق و ابر میآید و «وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ» که طبیعت را بیجان نمیداند، و به این بخش تکوینی تمام میشود. او میگوید میشود آیهٔ اول را مقدمه حساب کرد، و بعد یک قطعهٔ طبیعت و قطعهٔ انکار معاد و نبوت و دوباره قطعهای دربارهٔ انسان و رابطهاش با طبیعت. حاضری آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» را یادآوری میکند و او میگوید این تکه مهم است و ظاهراً نابهجاترین آیهٔ این سوره است؛ پس از انقلاب آن را مدام تکرار میکردند، و جالب است سر جایش در سوره ببینیم.
پرسش و پاسخ: آیات قیامت در طبیعت
حاضری میپرسد چرا بحث انکار وسط آیات تکوینی آمده و آیا خدا گله میکند که قیامت را باور نمیکنند. او سؤال را عجیب میداند و میگوید آنچه انتظار میرود این است که ما اعتقاد داشته باشیم؛ نشانههایی از احوال قیامت در طبیعت کاشته شده، مثل کسوف که به «إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ» اشاره دارد، و برای همین نماز آیات میخوانیم. دربارهٔ «وَإِن تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ» به نظر او حالت تأیید دارد، هرچند ترجمهها را خیلی نگاه نکرده و میخواهد تفسیر را ببیند.
دعوت حق، باطل و خلق
او میگوید از ابتدا تا اینجا یک فصل است، فصلی که در آن آیات طبیعت گفته میشود با یک میان پردهای که آن وسط هست. «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ» یعنی تنها کسی که از او میشود چیزی خواست خداوند است، و کسانی که غیر او را میخوانند مثل این است که یک نفر دستهای خود را برای اینکه آب بردارد باز کند و هیچوقت آبی به دهان او نمیرسد؛ باطل واقعی نیست و حق است که وجود دارد.
دربارهٔ «أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ» میگوید اگر کسی چنین فکر کند نمیفهمد خلق چیست و آن را با ساختن و اختراع اشتباه گرفته؛ ما چیزی میسازیم ولی خلق نمیکنیم. به گفتهٔ او مردم در تکنولوژی زندگی میکنند و از طبیعت دور شدهاند و اکثریت نمیتوانند دب اکبر را نشان دهند؛ کانت گفته چیزی که بشر از نگاه کردنش خسته نمیشود آسمان شب است. او میگوید جلسه را همینجا تمام میکند و بحث تمثیل حق و باطل را اول جلسهٔ آینده میگذارد و فکر میکند جلسهٔ آینده تا آخر سوره بروند.
→ متنِ کاملِ این جلسه