او میگوید این جلسه به جمعبندی سوره اختصاص دارد و تلاش میکند حس ناتمام بودن موضوع بماند. از ساختار نمایشی سوره آغاز میکند و نشان میدهد پایان سوره داستان آفرینش است، سپس معنای خلافت را در سه داستان و پیوند آن را با ذکر، عبودیت و عشق توضیح میدهد. بعد چند نکتهٔ جزئی دربارهٔ سلیمان و داوود و ایوب میآورد و با نقش پردهٔ اول پایان میدهد.
سوره مثل نمایشنامه است
او یادآوری میکند که ساختار سوره مانند نمایشنامهای در شش پرده است و میان پردهها جملههایی مانند گفتارهای میان نویس میآید. به گفتهٔ او قرآن را نباید متنی آکادمیک دانست که اول چکیده بیاید و بعد منطقی چیده شود، یا روایتی که خطی باشد؛ باید این انتظار را کنار گذاشت و با شیوهٔ بیان پیچیدهای آشنا شد که به جای حالت منطقی و فلسفی، حالت نمایشی دارد. این ویژگی زبان قرآن است، هرچند سوره به سوره ممکن است فرق کند.
به نظر او باید با تکنیک زمینهسازی هم آشنا شد: آیهای کوتاه پیش از قطعهٔ بزرگتری میآید و بیربط به نظر میرسد، و چند صفحه بعد تفسیرش میآید. نمونهاش در سورهٔ عنکبوت است که پیش از آیهٔ آخر داستان ابراهیم میگوید «فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ» و آیهٔ بعد از لوط سخن میگوید. در این سوره پس از داستان داوود سه آیه میآید دربارهٔ اینکه آسمان و زمین باطل آفریده نشده، و این آیات زمینهساز قطعهٔ مربوط به آخرت است. اینها جزء رتوریک قرآن هستند و او میگوید شاید بد نباشد روزی تکنیکهایی مانند فرکانس و چگالی واژهها را کنار هم جمع کند.
ترتیب غیرخطی و پایان هیجانانگیز
به گفتهٔ او توالی زمانی رعایت نشده است: از چیزی که نزدیک و جلوی چشم است به اعماق تاریخ میرویم و آنچه در جهان غیب است و دشوارترین چیز از نظر دیدن است به تعویق میافتد. او میگوید هنر مدرن ثابت کرده است که خیلی وقتها خطی نبودن بهتر است، و فکر میکند سوره به عنوان روایت پایان خیلی هیجانانگیزی دارد.
اگر پایان سوره هیجانانگیز به نظر نمیرسد، به گفتهٔ او دلیلش فقط این است که با داستان آفرینش آشنا هستیم، مثل فیلمی که بار دوم میبینیم. اگر ذهن را مانند لوح سفیدی جلوی قرآن بگیریم، داستانها یکییکی غیرعادیتر میشود و به داستان ایوب میرسد که شیطان به او آسیب رسانده؛ و از همه هیجانانگیزتر داستان آفرینش است: موجودی مسجود ملائکه میشود، یکی تمرد میکند و ابلیس از خداوند وقت میگیرد.
شیطان، خصم و داستان آفرینش
به گفتهٔ او شیطان در سوره کمکم پررنگ میشود. در داستان اول اسمی از او نیست ولی کافران بندگان شیطان هستند و حرفهای ابلیس را میزنند؛ اینها همانهایی هستند که ابلیس گفت اکثر مردم را گمراه میکند. واژههای ریشهٔ خصم در داستان داوود مانند جرقهای حس حضور شیطان را میدهد و شاید چگالی تکرار آن در این سوره ماکسیمم باشد؛ او تمام مخاصمهها میان انسانها را نشانهٔ حضور ابلیس میداند. در داستان سلیمان شیاطین در بند و زنجیر و در حال کار هستند، در داستان ایوب شیاطین مسلط هستند، و پردهٔ ششم توضیح میدهد این اختلافها از کجا میآید.
او میگوید اگر بخواهند سوره را در یک جمله خلاصه کنند، بیشتر از هر چیزی یک داستان آفرینش نمایشی است. مسجود ملائکه بودن به گفتهٔ او به معنای در خدمت انسان بودن است، نه احترام گذاشتن؛ و دشمنی هم هست که قسم خورده انسانها را گمراه کند.
خلافت در سه داستان
او میپرسد این سوره به داستان آفرینش در بقره و اعراف چه چیزی اضافه میکند. در بقره گفته میشود جانشینی در زمین میگذارم، ولی مفهوم خلافت توضیح داده نمیشود. به گفتهٔ او در پردهٔ دوم و سوم و چهارم سه پیامبر نمونههای خلیفه الله هستند؛ دربارهٔ داوود با همان واژهٔ جعل گفته میشود «إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الأرْضِ»، و این از نظر لفظی دلیل روشنی است.
در این سوره با شأن رسالت و دعوت سروکار نداریم، با شأن خلافت سروکار داریم. داوود کسی را دعوت نمیکند؛ یهود برای او شأن پیامبری قائل نیستند و علتش احتمالاً این است که جنبههای رسالت در او کم بوده یا نبوده است. به گفتهٔ او خلافت الهی فقط تشریعی نیست؛ جنبههای تکوینی غلبه دارد و خلیفهٔ خداوند فقط کسی نیست که از طرف او حرف میزند. مسیح هم نمونهٔ مشخص است که مرده را زنده میکند.
نعم العبد، ذکر و اواب
به گفتهٔ او «نعم العبد» و «اواب» مفاهیم مرکزی سوره هستند و مقام خلافت را توضیح میدهند. خلافت به کسی میرسد که نعمالعبد باشد؛ عبد یعنی کارگزار، کسی که همان کاری را میکند که خداوند میکند. آدمها اگر به جایی برسند که اراده آنها با اراده خداوند هماهنگ شود و باطل در وجود آنها نباشد، به مقام خلافت میرسند و بر اساس میزان خلوص خودشان کارگزاری آنها وسعت پیدا میکند؛ سلیمان با باد همان کاری را میکند که خداوند میخواهد.
او میگوید انگار در وجود داوود لکهای بود که پاک شد و آماده شد به حداکثر برسد. همهٔ آدمها چون اراده آزاد دارند در حدی خلافت دارند، ولی خلافت به معنای اصلی چیز خاصی است. چون در پایان سوره گفته میشود موجودی خلق شد که ملائکه بر او سجده کنند، باید نمونهای ببینیم که چنین ارزشی دارد، و او میگوید ایوب را ببینید.
ذکر به گفتهٔ او هوشیاری است که در آن همه چیز را همراه با خدا میبینید و در حال غفلت نیستید، و اواب بودن یعنی مدام به حالت ذکر برگشتن. در داستان سلیمان لحظهای از ذکر خارج میشود و با شوق به اسبها نگاه میکند، همانطور که ما به دنیا نگاه میکنیم، و دوباره برمیگردد. او از ایزوتسو میخواند که ابن عربی بالاترین مرتبه را از آن کسی میداند که غریق در ذکر است و در درون با حق وحدت یافته است. به گفتهٔ او ذکر مقدمهٔ کارگزاری خداوند است؛ ذکر و عبودیت و خلیفهٔ الهی خیلی با هم مترادف هستند: ذکر حالت است و عبودیت جنبهٔ عملیتر آن.
عشق و خالیشدن از خواسته
به نظر او اگر رازی در قرآن وجود دارد، چیزی است که همهجا هست ولی انگار تعمداً مستقیم به آن اشاره نمیشود؛ پرسش او این است که ایوب چگونه به جایی میرسد که چنین واکنشی دارد. ایوب همهچیز را از دست داده و بیمار است، ولی فقط گزارشی از حال خودش میدهد و چیزی نمیخواهد: «أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ». او میگوید ایوب موحد است و میداند شیطان با مجوز خداوند به جان انسانها میافتد؛ علت را نمیداند ولی تردیدی ندارد که خداوند ارحمالراحمین است، چون اسماء الهی را شهود کرده است.
به نظر او با شناختی که از انسان داریم، محال است مگر از طریق عشقی که بر همه چیز غلبه کرده است، انسان خالی از خواسته شود: خواستهای پیدا میکند که آنقدر بزرگ و شدید است که بقیه خواستهها در کنار او محو میشوند. او میگوید همهٔ پیامبران بدون استثنا دیوانهوار عاشق خداوندند و این عشق باید با معرفت همراه باشد. از آیات هم استدلال میکند: مؤمنان «أَشَدُّ حُبّاً لِلّهِ» هستند، پس پیامبر هم در مرحلهٔ بالایی از حب است؛ و سلیمان میگوید «إِنِّي أَحبَبتُ حُبَّ ٱلخَيرِ عَن ذِكرِ رَبِّي» که ذکر کنار حب آمده است.
به گفتهٔ او کلمهٔ عشق در قرآن نیست، ولی پشت همهٔ آیات، حتی تهدید به مجازات، محبت خداوند است. آدمی که از ترس تسلیم میشود خواستهای را سرکوب کرده و عقدههای انباشته پدید میآید؛ مثالش شریعت سخت یهود است که بدون عشق انجام میشود، و قرآن آنها را «أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَىٰ حَيَاةٍ» توصیف میکند. او میگوید برای درک قرآن باید در درون خود برای تقوا و عبودیت رفرنس داشت؛ اگر معنویت در درون جوانه نزده باشد، قرآن گمراه میکند و این از اول اعلام شده است: «هُديً لِلْمُتَّقينَ».
نکتههایی دربارهٔ سلیمان، داوود و ایوب
دربارهٔ دعای سلیمان میگوید پس از استغفار از اینکه مشغول اسبها و پادشاهی شده بود و از ذکر و اواب بودن درآمده بود، ملکی بزرگتر میخواهد. به گفتهٔ او پادشاهی برای پیامبر یعنی کار بیشتر برای خداوند؛ مثل کسی که سنگهایی را برای مولای خودش جابهجا میکند و پس از توبه بزرگترین سنگ را میخواهد. دعا ماکسیمال است نه ماکسیمم: چیزی که بزرگتر از آن نباشد، و این به گفتهٔ او تعبیری است که عموماً دربارهٔ این آیه هست و به نظرش درست است.
دربارهٔ ایوب میگوید شاید «اهل» در قرآن لزوماً خانواده نباشد، مثل پسر نوح که گفته شد از اهل تو نیست؛ پس شاید اهل ایوب پیروان او باشند که پس از رفع تهمت به او گرایش پیدا کردند. میگوید قضاوت نمیکند و این در فهم سوره تأثیری ندارد. دربارهٔ آیهٔ «وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ» داستانهای کلاه شرعی را مندرآوردی و ناسازگار با سوره میداند، چون هر سه داستان ارتقای یک پیامبر است؛ به نظر او بیشتر میخورد که پس از آزمون قدرتی به ایوب داده شده باشد که چیزی را در دست بگیرد و بزند، ولی قضاوت قطعی نمیکند.
دربارهٔ اینکه چرا ایوب همیشه بعد از سلیمان میآید، تأکید نمیکند و میگوید در حد شهود و احتمال است و استدلال کافی ندارد: شاید پیروزی ایوب در آزمون اثری تکوینی در عالم گذاشته که سلیمان برای حکمرانی بر شیاطین از آن استفاده میکند، مثل اینکه مسیح قبول کند مصلوب شود یا ابراهیم قبول کند پسر خودش را قربانی کند، که به گفتهٔ او آثار تکوینی دارند.
پردهٔ اول و زمان حال
او میپرسد اگر سوره با داستان داوود شروع میشد چه اشکالی داشت و پردهٔ اول چرا اینقدر طولانی است. اگر حضرت رسول را عامل اصلی سوره بگیریم، بزرگی پردهٔ اول جور درمیآید، ولی اگر سوره توصیف آفرینش و خلافت است باید آن را توجیه کرد. به گفتهٔ او پردهٔ اول زمان حال است و ما هم در همان شرایط هستیم: قرآنی «ذی ذکر» هست و یک عده منکر آن هستند؛ به پیامبر مستقیماً تهمت نمیزنند و به خود قرآن تهمت میزنند. پس پردهٔ اول پردهٔ ما است و بعد داستان آفرینش با شیوهٔ این سوره بیان میشود.
در نکتهای فرعی میگوید کلمهٔ عزت در داستان ابلیس همیشه میآید، چون خود ابلیس عزت ناروا دارد و میگوید «فَبِعِزَّتِکَ لأغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ». او میگوید فرایندی که در داستان سلیمان و داوود و ایوب میبینیم خالص کردن آنها است، مثل طلایی که در کوره میگذارند تا ناخالصی آن را بگیرند، و میگویند واژهٔ فتنه از همینجا میآید. شش پیامبر مورد تمجید خداوند در انتها پیامبران خالص شده نعم العبد دیگری هستند که داستانهای ناگفتهای دارند. جلسهٔ هشتم بعداً برگزار میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه