او میگوید سورهٔ طه، برخلاف سورههایی مانند نحل و انعام، قطعهبندی روشنی دارد: مقدمهای کوتاه، نزدیک ۹۰ آیه داستان موسی، قطعهای دربارهٔ آخرت و کمی دربارهٔ قرآن، داستان آدم و مؤخره. به همین دلیل شاید بتوان کلیت سوره را تا حدودی در یک جلسه روشن کرد. ساختار آن بیشتر به سورهٔ یوسف شبیه است، و او میگوید اگر داستان بلند را خوب بفهمیم ارتباط قطعههای کوتاهِ پیش و پس از آن را هم میفهمیم.
مقدمه و مناسبت آن با داستان موسی
او میگوید مقدمهٔ سوره، مانند چند سورهٔ دیگر از جمله کهف، خطابی به پیامبر است با آیهٔ مرکزی «ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که به زحمت و سختی بیفتی». این مقدمهها گاهی حالت عتاب دارند، ولی اینجا خطابی محبتآمیز است.
به نظر او داستان موسی با این مقدمه مناسبت دارد، چون در قرآن پرمشقتترین رسالت تاریخ بر عهدهٔ موسی بود: وحیِ او با سخن گفتن مستقیم خداوند همراه است و از وحی با واسطهای که پیامبر دریافت کرده خیلی سنگینتر است، و باید به دربار فرعون برود، یکی از مسلطترین قدرتهای تاریخ. پیامبر در مکه با سران قریش درگیر است که نه قدرتی دارند و نه قرار است اتفاق بزرگ سیاسی بیفتد.
مشقت اصلی موسی این بود که قومی را که به معنای واقعی ایمان نیاورده و آمادگی معنوی ندارد با خود به سفری طولانی ببرد؛ ماجرای گوسالهپرستی نمونهٔ آن است. او میگوید شرایط پیامبر ما از نظر کیفیت وحی و دشمنان سیاسی، و بهویژه از نظر پیروان وفادار، به دشواری شرایط موسی نیست: پیروانِ او عدهای انگشتشمار و انسانهای رشد پیداکردهاند و این از نظر رهبری مزیت بزرگی است.
چرا فهم این داستان از یوسف دشوارتر است
او میگوید فهم این داستان از جهاتی سختتر از فهم داستان یوسف است. داستان یوسف یک درام انسانی و زمینی است: برادرها از روی حسادت تصمیم میگیرند و نگرانی یوسف و یعقوب این است که برادرها گناه کردند و آخرت آنها از بین رفته است. اگر از دیدگاه آخرتبینی پیامبران نگاه کنیم فهم کار آنها مشکل نیست، و بیشتر دیالوگها دربارهٔ مسائل روزمره است.
داستان موسی به معنای واقعی کلمه درامی الهی و آسمانی است. صحنهٔ نخست یکی از عجیبترین صحنههای ارتباط انسان با خداست، و حتی درگیری موسی با فرعون و ساحرها روزمره نیست و معجزه در آن هست. به نظر او زمینیترین قسمت، یعنی سامری و گوسالهپرستی، از لحاظ بیان مبهمترین جای داستان است؛ شاید نصف آیههای آنجا روشن نباشد، و مفسران بیش از هزار سال است دربارهٔ «فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ» بحث میکنند.
در قطعهٔ گوساله معلوم نیست سامری کیست، چه کرده و هدفش چه بوده است. بعضی مفسران میگویند گوساله زنده شد و بعضی میگویند مجسمهای بود که صدایی از آن درمیآمد؛ در تورات هم هارون گوساله را میسازد و شخصیتی به نام سامری در آن نیست. او میگوید نمیخواهد بگوید فهم داستان ناامیدکننده است، ولی از اول باید توقع خود را از فهم صحنهٔ وحی پایین بیاوریم.
پیچیدگی دوم این است که داستان موسی بارها در قرآن تکرار شده است. نمیتوان از بخشهایی که در جای دیگر آمده صرفنظر کرد، و در عین حال باید ویژگیهای این سوره حفظ شود: آنچه فقط اینجا آمده باید برایش بها قائل شد، و نیامدنِ چیزهایی در این سوره باید معنیدار باشد. به نظر او این پیچیدگی در داستانی که یک بار آمده، مانند یوسف، وجود ندارد.
چهار صحنه و جایگاه داستان گوساله
به گفتهٔ او داستان موسی در این سوره چهار فصل یا چهار سکانس دارد: صحنهٔ وحی که موسی آتش را میبیند و رسالت میگیرد و قرار میشود هارون همراهش باشد، برخورد با فرعون در دربار تا ماجرای ساحرها و خروج بنیاسرائیل از مصر، فلشبکی کوتاه به کودکی موسی در میانهٔ وحی، و در پایان داستان گوسالهٔ طلایی، یعنی گوسالهٔ سامری به قول مسلمانها.
او از قول مفسران و کسانی که روی تورات و بایبل کار میکنند میگوید این داستان یکی از کلیدیترین داستانهای بایبل شمرده میشود و بحثهای الهیاتی دربارهٔ آن بسیار است. شاید دلیلش این باشد که مسیحیها آن را لحظهای میدانستند که بنیاسرائیل از اطاعت خدا سر باز زدند و از چشم خداوند افتادند.
در قرآن هم این داستان مهم است، چون از تخلفات اساسی بنیاسرائیل است. جزئیات آن در طه آمده، چند آیهٔ متوالی هم در اعراف، و اشارههایی در بقره و نساء. سورهٔ طه تنها سورهای است که اسم سامری و جزئیات گوسالهپرستی در آن آمده، در حالی که بخش وحی و بخش دربار فرعون با سورهٔ اعراف اشتراک زیادی دارد.
او میگوید امروز نگاه کرده که کسی سوره را «سورهٔ سامری» نامیده یا نه، و چنین اسمی وجود ندارد؛ شاید نمیخواستند اسم سامری را بر سوره بگذارند. اسمهای دوم و سوم سوره را، اگر اشتباه نکند، کلیم و موسی میداند. بنا به گفتهٔ او این بخش اختصاصیِ سوره است و باید با جزئیات دیده شود، چون به نظرش پیچیدهترین روایت در میان چهار صحنه است و پر از ابهامهای بیانیِ تعمدی.
ظهور موسی: نقطهٔ عطف و پیوند با آفرینش
او میگوید ظهور موسی و بنیاسرائیل نقطهٔ عطفی در تاریخ انبیاست. به گمان او استدلالهایی که میگویند چرا خداوند بر ما آشکار نیست قانعکننده است، ولی نکتهٔ فرعی و شاید مهم این است که به باور ادیان ابراهیمی خداوند آشکارشدن را دستکم یک بار در تاریخ در برابر مردم آزمایش کرده است. بنیاسرائیل مانند آزمایشگاهی بودند و با اینکه این همه معجزات را دیدند و پای کوه طور رفتند، بلافاصله دوباره کفر و تمایل به بتپرستی در آنها ظاهر شد.
او میگوید دوران موسی دورهٔ ظهور خداوند است و ظهور خداوند جنبهٔ تاریخی دارد. به گفتهٔ او حکما نسبت خداوند با اجزای زمان را کاملاً برابر میدانند، ولی قرآن میگوید «کُلَّ یَومٍ هُوَ فی شَأنٍ». عرفای پیرو ابن عربی در سنت اسلامی فقط روی همین مسئله پافشاری کردند.
نکتهٔ دوم این است که رسالت موسی را تشکیل یک امت و جامعهٔ دینی خاص میکند: برای اولین بار انگار خداوند امتی را از فرزندان ابراهیم انتخاب میکند، شریعت نازل میکند و عهدی بسته میشود. او میگوید مسیحیها و یهودیها برای ظهور موسی اصطلاح ریکریشن را به کار میبرند، یعنی باز آفریدن، چون این امت برای اولین بار آفریده میشود.
به نظر او در قرآن میان این داستان و داستان آفرینش پیوندی هست: در سورهٔ بقره پس از آفرینش، داستان موسی و بنیاسرائیل میآید، و هر سورهای که داستان گوساله در آن است داستان آدم هم دارد. او میگوید لغزش سامری، که میگوید چیزی میفهمد که آنها نمیفهمند، انگار به ابلیس شباهت دارد که میگوید «من بهتر هستم». به همین دلیل دو داستان این سوره به هم مربوطاند: بنیاسرائیل در راه بهشتند و ابلیسهایی هستند که اینها را گمراه میکنند.
پرسش دربارهٔ ظهور خدا و واجبالوجود
یکی از حاضران میپرسد مفهوم ظهورِ خداوند با توصیفی که او قبلاً از واجبالوجود داده بود چگونه سازگار است. او میگوید ظهور مثل نور شدیدی است که بیرون اتاق است و با کنار زدن پرده یا باز و بسته کردن پنجره، ظهورهای مختلفی از آن در اتاق پدید میآید. آنچه تغییر میکند زمینه است، یعنی انسان و تاریخ بشر، و به نظر او حکما به متحول بودن تاریخ بشر خیلی توجه نمیکردند.
به گفتهٔ او پس از نزول قرآن به نظر میآید دیگر قومی مجازات آسمانی نمیشود، پیامبر جدیدی نمیآید و معجزهٔ آشکاری ظاهر نمیشود؛ و انگار دورهٔ اختفای الهی پدید آمده است. تغییر زمینه و نحوهٔ انعکاس نور با واجبالوجود و لایتغیر بودن خداوند منافاتی ندارد، چون انسان لایتغیر نیست.
آیات آغازین: قرآن، عرش و اسماء الحسنی
او دربارهٔ حروف مقطعه میگوید بحث نمیکند، ولی یادآور میشود کسانی که این حروف را اشاره به محتوای سوره میدانند روی حرف «ط» مانور میدهند، چون سورههایی که ابتدای آنها «ط» دارد همه داستان موسی دارند؛ از طرفی سورههایی هم هست که داستان موسی دارند و با «ط» شروع نشدهاند. دربارهٔ «إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى» میگوید این عبارت پیوندی با داستان موسی است، چون به موسی گفته میشود با فرعون «قَوْلًا لَيِّنًا» بگوید تا شاید متذکر شود یا بترسد، و قرآن هم مانند همان «قول لین» است.
دربارهٔ عرش میگوید قبلاً گفته بود اگر سبع سماوات منظومهٔ شمسی باشد عرش میتواند بقیهٔ عالم باشد، ولی اکنون به نظرش به یک معنا باید تجدیدنظر کرد. چون عبارت «وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ» ذهن را به حیات میبرد، به گمان او عرش در درجهٔ اول به آفرینش موجودات زنده و پیدایش حیات مربوط است، و عظیم خواندن عرش میتواند تأکید بر عظمت حیات باشد. او میگوید شاید تغییر عقیده با رفتن علائق او از فیزیک و کیهانشناسی به زیستشناسی ارتباط داشته باشد، ولی اصرار دارد که عقاید درونی خود را روی قرآن فرافکنی نمیکند. با این حال میگوید اگر امکانش بود همهٔ کاربردهای عرش را بررسی میکرد تا با اطمینان بیشتری بگوید.
دربارهٔ آیهٔ هشتم میگوید «اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى» آیهای توحیدی است و میگوید چیز زیادی برای گفتن ندارد. او نقل میکند که از علامه طباطبایی پرسیدند ویژگی اسلام نسبت به مسیحیت و یهودیت چیست و گفت در اسلام اسماء الحسنی وجود دارد ولی آنجا وجود ندارد.
«وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى» و دعوت به کنار گذاشتن عادت
او میگوید «و» در «وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى» ادامهٔ همان خطاب مقدمه است: آنجا هم نزول وحی بود و مشقتهایی بود. بحث وحی موسی را برای جلسهٔ بعد میگذارد.
او میگوید داستان موسی آنقدر تکرار شده که ما دچار مشکل هستیم، و برای چند جلسهٔ آینده دعوت میکند از حالت عادت دربیاییم و چون و چرا کنیم. با لحنی که خودش میگوید گاهی تعمداً در مورد مسائل الهی میگیرد، میگوید به نظر میآید موسی اهل و عیال خود را برداشته و با گوسفندهای خود میرفت، شب شده بود و احتمالاً سرد و بارانی بود، و او به امید اینکه از آتش مشعلی بیاورد یا مسیر را بپرسد رفت. شروع وحی این است که «من خداوند هستم کفش خود را دربیاور و عصای خود را بینداز»؛ او ادعا نمیکند که میفهمد و میگوید قرار هم نیست در این جلسات به همهی چیزها پاسخ بدهیم.
یکی از حاضران نوشته است عجیبتر این است که موسی با جزئیات کاربرد عصای خود را به خدا توضیح میدهد. او این را حرف جالبی میداند و میگوید جلسهٔ آینده از قسمت شگفتانگیز و غیرقابل فهم داستان صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه