خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه خلأهای سوره عنکبوت پر میشود: منشأ اجتماعی شرک، تمثیل تار عنکبوت، و تقابل نظام اعتباری با تکوین. آیات ابراهیم، رزق الهی، اهل کتاب و هجرت در همین چارچوب خوانده میشوند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ادامه سوره عنکبوت و خلأهای جلسه قبل
بعضی از بخشهای سورهٔ عنکبوت دستکم ارتباط خیلی روشنی با محتوایی که در جلسهٔ قبل دربارهاش صحبت شد ندارند. اکنون باید ببینیم بحثهای تازه تا چه اندازه میتوانند قسمتهای مختلف سوره را پوشش دهند.
یکی از نکاتی که گفتم، طولانیبودن بخش مرور تاریخ پیامبران بود؛ بنابراین حتماً محتوای خود آن آیات اهمیت دارد. دو آیهٔ نخستِ مربوط به نوح و بخش آمدن فرشتهها برای عذاب، از نظر هماهنگی با محتوای اصلی سوره که جلسهٔ قبل مطرح کردم مشکلی ندارند. اگر محتوای سوره را همان بدانیم، قسمت عذاب در تاریخ پیامبران نشان میدهد که اجتماعاتی که آدمها در آن به یکدیگر تکیه کردهاند و به احساس امنیت کاذب رسیدهاند، امنیت واقعی ندارند و هر لحظه ممکن است متلاشی شوند. بااینحال، به نظرم دو صفحه از آیهٔ ۱۶ به بعد هنوز جای بحث دارد. آیاتی که دربارهٔ کتاب و اهل کتاب است نیز همچنان جای صحبت دارد.
منشأ اجتماعیشرک و تار عنکبوت
برای فهم این آیات، محتوای مطرحشده را در نظر بگیریم و ببینیم چه مفاهیمی به آن نزدیک است و آیا آن مفاهیم با این آیات ارتباط دارد. خوشم نمیآید محتوای بحث را در یک جمله خلاصه کنم، اما شاید از سر ناچاری بتوان گفت بخش عمدهای از سورهٔ عنکبوت منشأ اجتماعیِ پیدایش و پایداری شرک را نشان میدهد. آدمها به دلیل نیازشان به امنیت به یکدیگر تکیه میکنند، درحالیکه نمیتوانند تکیهگاه واقعی یکدیگر باشند.
نظامهای اعتباری ساخته میشود که بههرحال چیزی در آنها وجود دارد، اما کارایی این نظام اعتباری وابسته به تکیهٔ آن بر یک نظام واقعی است؛ دقیقاً مانند تار عنکبوت. تار عنکبوت کارایی موقتی دارد و عنکبوت میتواند در آن زندگی کند، زیرا به جایی متصل است و در هوا نیست. در این تمثیل، اعتبار تار از اتصالش به یک جای محکم و یک تکیهگاه واقعی میآید. هر لحظه هم ممکن است آن رابطه قطع شود و استحکام خیالیِ ایجادشده از بین برود.
نباید انتظار داشته باشیم سورهای از قرآن فقط به بیان یک مشکل اختصاص پیدا کند. اگر سورهٔ عنکبوت از ریشهٔ شرک صحبت میکند، معمولاً باید انتظار داشته باشیم راهحل هم ارائه دهد. وقتی تفکر یا منش نادرستی پررنگ میشود، نمونههای درستِ مقابل آن نیز باید ارائه شود. پس برای تکمیل این محتوا انتظار داریم آیاتی در سوره باشد که پس از نشاندادن این مشکل و ریشههای اجتماعیِ گرفتارشدن آدمها در تارها و شرک، موعظه و راهنمایی هم عرضه کند و عقیدهٔ درستِ مقابل آن را توضیح دهد.
تکیهگاه موهوم و تکیه درست
فرض کنید میخواهیم به کسی که به تکیهگاههای پوشالیِ ظاهراً موجود در جامعه اعتماد زیادی کرده بگوییم اینها واقعیتِ تکیهگاه او نیستند. حتی همین اکنون نیز حیات و امنیت او از آن چیزهایی که تصور میکند به دست نمیآید. اگر آن تکیهها غلط است، باید ببینیم تکیهٔ درست چیست. برای مردمی که چنین وضعیت ناهنجاری دارند باید نشانههایی ارائه شود تا متوجه شوند تکیهگاه واقعیشان جای دیگری است؛ این مقدمهای برای توجه به سخنان پیامبران است.
مسئله در اینجا باید و نباید نیست. واقعاً با تکیه به خدا زندگی میکنیم، نه با تکیه به یکدیگر. این تصور که من به اطرافیان یا نیروهای اجتماعی تکیه کردهام و از آنها امنیت و ادامهٔ حیات گرفتهام، حالت توهم دارد. واقعیت چیز دیگری است: فقط یک تکیهگاه وجود دارد و همهٔ ما همین اکنون به آن تکیه داریم.
بخش قابلملاحظهای از این سوره همین حقیقت را نشان میدهد. پیشتر به وضعیت کشتی اشاره کردم: همین مردم در شرایط ناامنی حقیقت را میبینند، درحالیکه باید به جایی برسیم که در زندگی روزمره و در همهٔ شرایط آن را ببینیم و چنین احساسی داشته باشیم. چگونه میتوان این حقیقت را در زندگی روزمره دید؟ قسمتهای دیگر سوره به نشانههایی توجه میدهند که همین اکنون در جهان هست: به یکدیگر و به هیچ بتی تکیه نکردهایم؛ به خداوند تکیه داریم. شاید واضحترین چیزی که میتوان ارائه کرد و این سوره، در کنار مطالب دیگر، بر آن تأکید دارد این باشد که حیات و امنیت ما نتیجهٔ نظام تکوینیای است که در آن زندگی میکنیم، نه نتیجهٔ نظامی اعتباری مانند اجتماع.
سورههای مجاور و راهنمایی محتوا
اگر محتوای بحث قبلی دربارهٔ سورهٔ روم را به یاد داشته باشید، این قسمت از بحث من به آن نزدیک است. عنکبوت و روم پشت سر هم قرار گرفتهاند؛ بنابراین طبیعی است شباهتهایی داشته باشند. یکی از راههای فهم محتوای یک سوره مراجعه به سورههای قبل و بعد آن است. غالباً سورههایی که در کنار یکدیگرند، از نظر محتوا شباهت دارند.
فکر میکنم در بحثهایی که کردم دستکم این موضوع خیلی روشن است که سورههای بلند ابتدای قرآن، بقره، آلعمران، نساء و «معاهده»، محتوای مشترک زیادی دارند. آمدن انعام پس از آنها، مانند فصل بعدی، کاملاً متناسب است. انفال و توبه نیز که پشت سر هم هستند، بهوضوح به یکدیگر شباهت دارند. گروههایی از سورهها هم محتوای مشابه دارند و کنار هم قرار گرفتهاند. بنابراین دستکم با احتمال بالا میتوان به این راه توجه کرد: اگر سورههای قبل و بعد را بشناسیم، شاید دربارهٔ محتوای سورهٔ میان آنها بهتر قضاوت کنیم.
اهمیتِ اعتباریبودن بسیاری از چیزها در مقابل نظام حقیقیِ تکوینیِ موجود، از بحثهای نزدیک به محتوای اصلی سورهٔ روم هم بود. نکتهٔ اساسی این است که مردم به نظام تکوین نگاه کنند، نه به قراردادهایی که میان خود گذاشتهاند.
اینکه رئیسی دارم که از من پشتیبانی میکند، جزئی از نظام تکوین نیست؛ قراردادی است. مقام او بهعنوان رئیس نیز قراردادی است. پوشالیبودن تارهای عنکبوت به همین قراردادها و اعتبارها برمیگردد. کسی که به دلیل مقامش در جامعه قدرتمند است، قدرتی پوشالی دارد، زیرا این قدرت حاصل نظام اعتباری است و هر لحظه ممکن است آن نظام به دلیلی از هم بپاشد. در مقابل، کوه واقعیتی تکوینی است و بهآسانی تخریب نمیشود. نظامهای اعتباری به تار عنکبوت شباهت دارند؛ ممکن است با نسیمی همهچیز زیرورو شود.
نظام اعتباری و مثال یزدگرد
کسی امروز شاه است و فردا دیگر شاه نیست. زمانی که شاه بود میتوانست سرنوشت هزاران نفر را تعیین کند و بسیار قدرتمند به نظر میرسید، اما پس از عزل هیچ اعتباری ندارد؛ حتی ممکن است آدمی که از نظر اجتماعی بسیار ضعیف است بر او مسلط شود. دربارهٔ یزدگرد سوم میگویند آسیابانی به او پناه داد و سپس او را کشت؛ در نقل این ماجرا مطمئن نیستم. آن لحظه دیگر شاه نبود. پیش از آن، آسیابان اصلاً نمیتوانست تصور کند به درگاه یزدگرد سوم برود و او را ببیند.
آدمها در نظام اعتباری جامعه و روابط میان خود غرق میشوند، آن را بیش از اندازه جدی میگیرند و تصور میکنند با تکیه به این تارهای ضعیفِ ارتباط اجتماعی میتوانند احساس امنیت کنند و امنیت داشته باشند. پادزهر این گرفتاری توجهدادن مردم به این است که همهچیز خود را واقعاً از نظام تکوینی میگیرند. حیات ما از آن نظام آمده و ادامهٔ حیات نیز به آن وابسته است. توجه به این نکته مهمترین مسئله برای رفع برخوردهای شرکآمیزی است که منشأ اجتماعی دارند.
شاید سادهترین و کلیدیترین راهِ توجهدادن هر کس به این حقیقت، توجهدادن او به رزق باشد. فکر میکنم در این سوره چهار بار به رزق اشاره میشود؛ برای سورهای با این طول، زیاد است. در موعظهٔ حضرت ابراهیم و در جاهای دیگر تأکید میشود که بتها رزق نمیدهند و رزق را فقط خداوند میدهد.
عامل ادامهٔ حیات ما این است که از چیزی طبیعی که در طبیعت تولید شده تغذیه میکنیم؛ چیزی بیرون از فضای جامعهٔ انسانی، بلکه بیرون از فضای انسانی. روی زمین گیاهان و حیواناتی وجود دارند که از آنها تغذیه میکنیم. چیزی را که میخوریم نظام تکوین به ما هدیه میکند. اگر به دستور کسی حقوقی به من بدهند و من با آن چیزی بخرم، آن شخص به من رزق نمیدهد؛ خداوند است که به من رزق میدهد.
نظام تکوین بهعنوان مادر حیات
عامل واقعی حیات ما همان نظام تکوینیای است که به وجود آمده و در آن زندگی میکنیم. احتمالاً تعبیرهایی را شنیدهاید که زمین یا طبیعت را مادر مینامند. در آغوش طبیعت حیات یافتهایم و آن را ادامه میدهیم. به دلیل نظم و نظام تکوینی فوقالعادهٔ طبیعت آرامش داریم و باید احساس امنیت کنیم. در جهانی زندگی میکنیم که پدیدهها و اتفاقهایش تصادفی نیست؛ قانونمند است و همین قانونمندی امنیت ایجاد میکند.
نظاممندبودن جهان تکرار منظمی پدید میآورد: طبیعت همواره بار میدهد، برای من رزق فراهم میشود و میتوانم زندگی را ادامه دهم. آنچه به آن تکیه داریم نظامی محکم است؛ نهفقط باد نمیتواند آن را تغییر دهد، بلکه خود باد هم تحت همین نظام است. واقعیتِ قابلاتکای جهان، یک نظام تکوینی قانونمند است.
از این نظام رزق میگیرم و باید احساس کنم که خداوند آن را پدید آورده است؛ در آن خلق شدهام و ادامهٔ حیات میدهم. در برابر این واقعیت، روابط اجتماعی و بالا و پایینهای قراردادی بیاهمیتاند. مؤمن کسی است که نظامهای اعتباری چشمش را پر نکرده و توانسته تارها را از اطراف خود پاک کند. احساس او نسبت به حیاتش نباید با احساس کسی که تنها در دل طبیعت زندگی میکند و مستقیماً از مواهب آن بهره میگیرد فرق داشته باشد.
عبور از شبکه و دیدن رزق الهی
دستبهدستشدن و جاریشدن رزق در شبکهٔ اجتماعی نباید باعث شود منشأ آن را نبینیم و ندانیم از کجا تغذیه میشویم. احساس مؤمن هنگام خوردن غذا باید واقعاً این باشد که رزق خداوند را مصرف میکند. برایش تفاوتی نکند که سر سفرهٔ ارباب، هیئت محل، افطاریِ یک اداره یا سفرهٔ پدر و مادر نشسته است.
باید از شبکههایی که ممکن است رزق در آنها دستبهدست شده باشد عبور کنیم و ببینیم نظام تکوینی برای ما رزق تولید میکند، نه نظام اعتباری. فرض کنید کسی در طبیعت زندگی میکند و رشد درختان را میبیند؛ حتی کشاورزی هم نمیکند و از میوهها و چیزهای ساده استفاده میکند. اگر دو نفر باشند و یکی گاهی سیبی از درخت بچیند و به دیگری بدهد، آیا نفر دوم احساس میکند آن فرد او را تغذیه کرده، چون سیب را چیده و به دستش داده است؟
دستبهدستشدن چیزها در جامعه نیز چنین است. ممکن است رزق موجود در طبیعت را تغییر شکل دهند، بپزند یا کنسرو کنند. من از محل کارم پول میگیرم، کنسرو را از سوپرمارکت میخرم و میخورم. همهٔ این مراحل مانند آن است که چند نفر سیب را دستبهدست کرده و به من داده باشند. در نظام تکوین، رزق ما گویی مستقیماً از سوی خداوند داده میشود.
در روابط اجتماعی و در آن چیزهایی که مشرکان به آنها اعتقاد و اعتماد دارند، هیچ رزقی تولید نمیشود. باطنِ این اعتقادات، چنانکه ابراهیم توضیح میدهد، شبکههای اجتماعی و ایجاد مودت است و ظاهرشان اعتقادات شرکآلود؛ مثلاً اعتماد به یک بت. توجه به نظام تکوین پادزهر این شرکهای پدیدآمده در نظام اعتباری است. وقتی در قرآن تأکید میشود که اگر همه جمع شوند نمیتوانند مگسی خلق کنند، همین نکته مطرح است: اعتباریات هیچ چیز تکوینی خلق نمیکنند. برعکس، به یک معنا میتوان گفت نظام تکوین نظام اعتباری را میسازد.
اعتباریها و تشریع در برابر تکوین
تفاوت این است که نظام تکوینی در بطن خود گویی نظام اعتباریِ هماهنگی دارد. برای مثال، شیوهٔ راهرفتن ظاهراً اعتباری است و در اختیار انسان قرار دارد؛ میتوان به شیوههای مختلف حرکت کرد. اما جسم و فیزیولوژی من، قوانین طبیعت و قوانین حیات که به آنها دسترسی ندارم، به نظام تکوین تعلق دارند. بهعنوان موجود زنده، ممکن است برای کار و زندگی دستورالعملهایی داشته باشم؛ اینها اعتباریاند، یعنی جزو تشریع به حساب میآیند، نه تکوین.
میتوانم روی دستهایم یا سینهخیز حرکت کنم و رفتارهای گوناگونی انجام دهم که چندان منطبق با نظام تکوین نیست. نکتهٔ من این است که نظام تکوین رفتار و منش مشخصی را برای انسان و جامعه تجویز میکند. دستکم یک بار دیگر به این تمثیل قرآن اشاره کردهام: آیا کسی که روی دو پای خود راه میرود هدایتیافتهتر است یا کسی که وارونه روی صورتش حرکت میکند؟ فرض کنید کسی بیست سال از زندگیاش را صرف کند تا شیوهای برای راهرفتن روی صورت اختراع کند و واقعاً هم موفق شود؛ مثلاً با جهشهای کوچک روی صورتش پیش برود. روشن نیست که چنین رفتاری خلاف نظام تکوین است؟
نظام تکوین جهتهایی را پیش روی نظامهای اعتباری میگذارد تا خوب کار کنند. جامعه در شرایط مشخص باید نظامی اعتباری داشته باشد که به بهترین کارکرد برسد؛ خواه کارکردش توزیع رزق باشد یا هر کار دیگری. تعبیر «تحمیل» شاید مناسب نباشد؛ از طرف نظام تکوین نوعی فشار یا ترجیح بر قراردادهای مختلف و رفتارهای فردی و اجتماعی وجود دارد تا کار به بهترین وجه انجام شود. روی دست هم میتوان راه رفت، اما این نمونهای از انتخاب شیوههای دیگر است.
قراردادها و نقشه مسیر حیات
همان نکتهای که در جلسهای دیگر در این ماه رمضان گفتم اینجا هم مطرح است: نظام تکوین را کنار محرکهای بهینهسازی بگذاریم. فرض کنید نقشهای جغرافیایی پیش رو داریم، مبدأ و مقصدی تعیین کردهایم و میخواهیم بهترین راهِ رفتن از یکی به دیگری را پیدا کنیم. این مثال به انتخاب بهترین شیوهٔ انجام کار در نظام موجود مربوط است. مهم است بفهمیم قراردادهایی که میگذاریم، ادامهٔ حیات ما را در همین نظام ممکن میکنند.
مرحوم علامه طباطبایی نوشتهای دارد به نام «ولایت نامه». میگویم جزوه، چون بیشتر به مقاله شبیه است تا کتاب، هرچند ممکن است بهعنوان کتاب چاپ شده باشد. واقعاً ادعا نمیکنم همهٔ نوشتهٔ آن را کاملاً فهمیدهام؛ ایشان با آن پایهٔ قویِ حکمت، در بعضی جاها بهآسانی اشاره میکند و میگذرد. در دو صفحهٔ اول سعی میکند توضیح دهد که همهٔ اعتبارات گویی نتیجهٔ میل به ادامهٔ حیات در نظام تکوینیاند.
بنابراین نظام تکوین اولویت دارد؛ همان نظام قوانین طبیعی که از نظر ما تغییرناپذیر است. این نظام، بخش محکم و تغییرناپذیر جهان است که در همهٔ کارها به آن تکیه میکنیم. اگر درک کنیم و احساس کنیم که همین نظام را خداوند خلق کرده است، گویی رسیدن به این احساس آسان میشود که هرچه از این نظام میرسد از خداوند میرسد.
در اطراف خود اتفاقها و زشتیهایی میبینیم که نمیتوانیم آنها را به خدا نسبت دهیم، اما دربارهٔ حرکت ستارگان و سیارات و آنچه خداوند در طبیعت خلق کرده، بهآسانی چنین احساسی داریم. اگر سیبی از درخت بچینیم، به احساسِ «خداوند به من رزق داد» نزدیکتریم تا وقتی آن را در نظام پیچیدهٔ اعتباری دریافت کنیم.
مؤمن در همان نظام تکوینی زندگی میکند؛ چشمش از نظامهای اعتباری پر نشده، از تارها عبور کرده و به نظام محکمِ پشت آنها رسیده است. آن را کاملاً خلقت خداوند میبیند و احساس میکند هرچه هست از خدا میرسد. این نگاه پادزهرِ گمشدن در روابط اجتماعی است. شاید واقعاً کلیدش همین توجه به رزق باشد: رزق از نظام تکوین میآید و آن نظام مخلوق خداوند است.
فراتر رفتن از نظام اعتباری
دو نکته میتواند کلیدِ فراتررفتن از نظام اعتباری باشد: خداوند نظام تکوین را خلق کرده و ما با تکیه به همان نظام زندگی میکنیم؛ به وجود آمدهایم، حیات یافتهایم، آن را ادامه میدهیم و امنیت داریم. احساس امنیتِ گذاشتن پا بر زمین از این است که گویی روی چیزی محکم قرار گرفتهایم. دستوپا و تمام وجود ما در نظام تکوین است.
اگر امیدمان به آدمی باشد که کاری برایمان انجام دهد یا گناهانمان را به عهده بگیرد و چنین وعدههایی بدهد، وضعیت کاملاً سست است. اما اعتماد به اینکه کارهایمان طبق قوانین جهان به نتیجه میرسد، اعتماد خوبی است. مثلاً به قانون «ای مساوی با MC2» اعتماد میکنید؛ قانون تکوینی است. اعتماد به قوانین جهان احساسِ محکمبودن زیر پا را ایجاد میکند. رزق و حیات را از نظام تکوین میگیریم و آن نظام نیز خلق خداوند است؛ پس گویی در همهٔ مسائل حیاتی مستقیماً به خداوند تکیه کردهایم.
آیات ابراهیم و رزق از خدا
در کنار تکیه به نظام تکوین، اعمال اختیاری هم انجام میدهیم که باید دربارهٔ آنها صحبت کنیم. برای فهم موعظهٔ ابراهیم و آن دو صفحهای که با ایدهٔ اولیه طولانیتر از حد انتظار به نظر میرسید، باید همان ایده را تکمیل کنیم: سوره هم مشکل را بیان میکند و هم پادزهرش را دارد. این بنا از ابتدا گذاشته میشود؛ حتی پیش از آمدن تمثیل عنکبوت، قبل از دیدن عذاب و تمثیلِ پس از آن، موعظههایی هست که به خداوند و عبور از روابط اجتماعی توجه میدهد.
در موعظهٔ ابراهیم آمده است: «إِنَّمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡثَٰنٗا». سپس میگوید: «إِنَّ ٱلَّذِينَ تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ لَكُمۡ رِزۡقٗا فَٱبۡتَغُواْ عِندَ ٱللَّهِ ٱلرِّزۡقَ وَٱعۡبُدُوهُ وَٱشۡكُرُواْ لَهُۥٓۖ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ». توجه به این است که حیات شما از خداوند و از رزقی است که او میدهد. بتهایی که در ادامه میگوید برای مودت میان خود ساختهاید، در این رزق نقشی ندارند. نگاه کنید چه میخورید و از کجا آمده است. گویی مردمی که پیامبران با آنها طرف بودند، مشکل چندانی با این نداشتند که خداوند نظام تکوین را خلق کرده است. بنابراین همین توجهدادن به اینکه رزق از نظام تکوین میآید کافی بود.
در سخن ابراهیم نمیبینیم که توضیح دهد خداوند نظام تکوین را خلق کرده است. جلوتر در همین سوره، مانند آنچه در سورهٔ مؤمنون بود، گفته میشود که اگر از مردم دربارهٔ خلق آسمانها و زمین و ادارهٔ خورشید و ماه بپرسید، خداوند را میپذیرند: «وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ». مشرکان با پذیرش اینکه خداوند جهان را خلق کرده و قوانینِ ادارهٔ منظم آن از اوست مشکلی ندارند. در ادامهٔ همان آیهٔ ۶۱، سخن از رزق مطرح میشود: «يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ». اینجا گفته نمیشود که آن را پذیرفتهاند؛ پذیرش خلقت باید آنها را به این نتیجه برساند که رزق را نیز خداوند میدهد و ادامهٔ حیات از اوست.
رزق، امنیت و شروع سوره
چرا احساس ناامنی میکنیم؟ میترسیم آسیبی برسد و حیاتمان مختل شود. ریشهٔ احساس ناامنی مرگآگاهی است: میدانم حیاتم آسیبپذیر است. از ابتدا به پدر و مادر نیاز دارم؛ پدر نانآور خانه است و مادر به من میدهد. به جایی که از آن رزق میگیرم اعتماد و احساس نیاز دارم و آنجا آرامش پیدا میکنم. چون ادامهٔ حیاتمان آسیبپذیر است، احساس ناامنی میکنیم و هنگامی احساس امنیت داریم که ادامهٔ حیات تضمین شده باشد. مهمترین نقطه در ادامهٔ حیات رزق است؛ پس رزق با حس امنیت ارتباط دارد.
آیات مربوط به ابراهیم از نخستین جاهایی است که در سوره نکات مثبت میشنویم. جز آیاتِ وعدهٔ بهشت به مؤمنان، آغاز سوره گویی فضایی دارد که میگوید در میان شما دروغگویی وجود دارد و فتنههایی پیش میآید که آن را آشکار میکند. در سیزده آیهٔ نخست، کفار نقش اول را دارند. عذاب را هم میبینیم، اما نخستین جاهایی که سخن توحیدی میشنویم از زبان ابراهیم است؛ او این نکته را میگوید و سخنش تمام میشود.
به نظر نمیرسد آیات ۱۹ تا ۲۳ سخن ابراهیم باشد. از همان آغاز لحن عوض میشود و گویی خداوند سخن میگوید. تا عبارت «وَإِن تُكَذِّبُواْ فَقَدۡ كَذَّبَ أُمَمٞ مِّن قَبۡلِكُمۡۖ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ» به نظر میآید سخن ابراهیم است. پس از آن، بیانِ آغاز خلقت و بازگرداندن آن میآید: «أَوَلَمۡ يَرَوۡاْ كَيۡفَ يُبۡدِئُ ٱللَّهُ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ». در پایان میگوید: «وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَلِقَآئِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ يَئِسُواْ مِن رَّحۡمَتِي وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ». تعبیر «رحمتی» کاملاً سخن خداوند است. بنابراین نباید ابهامی پیش بیاید که پاسخِ قوم ابراهیم در آیات بعد، پاسخ به این سخنانِ میانی است؛ پاسخ به همان سخنی است که تا آیهٔ ۱۸ از ابراهیم نقل شد.
این آیاتِ میان سخن چه نقشی دارند؟ ابراهیم لازم نبود بگوید خداوند نظام تکوین را خلق کرده، چون مردم آن را قبول داشتند. بهآسانی مرحلهٔ نخست را برایشان بیان کرد: خداوند رزق میدهد؛ ببینید رزقتان از کجا میآید. هیچیک از روابط اجتماعی و بتهای موجود در آن، رزق تولید نمیکند. رزق از نظام تکوین است و آن نظام را هم خداوند اداره میکند. بااینحال، در کتاب این نکتهٔ خلقت ذکر میشود.
احسان به والدین و نقل از لقمان
این شبیه نکتهای است که دربارهٔ لقمان گفتم. در موعظهٔ لقمان به پسرش، توصیهٔ احسان به پدر و مادر از زبان لقمان نمیآید؛ خودش آن جمله را نگفته است. به نظر میرسد این سخن با مقامِ گوینده تناسب ندارد. بهتر است پسر از زبان دیگری بشنود که به پدرش احترام کند. در قرآن، هنگام نقل موعظهٔ لقمان، این قسمت از قول خداوند بیان میشود؛ لحنِ «لقمان به پسرش گفت» نیست، بلکه جملهای معترض است.
مردم در زمان ابراهیم و در بسیاری از دورهها، دستکم ظاهراً مشکلی نداشتند با اینکه خداوند جهان را خلق کرده و اداره میکند.
یکی از حاضران: آیا دورهای نبوده که مردم اصلاً به خالق جهان اعتقاد نداشته باشند و آیا این بیاعتقادی در فضای مدرن پدید آمده است؟
به نظر میرسد چنین باشد، هرچند ممکن است بعضیها دربارهٔ برخی اقوام ادعاهایی داشته باشند.
اگر اشتباه نکنم، دربارهٔ یکی از اقوام آمریکای لاتین، «آسِکا»، ادعا شده که در کتیبهها و نوشتههای باقیماندهشان هیچ اشارهای به خدا، به معنایی که ما میفهمیم، نیست؛ بیشتر خود خورشید و چیزهایی مانند آن برایشان مطرح بوده است. نمیدانم این ادعا چقدر درست است و فکر نمیکنم بتوان نوشتهٔ کتیبهها را چیزی جامع دانست که همهٔ عقاید را نشان میدهد. بههرحال، ممکن است دربارهٔ بعضی اقوام ادعا شود که این اعتقاد را نداشتهاند.
توافق بر خالق و اختلاف در لایهها
این ادعاهای احتمالی نکتهٔ من را نقض نمیکند. کافی است بپذیریم قوم ابراهیم آن اعتقاد را داشتند، همانطور که در زمان پیامبر نیز وجود داشت. پرسش این بود که آیا از زمانی به بعد عدهای اصلاً خدا را قبول نداشتهاند؟ به نظر میرسد شرکِ معمول، عدم اعتقاد به خدا نبوده، بلکه چندخدایی بوده است. دستکم در این منطقه موجودیتی به نام الله، بهعنوان خالق، مطرح بوده است.
حتی در عقاید هندوها و جاهایی که ممکن است شرکآلود به نظر برسد، موجودی خلقکننده بالاتر از همه قرار دارد که میتوان گفت معادل مفهوم الله است. باید بقیه را کنار بگذارند. توحید این است که بفهمند همان کسی که خلق کرده، اداره هم میکند و همهٔ کارها را انجام میدهد؛ هیچ کاری را به دیگری واگذار نکرده است. تقریباً در همهٔ دعوتهای پیامبران که در قرآن آمده، گویی بر این نکته توافق وجود دارد و اختلاف بر سر لایههای پایینتر است.
البته در روایتهای احادیث، بحث با کسانی که اصطلاحاً دهری هستند هم هست و در قرآن نیز اشارهای وجود دارد. اما نکته دقیقاً همین است که یک آیه مطرح میشود؛ این وضعیت آنقدر نادر است که جامعهٔ طرفِ مواجههٔ پیامبر و طرف بحث پیامبران نیست. پیامبران با جوامعی دارای اعتقادات سنتیِ شرکآلود بحث میکنند که اصلِ خلقشدن جهان به دست خداوند را قبول دارند.
خلق، اعاده و پوشش اعتقادی
چون قرآن جاودانه است، احساس من هنگام خواندن این آیات این است که تذکرِ خلق همهچیز به دست خداوند اینجا موجه است؛ آدمهایی که بعداً میآیند ممکن است به این تذکر نیاز داشته باشند. استدلال دو مرحله دارد: برای رزق از جهان تکوین استفاده میکنیم و آن جهان را خداوند خلق کرده است؛ پس رزق را از خدا میگیریم. گویی مرحلهٔ دوم در زمان ابراهیم یا حتی زمان پیامبر اسلام لازم نبود، اما اکنون ممکن است لازم باشد.
بههرحال، میتوان این آیات را چنین توجیه کرد که این نکته را پوشش میدهند. بهجای رزق بر خلقت، که مورد توافق بوده، تأکید میکنند. «ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓۚ»: خلق میکند و خلقت را به سمت خود بازمیگرداند. «إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ».
«قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ بَدَأَ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ ٱللَّهُ يُنشِئُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأٓخِرَةَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ».
هم خلق جهان مطرح است و هم بازگشت به خداوند؛ هر دو مورد تذکر است.
«يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَرۡحَمُ مَن يَشَآءُۖ وَإِلَيۡهِ تُقۡلَبُونَ».
«وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ».
«وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَلِقَآئِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ يَئِسُواْ مِن رَّحۡمَتِي وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ».
عبارتهای این قسمت، بهجای تأکید بر رزق و آن بخش نزدیکتر، بر جنبههای تکوینی تأکید دارند: خداوند جهان را خلق کرده، اداره میکند و به سوی خود بازمیگرداند.
«فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱقۡتُلُوهُ أَوۡ حَرِّقُوهُ فَأَنجَىٰهُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلنَّارِۚ».
واکنش قوم ابراهیم نیز در همین جهت است. تصور میکنند قدرت دارند و میتوانند امنیت ابراهیم را از بین ببرند.
«إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ».
دربارهٔ اشارههای مکرر این سوره به قیامت و لقاءالله صحبت نکردم. در همین بند هم نکتهای باقی است: فقط از خلق سخن نمیگوید؛ بازگرداندن نیز مطرح میشود. توضیحی که دادم توجیه میکند چرا بندی وجود دارد که بر خلق تأکید میکند: خداوند نظام تکوین را خلق کرده و رزق من از اوست. اما بحث آرامش مؤمنان هنوز باقی است.
پادزهر شبکه اعتباری با توجه به رزق
فعلاً نکتهٔ من این است که پادزهرِ بیرونآمدن از شبکهها، توجه به رزق و به این حقیقت است که حیات را از خداوند میگیریم. این دو گام دارد: نخست ببینیم رزق ما تکوینی است و سپس توجه کنیم که نظام تکوین را خداوند خلق کرده است. بااینحال، تأکید من بر رزق، مسئله را حل نمیکند. در این رویکرد، آیات مربوط به ابراهیم را از این جهت میخوانم که به رزق و خلقت، یعنی دو نکتهای که برای پادزهر باید به آنها توجه کنیم، اشاره دارند.
پس از آن، همان عبارت مربوط به مودت میآید که در جلسهٔ ۷ دربارهاش صحبت کردم؛ سپس داستان حضرت لوط و قسمت عذاب اقوام مطرح میشود.
ابراهیم، لوط وعذاب اقوام
هنوز بندی باقی است که لوط با قوم خود روبهرو میشود و از گناهشان سخن میگوید. با توضیحهایی که تاکنون دادم، میشد این تفصیل نباشد و فقط گفته شود لوط نزد قومش آمد و آنها را دعوت کرد. پس باید دربارهٔ اشاره به گناهشان بحث کنیم؛ وگرنه مانند جملهای بیرون از موضوع باقی میماند.
«وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ إِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ».
کار بدی انجام میدهید که پیش از شما کسی انجام نداده است.
«أَئِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ وَتَقۡطَعُونَ ٱلسَّبِيلَ وَتَأۡتُونَ فِي نَادِيكُمُ ٱلۡمُنكَرَۖ».
آیا با مردها ارتباط برقرار میکنید، راه را قطع میکنید و در مجمع عمومی و در انظار مردم رفتارهای زشت انجام میدهید؟
«فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱئۡتِنَا بِعَذَابِ ٱللَّهِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ».
«قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُفۡسِدِينَ».
فکر میکنم نکتهٔ نیازمند بحث این است که چرا هنگام بیان داستان پیامبران باید به گناه مشخص این قوم اشاره شود. پیام توحید ابلاغ شد و نپذیرفتند. اگر ایدهٔ جلسهٔ قبل فقط این بود که پیامبران به توحید دعوت کردند، مردم قبول نکردند و تار عنکبوتشان یکباره از بین رفت، تأکید بر نابودیِ جامعهای بود که اعضایش به یکدیگر تکیه کرده و احساس امنیت داشتند. این نابودی امنیت اجتماعیِ کاذب را روشن میکند.
اما این توضیح همهچیز را پوشش نمیدهد. در دو صفحهٔ داستان ابراهیم تا پایان داستان لوط مطالبی هست که اگر تنها آن اثر را میخواستیم، میشد آنها را مختصرتر بیان کرد و قسمت عذاب را طول و تفصیل داد تا اثرگذارتر شود: ابراهیم آمد و دعوت به توحید کرد، نپذیرفتند و سپس چگونگی عذابشان بیان شود؛ لوط نیز کوتاه دعوت کند و بعد با تفصیل درهمپیچیدن جامعهشان توصیف شود. از جایی به بعد همین اتفاق میافتد، اما این قسمتهای پیش از آن به توضیح نیاز دارد. موعظهٔ ابراهیم را پادزهر دانستم؛ اشارهٔ مفصل به گناه قوم لوط چه نقشی دارد؟
فکر میکنم داستان لوط از این جهت با سوره مناسبت دارد که آن قوم بهشدت غیرتکوینی عمل میکنند. در روابط میان انسانها، روشنترین نمونه از نظر من این است که روابط جنسی «استریت» باشد، درحالیکه اینها «هومو» هستند. نظام قراردادیِ مورد عملشان چنان است که خلاف تکوین بودنش بسیار روشن است؛ مانند مثال راهرفتن روی سر.
برای مثال، به گناه قوم «شععی» در اینجا اشاره نمیشود، اما کمفروشی میکنند. چقدر برای آدمها روشن است که کمفروشی خلاف نظام تکوین است؟ اگر قومی پیدا کنیم که سنگ میخورد، یعنی چیزی را میخورد که خوردنی نیست، مخالفت رفتارشان با تکوین روشن میشود. برای نشاندادن نظام رفتاریای که ضد نظام تکوینی است، شاید قوم لوط روشنترین قومی باشد که بتوان به گناهش در قرآن اشاره کرد؛ صراحتاً خلاف نظام تکوینی عمل میکردند. به نظرم این مناسبتِ داستان در اینجاست.
اهل کتاب و نظام تشریعی
از اینجا به موضوع دیگری در سوره، یعنی کتاب، میرسیم. پیامبران نظام تشریعیِ منطبق با نظام تکوینی را برای بشر میآورند تا مطابق آن عمل کند. اگر بپذیریم نظام تشریعی، کتاب و شریعتِ پیامبران همان راهِ منطبق با زندگیِ بهینه در نظام تکوینی الهی است، اشاره به اختلال شدید جامعهٔ لوط و فاصلهگرفتنش از تکوین، مقدمهٔ آن بحث میشود.
پس از بحث نظام اجتماعیِ اعتباریای که مردم به آن اعتماد میکنند، یک صفحه از سوره دربارهٔ کتاب است. تأکید این است که پیامبران کتاب آوردهاند و راه زندگی را به بشر نشان دادهاند. جوامع بشری به روشی نیاز دارند که منحرف نشوند؛ تارها تنیده نشود و آدمها در آنها گرفتار نشوند. اقتصاد و شیوهٔ تأمین معیشت و دیگر بخشهای زندگی باید طوری باشد که دچار مشکل نشوند. کمفروشی هم در همین بحث قرار میگیرد.
کسی از راه کمفروشی پول میگیرد، با آن غذا میخرد و میخورد، اما دیگر متوجه نیست که خداوند این رزق را داده است. اگر شبکهای از نظام تشریعیِ غیرالهی داشته باشید، ذهنتان آشفته میشود و رابطهتان با نظام تکوین قطع میشود. احساس من این است که علتِ اشاره به این قسمت از داستان لوط، روشنیِ مخالفت نظام قراردادی و سنتهای تعیینکنندهٔ رفتارِ آن جامعه با نظامی است که خداوند خلق کرده است.
آیات بعد، که از قوم لوط و چند قوم دیگر و عذابهای گوناگونشان نام میبرد، به نظرم به اندازهٔ کافی با آنچه انتظار داریم منطبق است. ریتم تندتر میشود و ذهن را به سمت پوشالیبودن این جوامع و آدمهایی میبرد که در آنها احساس قدرت میکردند. انواع عذابها میآید و آنها بهکلی نابود میشوند.
سؤال آیات ۳۱ و ۳۲
یکی از حاضران: رفتن نزد ابراهیم و بشارتدادن، سپس سخنگفتن دربارهٔ عذاب قوم لوط، چه ارتباطی دارد؟
صورت صریح پرسش این است که دلیل وجود آیات ۳۱ و ۳۲ در این سوره چیست.
من هیچجا با چنین جزئیاتی بحث نکردهام. فکر میکنم یک بار دربارهٔ محتوای همین آیات اشارهای کردهام، اما مستقل از اینکه در کدام سوره هستند. اصلاً ادعا نمیکنم همهچیز را به یکدیگر پیوند دادهام؛ نهفقط چنین ادعایی ندارم، بلکه خلافش را میگویم و دوست دارم پس از پایان بحث چیزی باز بماند. توضیح انسجامِ درصدی از سوره به این معنا نیست که دربارهٔ هر آیه پاسخی ارائه شده باشد؛ حتماً مطالب زیادی باقی میماند و اشکالی ندارد.
حتی به ذهنم رسید که میتوان این سؤال را پاسخ داد و احتمالاً مطرحش خواهند کرد، اما فکر کردم اگر مطرح شود، با وجود اینکه جواب خوبی دارم، پاسخش را ندهم تا روشن باشد بنا بر توضیح همهٔ آیات نیست. دربارهٔ لقاءالله خودم پرسش مطرح کردم، چون چند بار تکرار میشود؛ بنابراین دربارهاش صحبت میکنم.
با نکتهای که دربارهٔ رزق گفتم، فکر میکنم اگر آن دو آیه را کنار بگذاریم، بخشِ مربوط به پیامبران به هم پیوند میخورد. معلوم میشود چرا موعظهٔ ابراهیم آمده است. فراموش نکنیم مسئلهٔ مودت میان مردم هم در آن موعظه بود.
گناه اجتماعی و قطع احساس رزق
اگر همهٔ آن گفتار را در نظر بگیریم، سعی کردم بندِ معترض را توضیح دهم. علتِ اشاره به گناه قوم لوط را نیز به مضمونی در سوره مربوط کردم که نباید از آن غافل شد: خطرِ جامعههایی که با شبکههای ارتباطی، نظام اعتباری و سنتهای تعیینکنندهٔ رفتار اداره میشوند. انطباق یا عدم انطباق این نظامها با عالم تکوین مسئلهای مهم است.
در جامعهای که گناهانی مانند کمفروشی رایج میشود، گویی ارتباطِ رزقی که به مردم میرسد با خداوند قطع میشود. البته واقعاً قطع نمیشود؛ هر کاری بکنید از نظام تکوین بیرون نمیروید و قوانین تازهای اختراع نمیکنید. حتی کسی که روی صورت راه میرود، از امکانات تکوینی استفاده میکند، اما به دلیل همین شیوهٔ حرکت دچار مشکل میشود. برای چنین کسی بهآسانی نمیتوان از آسایشِ فراهمشده برای ما روی زمین سخن گفت. آیاتِ بهرهگرفتن از چهارپایان را میشنود، درحالیکه حتی در راهرفتنِ خودش مشکل دارد؛ ممکن است بعداً در دیدن بعضی آیات الهی نیز مشکل پیدا کند.
بخشی از سوره پادزهرِ همان مسئلهٔ مطرحشده در جلسهٔ قبل است، اما فکر میکنم مضمون دیگری هم وجود دارد. آدمها در زندگی لحظههایی دارند که گویی ناگهان حقیقت را کشف میکنند یا ایمان میآورند؛ شاید در لحظهٔ عبادت، برای کسانی که در شریعت زندگی میکنند، یا به هر طریق دیگر. مسئله این است که در جامعهٔ تارعنکبوتی حفظ توحید دشوار است. کسی که در طبیعت و دور از اجتماع زندگی میکند، اگر ایمان آورده باشد، ممکن است برای حفظ آن تسهیلات زیادی داشته باشد.
حفظ ایمان در فتنه ناس
در اجتماع، حفظ ایمان به دلیل روابط پیچیدهٔ اجتماعی دشوار است. میخواهم کاملاً مطیع خداوند باشم، اما رئیس و پدر و مادر دارم و آدمهایی مرا تهدید میکنند. تأکید من بر حفظ ایمان به توحید و عملکردن مطابق آن در حضور فتنههاست؛ «فتنه الناس».
نمونهٔ فتنهٔ مردم در این سوره تصمیم قوم ابراهیم است: میگویند او را میسوزانند و واقعاً هم به تصمیمشان عمل میکنند. گویی به موحد میگویند با ما سازگار نیستی، پس تو را میکشیم. ابراهیم در چنین فتنهٔ سنگینی تکان نمیخورد، چون به امنیت الهی رسیده و این تهدیدها برایش مسئله نیست. حفظ ایمان در شرایط سخت کار دشواری است.
به نظر من آیهٔ نخستِ سوره، چون در آغاز آمده و لحن شدیدی دارد، این مضمون را خیلی پررنگ میکند: مؤمنبودن در جامعه و مواجهه با اتفاقهای پیشآمده دشوار است. مؤمن گویی همواره باید هوشیار باشد تا ایمانش را حفظ کند و پایش نلغزد. دشواری ایمان در جامعه به دلیل فتنه، به نظرم مضمون کاملاً پررنگی در این سوره است؛ بهویژه چون سوره با همین جنبهٔ محتوا آغاز میشود.
پادزهر اعتقادی و قرارداد مطابق تکوین
اینکه بدانم شبکههای اجتماعی و نظام قراردادی چگونهاند و خداوند رزق میدهد، به این معنا نیست که تارهای عنکبوتِ جامعه به من نمیچسبد. شرایط خاص، تهدیدها و فرصتها پیش میآید و آدمها دچار لرزش میشوند. میخواهم این مضمون را جدا کنم، هرچند دقیقاً نمیدانم چگونه میشود آن را از مضمونهای متصل به آن جدا کرد.
یک مضمون این بود که در جوامع بشری چنین مشکلی وجود دارد و پادزهر اعتقادیاش توجه به رزق و نظام تکوین است. بخش مربوط به کتاب نیز میگوید نظام قراردادیِ زندگی و بهرهگرفتن ما از تکوین باید با آن منطبق باشد. به نظرم حضور پررنگ شریعت، اشاره به رفتارِ خلاف تکوینِ قوم لوط و کتابِ موافق با آن، کاملاً به یکدیگر پیوند دارند.
محتوای دیگر، به نظر من، آگاهیدادن دربارهٔ دشواریِ زندگیِ عملی با توحید در چنین جوامعی است. نمیخواهم بگویم ارتباطش روشن است، یا این را توجیه کنم که اگر این مضمون را از سوره بیرون بکشیم حتماً مشکلی ایجاد میشود. آن را محتوایی مکمل میدانم. احساس من این است که دربارهٔ پادزهرِ مشکلِ جلسهٔ قبل، باید در همین سوره صحبت شود و اشاره به آن ضروری به نظر میرسد؛ چندان جالب نیست سورهای فقط به طرح یک مشکل اکتفا کند.
اینجا مشکلی فراتر و عملی مطرح میشود. بخش رزق و خلقت سعی میکند راهحل نظری بدهد: چگونه بفهمیم این تکیهگاهها همه تار عنکبوتاند؟ بخش دیگر تذکر میدهد که زندگیِ عملی در چنین جامعهای دشوار است. فکر میکنم نکاتِ پراکنده از مسئلهٔ فتنه در آغاز سوره تا دیدن بزرگترین فتنه و حفظ ایمان ابراهیم، همین مضمون را نشان میدهد. در کنار آن، مجاهدت هم پررنگ است؛ مؤمن باید مجاهدت کند. ایمانآوردن به این معنا نیست که بتوان زندگی را بهآسانی ادامه داد و ایمان را بیخلل نگه داشت.
قدرت عمل بر ایمان در فشار
انگار روزانه باید در حال تلاش باشید: اشتباه نکنید، نلغزید، راه درست را پیدا کنید و قدرت عملکردن به آن را داشته باشید. تشخیصدادن کافی نیست؛ اگر فهمیدید اینجا باید کاری را انجام دهید، باید توان انجامش را هم پیدا کنید. فرض کنید رئیس شما میگوید: «اگر این کار را نکنی، اخراجت میکنم.» شما فکر میکنید آن کار حق نیست. باید قدرت داشته باشید که انجامش ندهید و بپذیرید که ممکن است آسیبی هم به شما برسد.
ما در یک نظام اجتماعی در معرض تهدید قرار میگیریم. باید با مجاهدت سعی کنیم راه درست را تشخیص دهیم و به آن عمل کنیم. این محتوا در سوره پررنگ است؛ هم در ابتدای سوره هست و هم در آیهٔ آخر:
«وَٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ فِينَا لَنَهۡدِيَنَّهُمۡ سُبُلَنَاۚ»
یعنی کسانی که از نظر عملی به آنچه از حق و ناحق میفهمند پایبندند و آنجا که حق را میشناسند مطابق آن عمل میکنند، چنین وعدهای دارند: راه خودمان را هم به آنها نشان میدهیم. مثلاً جایی مشکلی پیش میآید و شخص میماند که این کار را بکند یا آن کار را. خداوند ذهن او را روشن میکند؛ ذهن کسی که به آنچه میدانسته درست عمل کرده است.
بنابراین محتوایی که دوست دارم بهصورت یک محتوای دوم به آن نگاه کنم این است: حفظ ایمان و عبور از این فتنهها به مجاهدت احتیاج دارد. تسلیبخشترین چیز برای یک مؤمن هم این است که در آخرت به امنیتی مطلق میرسیم. به نظر من اینها از نکتههای عملی بحثاند. فرض کنید این محتوا به یک آدم مؤمن گفته شده است؛ مسئله این است که چگونه خودش را در معرض خطر حفظ کند.
آخرت و امنیت مطلق
توحید باید با ایمان قاطع به آخرت همراه شود. اگر تهدیدی هست، اگر آتشی هست، موقت است. این دنیا زمانی کاملاً موقت است و پس از آن به حالتی بینهایت میرسیم. اعتقاد به آخرت، ایمان به توحید را تکمیل میکند. ممکن است در جامعهای که زندگی میکنم، وقتی به حق عمل میکنم آزار ببینم؛ ولی احساس امنیت من از بین نمیرود. اعتقاد به معاد در کنار توحید، احساس امنیت مطلق میدهد.
نهایتش این است که فتنهٔ ناس آزار موقتی به من میرساند؛ برای کسی که برای آخرت زندگی میکند، نه برای دنیا، گویی آب از آب تکان نمیخورد. تحمل شدائد این جامعهها و عبور از آنها برای چنین مؤمنی راحتتر میشود.
به نظر من توجهدادن به دشواری ایمان و اهمیت مجاهدت و ایمان به خداوند، تمی است که باید به آن توجه کنیم. با بحث اصلی ارتباط دارد، ولی حس من این است که میتوان مانند مضمونی حاشیهای هم به آن نگاه کرد: آدمها وقتی ایمان میآورند باید به این بُعد توجه کنند.
در همان پاراگراف، مسئله فقط ایمان به آغاز آفرینش نیست. این دو در کنار هم اهمیت دارند:
«يُبۡدِئُ ٱللَّهُ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓۚ»
و در بیان دیگر:
«بَدَأَ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ ٱللَّهُ يُنشِئُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأٓخِرَةَۚ»
کل این جهان و این نظام تکوین در محدودهٔ این جهان، موقت است. توجه به این موقتیبودن، تحمل آنچه را در این جهان پیش میآید بهنوعی راحتتر میکند.
تمثیل عنکبوت و قطعه نماز
اکنون به آن پاراگرافی برگردیم که در این جلسه بازش نکردهام. پس از پایان تمثیل عنکبوت میگوید:
«وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِۖ وَمَا يَعۡقِلُهَآ إِلَّا ٱلۡعَٰلِمُونَ»
دوباره آیهای دربارهٔ خلق آسمانها و زمین میآید. انگار پشت خود این تمثیل، همان پادزهر اصلی قرار دارد: به آفرینش آسمانها و زمین توجه کنید.
مجموعهٔ آیات بعدی، با توجه به محتوای سوره، فضایی در ذهن ایجاد میکند که انگار به سالهای آخر پیش از تشکیل جامعهٔ دینی مربوط است. نشانههایی از تشکیل چنین جامعهای دیده میشود؛ نه با آن پررنگی که در سورهٔ بقره و سورههای اول قرآن میبینیم. بحث با اهل کتاب مطرح میشود: مؤمنان در مقابل کسانی قرار گرفتهاند که ادیان و جامعههای مشخصی دارند. انگار دین جدیدی با شریعتی جدید دارد به وجود میآید؛ هرچند شاید هنوز شریعت در اینجا به آن شکل بیان و تشریح نشده باشد.
بخشهایی از سوره حس مقدمهبودن دارند؛ انگار نزدیک هجرت هستیم. آیات زیادی این فضا را تأیید میکنند. اگر حدوداً میگویند سوره دو سال پیش از هجرت نازل شده، با توجه به فضای سوره حرف درستی است. خوب است آدم بتواند از درون خود سوره نشانههایی درآورد و محدودهٔ زمانی نزول را تشخیص دهد. البته باید توجه داشته باشیم که سورهها یکباره نازل نمیشدند؛ بعضی سورهها ممکن است قطعههایی از زمان دیگری در خود داشته باشند. با این حال، خیلی از سورهها، اگر هم یکباره نازل نشده باشند، در محدودهٔ زمانی مشخصی نازل میشدند و بسته میشدند.
نخستین آیهٔ این قطعه میگوید:
«ٱتۡلُ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَۖ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۗ وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تَصۡنَعُونَ»
من نمیخواهم ادعا کنم این نخستین حکم قرآن است؛ اصلاً چنین ادعایی ندارم. همینجا پیشتر توصیه به والدین آمده بود که حالت حکم داشت. ولی حس میکنم اینجا فضای آغاز تشریع را میبینیم. «کتاب» در قرآن بیشتر به شریعت اشاره دارد تا خود کتاب؛ هرچند در اینجا هر دو معنا را میتوانید در نظر بگیرید. انگار نماز بهعنوان یکی از احکام شریعت مطرح میشود و در کنارش توضیح میآید که نماز از فحشا و منکر بازمیدارد.
برای من خیلی مهم است که پس از آن میگوید: «وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ». شریعت هم خوبی دارد و هم با آسیبی همراه است. دین خوبیهایی دارد و بدیهایی هم دارد. در جامعههای دینی، رقیبان ما، مثلاً بنیاسرائیل، خوبیهایی هم دارند. شریعت یعنی چیزهایی بر آدمها واجب شود و تعلیم ببینند؛ در نتیجه از حالت رفتار طبیعی خود خارج میشوند. کسی که نماز را خودش کشف کند، عبادتش اصالتی دارد که با آموزش از بیرون آن را از دست میدهد. با حالتی که سنت را از پدرش آموخته تفاوت دارد. عبادت و عملی که از درون بجوشد ارزشمندتر است از اینکه چیزی را از بیرون به شخص بگوییم.
پس شریعت آسیبی هم با خود دارد. «وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ» انگار تذکر میدهد که محتوا مهم است. حکمِ اقامهٔ نماز آمده، فلسفهاش هم گفته شده، و سپس تأکید میشود که آنچه اهمیت بیشتری دارد ذکر خداست. این صراحت را در انواع احکام شریعت قرآن یا در کل شریعتی که به ما رسیده، به همین شکل نمیبینیم: اینکه همراه حکم، گفته شود چه خوبیای دارد و به اهمیت محتوا اشاره شود. نماز برای رسیدن به حالت ذکر است. جالب است که در مورد نماز، چیزی را بالاتر از خود نماز معرفی میکند. انگار در آغاز تشریع، خطری را تذکر میدهد: شریعت باعث نشود فراموش کنید محتوا مهم است؛ اصل نماز این است که به ذکر برسید.
کتاب، شریعت و معجزه پیامبر
از اینجا انگار بحث به شریعت و رفتار دینی انسان میرسد. از نماز سخن میگوید، از مواجهه با اهل کتاب و از اینکه قرآن معجزه است. در این بخش، خود کتاب و شریعت مطرحاند. دفعهٔ قبل هم گفتم: شاید هیچ جای قرآن بهاندازهٔ آیات این سوره صریح نباشد که معجزهٔ پیامبر همان کتاب است.
غالباً وقتی از پیامبر معجزه میخواهند، پاسخ این است که اگر خداوند بخواهد معجزهای میدهد؛ دست من نیست، آیات دست خداوند است. کمتر این پاسخ میآید که همین چیزی که در دست شماست، میشنوید و میخوانید، معجزهٔ من است. اینجا پس از درخواستِ «وَقَالُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَٰتٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ»، همان پاسخِ «وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٌ» میآید؛ اما اضافه میشود: آیا همین کتابی که بر تو نازل شده و داری میخوانی کافی نیست؟
آیات از حکم اقامهٔ نماز شروع میشوند؛ ولی فهرست احکام ادامه پیدا نمیکند. میگوید:
«وَلَا تُجَٰدِلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ»
انگار پایههای ارتباط با اهل کتاب اینجا گذاشته میشود. حس من این است که اینها آیات خیلی اولیهای در بهوجودآمدن یک جامعهٔ دینی و شریعت جدیدند. در ادامه میگوید:
«وَقُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَأُنزِلَ إِلَيۡكُمۡ وَإِلَٰهُنَا وَإِلَٰهُكُمۡ وَٰحِدٞ»
و سپس:
«وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَۚ فَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ»
کتاب تشریعی وعلم فیزیک
به این نکته توجه داده میشود که کتاب را بر تو نازل کردهایم و کسانی که کتاب به آنها داده شده، به آن ایمان میآورند. قدری جلوتر میگوید:
«بَلۡ هُوَ ءَايَٰتُۢ بَيِّنَٰتٞ فِي صُدُورِ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَۚ»
این کتابی که نازل میشود، چیزی قراردادی نیست. انگار پیش از تو هم کسانی بودهاند که، با اینکه این آیات بر آنها نازل نشده، بخشی از این آیات در سینهٔ آنها بوده است. کتاب، حتی آنجا که جنبهٔ تشریعی دارد، مانند علم فیزیک است: عدهای پیشتر چیزهایی را کشف کردهاند، چون با طبیعت ارتباط داشتهاند.
نمیتوانید بگویید مثلاً روالهای کمفروشی، مانند یک حقیقت، از قبل در سینهٔ مردم بودهاند. انحرافها، چون در عالم تکوین پایگاه ندارند، به آن معنا کشفشدنی نیستند؛ اختراع میشوند. بنابراین هر قومی ممکن است انحرافهای خودش را اختراع کند. ولی حقیقتِ رفتار درست وجود دارد: حقیقت چیست و چگونه باید رفتار کرد؟
هر حکمی را در شریعت نگاه کنید، شاید هزار سال پیش از آن، کسی در کوه زندگی کرده و چنان رفتاری داشته است؛ نزدیک به شریعت زندگی کرده، اگر آدم هدایتشدهای بوده است. اگر نظام تکوین را خوب میشناخته و میدانسته به کجا میخواهد برود، راه را تا حدودی پیدا کرده است.
نکتهای که اینجا تذکر داده میشود، همین انطباق تشریع است. وقتی از آیات روشن در سینهٔ اهل علم سخن میگوید، انگار میگوید بخش نظری کتاب، آینهٔ عالم تکوین است و بخش تشریعی آن هم با نیازهای واقعی انسان در عالم تکوین انطباق دارد. اینها حقیقتهاییاند که از قبل بودهاند و اکنون برای شما بیان میکنیم.
به نظر من این بخش ارتباط شدیدی با تصویری دارد که از قوم لوط دیدیم: شریعت چیزی واقعی است، حقیقتی در آن هست و با عالم تکوین تطبیق دارد. کسانی که حقیقت را درک میکردند، به همین رفتارها نزدیک بودند؛ مثلاً همهٔ مؤمنان نماز میخواندند. رئوس شریعت همیشه بوده است و حتی ممکن است کسی بعضی از جزئیات آن را هم کشف کرده باشد.
هجرت و شباهت به عنکبوت
فکر نمیکنم نکتهٔ خیلی زیادی از سوره باقی مانده باشد؛ مسئلهٔ هجرت مانده بود. انطباقش آنقدر نزدیک بود که آقای محمودی خودش گفت. در کلاسهای ریاضی هم وقتی مفهوم تازهای میخواهم معرفی کنم، معمولاً توضیح را طول میدهم تا معلوم شود مفهوم طبیعی است و به آن نیاز داریم. اینکه همینطور تعریفی بنویسیم و ادامه دهیم، به نظر من کار خیلی زشتی است. باید توضیح بدهیم بدون این تعریف نمیتوانیم کار مورد نیازمان را انجام دهیم؛ یا اگر میدانیم به چیزی نیاز داریم، نشان دهیم چرا این تعریف خوب است و آن نیاز را برآورده میکند.
خیلی وقتها دوست دارم توضیحاتی بدهم و یک نفر از داخل کلاس خودش مطلب را بگوید. اکنون که آقای محمودی گفت هجرت به بقیهٔ بحثها میچسبد، یک نفر از میان حرفهایی که زدم خودش این ارتباط را احساس کرده است. وقتی دانشجو چیزی را میگوید، بقیه هم احساس میکنند باید میفهمیدند و مطلب تثبیت میشود.
یک بار به دانشآموزان درس میدادم و کاری کردم که یک نفر تعریف مشتق را گفت. پرسیدم چه چیزی لازم داریم؛ یک نفر پیشنهادی اشتباه داد. گفتم این کار چنین مشکلی دارد. بعد گفت حدش را بگیریم؛ البته نه با همین الفاظ دقیق، ولی تعریف را گفت. فکر میکنم برای آدمهای آن کلاس این احساس به وجود آمد که مشتق چیزی خیلی طبیعی است و باید چنین چیزی تعریف میکردیم، چون یکی از خودشان آن را گفته بود. وقتی استاد میگوید، انگار پیامی از بالا میآید؛ اگر یکی از خودشان کشف کند، طبیعیبودن آن بیشتر احساس میشود. در مورد هجرت هم از همین استفاده میکنم.
مهاجر بیتار و فضای نزدیک هجرت
نمیدانم؛ فکر میکنم نکتهٔ هجرت این است: آدم مهاجر مانند عنکبوتی است که دستکم موقتاً از لانهاش بیرون افتاده و دیگر تار ندارد. بهنوعی از شبکههایی که دوروبرش بوده راحت میشود. این آیه هم حالوهوای سوره را به سمت نزدیکبودن به هجرت میبرد. پس از آن میآید:
«كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۖ ثُمَّ إِلَيۡنَا تُرۡجَعُونَ»
هر کار سختی که مؤمن بخواهد انجام دهد، با این تذکر همراه میشود که بالاخره اجلی وجود دارد و به آن میرسیم؛ دورهٔ آزمایش و فتنه تمام میشود. هیچ چیز آرامشبخشتر و امنیتبخشتر از این نیست. همهٔ تهدیدهای دنیا در مقابل اعتقاد به وجود یک زندگی ابدی، و اینکه اگر بهشتی هست میتوان واردش شد، رنگ میبازند. زندگی برای آدم بهنوعی راحتتر میشود.
به نظر من تذکرِ «كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۖ» در کنار یک کار سخت آمده است. آیات عذاب را اینجا توضیح نمیدهم. آن آیات توحیدی که از آفرینش آسمانها و زمین میپرسند، به نظرم با حرفهایی که جلسهٔ قبل زدم درمیآیند. این قسمت بین آنها مانده بود و گفته بودم هنوز ارتباطش روشن نشده است. در مورد هجرت در همان جلسات صحبت شد. از یک جهت ابراز رضایت کردم، ولی کلاً راضی نیستم.
حسی که دست میدهد این است که هجرت کار خیلی سختی است: از زادگاه کندن، به جای دیگری رفتن و بریدن از جامعهای که بالاخره مودتی، به یک معنای واقعی، در آن میان آدمها به وجود میآید. بریدن از همهچیز راحت نیست. انگار چون کار سختی است، بلافاصله پس از آن دوباره این آیات آمدهاند: همه میمیرند، و برای اهل ایمان و عمل صالح چنین وعدهای هست:
«وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ غُرَفٗا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ نِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ»
این انگار تسکینی در برابر دشواری هجرت است.
سوره انفال وحالوهوای پس از جنگ
کلاً خیلی خوشم نمیآید که مرتب به تاریخ ارجاع بدهم. برای توضیح فضای این سوره، مثال مشابهی از سورهٔ انفال بزنم. آغاز انفال میگوید:
«يَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡأَنفَالِۖ»
لازم نیست تاریخ را بدانم؛ وقتی سوره اینگونه شروع میشود، به نظر من روشن است که پس از جنگی است. در جنگ پیروز شدهاند و اکنون مشکلاتی در مورد انفال دارند. همین جملهٔ نخست، فضای تاریخی زمان سوره را بهنوعی مشخص میکند.
این شأن نزولها و ارجاعات تاریخی که از درون خود سوره درمیآیند خوباند. معمولاً با قدری تردید به شأن نزولهایی نگاه میکنم که از بیرون بر سوره تحمیل میشوند. اگر از درون سوره میفهمیم که مربوط به جنگ احد یا جنگ بدر است، اشکالی ندارد دربارهاش بحث کنیم.
ذائقه الموت و افق پس از هجرت
وقتی اکنون این سوره را میخوانید، از این آغاز احساس نمیکنید که فتنهای در راه است؟
«أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتۡرَكُوٓاْ أَن يَقُولُوٓاْ ءَامَنَّا وَهُمۡ لَا يُفۡتَنُونَ»
انگار از یک فتنه و آزمایش بزرگ در راه آگاهی میدهد. مدت کوتاهی پس از نزول این سوره، دستور هجرت به مسلمانان داده شد. عدهای نیامدند و در مکه ماندند؛ حتی از آدمهایی که در همین حلقهٔ ایمان اطراف پیامبر بودند، بعضی نتوانستند دل بکنند. عدهای هم برخاستند و مهاجرت کردند.
اشارهٔ اینجا به هجرت چنین فضایی را تداعی میکند. نمیخواهم بگویم آن آیه فقط مربوط به هجرت است؛ فتنه همیشه هست. ولی سوره شاید انگار مقدمهٔ حکم سنگینی است که قرار است به مسلمانان وارد شود. شاید از نظر تاریخی چنین نقشی ایفا میکند که مردم را آگاه کند: شاید زمان کوتاهی بعد سورهای نازل شده که در آن دستور هجرت بوده، یا پیامبر دستور هجرت داده است. مثلاً ممکن است این آیات وقتی نازل شده باشند که اهل مدینه راه افتاده بودند تا پیامبر را ببینند؛ با آمدن آنها، دیگر معلوم میشد هجرت صورت میگیرد. مقدماتی برای تصمیم به هجرت وجود داشته است. این اشارهها بالاخره در سوره هست و چنین فضایی در ذهن ایجاد میکند؛ من بدون تأکید قطعی این حس را دارم.
بلافاصله پس از اشاره به هجرت، آیات امیدبخش میآیند: این دنیا کوتاه است و همه میمیرند. مرگ، هجرت کلی است؛ اصلاً از این دنیا میرویم. رفتن از جایی به جای دیگر در حالی که زندهایم، در مقابل «كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۖ» چیز خیلی کوچکی است. پس از آن هجرت اصلی هم دنیایی بینهایت هست که میتوان به آن رسید. انگار میگوید بالاخره میمیرید و این دنیا را کلاً میگذارید و میروید؛ حالا از اینجا برخیزید، به مدینه بیایید و از مهاجران باشید، بهشت را به شما میدهیم. این دو آیه چنین حالتی دارند.
باز تأکید قطعی نمیکنم، ولی در این سوره حس میکنم از ابتدا فتنهٔ بزرگی در راه است که عدهای در آن میلغزند و معلوم میشود ایمان واقعی نداشتهاند. سپس، پیش از آن آیات توحیدی، دوباره به رزق اشاره میشود:
«وَكَأَيِّن مِّن دَآبَّةٖ لَّا تَحۡمِلُ رِزۡقَهَا ٱللَّهُ يَرۡزُقُهَا وَإِيَّاكُمۡۚ»
فکر میکنم بحث تا همینجا کافی است. حس من این نیست که اکنون همهچیز را گفتهام؛ قرار هم نبود همهچیز را بگویم. ولی فکر میکنم دستکم پاراگرافی نمانده که بیربط به نظر برسد. عبارتها، جملهها و کلمههای زیادی هست که اگر بخواهیم در آنها دقیق شویم، بحث خیلی مفصلی میشود؛ نکتههای ریز فراوانی باقی است که میتوان دربارهشان صحبت کرد.