→ بازگشت به سورهٔ بقره

جلسهٔ ۰ · سورهٔ بقره

تک جلسه سوره بقره

۹,۴۴۲ واژه · ۲۳ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

او می‌گوید این اولین جلسهٔ سری جلساتی دربارهٔ سوره‌هاست که با بقره شروع می‌شود و بیشتر مقدمه‌ای کلی است که بحث را باز بگذارد. بعد از چند کلمه دربارهٔ سورهٔ حمد، ظاهر سورهٔ بقره را می‌گوید: تأیید برگزیدگی بنی‌اسرائیل، اعلام امت جدید و تغییر قبله و شریعت جدید. سپس به لایهٔ عمیق‌تر می‌رسد: سه گروه مردم و ایمان به غیب، تقوا، مرض دل، حکمت شریعت و داستان گاو.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

آغاز سری مرور سوره‌ها با بقره

فکر می‌کنم سورهٔ بقره را در یک یا دو ساعت حتی نمی‌توان روخوانی کرد، چه رسد به اینکه دربارهٔ مفاهیمش بحث عمیقی ارائه کرد. این بحث مقدمه و راهنمایی کلی برای دیدن نکته‌های آشکار سوره است. هدفم بیشتر بازکردن بحث‌ها و ایجاد پرسش است تا بستن آن‌ها؛ تا بتوانید خودتان روی آن‌ها کار کنید و بحث را پیش ببرید. کلیات و نکته‌های ظاهری را بیان می‌کنم و می‌کوشم نشان دهم از خواندن دقیق یک سوره چه چیزهایی می‌توان به دست آورد؛ مانند تعریف‌کردن پروژه و ایجاد سؤال.

سوره حمد به مثابه فاتحه الکتاب

سورهٔ حمد را شاید مهم‌ترین سورهٔ قرآن بدانند. قرآن با آن آغاز می‌شود و نامش «فاتحه‌الکتاب» است؛ چیزی که کتاب با آن گشوده و آغاز می‌شود. بدون ورود به محتوای آیات حمد، می‌خواهم به این شأنش توجه کنیم که مانند دعای پیش از خواندن قرآن است. شاید «فاتحه‌الکتاب» نامیدن آن نیز از همین جهت باشد: وقتی می‌خواهید خواندن قرآن را آغاز کنید، از خداوند هدایت می‌طلبید؛ کتابی که «هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ» است.

نمی‌خواهم بگویم حمد مستقلاً یک سوره نیست؛ می‌خواهم به این شأن آن توجه کنید که چرا در ابتدای قرآن آمده است. حمد از سوره‌های کوچک قرآن است، در حالی که در ابتدای قرآن طول سوره‌ها تقریباً با نوسان‌هایی سیر نزولی دارد. عجیب‌ترین نکته این است که قرآن با یکی از کوچک‌ترین سوره‌ها آغاز می‌شود. قرارگرفتن حمد در ابتدا به این دلیل است که با آن خداوند را حمد می‌گویید، از او هدایت می‌طلبید و وارد قرآن می‌شوید. این طلب هدایت به معنایی درخواست گشودن راه فهم مفاهیم قرآن است؛ کتابی که کتاب هدایت است.

به همین دلیل در رکعت‌های نماز، پیش از خواندن سوره‌ای از قرآن، حمد قرار گرفته است: ابتدا حمد را می‌خوانید و سپس قرآن را قرائت می‌کنید. ما به این کار «حمد و قل‌هوالله خواندن» می‌گوییم؛ یعنی به نظر می‌رسد اصل برنامهٔ خواندن قرآن در نماز کاملاً فراموش شده است. دست‌کم ایرانی‌ها، چون عربی نمی‌دانند، آن را به خواندن یک سوره تبدیل کرده‌اند.

حمد در نماز و اهل سنت

گاهی برخی امامان جماعت سورهٔ کوتاه دیگری مانند کوثر یا «إِنَّآ أَنزَلْنَٰهُ» می‌خوانند. ولی شکل واقعی خواندن نماز همان است که اهل سنت انجام می‌دهند. وقتی در نماز جماعت آنان شرکت می‌کنید، معلوم نیست امام جماعت آن روز کدام قطعه از قرآن را می‌خواند. چون موظف نیستند یک سورهٔ کامل بخوانند، از هر جای قرآن قطعه‌ای، مثلاً حدود یک صفحه، می‌خوانند. ابتدا حمد را می‌خوانند و سپس قرآن را قرائت می‌کنند و مردم گوش می‌دهند. در نماز فرادا نیز قطعه‌ای از قرآن خوانده می‌شود.

فکر می‌کنم ماجرای خواندن حمد و سوره در نماز این بوده که مسلمانان به‌طور مداوم قرآن را مرور کنند. متأسفانه این سنت را به معنایی فراموش کرده‌ایم. با این سخن می‌خواهم شما را دعوت کنم که در نمازهای روزانه قرآن را متنوع‌تر بخوانید. لازم نیست آن قطعه را حفظ کنید؛ می‌توانید از روی قرآن بخوانید. کافی است قرآن بسیار بزرگی داشته باشید که از دور دیده شود یا آن را به خود نزدیک کنید.

این پرسش وجود دارد که آیا ترتیب سوره‌های قرآن را پیامبر تعیین کرده است یا آن‌ها را براساس طول یا به شیوهٔ دیگری چیده‌اند. قصد ندارم وارد بحث اثبات یا رد این موضوع شوم. فعلاً می‌خواهم اشاره کنم که بسیار مناسب است حمد در ابتدا قرار دارد و بقره با این عبارت آغاز می‌شود: «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ». در حمد از خداوند هدایت می‌خواهیم و بقره چنان آغاز می‌شود که گویی کتابی شروع شده است: این کتاب هیچ تردیدی در آن نیست و هدایت برای متقین است. خود کتاب در آغاز، خود را معرفی می‌کند.

دست‌کم تا اینجا آغاز قرآن روال مناسبی دارد: حمد و سپس آیهٔ ابتدایی بقره. بدون ورود به بحث تعیین ترتیب سوره‌ها، می‌کوشم نشان دهم بقره نیز در جای مناسبی قرار گرفته است. برخی مفسران خود را موظف می‌دانند ارتباط هر سوره را با سوره‌های پیش و پس از آن توضیح دهند و نشان دهند این ترتیب منطقی و مناسب است. من خود را چنین موظف نمی‌دانم؛ اگر نکته‌ای در این زمینه باشد، به آن اشاره می‌کنم.

بحثم دربارهٔ بقره بسیار کلی است؛ حتی سوره را قطعه‌بندی نمی‌کنم و توضیح نمی‌دهم چند بخش دارد. سوره در آغاز سه گروه از مردم را معرفی می‌کند؛ سپس آیاتی می‌آید و بعد وارد داستان آفرینش، خلقت آدم و ماجرای خروج انسان از جنت می‌شود. فعلاً می‌توان این قسمت، از ابتدا تا پایان داستان آفرینش، را مقدمه و نخستین بخش بزرگ سوره در نظر گرفت. متن اصلی بقره به نوعی از جایی آغاز می‌شود که خطاب به بنی‌اسرائیل سخنانی گفته یا یادآوری می‌شود و سوره از آنجا ادامه می‌یابد.

دیالوگ خداوند با بنی‌اسرائیل

فعلاً از مقدمه می‌گذریم و از جایی آغاز می‌کنیم که خداوند بخشی از تاریخ بنی‌اسرائیل را یادآوری می‌کند: از زمان خروجشان و جریان‌هایی که پس از آن پشت سر گذاشته‌اند. این بخش به صورت مکالمه‌ای میان خداوند و بنی‌اسرائیل پیش می‌رود. سخنی از آنان نقل می‌شود که چنین می‌گویند یا چنین بوده‌اند و این گفت‌وگو ادامه پیدا می‌کند. به نظر می‌رسد فضای اصلی بدنهٔ سوره، طرح مسائل قوم بنی‌اسرائیل و موضوعات پیرامون آنان است. اهمیت مقدمه نیز در پیوند با این بحث مطرح می‌شود.

جدا از مطالب این سوره، می‌دانیم قومی به نام بنی‌اسرائیل و دو دین یهودیت و مسیحیت وجود دارند. شاید یهودیان و مسیحیان در مجموع اکثریت مردم دنیا را تشکیل دهند. فعلاً مسلمانان را در نظر نمی‌گیرم؛ جمعیت بسیار بزرگی از دیگر مردم متدین جهان یهودی یا مسیحی‌اند. هر دو معتقدند خداوند در تاریخ دخالت خاصی کرده است. می‌خواهم توجه کنید که این ادعا قدری عجیب است.

یهودیان معتقدند خداوند در تاریخی مشخص، قوم بنی‌اسرائیل را به‌عنوان قوم خاص خود در زمین انتخاب کرده و به‌ویژه با فرستادن موسی، آن‌ها را حرکت داده و به صحرای سینا، پای کوه طور، برده است. میان خداوند و این قوم معاهده‌ای بسته شده است. خداوند از آنان عهد گرفته که کارهای مشخصی انجام دهند و نمایندهٔ یکتاپرستی در زمین باشند؛ متقابلاً عهد کرده که از آنان دفاع کند و سرپرستی و ولایتشان را بر عهده بگیرد.

خود این ادعا عجیب است: خداوند قومی را انتخاب کرده، به جایی برده و با آنان معاهده بسته است. بنابر نقل بنی‌اسرائیل، صندوقی وجود داشته که نماد عهد و میثاق آنان با خداوند بوده است. سپس خداوند طی هزار سال پیوسته پیامبرانی برای تثبیت این میثاق فرستاده است. در تورات به‌صراحت گفته می‌شود که در جنگ‌هایی علیه بنی‌اسرائیل، خداوند از آنان پشتیبانی کرده و در برخی جنگ‌ها معجزاتی به نفعشان ظاهر شده است. آنان معتقدند خداوند در این هزار سال براساس همان معاهدهٔ پای کوه طور، پشتیبان قومشان بوده است.

بنی‌اسرائیل بیشتر از این جهت به عهد نگاه می‌کنند که باید تکالیف الهی را رعایت کنند؛ تکالیفی که خداوند به‌تدریج از طریق موسی و پیامبران دیگر نازل کرده است. این شریعت نسبتاً سنگین را موظف‌اند اجرا کنند و تا وقتی به آن عمل می‌کنند، گویی تحت حمایت و هدایت خداوندند.

اگر ملحد باشید، این ادعا را مانند خواب و خیال می‌بینید: آدم‌هایی تصور می‌کنند خداوند آن‌ها را به جایی برده و با آنان گفت‌وگو کرده است. نگاه ملحدان به تورات چنین است که مجموعهٔ آرزوهای مردمانی بیابانی است؛ قومی نسبتاً کوچک و کم‌جمعیت در خاورمیانه که حتی در طول تاریخ امپراتوری‌ای نداشته‌اند، ولی می‌گویند خداوند آن‌ها را به جایی برده، سخنانی گفته و بر سطحی فرمان‌هایی نوشته است. براساس همین روایت، ممکن است خود را موجوداتی استثنایی در زمین بدانند.

این تاریخ خاص بنی‌اسرائیل در کتاب مقدس فقط مورد اعتقاد یهودیان نیست؛ مسیحیان نیز آن را کاملاً می‌پذیرند. تقریباً مسیحی‌ای نداریم که به آن معتقد نباشد، جز برخی روشنفکران جدیدشان که کتاب مقدس را نمادین می‌دانند. بنابراین روایت دخالت خاص خداوند در تاریخ و زندگی بشر را آنان نیز قبول دارند.

ما معتقد نیستیم در جنگ ایران و روم خداوند ارادهٔ خود را به این صورت ظاهر کرده یا معمولاً در جای دیگری از دنیا چنین اعتقادی وجود داشته است. ممکن است هر قومی پیروزی‌هایش را به کمک خداوند یا خدایان نسبت دهد؛ اما اینکه خداوند عده‌ای را از جایی بیرون بیاورد، از آب عبور دهد، فرعون را غرق کند، آنان را به جایی ببرد، در برابرشان ظهور کند و با آنان میثاق ببندد، واقعاً ادعایی با این شدت است که کسی نظیرش را ندارد.

یکی از مهم‌ترین مطالب بقره این است که خداوند در قرآن اساس روایت بنی‌اسرائیلی و یهودی را می‌پذیرد. ما مسلمانان نیز معتقدیم آن اتفاق‌های عجیبِ نقل‌شده در تورات رخ داده و قوم بنی‌اسرائیل دست‌کم هزار سال قومی خاص بوده‌اند که چنین ارتباطی با خداوند داشته‌اند؛ این موضوع در قرآن تأیید می‌شود. فکر می‌کنم یکی از ویژگی‌های خاص بقره همین است که با تأیید این تاریخ آغاز می‌شود، هرچند برداشت‌هایی متفاوت دارد.

اگر آنان فکر می‌کنند فرزندان خداوند و جزو خانوادهٔ او هستند و خداوند از این جهت به آنان نظر خاصی دارد، این برداشت رد می‌شود؛ اما اصل برقرارکردن ارتباط خاص خداوند با بنی‌اسرائیل تأیید می‌شود. فکر می‌کنم این نکته بسیار مهم است: ظهور خداوند بر یک جمعیت بزرگ، به صورتی که برای بنی‌اسرائیل اتفاق افتاده، ویژگی خاص این قوم است.

در تاریخ انبیا، خداوند خود را بر انسان‌هایی خاص ظاهر می‌کند؛ مثلاً به آنان رحم می‌کند یا به نوعی تجلیات خاص او را در زندگی خود می‌بینند. اما اینجا از جمعیت بزرگی سخن می‌گوییم. بسیاری از عبارت‌های قرآن، به‌ویژه در بقره، به آن لحظهٔ تاریخ بنی‌اسرائیل بازمی‌گردند. معمولاً چنین ظهور و دیدن آیات خداوند هنگامی اتفاق می‌افتد که بناست قومی نابود شود. در مورد بنی‌اسرائیل، قوم در طول راه چنین معجزاتی را می‌بینند و گویی در جایی خاص، ظهور خداوند به حدی می‌رسد که به اطمینان قلبی می‌رسند در برابر موجودی عظیم و غیبی با قدرت نامتناهی قرار گرفته‌اند که هر کاری می‌کند؛ تا جایی که حتی خواهان دیدن خداوند می‌شوند. می‌خواهند او را آشکارا ببینند و از آن میزان ظهور نیز فراتر روند.

پاسخ به این درخواست تنها این نیست که خداوند تا جای ممکن ظاهر شده و دیگر با چشم بشر دیدنی نیست. در برابرشان معجزهٔ عظیمی، مانند فروپاشی کوه، ظاهر می‌شود تا عظمت خداوند را احساس کنند. اینکه قومی با چنین شدتی به جایی در صحرا برود و قدرت خداوند این‌گونه بر او ظاهر شود، در طول تاریخ استثنایی است. قرآن این را تأیید می‌کند. بنی‌اسرائیل از مواجهه با قدرت و عظمت خداوند ویژگی‌ای دارند که برای قوم دیگری اتفاق نیفتاده است؛ جز اقوامی که در آخرین لحظات عمر، هنگام نابودی، تجلیات خاص الهی را در عذاب نازل‌شده دیده‌اند.

پس از آن نیز، مطابق آنچه در تورات نقل می‌شود و قرآن تا حدودی تأیید می‌کند، در طول تاریخ هزارسالهٔ بنی‌اسرائیل تا زمان ظهور حضرت عیسی معجزاتی ظاهر شده است. داستان تالوت و جالوت و پیروزی قوای بنی‌اسرائیل نمونه‌ای از تأیید قرآنی آن است. بنابراین قرآن نوعی ارتباط خاص خداوند با بنی‌اسرائیل را تأیید می‌کند.

بقره فراتر از خرده‌گیری بر یهود

تأیید این ارتباط خاص یکی از مهم‌ترین مطالب بقره است. بحث را عمداً از اینجا آغاز کردم، زیرا متأسفانه شاید به دلیل دشمنی‌های مسلمانان و یهودیان، که اکنون نیز تشدید شده، برخی بقره را فقط خرده‌گیری بر بنی‌اسرائیل و بیان بدی آنان می‌خوانند. می‌کوشم نکته‌های مثبت را پررنگ‌تر کنم. درست است که بنی‌اسرائیل رفتارهای خوبی ندارند، ولی در تاریخ این قوم حقیقتی وجود دارد: ارتباط خاصی با خداوند پیدا کرده‌اند که دیگر اقوام نداشته‌اند.

خداوند آن‌ها را از جایی برداشته، به جایی برده، با آنان میثاق بسته و وعده داده که به سرزمینی برسند؛ این‌ها در قرآن آمده است. قرار بوده به سرزمینی پرفراوانی برسند. توصیفش را دقیق نمی‌دانم؛ در کتاب مقدس از جوی‌های شیر و عسل در آن سخن می‌رود. قرآن تأیید می‌کند که به دلیل ترددشان چهل سال در بیابان سرگردان شدند. در همین سرگردانی موسی از دنیا رفت؛ ولی به نوعی به سرزمین موعود دست یافتند و وارد فلسطین شدند. چنین ماجرای تاریخی خاصی را در دیگر اقوام نمی‌بینیم.

قرآن تأیید می‌کند که خداوند این فضیلت را به بنی‌اسرائیل داد. «فَضَّلْتُكُمْ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ» چند بار در بقره تکرار می‌شود. خداوند ولایت خاص خود بر آنان را فضیلتی می‌داند که به ایشان داده و در مقابل، از آنان شکرگزاری می‌خواهد. این نکته ممکن است عجیب باشد؛ ادعاهای بنی‌اسرائیل و شریعتشان عجیب است. اگر از منظر ملحدی به تاریخ نگاه کنید، قومی می‌بینید که با ادعاهایی غیرعادی زندگی می‌کند. دیگران زندگی عادی خود را دارند، ولی این قوم حتی برای غذاخوردن و نشستن بر سر سفره آداب خاصی دارد و می‌گوید خداوند در آن میثاق از ما خواسته چنین رفتار کنیم.

روز شنبه به معنای واقعی نباید دست به سیاه و سفید بزنند؛ حتی برای راه‌رفتن نیز مقرراتی دارند. شریعتی گسترده با مقررات خوردن، خوابیدن و دیگر امور زندگی دارند که رعایتش دشوار به نظر می‌رسد. فکر کنید در دوران گذشته دیگر مردم چگونه به بنی‌اسرائیل نگاه می‌کردند: گروهی غیرعادی که زندگی معمول دیگران را ندارند و دائماً می‌گویند در تاریخی خاص، مطابق معاهده‌ای الهی، پذیرفته‌اند این شریعت را بر عهده بگیرند.

می‌خواهم تأکید کنم که شریعت آنان در مقایسه با شریعتی که ما رعایت می‌کنیم، بار گران‌تری بوده است. برخی تصور می‌کنند یهودیان شریعت خود را اختراع کرده‌اند و دشواری آن نتیجهٔ تحریف است؛ یعنی علمای یهود شاخ‌وبرگ‌هایی افزوده و شریعتی سخت ساخته‌اند. ولی قرآن به نوعی تأیید می‌کند که چنین نیست. شاید همهٔ آنچه یهودیان می‌گویند جزء شریعت واقعی‌شان نباشد و تحریف نیز در آن رخ داده باشد؛ اما همان‌طور که در بقره اشاره می‌شود، اصل شریعت بار گرانی بر دوش بنی‌اسرائیل بوده است.

سپس سخن از تخفیف این بار می‌آید که آنان آن را نمی‌پذیرفتند و بعد شریعت اسلام ظاهر می‌شود؛ شریعتی معتدل که اصلاً دشواری ندارد و به سهله‌بودن مشهور است. در مقایسه با آنچه از بنی‌اسرائیل خواسته شده بود، آنچه در اسلام از مردم خواسته می‌شود تقریباً بار به حساب نمی‌آید؛ بسیار ساده‌تر از چیزی است که یهودیان رعایت می‌کردند.

فضیلت و مسئولیت بنی‌اسرائیل

این ماجرای تاریخی، داشتن شریعتی قدری غیرعادی و راهبری خاص خداوند در دست‌کم هزار سال تاریخ بنی‌اسرائیل، همه در قرآن آمده است. بقره سوره‌ای خاص است که بخش عمده‌اش بر تأیید این ماجرا و در عین حال خرده‌گیری بر بنی‌اسرائیل تمرکز می‌کند؛ آنان آن‌گونه که باید شکرگزار این فضیلت نبودند.

اساس میثاق، که در قرآن ذکر می‌شود، یکتاپرستی و رعایت قواعدی اخلاقی بود. بنابر گفتهٔ خود یهودیان، این‌ها در ده فرمان بر سنگ‌نوشته‌هایی حک شده و در تابوت عهد قرار داشته است. شریعت بعدها جزئیات یافت و به‌تدریج دشوار شد؛ ولی آنچه قرآن پیوسته به آن اشاره می‌کند و بابتش خرده می‌گیرد، این است که آنان به‌طور مداوم یکتاپرستی را انجام نمی‌دادند؛ همان کاری که باید در مقابل معاهده انجام می‌دادند.

سوره این ماجرا را از جایی آغاز می‌کند و به‌تدریج به ظهور اسلام می‌رسد. مسئلهٔ اساسی این است که قرآن در عین تأیید بسیاری از ادعاهای یهودیان، هرگز معاهدهٔ خداوند با بنی‌اسرائیل را چنین نمی‌داند که خداوند قوم دیگری را بعداً به‌عنوان قوم خاص خود انتخاب نکند. شاید خداوند بخواهد یک‌به‌یک همهٔ اقوام جهان را ببرد و با آنان معاهده ببندد. یهودیان نمی‌توانند مدعی باشند تنها قومی هستند که قرار است چنین رفتاری با آنان شود.

محتوای اصلی بقره این است که ضمن تأیید انتخاب بنی‌اسرائیل و فضیلتی که خداوند به آنان داده بود، گویی با ظهور اسلام دوران بنی‌اسرائیل به نوعی پایان می‌یابد. گویی قومی جدید پیدا شده و با نزول قرآن میثاقی تازه بسته می‌شود تا آن ماجرا به نوعی در این قوم نیز اتفاق بیفتد. این قوم از شاخهٔ دیگری از فرزندان ابراهیم‌اند. اساس میثاق خداوند با بنی‌اسرائیل نیز به میثاق با ابراهیم بازمی‌گشت.

ماجرای تاریخی بزرگی رخ می‌دهد: انبیا، شریعت و دین الهی از شاخهٔ بنی‌اسرائیل به شاخهٔ بنی‌اسماعیل منتقل می‌شوند. بقره به‌صراحت بیان می‌کند که تدارک چنین ماجرایی در تاریخ دیده شده است. چنین نیست که قرار نبوده در میان فرزندان اسماعیل پیامبر بزرگی ظهور کند.

فضای کلی بقره شاید گزارش و اعلام نقطهٔ عطفی مهم در تاریخ باشد: دیگر بنی‌اسرائیل آن قومِ دارای ارتباط خاص با خداوند نیست؛ قومی دیگر وجود دارد که خداوند قرآن را برایش نازل می‌کند و پیامبر دیگری آمده است. گویی وراثت الهی از شاخه‌ای از خاندان عبرانی به این شاخه منتقل می‌شود. نقطهٔ اوج، که شاید در مرکز ماجراهای بقره باشد، اعلام تغییر قبله است. با احتیاط این را می‌گویم، چون بحثی ظاهری و شاید ساده‌ترین چیزی است که می‌توان در سوره دید.

گزارش تاریخ و انتقال ولایت

می‌توان سوره را چنین خواند که تغییر قبله در آن گزارش می‌شود. اگر مقدمه را فعلاً کنار بگذاریم، از جایی که سخن با بنی‌اسرائیل آغاز می‌شود، مقدمات این تغییر فراهم می‌آید. خداوند تاریخ آنان را بازمی‌گوید: روزی اورشلیم قبله‌گاه شما بود؛ دین الهی و شریعت نازل‌شده آنجا را قبله قرار داده بود، برایش زیارتی شبیه حج داشتید و به آن سمت نماز می‌خواندید.

اما تمرد کردید و کار به جایی رسید که پیامبران تازهٔ خداوند را می‌کشتید. اوجش قصد کشتن عیسی بود؛ کسی که شاید بزرگ‌ترین پیامبر تاریخ بنی‌اسرائیل بوده است. در گمراهی‌هایی فرو رفته‌اند که دیگر حرف حق را نمی‌شنوند و کارشان به جایی رسیده که نمی‌توان پیامبر تازه‌ای برایشان فرستاد.

در نهایت نبوت در آن شاخه قطع می‌شود. با نبوت تازه، نه‌تنها قومی جدید پدید می‌آید که می‌تواند زیر ولایت خاص خداوند قرار گیرد، بلکه میثاق تازه‌ای بسته می‌شود و میثاق و قبلهٔ پیشین برای این مردم منسوخ می‌شود. آنان، با آنکه به نوعی راه یهودیت و مسیحیت را ادامه می‌دهند، قومی کاملاً مستقل و امتی جدید می‌شوند.

ظاهرترین چیزی که هنگام خواندن بقره دیده می‌شود، اعلام موجودیت امت اسلامی است. انگار محتوای اصلی، بازگشت به دین ابراهیم براساس همان عهد خداوند با اوست. همهٔ تحریف‌های تورات و شریعت یهود کنار می‌رود و شریعتی تازه نازل می‌شود. از دور که به سوره نگاه کنید، خداوند با بنی‌اسرائیل سخن می‌گوید و اتمام حجت می‌کند؛ با آنان احتجاج می‌کند که دیگر نمی‌توانند دین نهایی و ادامهٔ حرکت انبیا را بپذیرند.

فکر می‌کنم آخرین جایی که این احتجاج پایان می‌یابد، نکتهٔ بسیار جالبی برای اتمام حجت دارد: آنان دشمن جبرئیل‌اند. به دلایل تاریخی آن کاری ندارم؛ با فرشتهٔ وحی دشمنی پیدا کرده‌اند. یکی از مشکلاتشان با پیامبر این است که او می‌گوید جبرئیل برای من وحی می‌آورد. بلافاصله پس از بیان دشمنی با جبرئیل، یادآوری می‌شود که از آنچه شیاطین عرضه می‌کنند پیروی کرده‌اند. فرشته‌ها را نمی‌پذیرند و از شیاطین تبعیت می‌کنند.

وقتی کارتان به جایی می‌رسد که می‌خواهید عیسی را بکشید، چه پیامبری از این روشن‌تر می‌خواهید؟ حقانیتش با آن معجزات بدیهی بوده و اگر قرار بود به کسی ایمان بیاورند، باید به او ایمان می‌آوردند. با این حال گویی به افکار و عقاید شیطانی مأنوس‌ترند تا آنچه فرشته‌ها از آسمان نازل می‌کنند. با جبرئیل دشمن شده‌اند و گویی با شیاطین دوست‌اند؛ دیگر نمی‌توان سخن حق را به آنان گفت، زیرا آن را نمی‌پذیرند.

بنابراین موجه است امتی تازه تشکیل شود و پیامبر بزرگ دیگری با کتاب و شریعت جدید ظهور کند. این بخش نسبتاً طولانی سوره، تاریخ بنی‌اسرائیل را در چند بخش متمایز بیان می‌کند؛ هر قسمت بیشتر بر نکته‌ای خاص تأکید دارد و بحث به جایی می‌رسد که پیروی آنان از شیاطین مطرح می‌شود.

مناسبت بقره در ابتدای مصحف

بقره برای آغاز قرآن سورهٔ خوبی است و قرارگرفتنش در ابتدای قرآن ضروری است. معمولاً چندان به تأثیر عاطفی سوره‌ها بر انسان نمی‌پردازم، ولی از این بخش بقره واقعاً تحت تأثیر قرار می‌گیرم. در آن تجلی این معنا را می‌بینم که «إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخْلِفُ ٱلْمِيعَادَ»: خداوند به عهد خود وفا می‌کند و هیچ تخلفی از عهد از سوی او رخ نمی‌دهد.

یادآوری این همه کار که آن مردم کرده‌اند وحشتناک است. این مطالب فقط گفتهٔ قرآن و ما نیست؛ خودشان نیز در تورات از بت‌پرستی، ماجرای گوساله و این رفتارها نوشته‌اند. حتی چیزهایی شرم‌آورتر از آنچه در قرآن آمده، در تورات می‌بینید. با این حال خداوند با آنان عهد بسته و معنای آغاز سخن این است که هنوز با آنان حرف می‌زند: «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ» و «وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِىٓ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ». هنوز آماده است که اگر شما بر سر عهد باشید، من نیز بر سر عهدم. اگر مشکلی پیش آمده، از رعایت‌نکردن همان عهد از سوی شماست.

قرآن با خطاب به مؤمنان آغاز نمی‌شود؛ انگار ادامهٔ وحی است. خداوند از طریق پیامبر آخرین سخن خود را با بنی‌اسرائیل در بقره می‌گوید. مقدمه به آن صورت خطاب ندارد؛ پس از آن، خطاب به مردم است یا بنی‌اسرائیل؟ می‌خواهم بگویم این ادامهٔ همان ماجراست و گویی خداوند هنوز برای بنی‌اسرائیل حقوقی قائل است. گویی پیش از ظهور امت جدید، که تغییر قبله نماد آن است، نخست با آنان سخن می‌گوید.

طبق قرآنی که در دست ماست، تا صفحهٔ شانزده همچنان سخن با بنی‌اسرائیل ادامه دارد. به این صفحات توجه کنید که خطاب چگونه به‌تدریج از سخن‌گفتن با حاضر به سخن‌گفتن دربارهٔ غایب تبدیل می‌شود. در صفحهٔ شانزده برای نخستین بار «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» گفته می‌شود. این تغییر تدریجی است: ابتدا «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ»، سپس سخنانی که گویی آنان در آن غایب‌اند و دوباره خطاب به آنان.

آیه‌ای می‌آید ـ نامش را نمی‌دانم ـ با این پرسش که آیا انتظار دارید آنان ایمان بیاورند. میان حضور و غیاب بنی‌اسرائیل نوسان می‌کنیم تا به غیاب کاملشان می‌رسیم. پس از ماجرای پیروی آنان از آنچه شیاطین می‌آوردند، برای نخستین بار این خطاب به مؤمنان دیده می‌شود. جمعیتی وجود دارد که خداوند مستقیماً با آنان سخن می‌گوید؛ نه با پیامبر یا تنها از طریق او با دیگران، بلکه با کسانی که پیرامون پیامبرند و ایمان آورده‌اند. آنان اعضای امت تازه‌ای هستند که ظهورش اعلام می‌شود. در صفحهٔ نوزده برای آخرین بار بنی‌اسرائیل خطاب قرار می‌گیرند و پس از آن تا پایان قرآن دیگر خطاب «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ» شنیده نمی‌شود.

آخرین خطاب به بنی‌اسرائیل

مناسبت قرارگرفتن بقره در ابتدای قرآن همین است که گویی ادامهٔ وحی به بنی‌اسرائیل است. تا نوزده صفحه همچنان حضوری دارند و خداوند با آنان سخن می‌گوید. در آخرین خطاب، بدون یادآوری ماجرای تازه‌ای، باز همان عبارت می‌آید: «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ» و همان «فَضَّلْتُكُمْ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ»؛ آیه‌ای که پیش‌تر نیز چند بار آمده، و سپس «وَٱتَّقُوا۟ يَوْمًۭا».

پس از این آخرین خطاب، به داستان اصلی ابراهیم بازمی‌گردیم: آن ماجرا چگونه آغاز شد و ابراهیم از ابتدا دو پسر داشت. به ماجرای ابراهیم و اسماعیل برمی‌گردیم. در بقره اعلام می‌شود که آمدن پیامبر از شاخهٔ بنی‌اسرائیل پایان یافته است. ادامهٔ میثاق و عهدشان به پذیرفتن پیامبرانی بستگی دارد که خداوند می‌فرستد؛ زیرا پذیرش آنان یکی از مفاد آن عهد بود.

ابراهیم، اسماعیل و ساخت کعبه

در عهد ذکر نشده بود که پیامبر حتماً باید از خاندان بنی‌اسرائیل باشد. وقتی خداوند می‌گوید پیامبر تازه‌ای فرستاده‌ام و این میثاق تازه است، باید بپذیرند. سپس داستان ابراهیم و اسماعیل می‌آید تا روشن شود کعبه‌ای که هنوز آیات تغییر قبله به سوی آن اعلام نشده، به دستور خداوند به دست آنان ساخته شده است. ماجرای پیامبران بنی‌اسرائیل از اسحاق به بعد پیش آمده بود؛ اکنون به انتخاب ابراهیم و ساختن کعبه با اسماعیل بازمی‌گردیم.

آنان دعا کردند که پیامبری در اینجا ظهور کند. کعبه برای همین منظور ساخته شده بود و تقریباً اینجا دعا کردند که آن پیامبر بیاید؛ همان پیامبری که قرار بود ظهور کند. یهودیان در تورات از دو پیامبر سخن می‌گویند که هنوز منتظر آمدنشان هستند؛ برای یکی واژهٔ «مسی» به کار می‌رود و از پیامبر بزرگ دیگری نیز سخن می‌گویند که هنوز نیامده است. متأسفانه نمی‌پذیرند که این ماجرا تمام شده است.

پس از خطاب‌ها به بنی‌اسرائیل، سوره به اصل ماجرا بازمی‌گردد. اگر ولایتی به آنان رسیده، از طریق ابراهیم بوده است. کسی که این جریان رسالت جهانی را آغاز کرد، یعقوب یا اسحاق نبود؛ ابراهیم بود و دو پسر داشت. یکی را به دستور خداوند به اینجا آورد و دیگری اسحاق بود که پیامبرانی در شاخهٔ او ظاهر شدند. دستور تغییر قبله، مانند نخستین حکم شریعت تازه، اعلام بازگشت از سمت بنی‌اسحاق یا بنی‌اسرائیل به سوی بنی‌اسماعیل است؛ قومی که پیرامون کعبه ساکن شده‌اند.

اعلام امت جدید و تغییر قبله

اگر به ظاهر سوره نگاه کنید، ساده‌ترین مطلب در بقره اعلام ظهور امت و شریعت تازه است؛ نقطهٔ عطف و مرکز این ماجرا تغییر قبله است. می‌توان سوره را چنین خواند که مقدمات توضیح این تغییر فراهم می‌شود: چرا قبله تغییر می‌کند، چرا بنی‌اسرائیل دیگر مخاطب نیستند، از کجا به کجا تغییر می‌کند و ماجرای تاریخی آن چیست. این‌ها موضوع اصلی صفحات نیمهٔ اول بقره‌اند، با صرف‌نظر از هزاران جزئیات.

تغییر قبله پس از شرح ماجرای ابراهیم و سفارش‌های او مطرح می‌شود. این تغییر، بازگشت به همان صفا و صمیمیت دین ابراهیمی است؛ چیزهایی که بنی‌اسرائیل به آن افزوده بودند و شاخ‌وبرگ‌هایی که اکنون کنار می‌روند. دعوت به اسلام در معنای مفهومی آن است، یعنی تسلیم خداوند بودن، نه صرفاً اسلام به‌عنوان نام دینی جدید.

اسلم قال اسلمت لرب العالمین

این آیه برای من فوق‌العاده است و از نظر عاطفی بسیار تحت تأثیرش قرار می‌گیرم: خداوند به ابراهیم گفت «أَسْلِمْ» و او گفت «أَسْلَمْتُ لِرَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ». اگر بفهمید دستور تسلیم‌شدن یعنی چه، همان کاری که ما نمی‌توانیم انجام دهیم، و بپذیرید که ابراهیم وقتی این سخن را گفت واقعاً آن کار را کرد، سادگی و سهولت این گفت‌وگو را درمی‌یابید.

این همان چیزی است که همه باید به آن برسیم و نمی‌توانیم. خداوند روزی به ابراهیم گفت تسلیم شو و او گفت تسلیم پروردگار جهانیان شدم؛ تا پایان عمرش بر همان سخن بود. این گفت‌وگوی ساده تمام کاری را در خود دارد که قرار است انجام دهیم و نمی‌توانیم.

اعلام رسمی تغییر قبله

در آغاز جزء دوم، صفحهٔ بیست‌ودو، تغییر قبله رسماً اعلام می‌شود. از اینجا امت تازه و رسالتی جهانی ظهور می‌کند و شریعت تازه نازل می‌شود. می‌توانست چنین نباشد: امتی شریعت را رعایت نکرده و یکتاپرستی نکرده باشد، سپس همان سخنان به قوم دیگری گفته شود. ولی قرآن نشان می‌دهد خود محتوای شریعت تغییر می‌کند و قدری ساده‌تر می‌شود. فکر می‌کنم این نکته در آن واقعهٔ تاریخی بسیار اساسی است و فهم عمیق‌تر بقره باید ما را متوجه کند که چه اتفاقی رخ می‌دهد.

از صفحهٔ بیست‌ودو، در دو صفحه، با تأکید بسیار ابتدا به پیامبر و سپس به همه گفته می‌شود کعبه را قبلهٔ خود قرار دهند. این مسیر برایم جالب است و احتمالاً بسیار مهم است. تغییر قبله فقط تغییر جهت نیست؛ ظهور امت و رسالت تازه و اتفاقی اساسی است. خداوند امتی را انتخاب کرد، جابه‌جا کرد و شریعتی به آنان داد؛ هزار سال گذشت و سپس ششصد سال بعد، اکنون به نوعی رها می‌شوند و امت دیگری انتخاب می‌شود. همان‌طور که ظهور موسی واقعهٔ تاریخی بزرگی بود، این نیز نقطهٔ عطفی است که رسالت به رسالت نهایی تبدیل می‌شود، قرآن نازل می‌شود و شریعت دیگری ظهور می‌کند.

در سال‌های اخیر گاهی آن اعلان‌های رادیویی را پخش می‌کنند که هنگام اعلام انجام عملیاتی، گوینده دو یا سه بار می‌گفت: «شنوندگان عزیز، توجه فرمایید»، تا توجه همه جلب شود؛ سپس اتفاق را اعلام می‌کرد. در صفحهٔ بیست‌وسه نیز چیزی شبیه آن می‌بینید: آیه‌ای دو یا سه بار تکرار می‌شود، «وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ». واژه‌ای نامأنوس به آن برجستگی می‌دهد که در جای دیگری نمی‌بینید و آن موضع در ذهنتان می‌ماند؛ انگار اعلام می‌شود توجه کنید، قبله تغییر می‌کند و از این پس به آن سمت بروید.

این تکرار سه‌باره است: دو بار عیناً به پیامبر فرمان داده می‌شود و یک بار به همه که اطاعت کنند و به آن سمت به‌عنوان قبله برگردند. احکام خاص کعبه، از جمله حج، نیز جلوتر در همین سوره می‌آید. از صفحهٔ بیست‌وسه به بعد گویی امت جدید ظاهر شده و شریعت جدید نیز آمده است؛ ادعا این نیست که شریعت دقیقاً همان شریعت آنان است، بلکه شریعتی تازه است.

جملهٔ زیبایی از عیسی در انجیل یادآوری می‌کنم که می‌گفت: «شراب جام نو میخواد». وقتی به او ایراد می‌گرفتند که بخشی از شریعت تورات را نقض می‌کند، منظورش این بود که ظهور عیسی قرار بوده با نوشدن شریعت همراه باشد؛ چیزی که یهودیان نپذیرفتند.

نسخ و تخفیف در رسالت عیسی

قرآن نیز تأیید می‌کند که عیسی بخشی از شریعت یهود را به معنای واقعی نسخ می‌کرد و، با تعبیری که در قرآن آمده، تخفیف می‌داد؛ ولی یهودیان نمی‌پذیرفتند. جام نو در قرآن نیز مطرح می‌شود. تمام این شریعت عیناً همان شریعتی نیست که موسی برای مردم آورده و آنان در طول تاریخ رعایت کرده‌اند. جدا از اینکه شریعت کنونی آنان ممکن است تحریف‌های بسیاری داشته باشد، اصل این شریعت نیز همان شریعت نیست.

پس از اعلام تغییر قبله، یعنی ظهور امت و رسالت جهانی تازه‌ای که از ابراهیم آغاز شده و به اینجا رسیده، از نخستین سخنان این است: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱسْتَعِينُوا۟ بِٱلصَّبْرِ وَٱلصَّلَوٰةِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ». انگار به همه می‌گوید کار به این سادگی نیست و مشکلاتی در پیش است. تا جایی خود پیامبر در مکه ایمان داشت و او را محمد امین می‌خواندند، محترم بود و چند نفر پیرامونش جمع شده بودند؛ اوضاع دشواری‌هایی داشت. اکنون امتی ظهور می‌کند که برای خود رسالتی نیز قائل است. گویی آیه تلویحاً هشدار می‌دهد که منتظر دشواری‌های راه باشید.

عده‌ای قرار است کشته شوند، ولی از اکنون گفته می‌شود نگویید کشته شده‌اند: «أَحْيَآءٌۭ وَلَٰكِن لَّا تَشْعُرُونَ». سپس «وَلَنَبْلُوَنَّكُم» می‌آید و از ترس، گرسنگی و کاستیِ اموال و جان‌ها سخن می‌گوید. عبارت «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ» از همینجا گرفته شده است؛ خوشا به حال کسانی که چنین می‌گویند. بلافاصله آیه‌ای می‌آید که شاید فهمش چندان آسان نباشد: «إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ».

از مقطع تغییر قبله تا پایان سوره، تقریباً متن اصلی بیان شریعت تازه است. دیگر بنی‌اسرائیل در کار نیستند؛ احکام یکی پس از دیگری ظاهر می‌شود. آخرین احکام مفصل دربارهٔ مسائل مالی و اقتصادی و انفاق است. از ابتدا احکام جهاد، قصاص، وصیت، روزه، حج، زناشویی و طلاق به تناوب بیان می‌شوند. جز چند داستان که نزدیک پایان سوره مانده، تقریباً از زمان اعلام رسمی رسالت و امت تازه، شریعت جدید نیز تا پایان سوره می‌آید.

البته دعوت به نماز و زکات از ابتدا، حتی پیش از تغییر قبله، آمده است. آن دعوت جزئیات اختصاصی شرعی ندارد و مانند توصیه‌ای اخلاقی و دینی زودتر بیان شده، زیرا پیامبر و مردم پیرامونش نماز و زکات داشتند. این بخش ثابت است؛ در نظر قرآن اصلاً انسان مؤمن بدون نماز و زکات وجود ندارد. با ایمان‌آوردن حتماً این احکام نیز هست، اما از این مقطع جزئیات احکام شریعت ظاهر می‌شود.

صفا و مروه و معنای سعی

مناسبت صفا و مروه با ادامهٔ این آیات در این است که کل ماجرای حج و اعمال آن به صفا و مروه ختم می‌شود. محتوای کلی حج، برنامه‌ای بزرگ برای توبه است: رفتن به صحرای عرفات، مانند ماجرای آدم، بریدن از شیطان، پیوستن به خداوند، الهی‌شدن و بازگشتن. پس از پایان این برنامه، انسان موجودی الهی شده و آخرین جزء مراسم حج، سعی میان صفا و مروه است.

ویژگی صفا و مروه در خود کلمهٔ «سعی» است. کسی که توبه کرده، گویی از اکنون تعهد می‌کند تا پایان عمر برای آنچه به دست آورده و برای رضایت خداوند تلاش کند. رفت‌وبرگشت میان صفا و مروه نماد تلاشی است که انسان توبه‌کار باید انجام دهد. توبه و اعتراف به گناه نباید به خمودی منجر شود. فرد توبه‌کرده باید بسیار پرانرژی شده باشد و جبران گذشته را آغاز کند؛ اگر به آخرت ایمان دارد، برای آخرت خود کار کند.

این حکم خاص صفا و مروه، پس از آیاتی که از مشکلات پیش رو سخن می‌گویند، چنین مناسبتی دارد: باید تلاش کنید. گویی تأکید بر فرمان سعی است. پس از آن آیات توحیدی، که طبعاً اعتقادی‌اند، می‌آیند و سپس احکام به تناوب بیان می‌شوند. از نخستین احکام پس از آیات توحید، تقریباً یک صفحه دربارهٔ خوردن است: چیزهای پاک و طیب را بخورید و چه چیزهایی را نخورید. سپس احکام قصاص، وصیت و روزه، تا جهاد و حج، پشت سر هم می‌آیند.

آخرین آیات بقره دربارهٔ مسائل مالی و اقتصادی است: انفاق، تحریم ربا و احکام بدهی. میان دو نفر سه صورت رابطهٔ مالی می‌تواند وجود داشته باشد: چیزی بدهید و پس نگیرید، بدهید و بعد پس بگیرید، یا بدهید و بخواهید بیشتر پس بگیرید. یکی حرام است و دربارهٔ یکی، یعنی انفاق، توصیه و تأکید بسیار شده است. دربارهٔ بدهی نیز با تأکید بسیار گفته می‌شود همهٔ این‌ها باید نوشته شوند. فکر می‌کنم طول بسیار زیاد آن آیه به این حکم برجستگی خاصی داده است و اینکه چرا چنین است، جای بحث فراوان دارد.

این روند کلی سوره است: پس از ماجراهای تاریخی، وضعیت تازه اعلام می‌شود. بپذیرید که بقره برای آغاز قرآن بسیار مناسب است؛ شاید بتوان گفت ضروری است در ابتدا قرار گیرد. اگر در میانهٔ قرآن ناگهان «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ» گفته شود، وضع دیگری دارد. قرآن با سوره‌ای آغاز می‌شود که با بنی‌اسرائیل اتمام حجت می‌کند و شریعت تازه را بنیان می‌گذارد. سپس در سوره‌های بعدی، مانند آل‌عمران، شریعت به مناسبت‌های مختلف قطعه‌قطعه بیان می‌شود؛ این‌ها می‌توانند ادامهٔ روند بیان احکام از بقره باشند.

این ظاهرترین مطلب سوره است و فکر می‌کنم هر کس آن را بخواند می‌بیند تغییری رخ داده و شریعتی تازه نازل می‌شود. اما فکر می‌کنم بقره نیامده که فقط ببینید چنین اتفاق‌هایی افتاده یا در حال رخ‌دادن است؛ قرار است دربارهٔ کل این جریان چیزهایی بسیار عمیق بفهمید.

پروژه و پرسش به جای بسته کردن بحث

فکر می‌کنم بقره را باید با پرسش‌هایی خواند و کوشید پاسخشان را از آن فهمید. هدفم بیشتر تعریف پروژه و ایجاد سؤال است تا بیان همه‌چیز، زیرا نمی‌توان همه را گفت. سوره قرار است توضیح دهد اصلاً چرا این ماجرا رخ می‌دهد: چرا خداوند پیامبر می‌فرستد و شریعت نازل می‌کند؟ رسالت جهانی چیست؟ اینکه شریعتی بوده و حالا شریعت دیگری آمده، خوب است؛ ولی کل ماجرا چیست؟

چرا خداوند قوم بنی‌اسرائیل را انتخاب کرد؟ چه نیازی به چنین رسالتی هست؟ شریعت برای آنان سخت بوده و برای ما، نمی‌دانم، قدری آسان‌تر شده، ولی اصلاً ضرورت و محتوای شریعت چیست؟ قرآن کتاب توضیح‌المسائل نیست که فقط بگوید این کار را بکن و آن کار را نکن؛ حکمت را، به معنای قرآنی آن، یعنی ریشهٔ احکام، می‌آموزد.

کسی می‌تواند ادعا کند بقره را فهمیده که از خواندن آن بفهمد شریعت چه می‌کند، چرا نازل شده و چرا این احکام وضع می‌شوند. باید واقعاً احکام حج و انفاق را بفهمد: حج و انفاق یعنی چه و چرا باید انجامشان داد؟ همهٔ جزئیات گفته نمی‌شود؛ در قرآن به احکام به شیوه‌ای اشاره می‌شود که ریشهٔ مسئله و علت نزولشان را بفهمید. ترتیب قرارگرفتن احکام در کنار هم نیز معنا دارد. مثلاً اگر دقت کنید، حج و جهاد همیشه کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، زیرا دوگانهٔ مرتبطی هستند.

حج تمرین بی‌آزاری مطلق است. اگر این تمرین نباشد، ممکن است مسلمانان فقط سوی دیگر را ببینند. از اصطلاح قرآن دربارهٔ مسیحیان خوشم می‌آید: «ٱلَّذِينَ قَالُوٓا۟ إِنَّا نَصَٰرَىٰ»؛ کسانی که می‌گویند نصارا هستند، نه اینکه واقعاً باشند. دربارهٔ خودمان نیز این تعبیر را دوست دارم: کسانی که می‌گویند مسلمان‌اند. فکر می‌کنم مسلمان به معنایی که قرآن می‌خواهد، نداریم. اگر دوباره وحی‌ای می‌آمد، احتمالاً به ما چیزی از همین جنس می‌گفت؛ ادعایمان دروغ است و آن‌گونه که قرآن می‌خواهد مسلمان نیستیم.

گویی آیات جهاد بسیار بر مسلمانان تأثیر گذاشته، ولی سوی دیگر را چندان ندیده‌اند. پس از آیات حج می‌آید: «ٱدْخُلُوا۟ فِى ٱلسِّلْمِ كَآفَّةًۭ»؛ با سلم، صلح و صفا به‌طور کامل وارد شوید. گویی حج برای این است که انسان‌ها هر چند وقت یک بار، و دست‌کم اعراب ساکن پیرامون آنجا هر سال، چند روزی حتی به مورچه‌ای آسیب نرسانند. در حج مانند هندوها و ادیان شرقی می‌شوند که حتی علفی را نباید از زمین بکنند. این تمرین نوعی زندگی است.

اگر شیطان و انسان‌های بد در جهان نبودند، خداوند اصولاً از انسان چنین زندگی‌ای می‌خواست: صلح و آرامش کامل. دعوت اسلام را می‌توان چنین فهمید. اما وقتی گروهی این‌گونه زندگی می‌کنند، دیگرانی نمی‌گذارند این زندگی پا بگیرد و مدام به آنان حمله می‌کنند. اساس، زندگی در سلم و صفاست؛ برای اینکه این شیوهٔ مهم زندگی گسترش یابد، باید در برابر حمله دفاع کنند و نگذارند شریعت، دین و خودشان از بین بروند.

مناسبت کنارآمدن حج و جهاد همین است؛ یکی گویی حالت تبعی دارد. به‌ویژه در بقره می‌بینید که با کسانی بجنگید که با شما می‌جنگند و به کسی تجاوز نکنید. قرار نیست به جایی حمله کنند؛ قرار است هنگام حمله دفاع کنند. البته آمریکایی‌ها نیز همین سخنان را می‌گویند: در دنیا حمله می‌کنند و می‌گویند حملهٔ پیشگیرانه است، برای اینکه دیگران به ما حمله نکنند.

پیشگیریِ مطرح در قرآن این است که چنان قوی شوید که به شما حمله نکنند؛ نه اینکه قوی شوید، حمله کنید و آنان را بکشید تا حمله نکنند. بازدارندگی به این معنا به‌صراحت آمده است: تا می‌توانید از نظر نظامی تجهیز شوید تا اصلاً فکر جنگ به ذهن کسی نرسد. اگر اکنون گروهی صلح‌طلب در جهان بود که از نظر نظامی بسیار قوی بود، خوب بود؛ می‌توانست در صلح و صفا زندگی کند.

فکر می‌کنم پرسش‌هایی وجود دارد که فهم عمیق بقره به معنایی یافتن پاسخ آن‌هاست. انتخاب قوم، نزول شریعت و دوشاخه‌شدن این جریان یعنی چه؟ چرا رسالت ابتدا در جایی قرار می‌گیرد و بعد در جای دیگر منتشر می‌شود؟ فهم عمیق تغییر قبله از چیزهایی است که فهم سوره باید ما را به آن برساند. چگونه ممکن است شریعتی برای آنان بوده باشد که خود قرآن آن را بار گران می‌داند و سپس شریعت بعدی بیاید؟ ماجرای این تغییر چیست؟

خداوند همان خداوند و بشر همان بشر است. اگر شریعت راه و روش رسیدن به خداوند است، باید تا حدی ثابت باشد؛ پس چگونه ممکن است فشارهایی بر آنان وارد شده باشد که قرار نیست بر امت پیامبر ما وارد شود؟ ظاهر بقره، ماجرای تاریخی تغییر قبله و ظهور امت و شریعت تازه است؛ فهم سوره یعنی فهم عمیق همهٔ این‌ها و رفتن به پشت این ظاهر. هر اندازه انسان، خداوند و رابطهٔ انسان با او را بهتر بشناسید، می‌توانید این ماجرا را عمیق‌تر بفهمید.

مقدمهٔ سوره برای همین است: چیزی عمیق دربارهٔ انسان بفهمید تا در پرتو آن، ماجراهای بعد را بهتر درک کنید. بقره مقدمه‌ای فوق‌العاده جالب دارد. از آغاز سوره تا پایان داستان آدم علاقهٔ خاصی دارم و فکر می‌کنم بسیار آن را خوانده‌ام. نخستین جایی در قرآن بود که در آن گیر کردم؛ خواندن را آغاز می‌کردم، جلو می‌رفتم و دوباره به آن بازمی‌گشتم. وارد داستان بنی‌اسرائیل هم می‌شدم، ولی این نخستین موضعی بود که توجهم را گرفت: با کمی درنگ و دقت بیشتر، نکته‌های جالب بسیاری دیده می‌شود که در مرور اول ممکن است نبینید.

بقره با تقسیم‌بندی بسیار جالبی آغاز می‌شود: انسان‌ها سه دسته‌اند؛ متقین، کفار و گروهی پیچیده‌تر که بیش از همه درباره‌شان سخن می‌رود. دربارهٔ این گروه، عبارت «فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» به کار می‌رود؛ مرض قلب، با قلب در معنای معنوی‌اش. دو گروه نخست بسیار روشن‌اند و این گروه سوم بیشتر به توضیح نیاز دارد.

سه گروه در آغاز بقره و غیب

اساس تقسیم‌بندی این است که حقایق بزرگی در جهان، مانند حضور خداوند، توحید و آخرت، گویی پشت پرده‌اند. برخی این حقایق را می‌بینند و لمس می‌کنند و برایشان روشن است. تا حدی واضح شده و پیوسته واضح‌تر می‌شود؛ نمی‌توان گفت نقطه‌ای وجود دارد که با رسیدن به آن همه‌چیز روشن شده باشد. پرده‌ای از برابر چشمشان کنار رفته و حقایق جهان را می‌بینند. این‌ها گروه نخست، متقین‌اند.

گروه دیگری این حقایق را نمی‌بیند و ظاهراً نمی‌خواهد ببیند؛ مشکلی نیز با این نادیدن ندارد و اصلاً وجود چنین حقایقی را نمی‌پذیرد. گروه سوم پیچیده‌تر است: حقایق را نمی‌بیند، ولی فکر می‌کند می‌بیند. مانند کسی که نمی‌داند فردِ دارای ادعای ایمان چقدر شناخت دارد و حقایق برای او تا چه اندازه واضح است. این گروه حقایق را قبول دارد، اما آن‌ها را لمس نکرده و از نظر شناختی مانند کفار است؛ هنوز نتوانسته پرده‌ها را کنار بزند.

پرده‌های بسیاری را در نظر بگیرید که هیچ‌کدام به‌تنهایی کاملاً مانع دید نیست، ولی تعدادشان زیاد است. هرچه آن‌ها را یکی‌یکی کنار بزنید، روشن‌تر می‌بینید. متقین به سوی پشت این پرده می‌روند؛ فعل مضارع گویی همین حرکت به سوی چیزهایی را می‌رساند که برای عموم مردم آشکار نیست. گروه سوم نیز قبول دارد پشت پرده چیزی هست، اما آن را نمی‌بیند؛ فقط پذیرفته است.

چنین نیست که حتماً فریب و کلکی در کار باشد. برخی این گروهِ دارای مرض قلب را همان کسانی می‌دانند که در قرآن منافق نامیده می‌شوند؛ در حالی که این دو یکی نیستند. مرض قلب پدیده‌ای روان‌شناختی است و منافق پدیده‌ای جامعه‌شناختی؛ گروهی از جامعه که کارهایی می‌کنند. یک فرد تنها نیز می‌تواند جزء گروه دارای مرض قلب باشد. مشکل شناختی دارد و حقایق را درک نمی‌کند، ولی آن‌ها را قبول دارد. به معنای پذیرفتن وجود خداوند ایمان آورده، نه به این معنا که حضور او را احساس کند.

در این توصیف، مرزها قطعی نیست. به هر حال همهٔ ما جزء گروه دارای مرض قلب هستیم و ان‌شاءالله به سوی متقین‌شدن می‌رویم. شناخت ما کامل نیست و حجاب‌هایی وجود دارد. دربارهٔ علی سخنی نقل می‌شود که در آن از برداشته‌شدن حجاب‌ها سخن می‌رود؛ گویی برای او همهٔ حجاب‌ها برداشته شده بود. اما همهٔ انسان‌ها حجاب‌هایی دارند، همه‌چیز را به وضوح نمی‌بینند و باید به‌تدریج به سوی روشن‌شدن حقایق بروند.

سوره با بحثی آغاز می‌شود که در قرآن به این شکل تکرار نمی‌شود: کسانی توصیف می‌شوند که در مسیر شناخت واقعیِ همه‌چیزند و به آنچه باید عمل می‌کنند؛ کسانی که اصلاً در این گروه نیستند و حتی در کلام نیز اعتقادی ندارند؛ و انسان‌های میانه که وجود خداوند و قیامت را پذیرفته‌اند، اما ارتباط شناختی واقعی ندارند و حقایق برایشان در حد دیدن واضح نیست.

شاید کسی با استدلال عقلی قانع شود خداوند وجود دارد، ولی صبح که بیدار می‌شود حقایق را لمس نمی‌کند و آن‌ها در زندگی‌اش حاضر نیستند. همهٔ ما باید به سوی دیدن این حقایق برویم. قرآن با همین آیات و وصف متقین، که مخاطبان اصلی آن‌اند، آغاز می‌شود: «ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ». نمی‌گوید ایمان آورده‌اند؛ انگار پیوسته به غیب، به چیزهای پشت پرده که برای عموم آشکار نیست، ایمان می‌آورند.

نماز و انفاق نتیجه شناخت غیب

اقامهٔ نماز و انفاق از رزق، از ویژگی‌هایی است که به یک معنا از شریعتِ خاص فراتر می‌رود. ممکن است شریعت بگوید نماز را به این صورت خاص بخوانید، اما خودِ نماز و انفاق نتایج عملی آن شناخت غیب‌اند. نمازخواندن یعنی این انسان‌ها در طول شبانه‌روز لحظه‌هایی را کاملاً به توجه به خداوند، به آنچه شناخته‌اند، اختصاص می‌دهند.

انفاق یعنی آنچه در مالکیتشان است، مال خودشان نمی‌دانند. رفتار مؤمن نسبت به داشته‌هایش چنین است: این‌ها به او داده شده تا با آن‌ها کاری انجام دهد و جایی صرفشان کند، نه اینکه داده شده باشد تا بگوید مال خودم است. احساس اینکه چیزی مال خودم است، به نوعی با ایمان به خداوند در تناقض است.

در آغاز سوره، هدایت توصیف می‌شود. اکنون از زاویه‌ای دیگر نگاه کنید: گفتم می‌توان جایی را اصل گرفت؛ کسی هم می‌تواند همین مقدمه را اصل ماجرا بگیرد. می‌توان گفت بخش عمدهٔ بدنهٔ سوره بیان می‌کند به چه چیز باید ایمان بیاوریم: «بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ». خداوند در ادامه بیان می‌کند آنچه به تو نازل می‌شود و آنچه قبلاً نازل شده چیست. سوره محتوای ایمانی را که قرار است به آن برسیم، و نیز نماز و انفاق را توضیح می‌دهد.

«وَبِٱلْءَاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ» نیز مطرح است. اگر به یاد داشته باشید، دو داستان در اواخر سوره هست: داستان کسانی که به آخرت یقین ندارند و داستان ابراهیم که ایمان دارد و می‌خواهد مطمئن شود. گویی این دو داستان به همین قطعهٔ آخر مربوط‌اند. ترتیب آمدن مطالب سوره از این جهت به مقدمه مربوط می‌شود که محتوای ایمان متقین و هدایتی را که به آن رسیده‌اند، بیان می‌کند.

به نظر من، نکتهٔ اصلی که برای من بسیار حساس و جالب است، درک گروه سوم است. گروه دوم، به اصطلاح کر و کور و در حجاب‌اند و اصلاً قبول ندارند پشت پرده چیزی هست. حتی خودِ پرده را نیز نمی‌بینند؛ زندگی می‌کنند و به چیزی قائل نیستند که بخواهند آن را بشناسند.

گروه سوم نوعی بینایی دارد؛ پشت پرده را قبول دارد، ولی واقعاً در حجاب است و متوجه حجاب خود نیست. اینجا مدام گفته می‌شود که این افراد گویی فکر می‌کنند ایمان همین است. آخرین درجهٔ درکشان از امور غیبی را در نظر می‌گیرند و تصور می‌کنند دیگرانی که خود را مؤمن می‌دانند نیز همین‌گونه و در همین اندازه‌اند. نمی‌فهمند ایمان به معنای واقعی چیست و نسبت به آن در نوعی جهالت به سر می‌برند.

به دو تمثیلِ این بخش علاقهٔ خاصی دارم. فکر می‌کنم محیط ذهنی این انسان‌ها را واقعاً به‌خوبی بیان می‌کنند: می‌خواهند راهی پیدا کنند، در تاریکی زندگی می‌کنند، گاهی رعد و برقی هست و اندکی راه می‌روند، سپس دوباره می‌ایستند. فضای ذهنی و شناختی آنان در این دو تمثیل جالب بیان شده است.

فکر می‌کنم با خواندن این آیات سؤال‌هایی پیش می‌آید. یکی از عجیب‌ترین بخش‌ها همین ایمان به آن چیزی است که به تو و پیش از تو نازل شده: متقین تنها به آنچه اکنون نازل می‌شود ایمان ندارند؛ به آنچه پیش‌تر نازل شده نیز ایمان دارند. این ایمان چگونه است و این مطالب نازل‌شده به چه اشاره می‌کنند؟ سوره در ادامه به این سؤال پاسخ می‌دهد.

پرسش عملی پس از تقسیم سه‌گانه

سؤال بسیار واضح دیگری این است: مردم سه دسته‌اند؛ فرض کنید این آیات را خوانده‌ام و دیده‌ام به گروه سوم شبیه‌ترم تا گروه اول و دوم. اکنون چه باید کرد؟ اگر شباهت‌هایی میان خود و گروه سوم ببینید، با تذکرهای مکرر دربارهٔ عذاب، به این فکر می‌افتید که باید چاره‌ای کرد.

اگر از نظر شناختی به جایی نرسیده‌ایم که حجاب‌ها کنار بروند و پشت پرده را به وضوح ببینیم، و شاید هنوز شک و شبهه‌هایی داشته باشیم، راه چیست؟ درست پس از این آیات، پیش از خطاب‌های بنی‌اسرائیل، این خطاب جالب می‌آید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ». راه رسیدن به تقوا این است که کسی را بپرستید که شما و پیشینیان را آفریده است.

سپس توضیح می‌دهد: «ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلْأَرْضَ فِرَٰشًۭا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءًۭ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ فَأَخْرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزْقًۭا لَّكُمْ». هنوز جزء متقین نیستید و پرده‌ها کنار نرفته‌اند، اما پذیرفته‌اید خدایی هست و شریعتی نازل شده است. عبادت کنید تا به تقوا برسید؛ محتوای آیه این است.

فکر می‌کنم در یک ساعت و نیم یا دو ساعت، حتی نمی‌توان تمام سوره را خواند. اکنون بحث بر سر راه عملی رسیدن به تقوا و آغاز فهم معنای شریعت است. چگونه می‌خواهید عبادت کنید و بندگی خداوند را به جا آورید؟ خداوند به شما می‌گوید این کار را بکن و آن کار را نکن. با رعایت اوامر و نواهی اخلاقی و شرعیِ نازل‌شده، این انسان‌ها به واسطهٔ عبادت به سوی متقی‌شدن می‌روند.

به تکرار واژهٔ تقوا از آغاز تا پایان سوره توجه کنید. روزه بگیرید، «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»؛ جهاد کنید؛ این کار را انجام دهید تا تقوا داشته باشید؛ از روزی که می‌آید بترسید. سوره با سخن از متقین آغاز می‌شود و شاید سؤال اصلی در ذهن خواننده این باشد که چگونه می‌تواند جزء آنان شود. سپس تا پایان از جزئیات شریعت سخن می‌گوید و مدام یادآوری می‌کند که این‌ها راه رسیدن به تقواست. انفاق کنید؛ صفات متقین در بخش‌های مختلف سوره بیان می‌شود و صفات افرادِ دارای مرض قلب در داستان بنی‌اسرائیل بیان می‌شود.

اگر مقدمه را اصل بگیریم، می‌توانیم بگوییم سوره دربارهٔ این سه گروه و چگونگی انتقال از یکی به دیگری، حرکت به سوی متقین، است. حرکت معکوس نیز هست. بنی‌اسرائیل به سمتی رفتند که حتی آن ظواهر را هم که می‌فهمیدند، دیگر نفهمیدند. آنان نمونهٔ مشخص انسان‌هایی‌اند که می‌دانند خداوند وجود دارد و موسی پیامبر خداست، اما باز خواسته‌هایی از او دارند.

لم تؤذوننی و مرض قلوب

برای مثال نخود می‌خواهند. در جایی از قرآن، از قول موسی نقل می‌شود: «لِمَ تُؤْذُونَنِى وَقَد تَّعْلَمُونَ أَنِّى رَسُولُ ٱللَّهِ». چرا مرا اذیت می‌کنید، در حالی که می‌دانید فرستادهٔ خداوند هستم؟

وضع انسانِ دارای مرض قلب چنین است: به یک معنا علم دارد که این شخص رسول خداست و معجزاتش را دیده است. کسانی که پای کوه طور بودند و در ماجرای ظهور و صدا شرکت داشتند، همه‌چیز را می‌دانند، اما گویی این دانستن در جان و قلبشان رسوخ نکرده است. قلب مرکز شناخت است و این افراد در آن مشکلی دارند.

مرض آنان چیست؟ فکر می‌کنم مسئلهٔ مهمی در سورهٔ بقره این است که به‌ویژه از همین آیات، عمیقاً بفهمیم این مرض چیست. اگر آن را بفهمیم، باید بتوانیم بفهمیم چرا عبادت این انسان‌ها را به متقین تبدیل می‌کند و راه علاجشان چیست. آن‌گاه می‌توانیم بفهمیم چرا شریعت باید وجود داشته باشد و چرا چنین شریعتی وجود دارد.

ادامهٔ آیات مقدمه را بیشتر توضیح می‌دهد. اگر در این چیز شک دارید، دعوت خداوند این است که بکوشید چیزی شبیه آن بیاورید؛ شاید در این روند، شک و ریبتان برطرف شود.

سرانجام این آیات به جایی می‌رسند که خوشبختانه جرأت می‌کنم دربارهٔ آن صحبت کنم: صفحهٔ مربوط به داستان آدم. در جلساتی دربارهٔ آن بسیار صحبت کرده‌ام. درک این تقسیم سه‌گانه، مشکل انسان‌ها در نرسیدن به تقوا، کاری که باید برای رسیدن به آن انجام دهند، و اینکه انسان چه موجودی است و رسالتش روی زمین چیست، به آن داستان برمی‌گردد. داستان آفرینش انسان، که در این سوره به شکل خاصی آمده، درس عمیقی در انسان‌شناسی است.

داستان به این آیه ختم می‌شود: «قُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ مِنْهَا جَمِيعًۭا» و «فَمَن تَبِعَ هُدَاىَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ». آدم با گناهی که انجام داد از بهشت رانده شد و دچار حزن و خوف شد. هنگام خداحافظی و تبعید به زمین، این نوید به او داده می‌شود: خداوند برای او هدایت می‌فرستد و با تبعیت از آن، کل این ماجرا پاک می‌شود؛ گویی راه بازگشت به بهشت است. نگران نباش؛ وقتی هدایت می‌فرستم، از آن پیروی کن.

می‌گوید: «فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّى هُدًۭى». وقتی هدایت رسید، از آن پیروی کنید تا خوف و حزن از میان برود. کسانی که کافر باشند نیز گرفتار عذاب می‌شوند.

مقدمه پایان می‌یابد و داستان بنی‌اسرائیل بیان می‌شود. همان هدایتی که وعده‌اش به بشر داده شده بود ـ به زمین بروید و من هدایت می‌فرستم تا از آن پیروی کنید ـ در آمدن پیامبران، به‌ویژه ظهور موسی و آمدن شریعت الهی میان انسان‌ها، مطرح است. این همان هدایتی است که در آن آیات گفته می‌شود با آمدنش و پیروی از آن، همهٔ مشکلات حل می‌شود و خوف و حزنی باقی نمی‌ماند.

این مقدمه زمینه‌ای عمیق برای انسان‌شناسی فراهم می‌کند: مشکل انسان‌ها و مشکل شناختی آنان چیست و چگونه باید حل شود؟ مقدمه حالتی بسیار فلسفی و روان‌شناختی دارد. اگر نباشد، سوره به همان ماجرای ظاهری تبدیل می‌شود: قومی بود، کارهایی کرد و اکنون امت جدیدی ظاهر می‌شود و این هم شریعت آن است.

کتاب و حکمت در دعای ابراهیم

این مقدمه باید فضای ذهنی را آماده کند تا کل ماجرا را عمیقاً بفهمید و معنای شریعت و جزئیاتش را درک کنید. این همان چیزی است که ابراهیم خواست: کسی بیاید و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد. قرار نیست فقط احکام را بدانیم. حکمت در قرآن گویی فهم ریشهٔ احکام است؛ حکیم کسی است که گویی خودش می‌تواند حکم را کشف کند.

حکیم صرفاً کسی نیست که حکم را اجرا کند یا بداند احکام چیست؛ می‌داند چرا این احکام چنین‌اند. اشارهٔ قرآن به احکام در جهت تعلیم حکمت است، نه صرفاً گفتن اینکه احکام، مثلاً وضو، چگونه‌اند. مثلاً جزئیات نماز هیچ‌گاه بیان نمی‌شود، در حالی که نماز قطعاً مهم‌ترین عبادت است. اما دربارهٔ قرض‌دادن و قرض‌گرفتن، یک صفحه و نیم صحبت می‌شود؛ آیه‌ای یک‌صفحه‌ای توضیح می‌دهد چگونه آن را بنویسید. می‌شد یک صفحه هم دربارهٔ نماز توضیح داد. بیان احکام در قرآن به‌شدت جنبهٔ معنوی دارد: معنای حکم، علت آمدنش و ارتباطش با دیگر احکام را درک کنید.

نکتهٔ بسیار واضحی در داستان بنی‌اسرائیل هست: واژه‌های داستان آدم تکرار می‌شوند. نزول شریعت راهی است که خداوند دوباره به سوی بهشت باز می‌کند. در پایان داستان آدم گفته شد هدایت می‌فرستم تا این مشکل حل شود. وقتی بنی‌اسرائیل به ارض موعود می‌رسند، همان واژه‌ها تکرار می‌شود تا شباهت را به یاد آورید. جای دقیق آیه را به یاد ندارم: «فَكُلُوا۟ مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًۭا». همان سخنی است که به آدم گفته شد: با همسرت وارد بهشت شو و هرقدر می‌خواهی بخور.

هنگام تخلف نیز واژهٔ هبوط می‌آید: «ٱهْبِطُوا۟ مِصْرًۭا». سوره از مقدمه استفاده می‌کند؛ گویی این هبوط دوباره است. این افراد به سوی بهشت کشیده می‌شوند، اما دوباره تخلف می‌کنند، تقوا ندارند و آداب عبادت را به جا نمی‌آورند.

چرا نام سوره بقره است و چرا داستان گاو در آن آمده؟ نخست اینکه داستان بنی‌اسرائیل با گاو ارتباط مستقیمی دارد؛ گوساله‌پرستی می‌کردند. طبق روایت خود تورات، تمام تاریخ آنان رقابت میان خداپرستی و بعل‌پرستی است. بعل‌پرستی نوعی شرک خاص است و برای آن خدا مجسمه‌های گاو می‌ساختند. به هر حال، گاو نشانه‌ای خاص از شرک بنی‌اسرائیلی است.

اما می‌خواهم به محتوای اندکی عجیبِ این قطعه اشاره کنم. وقتی نام سوره از جایی می‌آید، دست‌کم آن بخش برای شما برجسته می‌شود. در جایی که به بنی‌اسرائیل گفته می‌شود گاو را بکشند، چه اتفاقی می‌افتد؟ این داستان شرح فوق‌العاده‌ای دارد تا بفهمید چرا شریعتشان این‌قدر سخت شد. حکم نخست این بود که گاوی را بکشند؛ هر گاوی می‌کشتند، حکم را اجرا کرده بودند.

نمی‌خواهند چنین کنند. می‌پرسند گاو باید چه رنگی باشد. رنگ خاصی که پیدا کردنش بسیار دشوار است و بسیار جالب است مقرر می‌شود؛ باز می‌گویند نمی‌دانیم چه کنیم. سه بار رفت‌وبرگشت انجام می‌شود.

سخت‌تر شدن شریعت با مقاومت

نمی‌خواهند گاو را بکشند و به همین دلیل، احکام برایشان سخت‌تر می‌شود. مانند کسی که می‌خواهید او را اندکی به این سو بکشید، اما دستش را محکم به جایی گرفته است؛ باید محکم‌تر بکشید و او باز محکم می‌گیرد. فشار شریعت برای کنده‌شدن این افراد از علایقشان بیشتر می‌شود.

داستان بقره در میان این ماجرا داستان خاصی است. در پایان سوره، از قول مؤمنین گفته می‌شود: «لَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا». مقصود از پیشینیان همین افرادند. شریعتشان سخت شد چون نمی‌خواستند عمل کنند. مدام سؤال می‌پرسیدند و گویی در پاسخ به این سؤال‌ها، چیزهایی برایشان مقرر می‌شد. روند کلی در همین داستان گاو هست.

میل شدید به دنیا و نخواستن خداپرستی، آنان را گرفتار این مشکل کرد: شریعت مدام سخت‌تر شد. در ماجرای مقررات شنبه و ماهیگیری در آن روز نیز کارهایی کردند و این روند ادامه یافت. داستان بقره در این سوره، نکته‌ای بسیار خاص دربارهٔ بنی‌اسرائیل بیان می‌کند.

هرچه دربارهٔ بنی‌اسرائیل در قرآن هست، بنا به روایت موثقی از پیامبر، دربارهٔ ما نیز هست؛ از فضای کلی قرآن نیز این امر بدیهی است. یکی از مهم‌ترین راه‌های خواندن سورهٔ بقره، که همه حتماً باید انجام دهند، این است که دقیقاً پیگیری کنیم آنچه بنی‌اسرائیل گفتند، چه نسبتی با ما دارد. متأسفانه برخی سوره را چنین می‌خوانند: داستان بنی‌اسرائیل است و خداوند می‌خواهد بگوید چقدر بد بودند و چقدر تخلف می‌کردند. خداوند می‌گوید وقتی افراد دارای مرض قلب را به دنبال پیامبری راه می‌اندازیم، چنین می‌شود.

شیعه و سنی در همه‌جا آن روایت معروف را نقل کرده‌اند که پیامبر گفت هیچ چیزی بر سر بنی‌اسرائیل نیامد، مگر اینکه بر سر شما نیز می‌آید. اکنون امتی در وضعیتی هستیم که نباید باشیم، چون همان بلا بر سر ما آمده است. درست است که قرآن هست و وحی جدیدی نمی‌آید، اما بحثِ عهد و محتوای آن همچنان مطرح است. ببینید چقدر در این سوره تأکید می‌شود که شما فرزندان خدا نیستید. با گفتن اینکه مسلمانم، مسلمان نمی‌شوید. عهدی هست: خداپرستی کنید و این کارها را انجام دهید؛ خداوند نیز ولایت شما را به عهده می‌گیرد.

بنی‌اسرائیل گویی دچار این توهم شدند که رابطه‌ای خصوصی با خداوند دارند و خدا از آنان خوشش آمده است. اکنون مسلمانان و شیعیان نیز همین احساس را دارند. بعضی روایاتی جعل کرده‌اند که روایات طینت نامیده می‌شود: طینت شیعه با اهل سنت و دیگر مردم فرق دارد و اینان انسان‌هایی خاص‌اند. این ادعا سورهٔ بقره را نقض می‌کند. هیچ انسان خاصی وجود ندارد؛ عهدها محتوا دارند. امت جدید نیز باید به معاهدات عمل کند و اگر عمل نکند، همان بلا بر سرش می‌آید.

همهٔ آن بلاها بر سر ما هم آمده است. اگر دقت کنیم، ما نیز به نوعی همان سخنان را می‌گوییم. یهود می‌گفتند فقط ما به بهشت می‌رویم و نصارا هم می‌گفتند فقط ما می‌رویم و هیچ‌کس دیگر نمی‌رود. مسلمانان نیز می‌گویند فقط ما می‌رویم. این حرف را تنها عوام نمی‌زنند؛ علمای اصطلاحی نیز چنین می‌گویند. برخی گویی فکر می‌کنند هرکس مسلمان‌زاده باشد و نماز بخواند به بهشت می‌رود.

سورهٔ بقره این را نفی می‌کند. اینکه بگوییم این گروه به بهشت می‌رود و آن گروه نمی‌رود، مطرح نیست؛ همه‌چیز محتوایی است. با ایمان و انجام کار صالح، هرکس و هرجا می‌خواهید باشید، به بهشت می‌روید.

داستان بقره و پیچیده‌شدن حکم

نام سوره از آن قطعهٔ خاص می‌آید که توضیح می‌دهد شریعت چگونه ممکن است سخت‌تر و سخت‌تر شود. در جایی از سوره پرسیده می‌شود آیا می‌خواهید از پیامبرتان سؤال‌هایی بکنید، همان‌گونه که از موسی سؤال شد؟

هنگام نزول احکام، چند حکم به صورت پاسخ به سؤال می‌آید. گفته شده انفاق کنید؛ اکنون می‌پرسند چه انفاق کنیم؟ نمی‌خواهند انفاق کنند. باید تحت تأثیر قرار بگیریم که خداوند، دست‌کم تا زمانی که پیامبر حضور دارد، با مسلمانان آن کاری را نمی‌کند که با بنی‌اسرائیل کرد. جواب بسیار متینی می‌دهد: «قُلِ ٱلْعَفْوَ». در پاسخ دیگر می‌گوید: «قُلْ مَآ أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍۢ فَلِلْوَٰلِدَيْنِ». گویی سؤال اصلی این است که به چه کسی بدهم، نه اینکه چه بدهم.

چرا می‌پرسی چه بدهم؟ اگر می‌خواهی سؤال کنی، بپرس به چه کسی بدهم. فرد می‌خواهد از میان اموالش چیزی بردارد و می‌پرسد کدام را بردارم؛ این‌گونه مسئله به سوی سخت‌شدن می‌رود. به جاهایی که سؤال می‌کنند دقت کنید: مرضی هست که چنین سؤال می‌کنند. این را کنار آیه‌ای بگذارید که می‌پرسد آیا می‌خواهید مانند آن سؤال‌ها سؤال کنید. ظاهراً می‌خواهیم و بعد هم چنین کردند.

شریعت ما نیز گویی شاخ‌وبرگ بیشتری پیدا کرد. بسیاری از احکامی که در رساله‌ها می‌بینید، این‌گونه به وجود آمده‌اند: کسی سؤال عجیب و غریبی پرسیده، پاسخی به او داده‌اند و پاسخ‌ها کم‌کم جمع شده‌اند. شریعتی که بسیار ساده بود، بسیار پیچیده شده است. سوره نامش را از جایی می‌گیرد که پاسخ می‌دهد چرا شریعت آنان سخت و شریعت شما آسان‌تر شد.

نکتهٔ اساسی این است که حکم آنان، مانند کشتن گاو، ساده بود؛ چون نمی‌خواستند انجامش دهند، فشار مدام بیشتر شد. این را گفتم تا دربارهٔ نام سوره نیز چیزی گفته باشم.

به این جلسه، حتی به عنوان بیان کلیات، بیش از حد اعتماد نکنید. می‌شد از زاویه‌های دیگری هم دربارهٔ سوره صحبت کرد. بیشتر میل داشتم مطالبی کلی بگویم که فکر می‌کنم غلط نیست، اما خواندن سوره را به این سخنان محدود نکنید. ممکن است کسی موضوعی کاملاً دیگر را در سوره دنبال کند و از بخش‌های دیگری چیزهای دیگری بفهمد.