→ بازگشت به سورهٔ بقره + نساء

جلسهٔ ۱۵ · سورهٔ بقره + نساء

شرک و توحید در پرسش‌های جلسه جبرانی

۱۰,۳۶۴ واژه · ۳۶ موضوع

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

در این جلسهٔ جبرانی پرسش‌هایی دربارهٔ شرک و توحید، انگیزهٔ عمل، و نسبت ایمان با ذهنیت صرف پاسخ داده می‌شود. مباحث تربیت فرزند، پیروی از حق نه اشخاص، و هدف شریعت به‌عنوان حداقل واجب مطرح است. بخش پایانی به سامان جلسات و افق ادامهٔ بحث‌ها اختصاص دارد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

جلسه جبرانی و پرسش‌های باز

قرآن صفحه‌به‌صفحه موضوع شرک و توحید را مطرح می‌کند و گویی غرض اصلی از فرستادنِ کتاب همین موضوع است. این نکته را یکی از ایمیل‌هایی که به دستم رسیده بود نوشته بود: نویسنده سال‌هاست متوجه آن شده و در موارد مختلفی دیده است که من نیز، خصوصاً در رمضان امسال، به این نقطه توجه نشان می‌دهم.

شرک، توحید و ماه رمضان

این برای من خوشحال‌کننده است، چون فکر می‌کنم هرچه بیشتر به مسئلهٔ شرک و توحید توجه شود بهتر است؛ هرچند احساسم این نبود که در رمضان امسال بیشتر توجه کرده باشم، شاید این‌طور بوده باشد.

نکته‌ای که او را وادار به نوشتن کرده این است که چرا یک موضوع اعتقادی این‌قدر مهم است، در این سبک که شرط رهیدن مشرک‌نبودن است و شرک گناهی بس عظیم، بی‌توبه و نابخشودنی است. کل پرسش او دربارهٔ همین است: می‌پذیرد که وقتی قرآن را می‌خوانی، مسئلهٔ شرک و توحید به‌نوعی مسئلهٔ اصلی کتاب است، و می‌پرسد که چرا چنین است. فضای پرسش با ادامه‌اش روشن‌تر می‌شود: «این‌گونه بپرسم که به‌فرض کسی همه‌گونه اعمال خوب انجام دهد و اخلاق نیک داشته باشد، لکن مشرک باشد، چرا مستحق عذاب است؟» فکر می‌کنم پرسش‌های مشابهی داشته‌ایم. پرسش این است که آدمی خیلی آدم خوبی است، به همه کمک می‌کند، هیچ کار بدی نمی‌کند و زندگی بسیار سالم و خوبی هم دارد، ولی اعتقادی به توحید ندارد؛ مثلاً خداشناس نیست.

ممکن است این آدم، چنان‌که پرسش‌کننده نوشته، «لکن مشرک» باشد؛ حتی ممکن است یک مقدار مشرک هم باشد، مثلاً در جامعه‌ای بدوی و رسماً مشرک به دنیا آمده باشد. برای روشن‌شدن مسئله، اول این وضعیت را در نظر بگیرید: قریه‌ای هست که در آن بت‌هایی را می‌پرستند و این شخص گاه‌گداری در آن مراسم هم شرکت می‌کند. فرض کنید مراسم خیلی بدی مثل قربانی‌کردن آدم هم در کار نباشد و فقط پرستش یک بت باشد، ولی او آدم خوبی است: به همه احترام می‌گذارد، به همه کمک می‌کند، زندگی خوبی دارد و آزارش به کسی نمی‌رسد. چنین تصوری این پرسش را پیش می‌آورد که این دیگر چه چیزی است که او را به جهنم ببرد، به این دلیل که مثلاً توحید را کشف نکرده، یا احتمالاً در بعضی مراسم شرک‌آمیز شرکت کرده است.

این پرسش خیلی عمومی است، مخصوصاً وقتی عده‌ای در غرب زندگی می‌کنند؛ فکر می‌کنم این پرسش بیشتر برای آن‌ها پیش می‌آید، چون مردم غرب، به‌اصطلاح آمریکایی‌ها، نسبت به ما که اینجا زندگی می‌کنیم و ادعای توحید و حقانیت داریم، به‌اصطلاح «نایس‌تر» هستند: رفتارشان با همدیگر مهربان است و کمتر سر همدیگر کلاه می‌گذارند.

رفتار موحدان و فضای اخلاقی

در خیلی جاها این‌طور است. فکر می‌کنم آماری وجود ندارد، یا من ندیده‌ام، که بشود دقیق دربارهٔ این موضوع سخن گفت. فرض کنید جامعهٔ غرب ممکن است آدم‌هایی داشته باشد که تمایل به خوش‌گذرانی دارند و بعضی از نکات شرعی را که ما رعایت می‌کنیم رعایت نمی‌کنند، ولی آزارشان کمتر به کسی می‌رسد؛ و خیلی از بدی‌هایی را که به نظر می‌آید بدتر از رفتارهای مایهٔ خوشی و خوش‌گذرانی است، کمتر از ما دارند. پس چگونه است که ما فکر می‌کنیم همهٔ این‌ها به‌نوعی اهل جهنم‌اند، به این دلیل که مشرک بوده‌اند و الی‌آخر؟

فکر می‌کنم یک بار در پاسخ به پرسشی که فضایش بیشتر همین بود، اینکه مردم آن‌سوی دنیا خیلی خوبی‌ها دارند و در عین حال اعتقاد توحیدی ندارند و این دو چگونه با هم جمع می‌شود، توضیحاتی داده‌ام. شاید فضای ادامهٔ این پرسش کمی متفاوت به نظر برسد، ولی می‌خواهم یادآوری کنم که قبلاً سعی کرده‌ام این پرسش را پاسخ بدهم. پاسخ این است که به نظر من کسی که چنین پرسشی می‌پرسد، اینکه مردم غرب خوب و «نایس» هستند و چرا باید عذاب شوند، شأن انسان را آن‌طور که قرآن برای انسان قائل شده است، قائل نیست. یعنی این حس را ندارد: فکر می‌کنم اساس دیدگاه قرآن نسبت به انسان این است که انسان موجودی بسیار با پتانسیل بالاست و برای اینکه مسیری خیلی طولانی را به سوی کمال طی کند، خلق شده است. بنابراین کسانی که اصلاً وارد این مسیر نمی‌شوند مستحق عذاب‌اند، چه ظاهرشان مشرک باشد چه غیرمشرک. نکتهٔ اصلی ظاهر افراد نیست؛ نکته این است که آیا آدم‌ها در آن مسیر رشد و تکاملی که انسان امکانش را دارد می‌افتند یا نه.

این راه تکامل بدون توحید امکان‌پذیر نیست؛ یعنی هر کسی که هرچقدر هم بخواهد «نایس» و خوب باشد، ولی توجهی به خداوند و ارتباط با خداوند نداشته باشد، اصلاً آن راه را شروع نکرده است، راهی به سوی اینکه انسان به موجودی کامل برسد که محل تجلی، مثلاً، اسماء الهی است و درکی کامل از جهان و تجلی اسماء در جهان دارد، چه از نظر عملی چه از نظر شناختی.

کمال انسان و تجلی اسماء

دست‌کم این را می‌شود گفت که کسی که مشرک است قطعاً این وضعیت را دارد: بدون توحید حتی نمی‌توانید چنین چیزی را آغاز کنید. بنابراین جواب من، دست‌کم جواب اجمالی، به اینکه چرا چنین است، این است که در قرآن توقع از انسان بالاست؛ آنچه از انسان خواسته شده، نوعی تبدیل‌شدن به موجودی است که قابلیت و شایستگی همنشینی با خداوند را دارد، و بنابراین اعتقاد به توحید یک‌جوری، انگار، شرط اصلی و شرط لازم برای شروع این راه و رسیدن انسان به چنین جایی است.

همان چیزی را که گفته شد به شکل دیگری بگویم: فکر می‌کنم اتفاقی که می‌افتد این است که دیدگاهی مکانیکی نسبت به زندگی وجود دارد و در این دیدگاه فراموش می‌شود که آدم چیزی به نام ادراک شهودی از جهان دارد و چیزی به نام پرورش آن وجود دارد. چون همیشه به بخش حسی چسبیده‌اند و فقط بخش حسی برآورده می‌شود، انگار نقصانی اصلاً حس نمی‌شود؛ آن بخش کلاً فراموش شده و انگار وجود ندارد. همین‌جا هم آدم‌ها همین حس را دارند، و شاید هیچ‌وقت غیر از این نداشته‌اند. اگر آن بخش به بازی بیاید و فقط مکانیکی و حسی به زندگی نگاه نکنند، این پرسش خودش پاسخ پیدا می‌کند.

به نظر من بخش عمده‌ای از پاسخ این پرسش، دست‌کم، همان شأنی است که برای انسان قائلیم. اگر قبول داشته باشید که در فطرت انسان شهودی نسبت به توحید و نفرتی از شرک وجود دارد، و بپذیرید که در قرآن این‌گونه نگاه می‌شود که عمیق‌ترین چیز در وجود انسان همین تمایل ذاتی روح انسان به توحید است و انگار یک ادراک عمیق از توحید در اعماق وجود انسان هست و باید از شرک بدش بیاید، آنگاه آدمی که کمی رشد کند، این چیزها در او متجلی می‌شود؛ یعنی فطرت خودش را نشان می‌دهد.

فطرت توحیدی روح

بنابراین کسی که هرچقدر هم کار خوب می‌کند، اگر این چیزها در او متجلی نشده باشد، نمی‌توانیم بگوییم که در مسیر رشد و تکامل انسانی به معنای واقعی کلمه قرار دارد؛ هنوز در آن مراحل خیلی پایین است. البته این‌طور نیست که اگر کسی مشرک باشد، هرچقدر هم کار خوب بکند هیچ اثری نداشته باشد؛ واقعاً این‌طور نیست. فکر می‌کنم قبلاً دربارهٔ اینکه چرا چنین است و به چه دلیل این حرف را می‌زنم کمی بحث کرده‌ام و نمی‌خواهم خیلی تکرار کنم، چون مستقیماً به این بحث ربط ندارد.

فکر کنید دلیل خوبی‌هایی که آدمی «نایس» می‌کند چیست. در همین جهان غرب یا در همین کشوری که ما در آن زندگی می‌کنیم، آدم‌هایی هستند که خیلی به دیگران کمک می‌کنند؛ فکر کنید انگیزه به‌شدت این‌شکلی باشد: طرف کمک می‌کند چون دوست دارد مورد احترام همه باشد؛ به دیگران محبت می‌کند چون خودش دوست دارد دیگران به او محبت کنند و رفتارش را به‌نوعی تنظیم می‌کند. یا بدتر از این، فکر کنید انگیزهٔ آدم برای رفتارهای «نایس» تبعیت از فضای موجود در جامعه باشد: جایی به دنیا آمده که این‌جور رفتارها خیلی مورد توجه و تأیید جامعه است و او هم عادت کرده و همان‌طور رفتار می‌کند. می‌خواهم بگویم این رفتارهای «نایس» لزوماً خیلی عمیق نیستند؛ یعنی این‌طور نیست که از احساسات عمیق انسانی سرچشمه بگیرند. خیلی وقت‌ها این‌ها حالتی تقلیدی دارند و عمیقاً خودخواهانه‌اند: طرف کارهایی می‌کند برای اینکه چیزی، حتی محبت دیگران، به دست بیاورد. این‌ها چیزهای باارزشی نیستند.

در آدم‌های اطراف خودم، در همین جامعهٔ خودمان، زیاد دیده‌ام کسانی را که رفتارهای خیلی «نایس» دارند ولی واقعاً آن شور انسان‌دوستی در آن‌ها نیست که این رفتارها را به آن سمت بکشاند؛ انگیزه‌هایی دارند که اگر کمی نزدیک شوید، می‌بینید چندان عمیق نیستند.

انگیزه‌های مدح‌طلبی

حرفم دربارهٔ موردهایی است که خودم دیده‌ام و آن‌قدر از نزدیک دیده‌ام که بتوانم قضاوت کنم: مثلاً آدم‌هایی که شدیداً دوست دارند دیگران از آن‌ها تعریف کنند و مدحشان را بگویند، و رفتارهای مردم‌پسند از خودشان نشان می‌دهند؛ و این‌ها واقعاً بی‌ارزش است. یعنی آدمی که در بیرون رفتار «نایس» دارد، به مردم کمک می‌کند و در امور خیریه فعال است، اما همه‌اش برای این است که مردم بگویند به‌به، چه آدم خوبی است، به‌به، این در امور خیریه فعال است. آدمی که اسیر این است که دیگران دربارهٔ او چگونه فکر می‌کنند و به او احترام بگذارند، به نظر من خیلی واضح است که از نظر اخلاقی و رشد واقعی در سطح خیلی پایینی است. آنچه ارزش دارد این است که آدمی واقعاً به حس عمیقی از نوع‌دوستی رسیده باشد و برایش مهم نباشد مردم دربارهٔ او چه می‌گویند و با او چگونه رفتار می‌کنند؛ آدمی که عمیقاً به انسان احترام می‌گذارد، به انسان علاقه‌مند است و برای خودش در برابر دیگران امتیازی قائل نمی‌شود. اگر این‌گونه نگاه کنید، به نظر من چنین آدم‌هایی به معنای واقعی کلمه بعضی از صفات الهی را در خودشان متجلی کرده‌اند.

بنابراین تصورم این است که آدمی که با چنین رفتارهایی به حدی از کمال نزدیک شده، به احتمال زیاد با ادامه‌دادن همین کارها، اگر نکتهٔ منفی‌ای در زندگی‌اش نباشد، می‌تواند با مفاهیم الهی هم آشنا شود. ممکن است در جامعه‌ای به دنیا آمده باشد که تبلیغ دینی خوبی در آن نشده است، ولی اگر این آدم در قریه‌ای زندگی کند، جزو آن آدم‌هایی نیست که فوراً حسشان این باشد که کسی را که به توحید دعوت می‌کند باید کشت.

شانس هدایت مشرک ظاهری

می‌خواهم بگویم آنچه شما از مشرکان در قرآن می‌بینید، افرادی‌اند که در جامعه‌ای زندگی می‌کنند، همرنگ جماعت‌اند و اگر یک نفر بگوید «آقا، بکشید»، برای کشتن اقدام می‌کنند. اما این آدم‌هایی که به حدی از کمال رسیده‌اند و رفتارهای خوب و نوع‌دوستانه‌شان عمیق است و به معنای واقعی کلمه از نوعی عشق به انسان و هم‌نوع و حسی از عدالت و خودخواه‌نبودن سرچشمه می‌گیرد، به نظر من شانس هدایت‌شدن دارند. احساسم این نیست که چنین آدم‌هایی به معنای واقعی کلمه مشرک باشند؛ به هر حال به کمالی رسیده‌اند، دست‌کم در آستانهٔ راه کمال‌اند و بعضی از صفات الهی هم در آن‌ها تجلی کرده است، ولی هنوز خدا را نمی‌شناسند.

فکر می‌کنم مثلاً در قرآن می‌بینید که کافران وقتی از رحمان سخن گفته می‌شود منزجر می‌شوند. من فکر نمی‌کنم آدمی نوع‌دوست، وقتی از رحمانیت خداوند چیزی می‌شنود، حالت انزجار به او دست بدهد؛ وقتی صفات موجودی فرضی مثل خداوند را برایش مطرح کنند، یک‌جوری خوشش می‌آید، چون فطرتش حالت سلامتی دارد. نکته‌ای که به‌عنوان حاشیه گفتم این است که خیلی وقت‌ها آدم‌هایی که رفتارهای «نایس» دارند، وقتی از نزدیک با آن‌ها روبه‌رو شوید، انگیزه‌های خیلی عمیقی ندارند و از دور بیشتر قابل احترام‌اند تا از نزدیک. یعنی واقعاً می‌بینی که آن کارهایی که ما از دور می‌دیدیم و به نظر می‌آمد رفتارهای خیلی نوع‌دوستانه است، فقط به این دلیل است که طرف عاشق این است که مردم از او تعریف کنند و عاشق این است که مورد پذیرش و محبت قرار بگیرد. معمولاً آدم از دور که نگاه می‌کند، رفتارهای نوع‌دوستانه را حمل بر این می‌کند که این آدم‌ها به معنای واقعی کلمه به نوعی بشردوستی و نوع‌دوستی رسیده‌اند.

به هر حال کسانی که به معنای واقعی کلمه نوع‌دوست و مهربان‌اند و وقتی می‌بینند کسی گرسنه است به معنای واقعی کلمه رنج می‌کشند، چیزهایی از صفات رحمانی و رازقی و صفات الهی را در خودشان دارند و نزدیک‌اند به اینکه به رشد برسند. اگر توحید به این آدم‌ها که فطرت سالمی دارند عرضه شود، فکر نمی‌کنم آن را پس بزنند؛ قلبشان به‌نوعی پذیرای چنین اعتقاداتی است، و هرچقدر این صفات نیک واقعی در وجود بیشتر باشد، فکر می‌کنم قابلیتشان برای پذیرش بیشتر است؛ مگر اینکه، متأسفانه، غالباً این واقعیت مهم در میان باشد که آدم‌ها در جوامعی به دنیا می‌آیند و به‌نوعی به عقاید موجود در آن جامعه احترام می‌گذارند، و این مانعی می‌شود در برابر پذیرش حقیقتی که به آن‌ها عرضه می‌شود.

میل درونی و ادامه ایمیل

پرسش‌کننده ادامه می‌دهد: آنچه در پس این پرسش نهفته است — پرسشی که همان بود: اگر کسی اخلاق نیک داشته باشد لکن مشرک باشد چرا مستحق عذاب است — این است که «گویا باور بنده بر این است که همهٔ اعتقادات و اخلاقیات وقتی ارزشمندند که منجر به عمل شوند»، و این باور منجر به این پرسش می‌شود که «اگر کسی بدون آن‌ها هم به عمل مربوطه برسد دیگر چه باک». یعنی آنچه نهایتاً ظاهر می‌شود، عمل، مهم است. او حرف از انگیزه نمی‌زند؛ حرفش این است که توحید یک اعتقاد است و شرک هم یک اعتقاد، و ما بر اساس توحید عمل کنیم یا بر اساس شرک، عملمان یکی باشد. در این‌گونه پرسش‌ها غالباً نکته‌ای فراموش می‌شود.

فکر می‌کنم بارها در جلسات به آیاتی از این دست اشاره کرده‌ام. من خودم در اولین مواجهه‌هایم با قرآن، اولین دفعاتی که خواندم، آیه‌ای نظرم را جلب کرد که ابتدای سوره‌ای هم هست؛ الان یادم نیست کدام سوره است. دربارهٔ محسنین سخن می‌گوید و به محسنین بشارت می‌دهد و بعد می‌گوید: «الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ».

او از آدم‌هایی سخن می‌گوید که زیباترین اعمال را انجام می‌دهند و زندگی و اعمال زیبایی دارند؛ اولِ آن اعمال نماز خواندن است. اگر بپذیریم که زیباترین عملی که انسان انجام می‌دهد نماز و مناجات با خداست، یعنی با اختلاف زیاد، رفتارهایی که انسان در برابر خداوند انجام می‌دهد زیباترین رفتارهاست، منطق قرآن همین است: زیباترین رفتارهای انسان همین‌هاست، نه رفتارهایی که در برابر انسان‌های دیگر یا در جامعه نشان می‌دهد. حتی فکر می‌کنم بعد از این رفتارهای فردی، رفتارهای خانوادگی اولویت دارند و پایین‌ترین سطح رفتارها، شاید از نظر اهمیت، رفتارهای اجتماعی است؛ آن‌ها هم در جای خودشان مهم‌اند، ولی اگر بخواهیم اولویت‌بندی کنیم، همان‌طور که در آیات قرآن می‌بینید، ویژگی محسنین از اول این است که نماز می‌خوانند و بعد زکات می‌پردازند، که در مقایسه با نماز حالتی اجتماعی دارد.

عبادت، خلوت و ارزش رفتار

بنابراین اگر کسی این باور را داشته باشد که زیباترین و ارزشمندترین رفتارهای انسان عبادات است، لحظه‌هایی که انسان با خداوند در خلوت صحبت و عبادت می‌کند، و این را بپذیرید، اصلاً معنی ندارد که من بگویم کسی بدون اعتقاد به توحید به عمل خوبی می‌رسد. ممکن است یک نفر بدون اعتقاد به توحید به یک سری رفتارهای اجتماعی خوب برسد، ولی به آن رفتارهای فردی که در برابر خداوند باید انجام دهد چیزی مشابه آن نمی‌رسد. بنابراین اصلاً این فرض با اعتقادی که در قرآن هست، با نگرش قرآنی، یعنی این فرض که یک نفر آدم محسن باشد ولی نماز نخواند و اعتقاد به توحید نداشته باشد، اساساً باطل است.

آیه‌ای هم در قرآن هست که فکر می‌کنم قبلاً هم به همین مناسبت‌های مشابه به آن اشاره کرده‌ام؛ فکر می‌کنم در سورهٔ کهف است، ولی مطمئن نیستم. می‌گوید چه کسی زیان‌کارتر است از کسانی که «ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ». فکر می‌کنم اشاره به آدم‌هایی است که تمام خوبی‌هایشان، چیزهایی که فکر می‌کنند تمام مدت دارند کار خیر می‌کنند، همه‌اش مربوط به حیات دنیاست، هم برای خودشان هم برای دیگران: اینکه به مردم کمک کنند، شغلی داشته باشند، برایشان جا و غذا و امکاناتی فراهم کنند؛ این‌ها همه امکاناتی در همین حیات دنیاست. در حالی که چیزهای دیگری هست که از این حرف‌ها مهم‌تر است. عبارتی که در قرآن به کار می‌رود، «ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا»، مثل این است که تلاش‌های زیادی کرده‌اند ولی همه‌اش در همین سطح پایین، سطح ظاهری، مانده است.

بنابراین دربارهٔ این عبارت که «باور بنده بر این است که همهٔ اعتقادات و اخلاقیات وقتی ارزشمندند که منجر به عمل شوند» نکته‌هایی دارم. یک جواب این است که اصلاً به آن عمل نمی‌رسد: بدون اعتقاد به توحید کسی به صلات نمی‌رسد و کسی به عبادت نمی‌رسد، در حالی که این‌ها زیباترین اعمال‌اند. به‌علاوه، خود این باور به نظر من درست نیست.

انگیزه عمل و گرایش توحید و شرک

اولاً توحید و شرک اعتقاد صرف نیست، مثل قبول‌داشتن یا قبول‌نداشتنِ یک گزاره؛ گرایشی عمیق‌تر است، گرایش به توحید و گرایش به شرک. و اصولاً ما نمی‌توانیم دربارهٔ یک عمل صحبت کنیم مگر اینکه به انگیزه‌ها نگاه کنیم. عمل کسی که نهایت تلاشش را می‌کند برای کمک به مردم ولی هدفش این است که مورد تحسین مردم واقع شود، با عمل دیگری که عین همان کارها را انجام می‌دهد ولی به دلیل عشقی عمیق به مردم و در حالی که خودش را اصلاً فراموش کرده است — خودی در میان نیست و در برابر اعمالش چیزی نمی‌خواهد — فرق دارد. ما از بیرون ممکن است نگاه کنیم و رفتار ظاهری این دو نفر مثل هم به نظر برسد، ولی واقعیت این است که رفتارشان از زمین تا آسمان با هم فرق دارد.

یکی از حاضران: بگذارید از سخن شما چیزی بیرون بکشم: اعمال نیکی که بدون خودخواهی انجام می‌شود بارقه‌های توحیدی دارد.

من اصلاً نمی‌خواهم وارد این بحث شوم؛ ولی اعمالی که به معنای واقعی کلمه نوع‌دوستانه‌اند و فارغ از خود انجام می‌شوند، بارقهٔ توحید دارند و انسان را به درک توحید نزدیک می‌کنند. من دارم این را ادعا می‌کنم؛ امیدوارم گاهی یک ادعای درست دست‌کم برای فکر کردن خوب باشد. اگر وقت باشد، یک روز می‌توانم دربارهٔ آن صحبت کنم که معنی این حرف دقیقاً چیست و چرا آن را می‌گویم.

فارغ از خود و خود واقعی

توحید کمک می‌کند که شما فارغ از خود شوید، و اگر فارغ از خود باشید، کمک می‌کند که درک توحیدی بیشتری پیدا کنید. خودِ واقعی خداست.

مثالی که یک بار از تذکرةالاولیای عطار زدم و مدام تکرارش می‌کنم، چون مثال تکراری خوب است، داستان مردی است که در وسط بیابان مقداری آب داشت و آن را به سگی داد. این عمل به معنای واقعی کلمه فارغ از خود است؛ یعنی از احساسی عمیق، از همان خودِ واقعیِ این آدم، سرچشمه می‌گیرد؛ نه کسی آنجا هست و نه سنتی هست که این کار را بکند. انگار در یک لحظه این آدم موجودی را دید و این موجود استحقاق زنده‌بودن داشت، و او همان چیزی را که استحقاقش را داشت به آن موجود رساند، بدون اینکه خودش در میان باشد. در توضیح این مطلب می‌خواهم بگویم که فارغ از خود عمل کردن به‌نوعی جای خداوند عمل کردن است: وقتی شما خودتان نیستید، انگار با چشم خدا می‌بینید و با گوش خدا می‌شنوید. بنابراین آدم‌هایی که در نوع‌دوستی آن‌قدر پیش می‌روند که به‌نوعی از خودشان فارغ می‌شوند، اگر مشکلات پیروی از سنت‌ها و وابستگی‌های قومی و مانند این‌ها نباشد و این‌ها را به عقاید شرک‌آمیز وصل نکرده باشند، قلبشان آمادهٔ توحید است؛ به نظر من. این چیزی است که دارم ادعا می‌کنم، بدون اینکه اثباتش کنم؛ فکر می‌کنم، امیدوارم، اگر خودتان دقت کنید متوجه شوید دلیلش چیست.

پرسش‌کننده ادامه می‌دهد که شاید باید مفهوم آیهٔ «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ» را بگوید. فکر می‌کنم احساسش این است که این آیه با آن باوری که گفت، یعنی اینکه همه‌چیز باید منجر به عمل شود، خیلی سازگار نیست.

عمل صالح و بالا بردن اعتقاد

می‌نویسد: اگر این آیه را آن‌گونه که کلمهٔ طیب را به اعتقادات تعبیر کرده و اصل می‌شمارند بفهمیم، برایم حل نشده است؛ این آیه را این‌طور تعبیر می‌کنند که کلمهٔ طیب اعتقادات است و کار عمل صالح این است که این اعتقادات را بالا می‌برد. چون دربارهٔ این آیه قبلاً بحث کرده‌ام، ادامه نمی‌دهم؛ این آیه به متن پرسش او خیلی مربوط نیست.

گونهٔ دیگری از بیان پرسش او، که یادتان باشد پرسش این بود که چرا مشرک مستحق عذاب است، این است که عمل صالح چرا باید نیت قربة‌الی‌الله داشته باشد تا صالح باشد؛ یا اگر برای صالح‌بودن عمل چنین شرطی را لازم نمی‌دانی، چرا باید ایمان داشت تا چنین عملی به بار بنشیند؟ من همه‌اش احساس می‌کنم که او از عمل صالح بیشتر همین کمک‌کردن به دیگران و مانند آن را در نظر دارد؛ وگرنه اگر عمل صالح را به آن معنای قرآنی در نظر داشته باشد، که بیشترین سهمش عبادات و ارتباط فردی با خداوند است، شاید این پرسش‌ها کمتر پیش بیاید.

حالا اینکه مثلاً اگر می‌خواهیم به مردم کمک کنیم قربة‌الی‌الله، من اصلاً کلاً با این مفهوم قربة‌الی‌الله یک ذره مشکل دارم؛ حقیقتش من خیلی نمی‌فهمم. مثلاً من دارم به یک نفر غذا می‌دهم و چیزی برای خودم می‌خواهم؛ به آن یارو کار ندارم که دارد از گرسنگی می‌میرد یا نمی‌میرد؛ هیچ حس خاصی ندارم، حسم این است که کاری بکنم مثل اینکه یک درجه، یک جا بگیرم. اگر کسی قربة‌الی‌الله را این‌طور بفهمد که ما کارهای خیر را انجام بدهیم برای اینکه مثلاً سودی به خودمان برسانیم، من اصلاً این کارها را کار خیر حساب نمی‌کنم. حتی عبادت اگر باشد، می‌بینی قربة‌الی‌الله حالتی کاسب‌کارانه دارد؛ یعنی من کارهایی می‌کنم که به خدا نزدیک شوم. فکر می‌کنم در مفهوم قربة‌الی‌الله در کلام مردم توهمی وجود دارد: اینکه اعمال، از کمک به دیگران تا نماز خواندن، برای این باشد که به چیزی برسم؛ یعنی آخرش دارم برای خودم کار می‌کنم. به نظر من اینجا مشکلی وجود دارد؛ من خودم با این مفهوم، اگر این‌طور بیان شود، مشکل دارم.

ایمان فراتر از ذهنیت صرف

من تا حدودی با این قسمتش همدلی دارم، پس به آن جواب نمی‌دهم. او می‌پرسد: «آیا همهٔ این تأکیدات بر اعتقاد و ایمان به صرف یک ذهنیتی که به آن اعتقاد می‌گوییم نیست؟» ببینید، توحید شکل صرفِ اعتقاد به یک گزاره نیست؛ من مدام حس می‌کنم که واژهٔ «اعتقاد» اینجا این حالت را پیدا کرده است. او ادامه می‌دهد: و اگر کسی بدون آن به اخلاق و عمل صالح برسد، چرا باید وارد جهنم شود، به صرف نداشتن یک سری ذهنیت؟

پرسش‌کننده به شکل دیگری هم می‌پرسد: یک مؤمن چگونه باید بداند که حجم این ذهنیاتش که آن‌ها را اعتقاد می‌نامد، کافی و صحیح است؟ فکر می‌کنم دربارهٔ این قسمت‌های آخر خیلی لازم نیست بحث شود؛ نقطه‌ای را مطرح می‌کنم که مورد علاقهٔ خودم است. توحید و اعتقاد به حقیقت تنها اعتقادی است که می‌تواند بدون اتکا به حمایت‌ها و انگیزه‌های خارجی شکل بگیرد.

مثالی که دوست دارم بزنم این است: آدمی را در نظر بگیرید که خیلی دوست دارد کارهای خوب انجام دهد، آدمی که اعتقادات مذهبی دارد و به اعتقادات مذهبیِ استانداردی که در جامعهٔ خودش هست معتقد است؛ مثلاً فرض کنید آدمی که الان اعتقاد به وهابیت دارد و عضو گروه القاعده است و کارهای تروریستی انجام می‌دهد و از جان خودش هم می‌گذرد، برای اینکه مثلاً فرض کنید به قربة‌الی‌الله کفار را از بین ببرد و الی‌آخر. حسی که می‌خواهم سعی کنم بیان کنم این است که کم‌وبیش ریشهٔ همهٔ این فسادهای مذهبی، مخصوصاً، شرک است. اهمیت شرک در همین تبعیت از آدم‌هایی است؛ جامعهٔ مشرک و بت‌پرست را بگذارید کنار، همین الان آدمی در جامعه‌ای به دنیا آمده که روحانیتی آنجا زندگی می‌کند که کمی حرف حق می‌زند، آلوده به حرف ناحق، و آدم‌ها گمراه می‌شوند، مثلاً می‌افتند در خط اینکه آدم بکشند: آدم‌های بی‌گناه را می‌کشند با این تصور که دارند کارهای خوبی انجام می‌دهند و از جان خودشان هم می‌گذرند. می‌خواهم بگویم ریشهٔ این انحراف شرک است، به همان معنا که این‌ها دارند از غیر حق تبعیت می‌کنند؛ یعنی شرک مهم‌ترین عاملی است که مانع می‌شود فطرتتان تجلی کند.

خشونت و گروه‌های مذهبی

رذیلانه‌ترین رفتار را آدم‌هایی از این‌دست ممکن است نشان بدهند.

مثلاً این اتفاقی که در انگلستان افتاد، که دو سیاه‌پوست رفتند یک افسر انگلیسی را تکه‌تکه کردند: حقیقتش اخبار را دنبال نکردم که این‌ها چقدر وابسته به این‌جور گروه‌های مذهبی بودند. ظاهراً بیشتر چیزی که شنیدم این بود که از جنایاتی که در کشورهای خودشان انجام می‌شود خیلی به ستوه آمده بودند و این کار را کردند. فرض کنید آدمی با یک فتوای مذهبی برود چنین جنایتی مرتکب شود؛ کاملاً ممکن است مثال‌های واقعی‌اش را هم بزنیم. در اطراف دنیا خیلی از این اتفاق‌ها می‌افتد که یک نفر فکر می‌کند دارد راه خدا را می‌رود و چنین رفتار شنیعی از خودش نشان می‌دهد. در آن خیابان، وقتی این آدم را می‌کشتند، مردم تردد می‌کردند؛ و فیلم کوتاهی که از آن دیدم واقعاً باورکردنی نبود: همان‌جا با دست‌هایی خون‌آلود تا آرنج ایستاده بودند و خطاب به دوربین‌ها حرف می‌زدند؛ هیچ حسی از اینکه آدمی را به طرز فجیعی کشته‌اند به نظر می‌آمد به آن‌ها دست نداده باشد. فکر می‌کنم خونسردترین جنایتکاران جنایتکارانی‌اند که همین‌طور بر اساس یک سری اعتقادات این‌گونه آدم می‌کشند، اعتقاداتی که از نظر من هیچ فرقی با شرک ندارند.

می‌خواهم سعی کنم با این مثال نشان بدهم که شرک عامل اصلی است که آدم‌ها فطرت خودشان را از دست می‌دهند. هر آدمی که ذره‌ای فطرت سالم داشته باشد، شنیع‌بودن این رفتار را احساس می‌کند؛ چیزی از درون به او می‌گوید که نباید این کار را بکنی. ولی آن اعتقاداتی که از بیرون آمده و کپی شده، این اعتقادات به دلیل تبعیت از هر منبعی که غیر حق است به وجود می‌آید. اساس شرک این است که شما تابع غیر حق شوید، حالا در جامعه‌ای که غیر حق مثلاً به صورت پرستش یک سری بت ظاهر شده، یا به صورت یک سری اعمال خشونت‌آمیز. آدم‌ها در اثر تبعیت از کسانی که به آن‌ها اعتماد و اعتقاد دارند، بدون اینکه واقعاً تشخیص بدهند که آن‌ها بر حق‌اند یا نیستند، در اثر این‌جور اعتقاداتی که حالت تبعیت دارد، معمولاً تبعیت از آدم‌ها و از سنت‌ها، به جایی می‌رسند که فطرتشان انگار خاموش می‌شود.

شرک، خاموشی فطرت و دروغ

فرض کنید همهٔ آدم‌ها فطرتاً نسبت به کسی که دروغ می‌گوید احساس منفی پیدا می‌کنند؛ ولی در همین جامعهٔ خودمان می‌بینید که دربارهٔ دروغ‌گوترین فردی که مثلاً در قرن اخیر داشتیم، آدم‌هایی هستند که به دلیل همین‌جور اعتقادات، چون به منابعی اعتماد دارند، نفرت پیدا نمی‌کنند از اینکه این فرد یا این افراد این‌قدر دروغ گفته‌اند و این‌قدر تقلب کرده‌اند. فطرت آدم‌ها در اثر شرک خاموش می‌شود. یک نکته دربارهٔ شرک از نظر من این است که نه فقط فطرت آدم‌ها در جهت دیدن و شهود کردن خداوند و صفات خداوند و ارتباط با خداوند، بلکه کلاً فطرت آدم‌زاد در اثر شرک خاموش می‌شود. خطرناک‌ترین چیز این است که شما تابع چیز باطلی بشوید و فکر کنید حق است. بر اساس همین، در این دنیا پیغمبر کشته شده است. آن مشرکان هم به هر حال احساس می‌کردند که آدم‌های خوبی هستند؛ حس «نایس» بودن را هم شاید به معنایی داشتند؛ از غیر آنچه خودشان می‌پرستیدند و غیر کاری که خودشان می‌کردند متنفر می‌شدند و به کارهای خودشان علاقه‌مند می‌شدند.

اما وقتی شما بستهٔ اعتقادات باطل را بپذیرید، مثل همین فرقه‌های مذهبی یا فرقه‌های مشرک پیش از دوران شرک جلی، با پذیرفتن آن بسته کلاً فطرتتان تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد. غیر از آن تأثیراتی که گناه‌ها روی آدم می‌گذارند، هیچ گناهی مثل شرک منقلب نمی‌کند، یعنی فطرت را خاموش نمی‌کند. اگر کسی تمام عمرش مشروب بخورد قطعاً آسیب می‌بیند. حتی می‌خواهم بگویم دروغ به نظر من خیلی بیشتر از مشروب‌خوردن به فطرت آسیب می‌رساند و آدم را اصلاً دچار دوگانگی‌هایی در درونش می‌کند که اعتقاد به حق برایش ممکن نیست. ولی باز این گناه عظیم، دروغ‌گفتن و عادت به دروغ‌گفتن و عادت به دروغ‌شنیدن، خیلی فرق نمی‌کند: این‌ها قابل‌اند که طرف یک‌جوری در لحظاتی منقلب شود و فطرتش تجلی کند. اما آدمی که یک بسته را پذیرفته و مطمئن است، اصلاً دیگر فکر نمی‌کند؛ موضوع این است که این آدم‌ها سرسپردهٔ کسانی یا سنتی شده‌اند و دیگر فکر نمی‌کنند، و می‌بینند، یعنی حس می‌کنند، که مثلاً این آدم دروغ گفت، ولی همه‌چیز را توجیه می‌کند.

شرک به‌عنوان گناه منقلب‌کننده

در لحظه‌هایی، خب قطعاً، من باورم نمی‌شود که آدمی عمل خیلی شنیعی انجام بدهد و فطرتش هیچ عکس‌العملی نشان ندهد؛ ولی بالاخره سرکوب می‌شود، به دلیل آن عامل اعتقادی که آنجا هست.

فقط می‌خواستم یک بار دیگر یادآوری کنم که شرک را به‌عنوان یک گناه عظیم، واقعاً احساسم این است که منقلب‌کننده‌ترین گناه است، چون همهٔ فطرت را انگار یک‌باره بایکوت می‌کند و جلوی تجلی آن را می‌گیرد. فکر می‌کنم هر وقت کسی به دلیل اعتقادات مذهبی شکنجه‌گر شده است، دست‌کم در ماه‌ها و سال‌های اول، وقتی دارد شکنجه می‌کند چیزی از درونش به او می‌گوید که بابا، درست نیست این کاری که می‌کنی، اینکه این آدم را به دلیل اعتقادی که داشته یا کاری که کرده چنین بلایی سرش بیاوری. ولی فکر می‌کنم آن بستهٔ اعتقادی بلافاصله سراغش می‌آید و به او می‌گوید که این‌ها زمزمه‌های نفس توست، و آن آدم پیچی را که باید محکم کند محکم‌تر می‌کند، برای اینکه با نفس خودش مبارزه کند، و بیشتر فشار می‌آورد. این پدیده‌ای است که فکر می‌کنم خوب است درکش کنیم. وقتی می‌شنوم شرک، چنین چیزهایی به ذهنم می‌رسد: اعتقادات غیر حقی که وقتی پذیرفته می‌شوند، کلاً آدم‌ها را از موهبت تجلی فطرت محروم می‌کنند و بنابراین اصلاً راه را برای کمال می‌بندند.

فکر می‌کنم یکی دو جلسه دربارهٔ واژهٔ شرک صحبت کرده‌ام. در آن بحث‌های مربوط به واژگان فکر می‌کنم این را تفکیک کردم که اینکه ما رفتارهای شرک‌آلود داریم با اینکه یک بستهٔ اعتقادیِ شرک‌آلود را پذیرفته‌ایم، این دو چیز متفاوت است.

ملاک تشخیص شرک

قطعاً همهٔ آدم‌ها تا آخرین مراحل کمالشان، به‌جز احتمالاً حضرت ابراهیم و خواص، بالاخره بارقه‌هایی از شرک در وجودشان باقی می‌ماند؛ معنایش اعتقاد به شرک نیست. بنابراین آن حالت منقلب‌کننده و بازدارنده‌ای را که شرک به معنای اعتقاد این‌شکلی دارد، ندارد. فکر می‌کنم در آن جلسات سعی کردم ملاک‌ها و معیارهایی بدهم؛ دست‌کم نه به‌عنوان بحث اصلی، ولی به نظرم می‌آید حدود ۲۰ دقیقه دربارهٔ این مورد صحبت کردم.

پرسش جالب دیگری دربارهٔ مسئلهٔ والدین است که، فکر می‌کنم، بعد از شرک و توحید مهم‌ترین چیزی است که در قرآن بر آن تأکید می‌شود. فکر می‌کنم بعضی‌ها در فهرست گناهان کبیره از یک، دو، سه شماره می‌گذارند. در کتاب گناهان کبیرهٔ آقای دستغی، عدم احسان به والدین، یعنی عاق والدین شدن، آمده است؛ شمارهٔ آن یادم نیست ولی شمارهٔ خیلی بالایی دارد. یأس از خداوند هم فکر می‌کنم در آن کتاب جزو گناهان خیلی رده‌بالاست. فکر می‌کنم در قرآن همیشه بعد از دعوت به توحید، خارج از ارتباط با خدا، دومین چیزی که گفته می‌شود مربوط به ارتباط با والدین است و به هر حال به این موضوع خیلی اهمیت داده می‌شود.

پرسش‌کننده می‌نویسد: «بحث‌هایی که شما دربارهٔ والدین مطرح کردید و چیزهایی که ما یاد می‌گیریم که ممکن است در آن انحراف باشد، برایم خیلی آموزنده بوده است، اما به هر حال این دین را هم از والدین گرفتیم، یا در محیطی بودیم که اسم خدا و پیغمبر در آن بود. فکر می‌کنم جای شکر دارد، مخصوصاً وقتی از این محیط دور می‌شود آدم این را بیشتر احساس می‌کند.» او در عین حال می‌گوید که آن مسئله درست است که اطاعت از والدین ممکن است آدم را گمراه کند، ولی از طرفی به هر حال ما دین را از والدین گرفتیم و باید از والدینمان متشکر باشیم که اعتقادات دینی داریم. شاید در همهٔ جای قرآن وقتی دربارهٔ والدین توصیه می‌کند، دربارهٔ شرک آن‌ها هم تذکر می‌دهد؛ یک جا هم، در سورهٔ احقاف، والدین واقعاً خوب‌اند و بچه را به دین دعوت می‌کنند.

والدین و فرزند ناخلف

این صحنه در سورهٔ احقاف خیلی جالب است: بچه ناخلف است و والدین مؤمن‌اند و دعوتش می‌کنند و او پاسخ درستی به آن‌ها نمی‌دهد؛ یا در سوره‌ای که هم اشاره به والدینی هست که فرزند ناخلف دارند. او اشاره کرده که به هر حال چنین آیه‌ای هم در قرآن هست. از طرفی ما وظیفه‌ای داریم که با تحقیق چیزهایی را که به ما رسیده است یاد بگیریم. او می‌نویسد فکر می‌کند شما از آن طرف قضیه، یعنی اینکه در نقش پدر و مادر چه کنیم، خیلی توضیح نداده‌اید.

قرآن تأکیدش این است که به پدر و مادر نهایت نیکی و احترام، ولی اگر حرف غیر حق زدند، کلاً عدم اطاعت. ببینید ما از کسی اطاعت نمی‌کنیم چون آن کس است؛ از حق اطاعت می‌کنیم. بنابراین ما اطاعت از والدین نداریم، برای اینکه اگر حرف حق بزنند، ما از حق اطاعت می‌کنیم. بنابراین اصلاً اینجا دایره‌ای هست که ما از آن اطاعت می‌کنیم و بیرونش اطاعت نمی‌کنیم. حالا والدین مثلاً مانند بیضی‌ای هستند که نصفش درون این دایره است و نصفش نه.

هیچ موضوعیتی ندارد که من از آن قسمت‌هایی که درون دایره‌اش است اطاعت می‌کنم؛ ربطی به این ندارد که والدین من هستند. اگر کسی دیگر، غیر از والد، هم حرف حق به من بزند، از او اطاعت می‌کنم. اصلاً چیزی تحت عنوان اطاعت از غیر خدا و غیر حق نداریم. این حرف خیلی ساده‌ای است که دارم می‌زنم؛ پیچیده‌اش نکنید.

هر کسی حرف حق زد، ما از حرف حق پیروی می‌کنیم؛ به ذهن خودمان هم چیزی رسید و احساس کردیم چیز حقی را درک کرده‌ایم، پیروی می‌کنیم. اگر حق را درست نشناخته باشیم، از چیز باطلی پیروی کرده‌ایم. مسئله شناختن آن دایرهٔ حق و پیروی‌کردن از آن است؛ ما موظف به شناخت حقیقت و مکلف به پیروی از حق هستیم، و در هر قسمتش اشتباه کنیم، گرایش به باطل پیدا کرده‌ایم و آسیبی به خودمان می‌رسانیم.

پیروی از حق نه از اشخاص

اینکه آدم‌هایی هستند که حرف حق می‌زنند، ربطی ندارد که آن آدم‌ها کی هستند و چی هستند؛ اگر من حرفشان را گوش می‌کنم، برای این است که این‌ها را منبعی می‌دانم که حرف حق می‌زنند، یعنی ملاکی برای من وجود دارد که حرفشان حق است.

من اصلاً نمی‌فهمم؛ شما دارید می‌گویید که جایی آیه‌ای هست که می‌شود از آن درآورد که از پدر و مادر خودمان تبعیت کنیم؟ اولاً در آن آیه‌ای که خواندید، «وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ»، بلافاصله آن «مَن» وصل می‌شود به «أَنَابَ إِلَيَّ»، یعنی وصل می‌شود به خدا؛ بنابراین هیچ چیزی غیر خدا آنجا نیست. نمی‌فهمم این چه ربطی به پدر و مادر دارد. ادامهٔ آیه که دربارهٔ پدر و مادر صحبت می‌کند، می‌گوید اگر برای شرک‌ورزیدن تو تلاش کردند، راه آن‌ها را پیروی نکن و از کسی که به سوی من می‌آید پیروی کن. شما الان قرار شد از طرف مخالفان صحبت کنید؛ دارید ضایع‌شان می‌کنید، استدلالتان خیلی بد بود.

اناب و جهاد در آیه والدین

یکی از حاضران: «مَن أَنَابَ» را به والدین وصل می‌کنم؛ والدین دو نوع‌اند: یا رسماً می‌خواهند تو مشرک باشی، یا مصداق «مَن أَنَابَ» می‌شوند و باید از آن‌ها تبعیت کرد.

پس این تفسیر شگفت‌انگیز از این آیه، به نظر من، یعنی آدم‌ها دو دسته‌اند: یا جزو «مَن أَنَابَ إِلَيَّ»اند یا جزو کسانی که «جَاهَدَاكَ عَلَىٰ أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ». آخر واقعاً این‌طور است؟ یعنی آدم‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: کسانی که دیگران را به شرک دعوت می‌کنند، احتمالاً مشرک‌اند به معنای شرک جلی، یعنی بت‌پرستی؛ و اگر نه، جزو آن‌هایی‌اند که «أَنَابَ إِلَيَّ». بعد یعنی اگر پدر و مادری مشرک باشند ولی فرزندشان را به شرک دعوت نکنند، از این‌ها هم باید تبعیت شود؟ آنچه به نظر من نمی‌چسبد این است که «مَن أَنَابَ إِلَيَّ» کلاً نقیض «جَاهَدَاكَ» باشد؛ به نظرم اکثریت آدم‌ها بین این دو قرار می‌گیرند.

نمونهٔ کسانی که «أَنَابَ إِلَيَّ» پیامبران‌اند. آیه دارد می‌گوید که از پدر و مادرت اگر مشرک‌اند و دعوت به شرک می‌کنند تبعیت نکن؛ از پیامبران تبعیت کن، کسانی که با همهٔ قرآن سازگارند. آن تعبیرهای عجیب‌وغریب کار آدم‌هایی است که خیلی دوست دارند بالاخره جایی بگردند و آیه‌ای برای این نوع زندگی خودشان پیدا کنند؛ احتمالاً آدم‌هایی که خودشان از والدینشان خیلی تبعیت کرده‌اند و به سنت‌ها وفادار مانده‌اند. همهٔ قرآن به وضوح این است: تبعیت از کسی که به سمت خدا می‌رود. من از پیغمبر تبعیت می‌کنم به فرمان خدا، برای اینکه این آدم اهل حق است و به سمت خدا می‌رود؛ این اساس قرآن است. من از شریعت به‌عنوان شیوهٔ پیامبرانه تبعیت می‌کنم، برای اینکه می‌خواهم از خداوند تبعیت کنم؛ این‌ها واسطه‌هایی‌اند که پیام خدا را آورده‌اند و در جهت خدا پیش می‌روند. اینکه «سبیل» یک‌جوری برگردد به والدین، از نظر ادبیات عرب به نظر من اصلاً چیز شگفت‌انگیزی است. بگذریم؛ به هر حال خوب شد، الان متوجه شدم که استدلال چیست، دست‌کم اگر بشود اسمش را استدلال گذاشت.

یک بار دیگر هم این پرسش از من شد: کسی در جلسه‌ای پرسید که شما یک‌جوری صحبت می‌کنید انگار بچه‌ها خوب‌اند و پدر و مادرها بد، و همه‌اش حرف این است که بچه‌ها از پدر و مادرهای خودشان پیروی نکنند، در حالی که خیلی وقت‌ها برعکس است و در خیلی از جوامع پدر و مادرها خوب‌اند و بچه‌ها بد. فکر می‌کنم دلیلش این است: اولاً قبول دارید که قرآن هم بیشتر این‌گونه برخورد می‌کند، یعنی گمراهی از اجداد می‌رسد. خب انگار بچه‌ها ضعیف‌ترین موجوداتی‌اند که تحت‌تأثیر آن‌ها قرار می‌گیرند؛ شرک از بالا به پایین می‌آید نه از پایین به بالا. بنابراین طبیعی است که ما همه‌اش به فکر آن‌هایی باشیم که آسیب‌پذیرند: یک بچه در خانواده‌ای به دنیا می‌آید و آسیب‌پذیر است، ما باید به فکر آن‌ها باشیم.

شرک از بالا به پایین

خیلی کمتر پیش می‌آید که پدر و مادر از بچه آسیب بپذیرند، هرچند این هم ممکن است؛ ولی پدیدهٔ غالب که در قرآن به نظر من خیلی پررنگ است این است که سنت‌های اجدادی از بالا به پایین منتقل می‌شود و مردم را دچار گمراهی می‌کند.

او از دیدگاهی دیگر هم این پرسش را مطرح می‌کند: مسئله‌ای دیگر این است که ما در نقش پدر و مادر چه کار باید بکنیم.

ما به عنوان فرزند همه‌اش می‌گوییم اگر پدر و مادر حرف ناحق زدند پیروی نکنیم و این حرف‌ها، ولی در نقش پدر و مادر چه کار باید بکنیم؟ ما در نقش پدر و مادر باید خب کارهای خوب بکنیم دیگر. من فکر می‌کنم ایدهٔ او این است که پدر و مادر چقدر آموزش دینی بدهند و بعد بچه در این موضع قرار بگیرد که همهٔ چیزهایی را که پدر و مادرش گفته گوش می‌دهد یا نه، یا اینکه بچه را کمی آزاد بگذاریم. من کمی اعتقادم این است که آموزش دینی نباید خیلی غلیظ باشد؛ نه فقط آموزش دینی، هر نوع آموزشی باید طوری باشد که به طرف اجازه بدهید خودش چیزهایی را درک کند.

یک مثال خیلی خوبش به نظرم در قرآن یوسف است و آن خطبه‌ای که در زندان می‌خواند. به نظر می‌آید که خطبه از خود اوست، در عین حال اولش می‌گوید من از پدران خودم تبعیت کردم؛ یعنی آن‌ها حرف حق می‌زدند و من هم تبعیت از حق کردم. ولی نشانهٔ اینکه تابع محض نیست بلکه حق را تشخیص می‌دهد این است که خداوند از قول یوسف یک استدلال ظریف و زیبا دربارهٔ توحید و شرک نقل می‌کند که از خود اوست؛ از عمیق‌ترین چیزهایی که در قرآن دربارهٔ شرک و توحید گفته می‌شود، در همان خطبهٔ حضرت یوسف است. پدر و مادر واقعاً وظیفه‌شان این است که با تمام وجود سعی کنند بچه‌هایشان از آن‌ها بگذرند و بالاتر بروند، نه اینکه آن‌ها را مثل خودشان کنند. آدم یک اصولی را آموزش می‌دهد و محیط خوبی را فراهم می‌کند برای اینکه بچه‌ها در آن رشد کنند، و بعد، بالاخره، فکر می‌کند بچه‌ها خودشان‌اند که باید راه خودشان را پیدا کنند. خیلی قالب‌ریزی کردن و این‌ها به نظر من در هیچ زمینه‌ای، نه علمی نه مذهبی، خیلی درست نیست.

تربیت فرزند و غالب‌ریزی

فکر می‌کنم یک بار در این کلاس‌ها به این نکته اشاره کرده‌ام که من سنم خیلی کم بود موقعی که انقلاب شد، و در همان یکی‌دو سال اول برایم خیلی تعجب‌آور بود که اکثر، حالا اکثر بگویم، شاید خیلی از بنیان‌گذاران سازمان‌های کمونیستی در ایران بچه‌های آخوندها یا آدم‌های فعال مذهبی بودند. اسم نمی‌برم، ولی اگر تحقیق کنید می‌بینید که این‌طور بوده است. این به نظر من چیزی را نشان می‌دهد: خیلی وقت‌ها آدمی که تعلیم مذهبی چندانی از بالا ندیده باشد ممکن است مذهبی نشود ولی ضد مذهب هم نمی‌شود؛ اما وقتی خیلی فشار می‌آید و طرف مذهبی نمی‌شود، اصلاً موضع پیدا می‌کند، یعنی انگار می‌رود و به آن سمت ماجرا می‌زند.

واقعاً هیچ چیز خاصی ندارم بگویم، به غیر از اینکه او می‌گوید: «فکر کنم این‌که آدم کمی از شک و شبهه‌های خودش را به بچه‌ها منتقل کند، در همان اوایل خوب نباشد.» معلوم است که خوب نیست. نمی‌دانم شک و شبهه یعنی چه. اگر اصل آموزش توحید و معاد باشد و کسی در این زمینه شک و شبهه داشته باشد، این مشکل خیلی اساسی است؛ پدر و مادر بودنش مهم نیست، باید برود مشکل خودش را حل کند. اگر شک و شبهه‌ها مثلاً دربارهٔ دو تا حکم و این‌هاست، اصلاً این حرف‌ها نباید خیلی زده شود. حقیقتش من خیلی خوب نمی‌فهمم، دارم حدس می‌زنم که منظور چیست. به هر حال اگر شک و شبهه‌ها در فرعیات است، اصلاً خیلی مهم نیستند و برای همین هم خیلی نباید گفته شوند.

مثل این است که آدم بخواهد تمام عقاید خودش را با همهٔ جزئیات به بچه‌های خودش منتقل کند. شما به بچه‌ها آموزش توحید می‌دهید، آموزش‌های اولیه می‌دهید، آموزش معاد می‌دهید، تا جایی که می‌توانید و تا جایی که می‌توانید عمیق، بسته به سن و سالش؛ نه اینکه به بچهٔ ۴ ساله حرف‌های خیلی عمیق فلسفی و عرفانی بزنید که واقعاً یک خرده چیز دیگری است.

سپردن تعلیم مذهبی به دیگران

من شخصاً، اگر از من بپرسید، فکر می‌کنم پدر و مادر بهتر است آدمی را پیدا کنند که خیلی از خودشان بهتر باشد و بچه را برای تعلیمات مذهبی کمی به کس دیگری بسپرند، و خودشان سعی کنند به بهترین وجه ممکن رفتار کنند؛ بچه رفتارشان را می‌بیند. یعنی پدر و مادر خیلی دغدغهٔ این را نداشته باشند که در سن ۴ سالگی من چه کار باید بکنم؛ در سن ۷ سالگی بالاخره می‌توانم آدمی پیدا کنم که احساس کنم در مسائل دینی و توحید از من پیشرفته‌تر است و تجربهٔ معلمی هم دارد و با بچه‌ها سروکله زده؛ و بچه‌ام را بیشتر به سمتی سوق بدهم که تحت تعلیمات چنین آدمی قرار بگیرد تا تحت تعلیمات من، مگر اینکه اعتماد به نفس این را داشته باشم که فکر کنم از همهٔ کسانی که می‌شناسم بهتر می‌توانم تعلیمات نسبی بدهم. حالا اگر آن آدم چیزهایی بگوید که ما در آن‌ها شک و شبهه داریم، در کلیات که نیست، احتمالاً در جزئیات است. فکر می‌کنم همین چیزهایی که گفتم، امیدوارم، مشکل را حل کند. من که بچه ندارم.

پرسش‌کننده می‌گوید: «این درس را که آدم گوش می‌دهد، کمی وسواس پیدا می‌کند که نکند چیزی که دارد به بچه‌هایش می‌دهد انحراف داشته باشد.» حسش این است که چون من در این جلسات خیلی تأکید کرده‌ام و مدام می‌گویم که قرآن هم روی این تأکید می‌کند که منشأ انحرافات والدین و اجدادند، آدم دچار وسواس می‌شود. خب این وسواس خوبی است؛ آدم کمی بترسد، همان چیزهایی را که مطمئن است، یعنی کلیات، یاد بدهد و خیلی وارد جزئیات نشود، بگذارد بچه‌ها راه خودشان را پیدا کنند.

مطمئنم که این مثال را یک بار در جلسهٔ خصوصی زده‌ام؛ یادم نیست هیچ‌وقت در کلاس گفته باشم. در بچگی تجربه‌هایی پیش می‌آید که خیلی روی آدم اثر می‌گذارد، و من تجربهٔ جالبی با باغبانی در دوران طفولیت داشتم که خیلی روی من تأثیر گذاشت؛ هنوز هم مثالی بهتر از این در ذهنم نمی‌آید. ما در خانه‌ای زندگی می‌کردیم که حیاط داشت و سه تا باغچه، و ما سه تا بچه بودیم که مالک این باغچه‌ها بودیم، به این معنا که مثلاً من به این باغچه آب می‌دادم، برادرم به آن یکی و خواهرم به آن یکی؛ اسمش هم همین‌طور بود: آن باغچهٔ من و آن باغچهٔ تو.

باغچه کودکی و مالکیت

فکر می‌کنم برادرم باغچهٔ خودش را می‌کند یا کارهایی می‌کرد، ولی با باغچهٔ من کاری نداشت. رفته بودیم از خانهٔ مادربزرگمان، فکر می‌کنم تابستان بود، هر وقت رفتیم یک سری گل و گیاه گرفتیم و در باغچه‌هامان کاشتیم. دیده‌اید که گیاه وقتی اولین بار آن را به این محیط می‌آورید، چون دچار شوکی شده، کاملاً یک‌جوری نابود می‌شود، یک‌کم زرد می‌شود و می‌خوابد. من هم که اولین تجربه‌ام بود، زیرشان شاخه‌هایی درست می‌کردم که سرپا بایستند، بازی در عالم بچگی؛ برگ‌های پایینش هر کدام که زرد می‌شد می‌کندم، تا اینکه آخرش هر کدامشان مثلاً دو سه تا برگ سالم بالایش مانده بود. هزار بار آب می‌دادم و کارهایی می‌کردم. برادرم، که هیچ کاری نداشت و زندگی خودش را می‌کرد، هر غروب آب می‌داد. واقعاً یک هفته، دو هفته که گذشت، کلاً گیاه‌های من نابود شدند و گیاه‌های او سرحال شدند و زندگی کردند. فکر می‌کنم تجربهٔ شخصی خوبی بود که نباید خیلی با چیزها ور رفت.

ببینید، بچه‌ها، ایمان داشته باشید که در درونشان فطرتی هست که اگر منحرفشان نکنید، زیاد راه خودشان را پیدا می‌کنند. خیلی با بچه‌ها ور نروید؛ بچه‌ها دقیقاً مثل همین گیاه‌اند که اگر خیلی به آن برسید، اصلاً نابود می‌شود و آخرش می‌رود کمونیست می‌شود. باور کنید، بچه‌ها را کمی آزاد بگذارید؛ خدا هست، یعنی خدا هدایتشان می‌کند. شما یکی از چیزهای زندگی‌شان هستید؛ فکر نکنید که مسئولیت تمام اعمال بچه‌هایتان گردن شماست. لازم نیست از صبح تا شب بروید مطالعه کنید که الان در این سن‌وسال چه باید به او بگویم یا چه غذایی باید به او بدهم؛ کمی ولشان کنیم، بگذاریم زندگی‌شان را بکنند و خشک نشوند، و اگر خیلی سرحال نیستند، خشکشان نکنید. حسی که از این پرسش گرفتم این است که اتفاقاً اگر دچار وسواس شدید که بچه‌ها را منحرف نکنید، راهش همین است که در حد کلیات آموزش‌هایی بدهید، رفتار خودتان خوب باشد، زندگی خوبی داشته باشید و بگذارید بچه‌ها جزئیات را خودشان، ان‌شاءالله، تشخیص بدهند.

نگرانی فرقه‌ای والدین

اگر هم در جزئیات به چیزهایی که شما اعتقاد دارید اعتقاد پیدا نکردند، مثلاً به فرقهٔ دیگری گرایش پیدا کردند، اشکال ندارد؛ خیلی نگران نباشید.

خیلی فرق نمی‌کند حالا در کدام فرقه. پرسش دیگری دربارهٔ احکام رسیده است: «به نظرم وقتی صحبت می‌کنید خیلی واضح نیست که احکام باید برای انسان‌های ایده‌آل بیان شده باشد یا برای جامعه.» پرسش او این است که شریعت برای انسان‌های ایده‌آل بیان می‌شود یا برای عموم مردم. من از یک طرف می‌گویم که شریعت چیزی نیست به غیر از یک شیوهٔ عمل، شیوهٔ عملِ مثلاً انسان کامل. عبادت، نماز، چیزی نیست به غیر از عبادت؛ نمازی که ما می‌خوانیم همان عمل صلاتی است که همهٔ مؤمنین داشتند و دارند، به سبک پیامبر. بنابراین انگار ما داریم از انسان کامل تبعیت می‌کنیم. از طرف دیگر به نظر می‌آید که گاهی حرف من این است که شریعت اصلاً مال آدم‌های سطح پایین است. فکر می‌کنم این دو با هم قابل جمع‌اند: آدم‌های سطح بالا به خیلی از بخش‌های شریعت احتیاج ندارند، ولی مثلاً خوب است برایشان که نماز یک انسان کامل به کمال رسیده را ببینند و از او تبعیت کنند. آنچه من می‌گویم برای انسان‌های سطح پایین است این است که یک چیزهایی واجب می‌شود و یک چیزهایی حرام می‌شود و انگار دایره‌ای کشیده می‌شود. مثلاً شیوهٔ رفتار پیامبر به‌عنوان یک انسان کامل نماز در اوقات پنج‌گانه را در خود دارد، نماز شب هم حتماً هست، خیلی چیزهای دیگر هم هست؛ شریعت همهٔ زندگی انسان کامل نیست، یک بخش عمومی است. واجبات بخشی است که عموماً می‌توانند به آن عمل کنند.

شریعت به‌عنوان حداقل واجب

بنابراین به این معنا شریعت، به معنای آن بستهٔ چیزهای واجب و حرام، برای عموم مردم بیان می‌شود؛ ولی خیلی چیزهای دیگر در سنت پیامبر هست. ما دربارهٔ شیوهٔ رفتار پیامبر می‌دانیم، مثلاً نماز شب خواندن و خیلی کارهای دیگر، که این‌ها را ما به‌عنوان مستحبات نگاه می‌کنیم نه به‌عنوان واجبات.

وقتی می‌گویم شریعت مربوط به عموم مردم است، از عبادات گرفته تا مسائل اجتماعی و حلال و حرام‌ها، چیزهایی است در سطح عموم مردم که به کمال نرسیده‌اند. شما نمی‌توانید به مردم واجب کنید که روزی هزار رکعت نماز بخوانند، ولی شاید یک عارف به شاگرد خودش که در مراحل کمال است واجب کند که الان، به‌عنوان طریقت، تو روزی فقط نماز بخوانی. فکر می‌کنم جواب این پرسش در همین نکته است: تفاوت بین شریعت و طریقت. شریعت عمومی است. این‌طور نیست که شما فکر کنید همین شریعت انگار همهٔ کارهایی بوده که پیغمبر می‌کرده؛ این چیزی است که می‌شد به همهٔ مردم گفت آقا این عبادات را بکنید. دربارهٔ رفتار مرد با همسرش یا رفتار زن با شوهرش، چیزهای خانوادگی، همه‌اش همین نیست که در شریعت حلال و حرام شده؛ هزار تا نکتهٔ باریک‌تر از مو در عبادات و رفتارهای اجتماعی هست که جزو حلال و حرام نیست، و گاهی برای آدمی که می‌خواهد از این مراحل کمال رد بشود، بعضی از آن‌ها اساسی می‌شود که نکات باریک‌تر از مو را در عبادت و تعامل با مردم رعایت کند.

من از یک طرف فکر می‌کنم حرفم این است که بالاخره شریعت اقتباس‌کردن از انسان‌های کامل است، ولی در یک حد مینیمم، مینیمالیستی که به درد مردم می‌خورد و برای همین مردم قابل اجراست. بنابراین سطح شریعت خیلی بالا نیست؛ اگر فقط واجب و حرام را در نظر بگیرید، برای همین تعاملات اجتماعی و برای حداقل عبادت ممکن، چیزی گفته شده. نکته‌ای که او می‌گوید این است که احکام باید برای انسان‌های ایده‌آل بیان شده باشد یا برای جامعه؛ به نظر من برای جامعه، ولی بخشی از رفتارهای انسان ایده‌آل هم بیان شده است.

هدف احکام و مسیر رشد

او به عنوان نظر خودش می‌نویسد: «به نظر من معقول‌تر این است که هدف از احکام وضع‌شده این باشد که هر کسی را در حد ممکن به سمت هدایت و رشد ببرد.» من فکر می‌کنم تقریباً همین‌طور است: شریعت آن حداقل را بیان می‌کند و مردم را می‌اندازد در مسیر رشد؛ بعد کارهایی به آن اضافه می‌کنند، یا همان کارها را با کیفیت‌های بهتر انجام می‌دهند. آنچه در شریعت مثلاً واجب می‌شود به همین صورت نماز است؛ واجب نمی‌گویند که اگر حضور قلب نداشته باشی باطل است، می‌گویند اگر نمازت مثلاً طمأنینه نداشته باشد، یعنی خیلی تکان بخوری، باطل است. ولی برای کسی که بخواهد به رشد و کمال برسد، مدام، اگر اعمالش را زیاد نمی‌کند، نماز شب نمی‌خواند و به مستحبات عمل نمی‌کند، چیزی در حال رشد باید در شریعت وجود داشته باشد: نمازش روز به روز بهتر بشود، روزه‌گرفتنش معنی‌دارتر بشود. بله، همین‌طور است: شریعت برای این است که انسان به رشد برسد.

او ادامه می‌دهد: «ولی گاه این‌طور به نظر می‌رسد که دیدگاه شما این است که احکام برای رشد انسان‌های ایده‌آل بهینه می‌شود و بعد رشد بقیه در نظر گرفته می‌شود. اگر نظر شما این‌طور است، به نظر من خیلی واضح نیست چرا این‌طور باید باشد. به عنوان مثال همین حکم زدن، یعنی در احکام شریعت «زن‌های خودتان را بزنید»، فکر می‌کنم منظورشان همین است. فکر می‌کنم شما هم قبول دارید که زدن شدید اشکال دارد. وقتی می‌بینیم که در جوامع اسلامی، به عنوان مثال ترکیه، میزان خشونت بدنی نسبت به زنان این‌قدر بالاست، به نظرم جای سؤال است که چرا در این حکم تأکید بیشتری روی محدودیت‌های زدن نشد.» من نمی‌دانم از کجای دیدگاه من این‌طور به نظر می‌رسد.

شریعت برای عموم یا نخبه

او می‌گوید به نظر می‌رسد دیدگاه شما این است که احکام برای رشد انسان‌های ایده‌آل بهینه می‌شود، یعنی شریعت برای آدم‌های ایده‌آل آمده، نه برای عموم مردم. دیدگاه من اتفاقاً این است که شریعت آن حداقلی است که عموم می‌توانند انجام بدهند، هرچند اقتباس از رفتار انسان کامل است، یعنی نماز در اوج کمال است، ولی کیفیت و کمیت آنچه واجب می‌شود در حد توان مردم است، نه همهٔ آن چیزی که واقعاً یک انسان کامل انجام می‌دهد.

خب حالا اگر دیدگاه من این بود که شریعت برای انسان‌های ایده‌آل آمده، آن‌وقت جواب این پرسش را می‌توانستم این‌طور بدهم که چون شریعت برای انسان‌های ایده‌آل آمده، یک قسمتش خیلی توضیح داده نشده و مشکلاتی پیش می‌آید. به همین ترتیب، اگر او معتقد باشد که احکام برای افراد ایده‌آل بیان می‌شود، پاسخ پرسش خودش را دارد: توضیح داده نشده که چقدر بزنید و چقدر نزنید، چون مخاطب افراد خبره‌اند.

برخی احکام و سؤال مخاطب

ولی من باید این پرسش را جواب بدهم، چون من به آن اعتقاد ندارم؛ من فکر می‌کنم احکام شریعت برای عموم بیان شده است. پرسش او این است که بعضی از احکام، چون جزئیاتشان بیان نشده، مثلاً میزان خشونت بدنی معلوم نیست که چقدر می‌تواند باشد، عموم مردم دچار گمراهی‌هایی شده‌اند. به نظر من جوابش این است که اگر منظور قرآن است، من بارها گفته‌ام که هدف اصلی‌اش درک احکام است، نه بیان جزئیات. در عین حال فکر می‌کنم در همان بحث گفتم که اگر قرآن را بخوانید و به سنت پیغمبر رجوع کنید، یا فقط همین قرآن را بخوانید، مثلاً یک نمونه‌اش زدن زنان است که به این شکل بیان شده که به ایوب می‌گوید مثلاً صد رشتهٔ باریک بگیر و به همسرت بزن، که این به حساب صد تازیانه بیاید؛ یعنی خیلی نرم و نازک با این مسئله برخورد کن. من اعتقادم این است که قرآن کلیات را بیان می‌کند و معانی احکام را؛ رسیدن به آن اعماق احکام که در قرآن آمده و منظور نظر قرآن است کار هر کسی نیست. قرآن این‌گونه نیست که انتظار داشته باشیم مثل رسالهٔ توضیح مسائل باشد و برای عموم مردم احکام شریعت و جزئیاتش را توضیح بدهد. اگر ایراد این است که چرا بعداً مثلاً متولیان دین، یا در احادیث، این چیزها شرح و وضع پیدا نکرده، این به نظر من پرسشی است که می‌شود دربارهٔ آن بحث کرد؛ و الان با این مقدماتی که او گفته می‌توانید بگویید این نکته اشکال در متولیان دین است که درست بیان نکرده‌اند و الی‌آخر.

اما مسئله‌ای که به نظر من او به‌عنوان مثال مطرح می‌کند را من اصلاً قبول ندارم: اینکه در جوامع اسلامی، مثلاً ترکیه، چون آن مجوز وجود دارد این خشونت‌ها وجود دارد. به نظر من اصلاً ارتباطی ندارد؛ آن جامعه پیشینهٔ خودش را دارد و خشونت‌هایی نسبت به زنان بوده است. چگونه ممکن است یک نفر از سنت پیغمبر و احکام اسلام پیروی کند و خشونت نسبت به زنان داشته باشد؟ آره، این مثل خیلی چیزهاست، مثلاً فرض کنید برده‌داری را باید حرام می‌کرد و فلان چیز را باید این‌طور می‌کرد.

آیه تنبیه و مهار خشونت

به نظر من آن آیه اتفاقاً مهار زده است. مگر الان در ترکیه به آن آیه عمل می‌کنند؟ مثلاً اول حرف می‌زنند، بعد فلان می‌کنند، بعد می‌زنند؛ مهار زده شده، ولی آن طرف آدم افسارگسیخته است. نمی‌دانم چه کار باید کرده می‌شد؛ در قرآن مثلاً چه عبارتی می‌آمد؟ مثلاً می‌گفت زن‌ها را محکم نزنید، طوری نزنید که دردشان بیاید؟ واقعاً نمی‌دانم؛ برای من یک‌کم جای سؤال است. فکر می‌کنم در تفسیر احکام شریعت شاید جاهایی نقایصی وجود داشته باشد.

ولی اصلاً این پدیدهٔ خشونت نسبت به زنان مثال خوبی نیست؛ به نظر من او می‌توانست مثال بهتری انتخاب کند تا آنچه را می‌خواهد بهتر بیان کند. نکتهٔ اصلی او این است که احکام برای آدم‌های ایده‌آل بیان شده یا برای جامعه. به نظر من احکام شریعت آن حداقلی است که همه می‌توانند انجام بدهند. یعنی اگر مثلاً یک ابراهیم در دنیا بود و یک اسماعیل، و ابراهیم شریعتی برای اسماعیل می‌آورد، خیلی خیلی فراتر از این بود که الان شما می‌بینید. چون آدم‌ها توان کمتری دارند، شریعت خیلی ساده‌تر و مقدماتی‌تر است و جنبه‌های محتوایی در آن کمتر است و جز واجبات نیست و الی‌آخر. نمی‌گویند نمازت اگر حضور قلب نداشته باشی باطل است، می‌گویند اگر نمازت مثلاً طمأنینه نداشته باشد، یعنی خیلی تکان بخوری، باطل است. خلاصه شریعت به سمت ظواهر می‌رود و برای عموم است، در عین حال اقتباس از انسان کامل است. فکر می‌کنم نکتهٔ اصلی را جواب دادم.

ولی این قسمت فرعی را شاید خیلی درست متوجه نشدم که چه باید می‌گفتم: او می‌پرسد آیا میزان تأکیدی که شما روی محدودیت زدن می‌گذارید با تأکید قرآن متناسب است؟ نمی‌دانم؛ در قرآن چیزی کلی بیان شده و مثالی هم گفته شده که محدود است. آقای باقی در آن مقاله روی محدودیت زدن خیلی تأکید کرده بود؛ من یادم نمی‌آید که روی این مسئله خیلی مانور داده شده باشد.

پرسش دیگری دربارهٔ روابط زن و مرد است: «به نظرم دیدگاه‌هایی که بیان می‌کنید با دید قرآن خیلی سازگار نیست. اول خیلی مشخص نیست که شما دارید وصف وضعیت می‌کنید یا وصف وضعیتی که باید باشد. به فرض وضعیت روابط مرد و زن این‌طور باشد که شما بیان می‌کنید، من واقعاً نمی‌فهمم منظور چیست؛ یعنی دو سه بار هم خواندم، دقیق نمی‌فهمم، حدوداً می‌فهمم یعنی چه.

ازدواج و توانایی مالی

به عنوان مثال مسئلهٔ مهر: به نظر شما واقعاً در قرآن روی این مسئله به این شکل تأکید هست؟ به نظر من اتفاقاً تأکید قرآن روی این است که میزان توانایی مالی یک مرد را نباید خیلی اهمیت داد و به خاطر نداشتن توانایی مالی جلوی ازدواج‌کردنش را گرفت.»

من از شما می‌پرسم، اگر این جلسات را گوش کرده‌اید: من این‌طور بحث کردم که تأکیدم این بود که مرد بخش عمده‌ای از چیزی را که دارد به‌عنوان صداق می‌دهد، نه اینکه حدی داشته باشد. ببینید، اگر من بگویم مهر حدی مینیمم دارد که همه باید به آن برسند تا بروند ازدواج کنند، آن‌وقت مسئله این است که یک نفر هیچ چیز ندارد، یک کلنگ دارد. فکر می‌کنم یک مثال هم زدم که یک نفر ابزار کار خودش را مهر می‌کند، طوری که نشانهٔ این باشد که من واقعاً هرچه دارم را می‌خواهم در طبق اخلاص بگذارم و بیاورم. اگر هیچ هم ندارم، که هیچ؛ فکر می‌کنم مهر را این‌طور تعبیر کردم، نه اینکه چیزی باشد که جلوی ازدواج آدم را بگیرد: اگر مهر این‌طور بشود که حداقل مهر ۱۰ سکه باشد، خب کسانی نمی‌توانند ازدواج کنند چون توانایی مالی را ندارند. تأکیدم در مهر، فکر می‌کنم، روی این بود که نشانهٔ صداقت است، به همان اسم اولیه‌اش که صداق است، نشانهٔ صداقت مرد. در ضمن گفتم که این دوگانگی مرد و زن در رابطهٔ عاشقانهٔ مرد و زن یک جور تبادل قدرت و زیبایی است؛ فکر می‌کنم هزار بار تأکید کردم که سطوح پایین این قدرت، قدرت جسمانی و مالی است و سطوح بالاتری هم دارد. فکر می‌کنم مثلاً موردی هست که پیامبر زنی را تشویق کرده که با یکی از اصحاب صفه ازدواج کند، به این دلیل که آن آدم در مراتب کمال بالاست؛ درست است که در این پایین‌ها مثلاً مال ندارد یا ممکن است حتی قدرت جسمانی نداشته باشد، ولی کمالاتی را دارد که مرد باید داشته باشد.

یعنی آن معنویت را دارد و مثلاً، فرض کن، اعتماد؛ خیلی چیزها دارد که به درد زندگی می‌خورد. بنابراین اینکه ظاهربین باشیم و مثلاً فرض کنید قدرت و زیبایی را به چیزهای ظاهری تعبیر کنیم، درست نیست. فکر می‌کنم مخصوصاً هزار بار گفته‌ام که وقتی دربارهٔ زیبایی زن صحبت می‌کنیم منظور زیبایی ظاهری نیست؛ زیبایی و قدرت عمق دارند، طوری که یک‌جوری به خداوند وصل می‌شوند.

رزق الهی و معیار همسر

از اینجا به بعد پرسش به نظرم همه‌اش روی این مسئله است که انگار تأکید روی قدرت و زیبایی بر همین چیزهای ظاهری است، و این از نظر من هم درست نیست.

پرسش‌کننده ادامه می‌دهد: «دیدگاه قرآن تا جایی که من می‌فهمم این است که رزق دست خداست، هر که را بخواهد گشایش می‌دهد و بر هر که بخواهد تنگ می‌کند. به نظرم برعکس این مسئله هم هست: قرآن تأکید دارد که به زیبایی ظاهری زن‌ها خیلی توجه نکنی؛ خصوصیاتی که خداوند دربارهٔ زنان بهتر وصف می‌کند در آیهٔ فلان هست. به طور خلاصه باید علاقه‌ای بین زن و مرد ایجاد شود، ولی به نظرم تأکیدی که شما روی زیبایی زن دارید، منظورتان زیبایی ظاهری است، و تأکیدی هم روی قدرت مالی و توانایی جسمانی مرد دارید که با تأکیدهای قرآن متناسب نیست.» من اصلاً روی زیبایی ظاهری زن تأکیدی ندارم؛ همه‌اش هم گفته‌ام ندارم. تأکیدی روی قدرت مالی و توانایی جسمانی مرد هم ندارم؛ می‌گویم که این‌ها چیزهای خیلی عمیق‌تری هستند. به نظرم قدرت و زیبایی آن‌قدر در ذهن او با زیبایی به معنای ظاهری و قدرت به معنای مالی گره خورده که با اینکه هزار بار تأکید کرده‌ام منظورم این نیست، او باز هم همان را شنیده است. فکر می‌کنم هر وقت کلمهٔ زیبایی را دربارهٔ زن به کار برده‌ام، این پرانتز را باز کرده‌ام که منظور زیبایی ظاهری نیست؛ زیبایی چیز عمیقی است و به خیلی جاها می‌رسد.

نارضایتی از پیاده‌سازی گفتار

حسم این بوده و هست که حرف‌های من در جلسات خیلی بی‌دقت است، برای همین ابهام به وجود می‌آید؛ آدم وقتی سخنرانی می‌کند، آن هم بدون نوشته و بدون اینکه قبلش به‌عنوان یک سخنرانی روی آن کار کرده باشد، این مشکل پیش می‌آید. خودم خیلی وقت‌ها مراجعه می‌کنم و چیزهایی را که گفته‌ام گوش می‌دهم؛ اکثراً جاهایی که چیزهایی پیاده‌سازی شده است می‌خوانم، احساس رضایت نمی‌کنم.

سامان سوره‌ها و ساختمان جدید

خیلی از جلسات با نکته‌ای شروع می‌شود که یادم رفته در جلسهٔ قبل بگویم؛ بی‌نظمی‌ای در جلسات هست که مربوط به همین حالت سخنرانی و فی‌البداهه‌بودن صحبت‌هاست، و من کمی نگرانم که بعد از این همه مدت، این آدم‌ها که مثلاً وسط جلسات گوش می‌دهند چه می‌فهمند. به نظرم یک انبوهی از مطالب است که یک‌کم حالت پراکنده و بی‌دقت دارد.

شاید اگر یک نفر با دقت همه را از اول شروع کند به گوش دادن، خیلی دچار شک و فهم غلط نشود، ولی واقعاً خودم یک سری از متن‌ها را می‌خوانم و فکر می‌کنم اگر یک نفر این را بخواند، از چیزهایی که اینجا نوشته شده چه می‌فهمد.

میل به بحث غیردرون‌دینی

فرض می‌کنیم همهٔ آدم‌هایی که این جلسات را گوش می‌دهند، بر اساس اینکه مثلاً قرآن آسمانی است، احتمالاً اعتقاد دارند و می‌خواهند فهم بهتر و آشنایی بیشتری پیدا کنند. من دربارهٔ اینکه قرآن مثلاً معجزه است، نبوت، معاد، توحید، یعنی بحث‌های برون‌گرایانه، معمولاً در این جلسات چیزی نگفته‌ام، جز اینکه اشاره کرده باشم که در این آیات استدلالی دربارهٔ معاد وجود دارد؛ آن هم واقعاً در جهت این است که آن آیات را بهتر بفهمیم، نه اینکه تأکیدم روی این باشد که استدلالی برای معاد در کلاس بیان کرده باشم.

حقیقتش به دلایل مشاهداتی که در اطراف خودم دارم، حسم این است که اگر انرژی بیشتری بگذارم و بحث‌های برون‌دینی بکنم، آدم مفیدتری هستم تا اینکه وارد بحث‌های درون‌دینی بشوم. کلاً وارد بحث‌های فرقه‌ای هیچ‌وقت نشده‌ام و خیلی درون نرفته‌ام؛ البته به نظر من بحث‌های فرقه‌ای از یک در دیگر آدم می‌آید بیرون و جزو درون‌دینی حساب نمی‌شود. ولی کلاً احساس می‌کنم اوضاع جماعت‌های دانشجویی از نظر اعتقادات پایهٔ دینی خراب است، و این بحث‌هایی که من می‌کنم برای آدم‌هایی است که تا حدی اوضاعشان خوب است و به اینجا رسیده‌اند که اصلاً به قرآن اعتقاد دارند. این حرف درستی نیست، ولی احساس می‌کنم دارم کارهای تزیینی انجام می‌دهم در حالی که عده‌ای از گرسنگی دارند می‌میرند؛ یک بشقاب خیلی مرصع آماده می‌کنم تا کسانی که به اینجا رسیده‌اند و غذایی برای خوردن دارند، غذای خوشمزه‌تری بخورند.

برخوردهایی پیش آمده که احساسم این شده که شاید جلساتی بگذارم که ادامهٔ این جلسات نباشد و دربارهٔ پایه‌های اعتقاد دینی بحث شود، تا اینکه دربارهٔ مسائل درون‌دینی. در جلسات روانکاوی هم روانکاوی را از بیرون نگاه نمی‌کنیم؛ یک اصولی را می‌گوییم و سعی می‌کنیم نشان بدهیم که این‌طور می‌شود به کار برد، در حالی که می‌توانست بحث‌هایی در دفاع از درستی روانکاوی هم باشد؛ من بیشتر شرح می‌دهم که این‌ها چه گفته‌اند و بعد دنبال این می‌روم که نشان بدهم کاربرد دارد.

افق ادامه جلسات

فکر می‌کنم حجم جلسات آن‌قدر زیاد است که باور نمی‌کنم کسی از اول بنشیند و همه را به ترتیب گوش بدهد؛ فکر می‌کنم گزینشی از وسطش چیزی گوش می‌دهند. خودم که می‌خوانم نمی‌فهمم این‌ها الان چه می‌فهمند؛ نکند این را این‌طور بفهمند، نکند آن را این‌طور تعبیر کنند. نتیجهٔ چند بار مراجعه به فایل‌های پیاده‌سازی‌شده این است که به شدت به نظر من مغشوش می‌آید و خیلی قابل استفاده نیست. احساسم این است که بعضی از این جلسات به جای اینکه هدایت‌کننده باشند، گمراه‌کننده‌اند، چون مثلاً من کلمهٔ سنت را به یک معنایی به کار می‌برم که خیلی بار منفی دارد، در حالی که در ذهن مردم، اگر از اول گوش ندهند، نمی‌فهمند که منظور من از سنت چیست؛ فکر می‌کنند سنت معنای مثبتی هم دارد، مثلاً سنت پیامبر. خیلی واژه‌ها را من در معنایی به کار می‌برم که معنای عرف عامش نیست.