او میگوید این اولین جلسهٔ سری جلساتی دربارهٔ سورههاست که با بقره شروع میشود و بیشتر مقدمهای کلی است که بحث را باز بگذارد. بعد از چند کلمه دربارهٔ سورهٔ حمد، ظاهر سورهٔ بقره را میگوید: تأیید برگزیدگی بنیاسرائیل، اعلام امت جدید و تغییر قبله و شریعت جدید. سپس به لایهٔ عمیقتر میرسد: سه گروه مردم و ایمان به غیب، تقوا، مرض دل، حکمت شریعت و داستان گاو.
آغاز سری و سورهٔ حمد
او میگوید قرار است هر یک ماه و نیم دو ماه یک سوره را به ترتیب پیش ببرند و انتظار زیادی از این جلسات نباید داشت، چون به گمان او سورهٔ بقره را در یک ساعت دو ساعت نمیشود روخوانی کرد، چه برسد به صحبت از مفاهیمش. این جلسه مقدمه و راهنمایی کلی است، و ایدهاش این است که به جای بستن بحث، بحثهای باز بماند، مثل تعریف کردن پروژه و ایجاد سؤال بیشتر.
دربارهٔ سورهٔ حمد میگوید مثل یک جور دعای پیش از خواندن قرآن است: کسی که میخواهد کتاب هدایت را بخواند از خداوند هدایت میخواهد، و شاید برای همین فاتحهالکتاب است. قرآن با یکی از کوچکترین سورهها شروع میشود و حمد در نماز پیش از سورهای از قرآن واجب است؛ ولی به نظر او برنامهٔ خواندن قرآن در نماز فراموش شده، و دعوت میکند در نمازهای روزانه لااقل کمی متنوعتر قرآن بخوانند.
او وارد این بحث نمیشود که ترتیب سورهها را پیامبر تعیین کرده یا نه؛ فقط میگوید خیلی مناسب است که حمد اول باشد و بقره با معرفی کتابی شروع شود که تردیدی در آن نیست و هدایت برای متقین است. در ساختار بقره ابتدا سه گروه از مردم معرفی میشوند و بعد داستان آفرینش و هبوط آدم میآید که فعلاً آن را مقدمه مینامد، و متن اصلی سوره از خطاب به بنیاسرائیل شروع میشود.
تأیید برگزیدگی بنیاسرائیل
به گفتهٔ او یهودیان معتقدند خداوند در تاریخی مشخص قوم بنیاسرائیل را انتخاب کرد، با فرستادن موسی آنها را به پای کوه طور برد و میثاقی بست که نمایندهٔ یکتاپرستی باشند و خداوند از آنها دفاع کند؛ ولی یکی از مهمترین مسائل بقره این است که خداوند در قرآن اساس این روایت را میپذیرد؛ فقط اینکه اگر بنیاسرائیل فکر میکنند ابنای خداوندند، این رد میشود.
قرآن این را هم تأیید میکند که خداوند خودش را بر بنیاسرائیل آنطور که بر بقیهٔ مردم ظاهر نشده ظاهر کرده است. خداوند در قرآن خودش را بر انسانهای خاصی ظاهر میکند ولی نه بر یک قوم بزرگ؛ بنیاسرائیل چنان ظهور قدرتی دیدند که حتی خواستند خداوند را آشکارا ببینند، و او میگوید در طول تاریخ چنین چیزی ندیدهایم.
او میگوید تعمداً بحث را از نکتههای مثبت شروع کرد، چون به دلیل دشمنی مسلمانان و یهودیان بعضی بقره را فقط نقد بنیاسرائیل میخوانند. درست است که رفتارهای خوبی ندارند، ولی ارتباط خاصی با خداوند پیدا کردند که بقیهٔ اقوام نداشتند و قرآن این فضیلت را تأیید میکند. شریعتشان بار گرانی بود؛ ممکن است همهٔ آنچه میگویند جزو شریعت واقعیشان نباشد و تحریف هم شده باشد، ولی به نظر او قرآن تأیید میکند که عسر بوده.
اعلام امت جدید و تغییر قبله
محتوای اصلی سوره از نظر او این است که ضمن تأیید برگزیدگی بنیاسرائیل، از آنها خرده میگیرد که آنچه را در برابر معاهده باید انجام میدادند، یعنی یکتاپرستی، انجام ندادند. در معاهدهٔ خداوند با بنیاسرائیل مطمئناً نبوده که قوم دیگری را بعداً انتخاب نکند؛ دوران بنیاسرائیل با ظهور اسلام انگار دارد تمام میشود و میثاق جدیدی با شاخهٔ دیگری از فرزندان ابراهیم، یعنی بنیاسماعیل، بسته میشود. او میگوید در خود سوره صراحتاً بیان میشود که تدارک چنین ماجرایی دیده شده بود، و قرآن منکر این است که این اتفاق فقط چون بنیاسرائیل درست رفتار نکردند افتاده باشد.
نقطهٔ اوج ماجرا، که شاید در مرکز ماجراهای سوره قرار دارد، اعلام تغییر قبله است. او سوره را گزارش تاریخ میخواند: بنیاسرائیل تمرد کردند و پیامبران را میکشتند تا جایی که قصد کشتن عیسی را کردند، نبوت در آن شاخه قطع شده و امت جدیدی ظاهر میشود که انگار به دین ابراهیم برگشتهاند.
او میگوید بقره برای ابتدای قرآن مناسب است، چون جز «یا ایها الناس» اولین خطاب قرآن به بنیاسرائیل است و خداوند طبق قرآن دست ما تا حدود صفحهٔ ۱۶ با آنها حرف میزند. در صفحهٔ ۱۶ برای اولین بار خطاب به ایمانآورندگان میآید و در صفحهٔ ۱۹ آخرین بار بنیاسرائیل مورد خطاباند.
ابراهیم، قبله و شریعت نو
داستان ابراهیم و اسماعیل میآید تا روشن شود که کعبه را خداوند به ابراهیم و اسماعیل دستور داد بسازند و آنها دعا کردند پیامبری ظهور کند. او تغییر قبله را یک جور بازگشت به صفا و صمیمیت دین ابراهیمی میداند که بنیاسرائیل چیزهایی به آن اضافه کرده بودند، و آیهٔ فرمان به تسلیم و پاسخ ابراهیم را فوقالعاده میداند؛ این همان کاری است که ما قرار است انجام بدهیم و نمیشود.
تغییر قبله از صفحهٔ ۲۲ رسماً اعلام میشود و از آنجا امت جدید و رسالت جهانی و شریعت جدید شروع میشود؛ او میگوید نکتهٔ مهم این است که محتوای شریعت هم تغییر میکند و سادهتر میشود. او جملهٔ عیسی در انجیل را یادآوری میکند که شراب نو جام نو میخواهد، و میگوید قرآن هم تأیید میکند که عیسی بخشی از شریعت یهود را نسخ و تخفیف میداد و یهودیها نپذیرفتند.
اولین سخن بعد از این اعلام این است که از صبر و نماز یاری بخواهید، انگار تلویحاً میگوید سختیهایی در راه است. از اینجا تا آخر سوره تقریباً تم اصلی بیان شریعت جدید است و بنیاسرائیل در کار نیستند: احکام جدید یکییکی میآیند، مثل انفاق و جهاد و قصاص و وصیت و روزه و حج و احکام زناشویی و طلاق. حکم صفا و مروه هم در ادامه همین آیات آمده، چون کل حج برنامهٔ بزرگ توبه است و سعی نماد تلاشی است که انسان توبهکار باید بکند.
حج، جهاد و پرسشهای سوره
او میگوید این ظاهریترین چیز بقره است و سوره نیامده که فقط ببینیم چنین اتفاقهایی افتاده. میخواهد جلسات را مثل تعریف پروژه و ایجاد سؤال پیش ببرد: چرا خداوند بنیاسرائیل را انتخاب کرد، چه نیازی به این رسالت هست، شریعت چرا ضرورت دارد و محتوایش چیست. قرآن توضیحالمسائل نیست؛ کتابی است که حکمت یاد میدهد، یعنی ریشهٔ احکام.
به گفتهٔ او حج و جهاد همیشه کنار هم میآیند چون دوای همدیگرند: حج تمرین بیآزاری مطلق است که در آن نباید حتی به یک مورچه آسیب زد، چون اگر شیطان نبود خداوند از انسان زندگی در صلح و آرامش کامل میخواهد؛ ولی چون عدهای نمیگذارند اینطور زندگی پایدار باشد، باید دفاع کنند. در بقره آمده با کسانی که با شما قتال میکنند قتال کنید و تجاوز نکنید، و بازدارندگی در قرآن به نظر او این است که آنقدر قوی باشید که کسی جرأت حمله نکند.
سه گروه و ایمان به غیب
او میگوید شروع بقره تا آخر داستان آدم را خیلی دوست دارد. سوره با تقسیمی جالب شروع میشود: آدمها سه دستهاند، متقین و کفار و کسانی که بیشتر از همه دربارهٔ آنها صحبت میشود، یعنی «الذین فی قلوبهم مرض». وضع متقین و کفار روشن است و گروه سوم توضیح عمیقتری لازم دارد.
اساس تقسیم از نظر او این است که حقایقی پشت پرده است، مثل حضور خداوند و توحید و آخرت. متقین کسانیاند که دارند به سمت آن حقایق میروند؛ گروه دوم آنها را نمیبینند و نمیخواهند ببینند؛ گروه سوم نمیبینند ولی فکر میکنند میبینند، پشت پرده را قبول دارند ولی در پرده هستند. او اینها را منافق نمیداند: منافقین گروهی از جامعهاند که کارهایی میکنند، ولی «الذین فی قلوبهم مرض» را یک آدم تنها هم میتواند داشته باشد، چون مشکل شناختی دارد و حقایق را درک نمیکند ولی قبول دارد. همهٔ ما جزو الذین فی قلوبهم مرض هستیم، که انشاءالله داریم میرویم به سمت متقین.
نماز و انفاق را سادهترین نتایج عملی شناخت غیب میداند: نماز یعنی در شبانهروز لحظههایی را کامل به توجه به خداوند اختصاص دادن، و انفاق یعنی آنچه در مالکیت آدم است را مال خودش ندانستن؛ مال خود بودن چیزی با ایمان به خداوند در تناقض است.
راه تقوا، مرض دل و حکمت شریعت
پرسش عملی او این است که اگر کسی ببیند بیشتر شبیه گروه سوم است چه باید بکند. به گفتهٔ او جواب در آیهای است که با «یا ایها الناس» شروع میشود و میگوید پروردگارتان را بپرستید تا به تقوا برسید؛ یعنی کسی که پردهها کنار نرفته ولی قبول دارد خدایی هست و شریعتی نازل شده، باید عبادت کند، و برای عبادت خدا باید چیزی بگوید و شریعت همین است. تکرار واژهٔ تقوا از اولین سوره تا آخر را به عنوان پروژه به شنونده پیشنهاد میکند.
او میگوید در قرآن موسی به قوم خودش میگوید چرا مرا اذیت میکنید در حالی که میدانید فرستادهٔ خدایم؛ وضع «الذین فی قلوبهم مرض» این است که میدانند و معجزات را دیدهاند ولی در جانشان رسوخ نکرده. اگر بفهمیم این مرض چیست، میتوانیم بفهمیم چرا عبادت این آدمها را متقی میکند و چرا شریعت باید وجود داشته باشد. داستان آدم با آیهٔ هبوط تمام میشود که خداوند میگوید هدایتی میفرستم و هر کس تبعیت کند خوف و حزنی ندارد؛ داستان بنیاسرائیل بیان همین هدایت است.
ابراهیم دعا کرد کسی بیاید که کتاب و حکمت یاد بدهد؛ او حکیم را کسی میداند که احکام را میفهمد و میداند چرا اینطورند، و میگوید قرآن احکام را برای تعلیم حکمت میآورد نه مثل توضیحالمسائل: جزئیات نماز، مهمترین عبادت، گفته نمیشود، ولی برای نوشتن دین یک صفحه و نیم آمده.
نام بقره و پایان بحث
در داستان گاو حکم اول این بود که گاوی را بکشید و هر گاوی را میکشتند حکم اجرا شده بود؛ ولی نمیخواستند، میپرسیدند چه رنگی، و حکم سختتر میشد، مثل کسی که دستش را محکم بگیرند و هر بار محکمتر بکشند. به گفتهٔ او شریعتشان سخت شد چون نمیخواستند عمل کنند.
هر چیزی دربارهٔ بنیاسرائیل در قرآن هست، طبق روایتی از پیامبر که شیعه و سنی نقل کردهاند، دربارهٔ ما هم هست. او میگوید بنیاسرائیل دچار این توهم شدند که با خدا رابطهٔ خصوصی دارند، و مسلمانها و شیعیان هم همین حس را دارند. سوره این را نفی میکند، هیچ آدم خاصی وجود ندارد و همهچیز محتوایی است: ایمان داشته باشی و عمل صالح انجام بدهی، بهشت میروی، وگرنه نه.
او میگوید نام سوره از همین قطعه میآید، و آیهای هست که میپرسد آیا شما هم میخواهید از پیغمبر سؤالاتی بکنید همانطور که امت موسی کردند. جاهایی که سؤال میکنند مرضی هست؛ مثلاً دربارهٔ انفاق میپرسند چه بدهند و جواب میگوید سؤال اصلی این است که به که بدهند. به نظر او خیلی از رسالههایی که میبینید هم از سؤالهای عجیبوغریب به وجود آمده است. در پایان میگوید نمیخواهد بگوید به این جلسه اعتماد نکنید؛ آنچه گفته چیزهای کلی است که به نظرش غلط نیست، ولی میخواهد خواندن سوره به این حرف محدود نشود، و ممکن است کسی موضوع دیگری را در بقره دنبال کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه