خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او بحث را با یک مرور کلی روی سورهٔ انبیا و نکات مبهم آن شروع میکند. سوره از فاصلهٔ دور سه بخش دارد: قسمت ابتدایی، قسمت میانی که داستانهاست و قسمت انتهایی که کوتاهتر است. محتوای کلی سوره روشن است، ولی در جزئیات این تئوری همه چیز را توجیه نمیکند. در پایان به چند آیهٔ دشوار اشاره میکند و گام دوم را به جلسات بعد میسپارد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
استخراج بسیار دقیقِ شباهتهای آیات و تکرارهای سوره، کاری است که حتی از من هم برنمیآید؛ واقعاً باید برنامهٔ رایانهای یا نرمافزاری برای چنین استخراجی وجود داشته باشد. یکی از اعضای گروه این کار را انجام داده است.
فکر میکنم عنوان سورهٔ انبیا در نگاه نخست روشن و با محتوای آن متناسب است؛ در میانهٔ سوره، داستان حضرت ابراهیم و شماری از پیامبران آمده و به سلسلهٔ انبیا و نبوتشان مفصل اشاره شده است.
اگر از فاصلهای دور به ساختار سوره نگاه کنیم، سه بخش متمایز میبینیم: بخش ابتدایی، بخش میانی که داستانهای انبیاست و بخش پایانی که کوتاهتر است. هرکدام از این بخشها نیز قسمتهای کوچکتری دارند. اگر ساختار سورهٔ انعام را به یاد داشته باشید، آنجا نیز داستان حضرت ابراهیم بخش میانی را تشکیل میداد. اینجا هم بزرگترین داستانِ بخش میانی به حضرت ابراهیم اختصاص دارد و میان دو سوره شباهتهایی از نظر محتوا هست. بحث و استدلال در برابر مشرکانی که به توحید و طبعاً به آخرت اعتقاد ندارند و مخاطب هشدارهای انبیا هستند، محتوای کلی هر دو سوره را تشکیل میدهد.
بنابراین تقسیمبندی کلی سوره ساده به نظر میرسد، هرچند درون این سه بخش قطعات کوچکتری وجود دارد. در بخش دوم، هر قسمت دربارهٔ یکی از انبیاست و همین، تقسیمبندی ضروری و قطعی ایجاد میکند: حضرت موسی، حضرت ابراهیم، حضرت لوط، حضرت نوح و پیامبرانی که به ترتیب از آنان یاد میشود. دربارهٔ هرکدام داستان کوتاهی آمده، جز حضرت ابراهیم که داستانش نسبتاً مفصل و از جهاتی خاص است.
در بعضی از سورهها، سلسلهٔ انبیا پشت سر هم ذکر میشود، اما به فرازهای خاص نبوتشان اشاره نمیشود؛ بهطور عام میگویند که پیامبران آمدند، مردم را دعوت کردند، مردم نپذیرفتند و عذاب شدند. گاهی هدفِ ذکر این سلسله آن است که نشان دهند دعوت همهٔ آنان و واکنش مردم مشابه بوده است.
محتوای کلی: توحید، نبوت و معاد
در این سوره داستانهای انبیا رنگآمیزی بیشتری دارد. در داستان حضرت ابراهیم، به آن فراز از جوانی ایشان که بتها را شکستند اشاره میشود؛ بهویژه این اشارهٔ استثنایی که ایشان را در آتش افکندند، خطاب آمد که آتش سرد شود و ایشان نجات یافتند. دربارهٔ حضرت یونس نیز آیات معروفی در این سوره آمده که غالباً همه آن چند آیه را حفظاند: «وَذَا ٱلنُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَٰضِبًۭا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ». ادامه به آنجا میرسد که در ظلمات ندا دادند. همچنین داستان حضرت ایوب مطرح میشود. به لحظاتی خاص و استثنایی از نبوت اشاره شده، هرچند تأکید بر مشترکبودن دعوت پیامبران همچنان باقی است.
در تشخیص قطعات کوچکترِ بخش میانی، یعنی داستانهای انبیا، چندان مشکلی نداریم. بخش ابتدایی، که طولانیترین قسمت سوره است، از آیهٔ اول تا آغاز آیهٔ چهلوهشتم ادامه دارد؛ آنجا گفته میشود: «وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ». این ۴۷ آیه حجم قابل توجهی از سوره را اشغال میکند: نزدیک به چهار صفحهونیم از ۱۰ صفحه به این بخش اختصاص دارد و مشخصاً شامل چند قطعهٔ کوچکتر است؛ بخش پایانی نیز چنین است. پس حتی بدون بررسی محتوا، این شمای کلی روشن است که بخش داستانهای انبیا میان دو بخشِ ابتدایی و انتهایی قرار گرفته که مانند مقدمه و مؤخرهاند.
فکر میکنم این سوره از سورههایی است که با یکبار خواندن از ابتدا تا انتها، برداشت روشنی از موضوع کلی آن پیدا میکنید. بعضی از سورهها پیچیدگیای دارند که شاید پس از یک یا چند بار خواندن هم نتوانید در یک جمله بگویید دربارهٔ چه سخن میگویند. دربارهٔ سورهٔ یوسف میتوانید بگویید داستان حضرت یوسف را بیان میکند. ممکن است اهداف عمیقترِ آن در نگاه نخست چندان روشن نباشد؛ داستان انبیا، مانند هر داستان دیگری، میتواند نتایج عمیقی داشته باشد که در ظاهر معلوم نیست. فعلاً به آن نتایج عمیق کاری نداریم؛ دستکم روشن است که سوره دربارهٔ چه صحبت میکند.
همهٔ سورهها اینگونه نیستند. شاید در سورههایی که اخیراً بررسی کردیم، نتوانید بهآسانی در نگاه نخست محتوای کلی سورهٔ نحل را بیان کنید؛ زیرا از قطعاتی تشکیل شده که موضوعاتشان شاید چندان متجانس به نظر نرسد. در سورهٔ انبیا چنین نیست. همان آیهٔ نخست، «ٱقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَةٍۢ مُّعْرِضُونَ»، تصویری از مردمی میدهد که در غفلت به سر میبرند و تهدید بزرگی متوجه آنان است. از جهان و زندگی پس از مرگ درکی پیدا نکردهاند، در غفلت سرگرم بازیاند و باید به آنان هشدار داده شود که توحید را درک کنند، از شرک دوری کنند و کارهای خوب انجام دهند تا به سعادت اخروی برسند.
در سوره تصویری از مردمی هست که عموماً غافلاند، و انبیا کسانیاند که آمدهاند آنان را از این غفلت بیرون بیاورند، به توحید دعوت کنند و نسبت به آخرت وحشتناکی که ممکن است در انتظارشان باشد هشدار دهند. سوره با همین موضوع پیش میرود: معاصران پیامبر دعوت ایشان را نمیپذیرند، استدلالهایی دربارهٔ توحید و نادرستی شرک میآید و هشدارهایی دربارهٔ آنچه در آخرت رخ میدهد مطرح میشود. پیامبران گذشته نیز آمدند و همین درگیری را با مردم داشتند.
در پایان سوره نیز همان هشدار نسبت به صحنههای قیامت دیده میشود و دوباره به رفتار معاصران پیامبر و آنچه باید انتظارش را داشته باشند بازمیگردیم. موضوع سوره توحید و شرک است، اینکه مشرکان در آخرت گرفتار عذاب میشوند و اینکه انبیا میخواهند مردم را بیدار کنند و این خبر را به آنان برسانند. محتوای کلی بهشدت جنبهٔ آموزش اصول دین دارد و سراسر سوره بر آن متمرکز است. اشاره به شرک، توحید، قیامت و نبوت انبیا در همهٔ سورهها دیده میشود.
تصویر مردم و غفلت
در سورهها معمولاً تصویری از قیامت و مشکلاتی که ممکن است در آنجا پیش بیاید وجود دارد. اینجا تمرکز شدیدی بر همین موضوع است؛ سوره با آن آغاز و با آن پایان مییابد. انبیا آمدهاند مردم را بیدار کنند؛ مردم در خواباند، بلکه خود را به خواب میزنند و نمیخواهند خبر را بشنوند. فکر میکنم در آغاز چنین تصوری پیدا میکنیم که سوره قابل فهم است. اگر به کلیات و محتوای عمومی آن نگاه کنیم، موضوعی بسیار عجیب و غیرعادی نمیبینیم.
با این شمای کلی، فکر میکنم بهآسانی میتوان بخش ابتدایی سوره را تقسیمبندی کرد و نشان داد که محتوای آن به دعوت به توحید، استدلال دربارهٔ توحید، شرک بهعنوان نتیجهٔ نوعی سبک زندگیِ غیرقابل قبول و پیامدهای اخروی آن مربوط است. بهویژه دستکم در آغاز، تمرکز بر بحث با معاصران پیامبر است که رسالت و نبوت ایشان را انکار میکنند.
بخش میانی، یعنی داستانهای انبیا، به نوعی نشان میدهد بحث میان پیامبر و معاصرانش همواره وجود داشته و پیروزی به نحوی با انبیا بوده است. پیامبران دعوتشان را مطرح کردهاند؛ مردم، همچنانکه در زمان پیامبر نمیپذیرفتند، دعوت آنان را نپذیرفتهاند، اما سرانجام انبیا و پیروانشان نجات یافتهاند. نمونهٔ اعلای آن حضرت نوح است که در سیل و طوفان، همراه با پیروان خود بر کشتی سوار میشود و نجات مییابد؛ دیگران به عذاب دنیوی گرفتار میشوند که مقدمهٔ عذاب اخروی آنان است. منظور از پیروزی، پذیرفتهشدن دعوت از سوی مردم نیست؛ پیروزی در این بحث به نجات پیامبران و پیروانشان اشاره دارد.
پس در بخش ابتدایی، گویی مباحثی نظری در برابر مخاطبان دعوت پیامبر مطرح میشود. سپس وارد بخش تاریخی سوره میشویم: این مقاومتها همواره وجود داشته و همین سخنان گفته شده است. در بخش پایانی نیز تصاویری از عذاب، لحظهٔ رستاخیز و آنچه رخ میدهد میآید و دوباره به معاصران پیامبر بازمیگردیم.
از آنجا که گفته میشود «وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ إِلَّا رَحْمَةًۭ لِّلْعَٰلَمِينَ» و «قُلْ إِنَّمَا يُوحَىٰٓ»، خطاب از سوی پیامبر دوباره به معاصران ایشان برمیگردد: به آنان بگو به من وحی میشود که «أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ ۖ فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ». دعوت به اسلام، به معنای تسلیمشدن در برابر خداوند و پذیرش همان دعوت دینی است که پیامبر مطرح کرد و بعد نام اسلام بر آن قرار گرفت. از «فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ» تا «قَٰلَ رَبِّ ٱحْكُم بِٱلْحَقِّ ۗ وَرَبُّنَا ٱلرَّحْمَٰنُ ٱلْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ»، بازگشت به خطابها و توصیفهای ابتدای سوره دربارهٔ معاصران پیامبر را میبینیم.
میتوان این تقسیمبندیها را با قدری جزئیات نشان داد: سوره با محتوایی نسبتاً منسجم دربارهٔ دعوت انبیا، مضمون دعوت آنان و هشدارشان به مردم پیش میرود و در محتوای کلی آن ابهام چندانی نیست. اینکه چرا داستانهای انبیا در میانه قرار گرفته و دو بخش دیگر مقدمه و مؤخره شدهاند نیز، به نظر من، در چنین بررسیای قابل توجیه است.
اما اگر در این فاصله نایستیم و به جزئیات سوره وارد شویم، میبینیم این توجیه کلی، جزئیات را چندان توضیح نمیدهد؛ مانند تئوریای است که پرسشهای بسیاری را بیپاسخ میگذارد. برای مثال، نمیتوان سوره را خواند و دربارهٔ ترتیب ذکر داستانهای انبیا نپرسید. اگر تئوری اولیه درست باشد و هدف این باشد که بگویند انبیا نیز همین مشکلات را داشتند و نجات یافتند، با خواندن داستانها به نظر میرسد این توجیه چندان محکم نیست.
ترتیب از موسی و هارون آغاز میشود، سپس به داستان حضرت ابراهیم بازمیگردیم. پس از داستان ابراهیم، از نظر تاریخی بهطور طبیعی داستان حضرت لوط میآید. بعد از لوط، اشارهٔ بسیار کوتاهی به حضرت نوح داریم که پیش از حضرت ابراهیم بوده است. حضرت موسی پس از ابراهیم است؛ از او به ابراهیم و لوط بازمیگردیم و دوباره به نوح میرسیم. سپس به داوود و سلیمان منتقل میشویم که از اخلاف موسی و هاروناند. پس از داستان آنان، که نسبتاً با جزئیات به آن اشاره شده، داستان حضرت ایوب میآید. سرانجام چند نام، مانند اسماعیل، ادریس و ذالکفل، در پایان این قسمت ذکر میشود، تا دوباره به داستان یونس بازگردیم و به انتهای سلسلهٔ انبیا، زکریا و مریم، برسیم.
این رفتوبرگشتها با توجیه کلیِ قرارگرفتن داستانهای انبیا در میانهٔ سوره ناسازگار نیست، اما آن تئوری توضیح نمیدهد چرا این ترتیب انتخاب شده است. صرف اینکه انبیا همین دعوت را داشتهاند، با همین مقاومت روبهرو شدهاند و مطابق وعده، مردم عذاب شده و پیامبران نجات یافتهاند، علت این رفتوبرگشتها را روشن نمیکند.
جزئیات و ناهماهنگیهای تئوری اولیه
ممکن است کسی بگوید ترتیب ذکر انبیا تفاوتی ندارد و لازم نیست از ابتدا تا انتها زمانی و خطی باشد. بهویژه در هنر معاصر و هنر پستمدرن، شکستن ترتیب خطی گویی به قاعدهای تبدیل شده است: چرا همهچیز را بر اساس زمان مرتب کنیم؟ حتی اگر انبیا را به ترتیبی دلخواه ذکر کنیم، به نتیجه میرسیم و دلیلی ندارد حتماً ترتیب زمانی رعایت شود. فرض کنیم این پاسخ را پذیرفتیم.
اما آیا توجیه کلیِ ما بهخوبی توضیح میدهد که چرا در داستان سلیمان و داوود، صحنهٔ داوری دربارهٔ گوسفندانی که چریدهاند آمده، یا به قدرت و سلطهٔ آنان بر طبیعت اشاره شده است؟ در این سوره، داستان حضرت ایوب اصلاً تصویر پیامبری در مقام دعوتکننده نیست؛ ایوب دچار مشکلی شده و دعا میکند که مشکلش برطرف شود. با ورود به این جزئیات، به نظر میرسد توجیه اولیه همهچیز را دربارهٔ داستانها توضیح نمیدهد. به دقت بیشتری نیاز داریم؛ باید تئوری را دقیقتر و چیزهایی را کموزیاد کنیم تا هدف این داستانهای میانی را، از ترتیبشان تا صحنههای انتخابشده، بهتر بفهمیم.
اگر منظور صرفاً این باشد که نشان دهند پیامبران گذشته هم، مانند پیامبر، با انکار قوم خود روبهرو بودند، پیروز شدند و منکران عذاب شدند، این خط کلی چندان با همهٔ آنچه در سوره میبینیم سازگار نیست. داستانها از این خطِ ظاهراً مورد انتظار رنگارنگترند. درون بخشهای دیگر نیز با خواندن دقیقتر، جزئیاتی میبینیم که توجه ما را به علتِ ذکر بعضی نکات جلب میکند. میخواهم متوجه باشیم که با وجود داشتن تئوریای کلی دربارهٔ موضوع سوره، جزئیات فراوان آن به اصلاح و دقیقترکردن تئوری نیاز پیدا میکنند.
داستانهای این سوره، چه داستان بلند حضرت ابراهیم و چه داستانهای کوتاهتر، ویژگی دیگری هم دارند: بعضی از نکات و صحنههایشان یگانه است. برخلاف برخی صحنههای مربوط به پیامبران که بارها تکرار میشوند، مانند بعضی صحنههای دعوت یا وحی به حضرت موسی و داستان حضرت ابراهیم، اینجا نکاتی هست که به همین سوره اختصاص دارد. بعضی قسمتهای داستان ابراهیم را جای دیگری نمیبینید؛ همچنین آن دعای خاص حضرت یونس را، احتمالاً در حالی که در شکم ماهی است، جای دیگری نمیبینید. دربارهٔ حضرت ایوب و صحنهٔ داوری سلیمان و داوود در برابر مردم نیز چنین است.
از این نظر، داستانهای پیامبران در سورهٔ انبیا ویژگی خاصی پیدا میکند. در بعضی سورهها ذکر تاریخ انبیا معمولاً تقریباً خطی است و چندان نکتهٔ اختصاصی ندارد؛ اینجا گویا همهٔ داستانها وجهی اختصاصی دارند و همین کنجکاوی برمیانگیزد.
با این حال، کلیتی داریم که نمیتوان از آن تخطی کرد: میدانیم سوره دربارهٔ دعوت انبیاست و بخش مشترک آن به دعوت به توحید مربوط است؛ مهمترین موضوع قرآن. شرک، دوری از توحید و نپذیرفتن حقیقت، در آخرت مشکلات جدی به وجود میآورد. دقت کنید که واژهٔ نبی، به معنای کسی که خبری میآورد، گویی بیش از خبر توحید، خبر وجود قیامت و آخرت را بیان میکند. کار انبیا هشدار دادن بود: اگر حقیقت را نپذیرید، مطابق حق زندگی نکنید و در اوهامی که ساختهاید غرق باشید، عاقبت بسیار بدی در انتظار شماست؛ بهشت و جهنم و زندگی ابدی در پیش دارید.
در کنار این سورهٔ انبیا، در قرآن سورهٔ نبأ را هم داریم که در ابتدای جزء سیام قرار گرفته است. در اشاره به آغاز آن میگوید: «بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ»، «عَنِ ٱلنَّبَإِ ٱلْعَظِيمِ». این نبأ همان خبر بزرگی بود که انبیا میآوردند. آن خبر بزرگ، بیش از آنکه توحید باشد، خبر آیندهای ابدی برای بشر و زندگی پس از مرگ بود. چیزی که به تعبیر امروزی جنبهٔ خبری بیشتری داشت، این بود که پس از مرگ زنده میشوید.
مردم غالباً میدانستند خالقی وجود دارد. شاید اینکه کسی بیاید و بگوید این بت یا بتهای شما چندان مؤثر نیستند، بهاندازهٔ این خبر تکاندهنده نبود که ابدیتی در انتظار شماست و مجازات، بهشت و جهنمی در پیش دارید. فکر میکنم معمولاً توافقی هست که در «عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ»، «عَنِ ٱلنَّبَإِ ٱلْعَظِيمِ»، این نبأ عظیم، خبرِ زندگی ابدی و بهشت و جهنمی است که پس از قیامت برپا خواهد شد و مردم دربارهٔ زندگی خود با داوری نهایی روبهرو میشوند.
واژهها و تکرارهای کلیدی
انبیا این خبر را داشتند، میآوردند و به مردم میگفتند. در همین سوره نیز آغاز با «ٱقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَةٍۢ مُّعْرِضُونَ» است: حساب مردم و داوری نزدیک شده، اما آنان در غفلت و اعراضاند. این همان خبر اصلیِ «عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ»، «عَنِ ٱلنَّبَإِ ٱلْعَظِيمِ» است.
با این حال، این انتظار درست نیست که تأکید و تمرکز سوره بر قیامت، داوری پس از مرگ و بهشت و جهنم باشد. نکتهٔ اصلی آن است که در این داوری دربارهٔ چه چیزی داوری میشود. اگر به مردم بگویید داوری میشوید و از بهشت و جهنم بترسید، چه باید بکنند؟ چرا و از چه بترسند؟ مشکل چیست و چگونه میتوانند نجات پیدا کنند؟ نجات در توحید است؛ مسئلهٔ اصلیِ آن داوری نیز توحید و شرک است. بنابراین محتوای دعوت انبیا به توحید و شرک مربوط میشود. میبینید این سوره، در عین آغاز و پایان با هشدار و پررنگبودن موضوع قیامت و آخرت، محتوای اصلیاش توحید است.
این طبیعی است: آنچه میخواهیم به مردم بگوییم رعایت کنید تا دچار عذاب اخروی نشوید، این است که از شرک دوری کنید، به توحید گرایش داشته باشید، توحید را درک کنید، با خدا ارتباط داشته باشید، حق را بشناسید و مطابق آن عمل کنید تا در آن داوری پیروز شوید و اعمالتان پذیرفته شود. درست نیست سورهای را که عنوانش انبیاست و انبیا در آن ذکر میشوند، به آخرت و صحنههای داوری نهایی اختصاص دهیم و به مردم هشدار بدهیم، بیآنکه بگوییم مشکل چیست و چه باید بکنند.
این ویژگی در سوره هست: در آغاز و پایان، نسبت به حساب، داوری و آخرت هشدار داده میشود، اما با ورود به متن، محتوا دربارهٔ توحید است. حرف اصلی پیامبران آن است که حقیقت را به مردم بگویند. حقیقت اصلی و آنچه مردم باید درک کنند و زندگی خود را مطابق آن سامان دهند تا گرفتار مشکل اخروی نشوند، توحید است. موضوع اصلی دعوت انبیا توحید است، اما از نظر خبری، شاید خبر زندگی پس از مرگ بخش تکاندهندهٔ دعوت آنان باشد.
معمولاً در آغاز بحث، بهویژه دربارهٔ سورهای که موضوع آن بسیار مبهم بود، به ابتدا و انتها یا واژههای پرتکرارش اشاره میکردم؛ اینها کلیدهای خوبی برای فهم محتوا هستند. دربارهٔ این سوره، به نظر من، ابهام از آن نوع وجود ندارد و نیازی نبود نخست این نشانهها را مطرح کنیم و سپس از آنها نتیجه بگیریم. اکنون که دیدگاهی کلی داریم، بد نیست بهعنوان تأیید درستیِ آن، به این نشانهها نیز توجه کنیم.
ابتدا و انتهای سوره بهوضوح همین محتوا را دارد. آغاز با «ٱقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَةٍۢ مُّعْرِضُونَ»، «مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍۢ مِّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا ٱسْتَمَعُوهُ» است: مردمی که مشغول بازی، سرگرمی و حیات دنیویاند. خبر داده میشود این زندگی موقتی است و پس از مرگ مرحلهٔ جدیدی از زندگی آغاز میشود؛ آنان در خطرند، باید در این دوران حقیقت را درک کنند تا به آن مرحلهٔ بعد وارد شوند و نسبت به اعمال خود مسئولیت اخلاقی دارند.
ویژگی مهم دعوت انبیا آن است که خداوند از بشر چیزی میخواهد؛ نحوهٔ زندگی پاک و سالم، عقاید سالم و اعمال سالم را انتظار دارد و نتیجهٔ آن، آخرتی سعادتمند است. سوره با تصویر مردمی آغاز میشود که خبری وجود دارد، اما از آن بیخبر و در غفلتاند. غفلت دقیقاً در برابر نبأ و کاری است که انبیا باید انجام دهند: پیامبران میخواهند خبر مهمی را برسانند که مردم از آن غافلاند و غافل هم میمانند؛ با وجود شنیدن خبر، مشغولیتشان به حیات دنیوی نمیگذارد از غفلت بیرون بیایند.
آغاز سوره و نزدیکی حساب
در آغاز سوره، تمرکز کاملاً بر دعوت خود پیامبر به مردم معاصر ایشان و واکنش آنان در برابر این دعوت است. در انتهای سوره دوباره به همین محتوا بازمیگردیم، بهویژه از «وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ إِلَّا رَحْمَةًۭ لِّلْعَٰلَمِينَ»: به همین مردم، به همان ناسِ ابتدای سوره که حسابشان نزدیک است و در غفلتاند، بگو «إِنَّمَا يُوحَىٰٓ إِلَىَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ ۖ فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ»، «فَإِن تَوَلَّوْا۟ فَقُلْ ءَاذَنتُكُمْ عَلَىٰ سَوَآءٍۢ ۖ وَإِنْ أَدْرِىٓ أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌۭ مَّا تُوعَدُونَ». تا پایان، دوباره همان تصویرِ ابتدا دیده میشود: خبری و دعوتی دربارهٔ حساب هست و محتوای اصلیِ خواسته از مردم، توحید و دوری از شرک است. مردم نمیپذیرند و همچنان در حیات دنیوی و غفلت خود غوطهورند.
بنابراین در ابتدا و انتهای سوره، تصویر خود پیامبر را در مقام نبی، در برابر قومش و انکار و غفلت آنان میبینیم. محتوای دعوت، توحید و هشدار نسبت به آخرت است. این محتوای اصلی در آغاز و پایان بهروشنی دیده میشود.
اگر به واژههای پرتکرار نیز توجه کنید، همانطور که در «نظم قرآن» آقای عبدالعلی بازرگان آمده، از پرتکرارترین واژههای سوره، آلهه است؛ واژهای که به بتپرستی اشاره دارد و نسبت به سایر سورهها بارها در این سوره تکرار شده و با محتوای آن هماهنگ است. عبادت و بهویژه ذکر و اعراض نیز مطرحاند: آلهه به شرک و عبادت به توحید اشاره دارد. ذکر و اعراض به کاری مربوط میشود که انبیا انجام میدهند و کاری که در برابر آنان صورت میگیرد.
انبیا برای ذکر آمدهاند. در آیهٔ دوم گفته میشود «مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍۢ مِّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ»: یادآوری جدیدی نمیآید، مگر اینکه مردم همچنان در غفلت و بازیاند. کار آنان اعراض است؛ همان آیهٔ نخست میگوید «ٱقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَةٍۢ مُّعْرِضُونَ». اعراض در برابر ذکر قرار میگیرد. محتوای مشخصِ آغاز و پایان، و در واقع سراسر سوره، دعوت انبیا به توحید برای سعادت اخروی و نجات در برابر داوری نهایی است؛ واکنش مردم نیز اعراض در برابر ذکری است که انبیا میآورند.
واژهٔ ظلم و دو نکتهٔ دیگر که آقای عبدالعلی بازرگان مطرح میکند، استجابت دعای رسولان و نجات رسولان است. نجات رسولان مشخصاً به این مربوط میشود که دعوت میکردند و مردم نمیپذیرفتند. داستانها نشان میدهند وضع مشابه بوده، همواره همین اعراضها وجود داشته و سرانجام رسولان نجات مییافتند و طرف مقابل هلاک میشد. استجابت دعا نیز به ارتباط انبیا با خداوند مربوط است: میتوانستند دعا کنند و دعایشان اجابت شود.
در میان این واژهها و موضوعات که آقای بازرگان بر اساس تواترشان در سوره، در مقایسه با سایر سورهها، جدا کرده است—آلهه، عبادت، ذکر، اعراض، ظلم، استجابت دعای رسولان و نجات رسولان—شاید تنها بخش کنجکاویبرانگیز برای آن تئوری کلیِ اولیه، استجابت دعای رسولان باشد. نه اینکه ناسازگار باشد، اما انتظار آن را نداریم. از چنین سورهای انتظار بحثِ شرک و توحید، آلهه و عبادت و نیز دعوت انبیا و اعراض مردم، یعنی ذکر و اعراض، را داریم. ظلم هم واژهای عمومی است که اینجا اتفاقاً تأکید زیادی بر آن شده؛ مشخصاً در جاهایی که انتظار واژهٔ کفر داریم، ظلم میآید. بر بدعملکردن مردم و ظلم آنان به خودشان بسیار تأکید میشود. این نکته چندان خاص نیست، اما تأکید بر استجابت دعای رسولان جالب است.
آنچه آقای بازرگان از نظر تکرار واژهها استخراج کرده، کاملاً با برداشت اولیه از سوره و نام آن هماهنگ است. با این حال، بد نیست به آیاتی اشاره کنم که در همین «نظم قرآن» آمدهاند: دربارهٔ نوح، «وَنُوحًا إِذْ نَادَىٰ مِن قَبْلُ»، «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ» در آیهٔ ۷۶؛ دربارهٔ ایوب، «وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ»، و «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ» در آیهٔ ۸۴؛ دربارهٔ ذوالنون، «فَنَادَىٰ فِى ٱلظُّلُمَٰتِ» و «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ»؛ و دربارهٔ زکریا نیز ندا به پروردگار و «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ» مطرح میشود.
آلهه، عبادت و ذکر
اگر اشاره به اجابت دعای پیامبران با اینهمه تکرارِ «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ» نبود و عبارت قدری تغییر میکرد، به نظر من تا این حد کنجکاوی برنمیانگیخت که چرا سوره بر استجابت دعای انبیا تأکید میکند. نمیخواهم بگویم این نکته تئوری را بهکلی به هم میریزد، اما گویا واقعیتی پیش روی ما میگذارد که قابل تأمل است. آلهه، عبادت، ذکر، اعراض، ظلم و نجات رسولان بهخوبی با برداشت اولیه انطباق دارند و انتظار دیدنشان را داریم. حتی اگر واژهٔ شرک بیشتر تکرار میشد، یا به جای اعراض، بسامد غفلت زیاد بود، انتظار آن را داشتیم.
اما تأکید بر ارتباط انبیا با خداوند و استجابت دعایشان، بهویژه آنجا که برخی از این دعاها به نبوتشان مربوط نیست، نکتهای دیگر است. به نظر من تکرار عبارت «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ» قابل توجه است؛ عبارت بلندی است که میتواند تغییر کند، اما پیوسته تکرار میشود.
برای مثال، در داستان ایوب میگوید: «وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ أَنِّى مَسَّنِىَ ٱلضُّرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ»، «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ فَكَشَفْنَا مَا بِهِۦ مِن ضُرٍّۢ». این اصلاً به مسئلهٔ دعوت مردم مربوط نیست. اگر موضوع آن بود که انبیا دعوت کردند، مردم نپذیرفتند، پیامبران دعا کردند خداوند نجاتشان دهد و خدا نجاتشان داد، کموبیش در جهت همان تئوری بود: سوره موضوع کلی نبوت را نشان میدهد؛ انبیا میآیند، نسبت به آخرت هشدار میدهند، به توحید دعوت میکنند و سرانجام نجات مییابند، و اگر مردم نپذیرند، در همین حیات دنیوی هم عذاب میشوند. بعضی از این مواردِ «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ» چندان در این قالب نمیگنجد؛ ناسازگار نیست، اما بهطور طبیعی انتظارش را نداریم.
دربارهٔ ذوالنون، آن اتفاق در راستای دعوتش رخ میدهد و گفته میشود «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ وَنَجَّيْنَٰهُ مِنَ ٱلْغَمِّ». دربارهٔ حضرت زکریا نیز به نظر میرسد دعا در همین جهت مطرح میشود: «وَزَكَرِيَّآ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُۥ رَبِّ لَا تَذَرْنِى فَرْدًۭا وَأَنتَ خَيْرُ ٱلْوَٰرِثِينَ»، «فَٱسْتَجَبْنَا لَهُۥ وَوَهَبْنَا لَهُۥ يَحْيَىٰ». دعای زکریا دربارهٔ فرزند بود و اجابت شد. این تصاویر خاصِ بخش میانی، کنجکاوی ما را بیشتر تحریک میکند که دربارهٔ سازگاری این داستانها با محتوای کلی سوره فکر کنیم. سایر عبارتهای پرتکرار بسیار خوب سازگارند، به نظر میرسد اصلاً توضیحی نمیخواهند و تأیید میکنند که تئوری اولیه خوب است. من نیز میگویم آن تئوری خوب است؛ از این نظر، سوره روشن و ساده است و معلوم است بهطور کلی چه میگوید، اما نکات زیادی باقی میماند و این تکرار توجه را جلب میکند.
میخواهم به تکراری اشاره کنم که در «نظم قرآن» آقای بازرگان نیامده است. نمیخواهم بر اهمیت یا نتیجهٔ بسیار مهمی از آن تأکید کنم، اما به نظرم آمد حیف است نبینیمش: تکرار فراوان واژهٔ بل. این واژه شاید از نظر محتوایی مانند حرف ربط به نظر برسد، اما به تکرار زیاد آن در این سوره دقت کنید. ده یا دوازده بار آمده؛ الان دقیق به یاد ندارم. شمردم، یعنی جستوجو کردم و پیدا کردم؛ فکر میکنم دوازده بار آمده و این بسیار غیرعادی است.
برای مقایسه، سورههای بزرگ، مانند بقره، آلعمران و نساء، را ببینید. با آن طول بسیار، شاید در سه یا چهار سورهٔ نخست روی هم ده یا دوازده بل نداشته باشیم. نشمردهام، اما اگر هم داشته باشیم، شاید بقره پنج یا شش مورد و آلعمران و نساء هرکدام دو یا سه مورد داشته باشند. چهار سورهٔ نخست را اگر جمع کنیم، حجم بزرگی از قرآن را در بر میگیرد؛ تا پایان مائده نزدیک به صد و خردهای صفحه، یکپنجم، بلکه بیش از یکپنجم قرآن آمده است، اما تعداد بلها در همین سورهٔ انبیا توجه را جلب میکند.
در ابتدای سوره میگوید: «بَلْ قَالُوٓا۟ أَضْغَٰثُ أَحْلَٰمٍۭ بَلِ ٱفْتَرَىٰهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌۭ». سه بار بل آمده است. در آن آیهٔ تاحدودی شاید مناقشهبرانگیز نیز، حضرت ابراهیم در پاسخ مردم میگوید «بَلْ فَعَلَهُۥ كَبِيرُهُمْ». بههرحال، این واژه به معنای بلکه، در سوره بسیار تکرار شده است.
فکر میکنم هنگام بحث دربارهٔ سورهٔ انعام، شاید اصطلاحی به کار برده باشم. تعداد بسیار فراوانِ قُل در آن سوره مشخصاً نشانهٔ بحث با مشرکان است. در چهار سورهٔ نخست که طرف مقابل بیشتر اهل کتاب است، خداوند آنان را مستقیم مخاطب قرار میدهد؛ در سورهٔ انعام که با مشرکان بحث میشود، سخنان خداوند به واسطهٔ حضرت رسول و با واژهٔ قُل مطرح میشود: به آنان بگو چنین است. فکر میکنم شاید در آن بحث گفته باشم میتوان سوره را قُلنامه نامید؛ منظورم قولنامه نیست، بلکه متنی است که قُل فراوان دارد. این سوره را هم میتوان بلنامه نامید، زیرا بلها بسیار زیاد است و تا اندازهای شگفتانگیز و توجهبرانگیز است. طبیعی است که آقای بازرگان اینگونه واژهها را نمیشمارد، اما فکر میکنم توجه به آن بد نیست.
پس تئوریای کلی داریم که با ابتدا و انتها، نام سوره و تکرار واژهها تا حدود زیادی سازگار است. میتوانیم آسوده باشیم که محتوای کلی را کموبیش میفهمیم، اما در عین حال باید بدانیم ورود به جزئیات، ما را با بحثهای ظریف و دشوارتری روبهرو میکند. وقتی گام نخستِ شناخت موضوع سوره را بهآسانی برمیداریم، برای پیشرفتن باید به این ظرافتها بپردازیم؛ ممکن است بحث در ادامه به دقت و توجه بیشتری به جزئیات نیاز داشته باشد.
آیات دشوار و برنامه جلسات بعد
گاهی در سورهها آیاتی هست که فهمشان دشوار است. در این سوره نیز چند آیه هست که درک مقصود آنها، حتی در ترجمه، ممکن است مشکل ایجاد کند. بد نیست به آنها اشاره کنم، هرچند حقیقتاً یادداشت نکردهام.
برای مثال، در همان صفحهٔ نخست گفته میشود: «لَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكُمْ كِتَٰبًۭا فِيهِ ذِكْرُكُمْ ۖ أَفَلَا تَعْقِلُونَ». کتابی بر شما نازل کردیم که ذکر شما در آن است؛ آیا تعقل نمیکنید؟ معنای «فِيهِ ذِكْرُكُمْ» محل اختلاف است: هشدار به شما، یادآوری به شما، یا یاد شما در آن است؟ آیه چه میگوید و مردم باید دربارهٔ چه چیزی تعقل کنند و چه را بفهمند؟ «لَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكُمْ كِتَٰبًۭا فِيهِ ذِكْرُكُمْ ۖ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» با حالتی بسیار محکم پایان مییابد؛ گویی میگوید عقلتان را به کار بیندازید و چیزی میفهمید. اما ما اصلاً نمیفهمیم این ذکرکم چه معنایی دارد، یا بهآسانی نمیتوانیم بفهمیم. بههرحال این آیه از مشکلات سوره محسوب میشود.
همچنین اگر به ارجاعهای سورهٔ انبیا در مکتوبات مسلمانان نگاه کنید، میبینید بسیار به آن ارجاع داده میشود؛ دلیل، آیاتی از آیهٔ شانزدهم تا مثلاً بیستوسوم یا بیستوچهارم است که دربارهٔ توحید یا معاد حالت استدلالی دارند. حکما و کسانی که در قرآن چندان استدلال نمیدیدند و خود اهل استدلال بودند، بارها به این آیات توجه کردهاند. بسیاری از فلاسفه و حکما به آنها علاقه دارند و احساسشان این بوده که اینجا قرآن مانند برهانی عقلی دربارهٔ توحید یا معاد بحث میکند.
میگوید «أَمِ ٱتَّخَذُوٓا۟ ءَالِهَةًۭ مِّنَ ٱلْأَرْضِ هُمْ يُنشِرُونَ»، «لَوْ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَا». دربارهٔ این آیه بسیار بحث شده: اگر شرک درست بود و آلههای وجود داشت، فساد ایجاد میشد؛ چرا؟ چرا این سخن نشاندهندهٔ درستی اعتقاد به توحید است؟ این آیات، که بخش عمدهای و بیش از نیمی از صفحهٔ دوم را از «وَمَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَٰعِبِينَ» به بعد اشغال میکنند، بارها در متون فلسفی و حکمی محل ارجاع بودهاند. نمیخواهم آنها را مشکل به این معنا بنامم که محتوای ترجمهشان را نمیفهمیم؛ مسئله این است که استدلالها دقیقاً چیست و آیا استدلال هست یا نیست. به نظر من درک عمیق این بخش چندان آسان نیست.
آیهٔ دیگری به یأجوج و مأجوج اشاره میکند: «حَتَّىٰٓ إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُم مِّن كُلِّ حَدَبٍۢ يَنسِلُونَ». آیهای مبهم است؛ ترجمهاش را کموبیش میفهمیم، اما ارتباط آن چیست؟ یأجوج و مأجوجی که در داستان ذوالقرنین در سورهٔ کهف دیدیم، چه ارتباطی با برپایی قیامت دارند؟ این آیه بسیار شگفتانگیز و عجیب است. بعضی آیات حالتی رازآمیز دارند و گاه حتی فهم ترجمهشان آسان نیست. باید پرسش از معنای آنها را نیز در ذهن داشته باشیم.
در داستان حضرت ابراهیم هم بحث مفصلی هست که چرا به مردم چنین میگوید: «بَلْ فَعَلَهُۥ كَبِيرُهُمْ هَٰذَا فَسْـَٔلُوهُمْ»؛ از آنها بپرسید. اگر بل را شاید ترجمه کنیم—که ترجمهٔ چندان متعارفی نیست—معنا این میشود که شاید بزرگشان این کار را کرده باشد، بروید از آنان بپرسید. اما معمولاً چنین ترجمه نمیکنند؛ قدری غیرعادی است. اگر بگوییم بلکه، حضرت ابراهیم ادعا کرده است که بزرگشان این کار را کرده. بر سر این سخن بحث زیادی هست: سخن ابراهیم درست است یا غلط، کذب است یا نیست، چرا چنین میگوید و آیا مجاز است چنین سخنی بگوید؟
متأسفانه یادداشت نکردهام که همهٔ این آیات را یکجا ذکر کنم. چندین آیهٔ مشکل در سوره هست. گام نخستِ شناخت موضوع کلی آسان است، اما گام دوم برای نزدیکشدن به محتوای سوره پیچیدهتر و دشوارتر است: باید تئوری را دقیقتر کنیم و ببینیم تا چه اندازه میتوان ناهماهنگیهای بعضی آیات با آن را توضیح داد.