خلاصهٔ این جلسه و سپس متنِ کاملِ پیادهشدهٔ سخنرانی در ادامه آمده است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
سورهٔ اسراء سورهای مکی است. دربارهٔ اینکه «اسراء»ی که در آن به آن اشاره میشود همان معراج است، یا مقدمهٔ معراج، یا اصلاً ماجرای دیگری، بحثهایی وجود دارد؛ ولی تقریباً هیچ شکی نیست که این ماجرا در مکه اتفاق افتاده است، و اگر عین معراج نیست، همزمان با معراج است. پس دربارهٔ یک سورهٔ مکی صحبت میکنیم.
فکر میکنم تا حالا هیچوقت، وقتی دربارهٔ یک سوره صحبت کردهام، خیلی بر مکی یا مدنی بودن آن تأکید نکردهام، جز در سورهٔ بقره که مدنی بودنش بسیار مهم است، چون آغازِ اعلام تشکیل جامعهٔ دینی و شریعت است و آشکارا نمیتواند مکی باشد. اسراء به دلایل روشنی سورهای مکی است و مدنی نیست؛ جزو نخستین جاهایی است که انگار بعضی از مسائل در آن مطرح میشود. هرچند نمیخواهم خیلی از این نکته استفاده کنم، فکر میکنم بد نیست بدانید که این سوره در مکه نازل شده است؛ در چه سالی، شاید دقیق نتوان گفت.
از این جلسه، که تکجلسهای است، انتظار زیادی نداشته باشید: قرار نیست همهٔ مسائل داخل سوره روشن شود؛ این جلسه فقط جنبهٔ مقدمه یا پیشگفتار دربارهٔ یک سوره را دارد، تا شاید عدهای تشویق شوند سوره را عمیقتر بخوانند و مفاهیمش را دقیقتر بفهمند. حتی ممکن است مفاهیمی در سوره باشد که ترجیح بدهم در این جلسه به آنها اشاره نکنم و فقط یک خط روشن را بگیرم و توضیح بدهم، تا بتوانم در یک جلسه دربارهٔ سوره صحبت کنم. جلسه را با تعدادی پرسش آغاز میکنم که فکر میکنم به محتوای این سوره ارتباط دارند؛ سپس تقریباً بخشبهبخش، و تا حدودی مثلاً آیهبهآیه، نه اینکه همهٔ آیهها را بخوانیم و دربارهٔ آنها صحبت کنیم، تا آخر سوره جلو میروم. فکر میکنم تنها قسمتی که قرار نیست در آن مستقیماً آیات را بخوانیم همین مقدمه و تعدادی پرسش است که مطرح میکنم. این مقدمه را گفتم چون این پرسشها تا حدی با همین حالوهوای آغاز دعوت به اسلام و نزول قرآن ارتباط دارند.
سؤالها و ابهامها
پیامبر ی جدا از بنی اسرائیل ولی مبلّغ همان دعوت بنی اسرائیل ؟
میخواهم بر جنبههایی تا حدی شگفتانگیز از دعوت پیامبر تأکید کنم که شاید پیشتر نیز در جلساتی، جستهوگریخته، به همهٔ آنها اشارههایی کرده باشم. مجموعهای از ادیان ابراهیمی داریم که همهشان پیش از پیامبر، و در جغرافیایی دیگر، در نسل مثلاً یعقوب و بنیاسرائیل پدید آمدند. اصل آنها دین یهودیت است؛ پیامبران بعد از موسی همان دین موسی را تبلیغ کردند، و مسیحیت هم از جایی به بعد از این ادیان ابراهیمی که آنسو بودند جدا شد و مستقلاً به دین جدیدی تبدیل شد.
یکی از پدیدههای اساساً شگفتانگیز این است که دینی ظهور کرده در جغرافیایی که چندان سابقهٔ ظهور پیامبر در آن وجود ندارد؛ ولی به نوعی انگار در ابتدا اینگونه نیست: وقتی مثلاً سورهٔ قلم نازل میشود، یا نمیدانم سورهٔ مزمل و مدثر، در یکیدو سال اول نزول قرآن، شاید هیچ اشارهای در قرآن نشده باشد به اینکه این وحی ادامهٔ مثلاً وحی به حضرت موسی است. فضای ذهنی خود را ببرید به دوران قدیم، دورانی که خدا خیلی زیاد وجود داشت. در دورانی که خیلی خدا داشتیم، این نکتهٔ خیلی مهمی است که این پیغمبری که در صحرای عربستان دعوتش را شروع کرده است، نهایتاً حرفش این است که خدای من همان خدای آنهاست؛ همانهایی که آنسو کارهایی میکردند. انتظار میرود که اینجا خدایی محلی مثلاً ظهور کرده باشد؛ ولی بعد از دستکم مثلاً سالهای اول وحی، که آن سورههای مثلاً کوتاه جزء سیام و بیستونهم نازل میشود و موضوع بسیار عمدهٔ آنها اتفاقاً مسائل مربوط به معاد است، کمی که میگذرد تاریخ انبیا در قرآن کمکم گفته میشود و این دینی که در عربستان ظهور میکند بهعنوان ادامهٔ سلسلهٔ انبیا نگریسته میشود. در سورهٔ بقره این دیگر خیلی روشن است: آنجا یک شاخه، اسحاق و یعقوب، وجود داشته و این شاخهٔ اسماعیلی است؛ و به هر حال این ماجرا برمیگردد به زمانی که حضرت ابراهیم به اینجا آمده و مسجدالحرام را بنا کرده است.
یک نکتهٔ شگفتانگیز، که شاید ما بعد از هزار و اندی سال خیلی راحت میگوییم «ادیان ابراهیمی» و اینها، این است که جغرافیا عوض شده و دستکم چند قرن، پنجشش قرن، از زمان آخرین کسی که در میان بنیاسرائیل ادعای نبوت کرده گذشته است؛ یعنی در یک تاریخ جداگانه و یک جغرافیای جداگانه پیغمبری ظهور کرده که نهایتاً ادعایش این است که با آوردن یک کتاب جدید راهِ همان انبیای بنیاسرائیل را ادامه میدهد.
این یکی از جنبههای شگفتانگیز دعوت پیامبر است که بدون ارتباط با بنیاسرائیل، بعداً با استفاده از اینکه این شجره به هر حال بهنوعی به ابراهیم میرسد، دعوت مربوط به انبیای ابراهیمی را اینجا تجدید میکند و به نوعی به پایان میرساند. بنابراین با دینی مواجهیم که قرار است در سنت انبیای بنیاسرائیل جای بگیرد. تأکیدم این است که این سوره مکی است؛ و نمیدانم، ولی شاید این یکی از نخستین جاهایی باشد که در قرآن بهشدت بر این نکته تأکید میشود که جایگاه این دین کجاست: دین جدیدی نیست، خدا همان خداست، انبیا همان انبیا هستند، و این کاملاً در ادامهٔ همان سنت انبیاست. هنوز شریعتی نازل نشده است. نماز خواندن به سمت بیتالمقدس شاید از روز اول بین مسلمانها وجود داشته، به معنای نوعی ارتباطداشتن با وحیِ موسی و بنیاسرائیل؛ ولی اینکه در قرآن چقدر سابقه دارد که به این مسئله به روشنی اشاره شود، واقعاً نمیدانم. مهم هم نیست که این نخستین جاست یا چندم؛ به هر حال یکی از نخستین جاهایی است که شاید بر این مسئله بهشدت تأکید میشود. این یک نکتهٔ شگفتانگیز است: این ادعا از پیامبری است که از آن نسل نیست، ولی همان خدا را تبلیغ میکند و همان حرفها و همان مسائل اخلاقی را که آنجا بود دوباره تبلیغ میکند. اینها چیزهایی سؤالبرانگیزند.
تفاوت در شیوه تبلیغ پیامبر با پیامبران گذشته و در معجزه آوردن
دربارهٔ نبوت پیامبر پرسشهایی وجود داشته و دارد که باید دربارهٔ آنها فکر کرده باشیم و جوابی برایشان داشته باشیم. یک نکتهٔ شگفتانگیز این است که انبیای گذشتهای که پیامبر خودش را در آن سنت قرار میدهد، چیزی که ما از آنها شنیدهایم و خود قرآن هم همینطور نقل میکند، معمولاً با معجزاتی میآمدند: موسی که روزانه معجزه میکرد، از این مسیر روزی دهبیستتا مثلاً معجزه میکرد؛ بقیهٔ انبیا هم مثلاً: حضرت صالح شتری از دل کوه بیرون آورده بود، و انواعواقسام رفتارهای معجزهآمیز برای هدایت مردم، برای اینکه مردم به پیامبریِ این فرد ایمان بیاورند. اگر این پیامبر در آن سنت است و آن راه را ادامه میدهد، چرا از این خبرها نیست؟ خیلی هم اصرار میکنند که اگر حرفت راست است، مثل آن انبیا هستی، ادامهدهندهٔ راهِ آن انبیا هستی، خب یک معجزهای بیاور. فهرستی از معجزههای درخواستی در انتهای این سوره آمده است: مثلاً باغی، به آسمان برو، کتابی بیاور، کاری بکن. ما این را نمیفهمیم که چطور تو در سنت انبیا هستی؛ تمام انبیایی هم که در همین قرآن از آنها یاد میکنی همه یکی و صد تا و هزار تا معجزه داشتند، ولی خودت مثلاً یکی هم نمیآوری. به هر حال معجزههای درخواستی هست که با درخواستها خیلی موافقت نمیشود.
معمولاً هم اینطور است دیگر: شما تاریخ انبیا را که نگاه میکنید، یک پیامبری میآید که شیوهٔ کارش این نیست که لزوماً کتاب و شریعت بیاورد؛ دعوتهای اخلاقی و توحیدی و دوری از شرک هست، بهعلاوهٔ اینکه مثلاً معجزاتی با خودش میآورد. و نهایتاً در کلام پیامبری که ظهور میکند، از زمان حضرت نوح که نگاه کنید و همین قرآن را ملاک قرار بدهید، حالا اینکه خود آن سنتها چطور نگاه میکنند، آنها هم نگاه مشابهی داشتند، حرف از تهدید به نزول عذاب هم هست. ولی به نظر میآید که شیوهٔ کار پیامبر خیلی اینگونه نیست. از روز اول پیامبر از مسئلهٔ رستاخیز سخن میگوید. میگویند اولین بار، مثلاً، پیامبر بالای کوهی ایستاد و به مردم گفت: آیا به من اعتقاد دارید که من آدم راستگویی هستم؟ این روایت خیلی معروفی است. گفت: اگر من بگویم الان دشمنی پشت این کوه هست و مثلاً به شما حمله میکند، باور میکنید؟ میگویند: آری. من به شما میگویم که چنین ماجرایی هست: رستاخیزی هست، آنهایی که بدکارند عذاب میشوند، جهنمی هست، بهشتی هست. از روز اول حرف از یک وعدهٔ غایی برای بشر هست؛ خیلی کاری به این ندارد که «من این معجزه را آوردهام، شما اگر این معجزه را ببینید و قبول نکنید، مرا قبول نکنید، مثلاً شما را عذاب میکند»؛ مثل پیامبران دیگر نیست. این هم به هر حال یک تفاوت در شیوهٔ برخورد پیامبر است. من اینها را شگفتانگیز میگویم چون اگر این پیامبر در آن سنت قرار بگیرد، این تفاوتها از کجا آمده است؟ تفاوت جغرافیایی، فترت زمانیِ مثلاً ششصد سالهای که پیش آمده، تفاوت در شیوهٔ تبلیغ: اینها چیزهایی است که ما باید دربارهٔ آنها فکر کنیم.
تفاوت در محتوای تبلیغ
تفاوتهای دیگری هم هست که بخشهایی از آن از اول آشکار است و از جایی به بعد به نوعی آشکارتر هم میشود: مسائل محتوایی. آنهایی که گفتیم مسائل تاریخ و جغرافیا و فرم دعوتکردن بود. اگر این پیامبر در همان سنت است، چرا حرفهایش یک خرده فرق دارد با آن پیغمبران؟ هیچ شکی نیست که مثلاً حضرت موسی اینقدر حرف از رستاخیز و معاد نزده است. اسناد و مدارکش را آوردهام، ولی نمیخواهم در این جلسه خیلی وارد اسناد و مدارک شوم. از نظر آکادمیک یک چیز مسلم است که معادشناسی و آخرتشناسی، به معنای رستاخیز و روز قیامت، تقریباً اصلاً در تورات موجود وجود ندارد؛ و اسناد و مدارک آکادمیک هم برایش هست.
کتاب خیلی خوبی هست که توصیه میکنم، مخصوصاً به کسانی که بحثهای یهودیت را هم میخواهند دنبال کنند و به مسیحیت هم علاقهمندند: «قرآن و کتاب مقدس در آن مایههای مشترک»، از دنیز ماسو، انتشارات دفتر نشر پژوهش و نشر سروری، دو جلد. کارش این است که قرآن را با کتب مقدس دیگر مقایسه میکند. فکر میکنم قبلاً هم، در قسمت مسیحیت، یک بار این کتاب را آوردم و از آن استفادهای کردم. فصلی دارد با عنوان آخرتشناسی، خیلی آکادمیک و خوب؛ دیدگاه بهاصطلاح مشخصی را که دربارهٔ آخرتشناسی، یعنی بازگشت انسان به سوی خدا، در کتب مقدس دیگر وجود دارد، در مقایسه با قرآن میتوانید اینجا ببینید. یک فصل هم با عنوان جهنم دارد و یک فصل هم با عنوان بهشت. ببینید در کتب بهاصطلاح مقدسِ موجودی که یهودیها و مسیحیها پذیرفتهاند — فعلاً بیشتر کار ما دربارهٔ تورات است — اصولاً چقدر مفهوم آخرت و بهشت و جهنم وجود دارد؟ خب این کتاب، اسناد و مدارکش نشان میدهد که تقریباً هیچ.
کتاب دیگری هم هست به اسم «دینشناسی تطبیقی» از آدمی به اسم تیواری؛ قسمتی از بخش یهودیتش مربوط به آخرتشناسی است، «زندگی پس از مرگ». این کتابی است که دربارهٔ همهٔ ادیان بزرگ یکییکی صحبت میکند و سعی میکند سرفصلهای مشابه بردارد و با همدیگر مقایسه کند و اختلافها و تفاوتها را بگوید؛ از ادیان شرقی، مثلاً هندوئیسم و اینها، تا ادیان ابراهیمی هم در آن هست. جملهٔ اولِ «زندگی پس از مرگ» این است: «به نظر نمیرسد که اندیشههای یهودی دربارهٔ زندگی پس از مرگ چندان روشن باشد؛ با وجود این یهودیت آخرتشناسی خاص خود را دارد و بر اساس ما به نظر نمیرسد که معتقد باشد زندگی پس از مرگ جسمانی به پایان میرسد.» اگر دربارهٔ اسلام بخواهید حرف بزنید، اینطور حرف نمیزنید. حالا اگر شما کلاً کتب مقدس را بخوانید، به نظر نمیرسد که زندگی بعد از مرگ وجود نداشته باشد؛ یک جورهایی انگار چیزهایی هست. تورات واقعاً همینطور است؛ یعنی تورات موجود، من حالا فقط خود تورات را نمیگویم، کل کتاب عهد عتیق، شامل اشارههایی شبیه رستاخیز است؛ چیزهایی در آن میتوانید پیدا کنید. مثلاً یکی از معروفترین قطعههای کتاب مقدس، که میشود گفت سندی است که یک جورهایی به هر حال میشود اشارهای به آخرت و رستاخیز در کتاب عهد عتیق پیدا کرد، عبارتی از دانیال نبی است: «هنگامی که جملات زیر را میگویند به داوری و حیات بازپسین اشاره دارد.» حالا این جملهها که شاید روشنترین اشارات کل کتاب مقدس دربارهٔ آخرت است: «بسیاری از آنانی که در خاک زمین خوابیدهاند بیدار خواهند شد؛ اما اینان به جهت حیات جاودانی و آنان به جهت خجالت و حقارت جاودانی.» یک جوری شبیه مسئلهٔ حشر و مثلاً رستاخیز است. «حکیمان مثل روشنایی افلاک خواهند درخشید و آنانی که بسیاری را به راه عدالت رهبری مینمایند مانند ستارگان خواهند بود تا ابدالآباد.» یک جور به جاودانگی هم اشاره میکند.
مسیحیت آخرتشناسی خیلی روشنتری داشته و دارد. من اصلاً نمیخواهم الان خیلی روی این تأکید کنم که کتاب مقدس واقعاً فقط همین چند عبارت را دارد؛ آیا عبارتهایی وجود داشته که حذف شده؟ فقط میخواهم اینجا این مسئله را مطرح کنم که هیچ شکی نیست که در کتاب مقدس، به معنای آنچه الان دست ماست، یعنی عهد عتیق ما، آخرتشناسی روشنی نداریم؛ خیلی حرف از رستاخیز و مثلاً بهشت و جهنم نمیبینید. خب دو تئوری میتوانید داشته باشید که این را توجیه کنید.
بگذارید یک نکتهٔ آکادمیک دیگر هم بگویم؛ اینها چیزهایی بهاصطلاح تثبیتشده است. در هر کتاب بهاصطلاح تطبیقیِ میان مثلاً اسلام و یهودیت و مسیحیت نگاه کنید، یکی از اختلافات عقیدتی بین قرآن و کتاب عهد عتیق، نه از لحاظ شریعت و احکام و آداب و اینها، عدم حضور شیطان در عهد عتیق است. شما تقریباً اصلاً مفهوم معادل ابلیس و شیطان را در عهد عتیق نمیبینید. اینها سؤالبرانگیز است، و دو جواب میتوانید به آن بدهید. یک جواب، جوابی که ما مسلمانها میتوانیم بدهیم، این است که ما قبول نداریم این کتاب عهد عتیق کتاب خیلی اصیلی باشد، و تحریف شده است؛ بعضی از مفاهیم از آن حذف شده؛ مثلاً فرض کنید به جای ابلیس چیز دیگری نوشتند، حالا یا یادشان نمانده یا به دلیلی تحریفش کردند؛ مسائل مربوط به آخرت هم در آن بوده و حذفش کردند. فکر میکنم برخورد معمولِ استانداردشان خیلی ساده است: هر جا اختلافی پیدا شود، خیلی راحت میشود گفت خب تحریف شده است. معمولاً مسلمانها نسبت به کتب مقدس مسیحیها و یهودیها خیلی احساس راحتی میکنند؛ هرچه دلتان بخواهد میگیرید. شما میگویید که در آن کتاب چنین چیزهایی بوده؛ کجاست؟ میآیند، خب، حذفش کردند. اگر هم چیزی که هست خلاف است، میگویم اضافهاش کردند. اینهمه حذف و اضافه؛ خب، شما یک تئوری دارید که ممکن است درست باشد، ولی اولاً از نظر آکادمیک پذیرفته نیست، برای اینکه اگر میگویید چیزی حذف شده، باید کمی دلایلی بیاورید دیگر؛ همینطور نمیشود. اصلاً یک نسخهای بیاورید که در آن اشاره به این چیزها هست؛ بعد بگویید خب ببینید در فلان نسخهٔ رونویسیشده، در فلان جا، این مفهوم بوده، اینجا نیست؛ ما آن را قبول داریم.
مثلاً من میگویم حافظ مارکسیست بوده، و دربارهٔ هیچ نسخهای هم ندارم که بگویم این چرا مارکسیست بوده. مثل شاملو که — خدا بیامرزد — مقدمهای نوشته بود دربارهٔ دیوان حافظی که تفسیر کرده بود، که حافظ و کلاً ملحد و کافر و هر چیزی که دوست داشت؛ و مجموعهای از چیزهایی را هم که در دیوانش بود و با دیدگاهش تطبیق داشت بهعنوان شواهد آورده بود. حالا شما هزار تا بیت هم میتوانید بیاورید که با این حرفی که او میزند نمیخواند؛ و خب حالا آنها را هم احتمالاً اضافه کردهاند، یا ما بد میفهمیم؛ از این حرفها راحت میشود. ولی اینها حرفهایی نیست که خیلی پذیرفته شود، مگر اینکه اسناد و مدارک ارائه کنید.
نکتهٔ اولی که میخواهم بگویم، دربارهٔ سست بودن این برخورد که همهٔ این اختلافات محتوایی نتیجهٔ تحریف است، این است که اولاً اسناد و مدارکی نداریم که این تحریف را نشان بدهد، و یک ادعای صرف پذیرفتنی نیست؛ مگر اینکه مثلاً بگوییم در قرآن مشخصاً به چنین چیزی اشاره شده باشد؛ یعنی دلیل تاریخی نداریم، ولی به طریقی از طریق قرآن مثلاً استناد میکنیم.
نکتهٔ دیگر، بهغیر از سند و مدرکی نداشتن: من میتوانم باور کنم که مسئلهٔ رستاخیز به طور تمثیلی یا به طور اجمالی در تورات یا عهد عتیق وجود داشته، یک چند جایی به آن اشاره شده بوده و حذف شده. ولی واقعاً من هیچ انگیزهای پیدا نمیکنم که چرا علمای مثلاً یهود این کار را کرده باشند. برای اینکه علمای یهود شأن اسماعیل را پایین آورده باشند و شأن اسحاق را بالا آورده باشند، انگیزه میتوانم پیدا کنم؛ انگیزههایی آنجا وجود دارد، منافعی در آن هست، اصلاً ممکن است زمین بیشتری به آنها برسد. ولی حذفکردن آخرت؟ کی باور میکند که یکی نشسته باشد بخشهای مربوط به آخرت را حذف کرده باشد؟
نکتهٔ اساسی، که نهایتاً میخواهم اینجا دیگر توقف کنم و زیاد استدلالهای متنی نیاورم، این است که روی این توافق کنیم: حداکثر، این تئوری اگر درست هم باشد، شما میتوانید باور کنید که چند جایی اشاره شده بود. مثلاً کسی میتواند معاد را از قرآن دربیاورد؟ یعنی اگر آیات مربوط به آخرت را بخواهید حذف کنید، از این کتاب احتمالاً شاید ۱۰ برگ باقی بماند. میخواهم بگویم تفاوتی بین قرآن با تورات و کتاب مقدس وجود دارد. اگر قبول نکنید که اصولاً تورات در صدد این نبوده که خیلی حرف از رستاخیز بزند، دستکم این را — فکر میکنم با همین حرفهایم تقریباً ثابت کردم — که اگر هم حرفی زده، خیلی مختصر بوده که قابل حذف بوده است. اینطور نیست که پیام اصلی مثلاً تورات در کنار توحید، معاد بوده باشد؛ مگر میشود چنین چیزی را بعداً حذف کرد؟
پیشتر به اختلاف تاریخی فریسیها و صدوقیها اشارهای کردهام. اتفاقاً یک سند و مدرک بر اینکه در مکتوبات بنیاسرائیل خیلی به رستاخیز اشاره نشده بود این است که قدیمها، وقتی اختلافات فرقهای میان یهودیها پیش آمد، این دو فرقهای که اصلاً جدا شدند، صدوقیها کسانی بودند که شدیداً متکی به متن تورات بودند و سنت شفاهی و این حرفها را خیلی قبول نداشتند؛ خیلی اهل کتاب بودند در واقع؛ از آن نوع فرقههایی بودند که به زبان عبری میگفتند «کفانا کتاب الله»؛ حدیث و نمیدانم این چیزها خیلی برایشان معتبر نبود. اینها به معاد اعتقاد نداشتند، برای اینکه میگفتند کو سند و مدرک کتبی؟ نداریم برای وجود معاد. فریسیها که اکثریت بودند به معاد اعتقاد داشتند، نه با استناد به کتاب، با استناد به سنت شفاهی.
ادعای خودم را کمی روشن کنم: ادعای من واقعاً این است — نمیخواهم این را ثابت کنم — همان چیزی که توافق کردید و شما هم همه قبول کردید برای من کافی است: اینکه به این شکلی که قرآن معاد را مطرح میکند، که شاید نصف قرآن دربارهٔ مثلاً معاد صحبت میکند، مستقیم و غیرمستقیم، در تورات مطلقاً اینطور نبوده است. اگر هم هیچ اشاراتی بوده، اشاراتی بوده که بعضیها حتی شک کردهاند در اینکه چنین چیزهایی وجود داشته، یا اینکه اگر این چیزهایی که وجود دارد دربارهٔ رستاخیز صحبت میکند. قطعاً در پیام همهٔ انبیا معاد به طور اجمالی وجود داشته، برای اینکه اصلاً معاد با توحید قابل تفکیک نیست؛ شما نمیتوانید موحد باشید، یعنی به خدا اعتقاد داشته باشید، به توحید اعتقاد داشته باشید و به عدالت مثلاً در جهان معتقد نباشید، به اینکه پاداش و کیفری هست معتقد نباشید؛ همانقدر که آن فطری است، این هم فطری است. بنابراین محال است که پیغمبری آمده باشد و حرف از پاداش و کیفر و اینها نزده باشد؛ ولی معنایش این نیست که حرف از رستاخیز به طور قطع زده باشد، یا اگر از رستاخیز زده، از بهشت و جهنم زده باشد، یا اگر زده باشد، وارد جزئیات شده باشد. فکر میکنم در سنت شفاهی انبیا اشاره به معاد و رستاخیز و اینها بوده؛ ولی بحثی که الان داریم، تفاوت بین کتابهاست. میتواند در سنت شفاهی یهود، همانطور که یهودیها خودشان به این سنت شفاهی استناد میکنند، مسئلهٔ معاد به طور اجمال وجود داشته باشد و در کتاب خیلی قید نشده باشد. همینطور مسئلهٔ شیطان: غیبت شیطان در کتاب عهد عتیق و بعد فراوانیاش در کتاب عهد جدید، فکر میکنم مسئلهای مثلاً پذیرفتهشده از نظر تطبیقدادن این دو کتاب با همدیگر است؛ و اینکه به هر حال شیطان، ابلیس، این مفهوم ابلیس در قرآن هم به معنای خیلی روشنی دربارهٔ آن صحبت شده است.
پس ما اینجا از اختلافات محتوایی هم داریم حرف میزنیم که به نوعی شگفتانگیز است: پیامبر حرفهایی میزند، اجمالها را تفسیر میدهد، بهشدت و به طور مبسوط از آخرت صحبت میکند، در حالی که به نظر میآید دستکم در سنت مکتوب پیامبران بنیاسرائیل چنین تفسیرهایی و چنین تأکیدهایی وجود نداشته است. همینطور، بهعنوان یک مفهوم جزئی، مفهوم نیروی شر در جهان و آن عاملی که شر را پیش میبرد، بهعنوان ابلیس یا شیطان و شیاطین، در قرآن مثل انجیل، مثل کتاب عهد جدید، مطرح است. دلیل خیلی واضحِ اصرار کسانی که میگویند این تفاوتها نتیجهٔ تحریف است، این است که تصورشان یک جورهایی این است که خب خداوند هرچه به ما گفته باید به آنها هم گفته باشد؛ یعنی یک جوری ثبات: پیامها باید ثابت باشد، نمیشود خداوند برای بشر پیامهای متفاوت آورده باشد.
نکتهای که اینجا وجود دارد و خیلی مهم است و من میتوانم از آن بهعنوان استدلال استفاده کنم، این است که هیچ شکی در تفاوت شریعت اسلام با شریعت یهود نیست؛ این را شما میتوانید از قرآن استخراج کنید، که این شریعت همان شریعت نیست. بنابراین فقط یک قدم باید بردارید تا آن استدلال عقلی را کلاً از بین ببرید: اگر خدا میتواند شریعت دیگری به مسلمانها داده باشد، خدا میتواند بعضی از عقایدی را که برای آنها شرح نداده برای مسلمانها شرح داده باشد. ما که نمیگوییم به آنها حرف غلطی زده شده؛ مسئله این است که بعضی از حرفها کمتر به آنها گفته شده و برای مسلمانها با تفصیل بیشتری. اگر شریعت میتواند تکامل پیدا کند یا تغییر کند، شیوهٔ بیان عقاید هم میتواند داشته باشد؛ این خیلی دور از ذهن نیست. اگر اولی را بپذیری، دومی را هم بهراحتی میپذیری.
خب این را قبول دارید که اینجا یک سؤال هست: به هر حال چطور ممکن است؟ این پیامبر در جغرافیای جدید آمده، فرم تبلیغکردنش تفاوتهایی دارد، معجزه نیاورده، حرفهایش هم یک خرده حرفهای متفاوتی است؛ ولی انگار اصراری وجود دارد که این ادامهٔ همان سنت انبیای بنیاسرائیلی است.
ادعای تغییر در شیوه دخالت خداوند در امور انسانها
اینها دیگر دربارهٔ ویژگیهای وحی در زمان پیغمبر نیست. یکیاش اینکه ادعایی وجود دارد در مثلاً عرفان ما و در بعضی از، به هر حال، مسائل کلامی ما. خیلی مختصر من بگویم: شما در قرآن میبینید که پدیدههایی وجود دارد مثل طوفان نوح، از بین رفتن و عذابشدن اقوام وقتی تخطی و تخلف میکنند، و یا حتی پدیدهای مثل مسخشدن در قرآن هست: آدمهایی به دلیل اینکه گناه میکنند تبدیل به مثلاً حیوانات میشوند. خب یک ادعایی در عرفان ما وجود دارد که بعد از پیامبر آخرالزمان دیگر این پدیدهها اتفاق نمیافتد و دلایلی دارند که چرا اینطور است. واقعاً این درست است؟ نیچه ادعای معروفی کرده، جملهای که شاید همه شنیده باشید؛ میگوید خدا مرده است.
منظورش چیست؟ منظور نسبتاً روشنی دارد، ولی حالا اگر همینطوری یک خرده راحت بخواهیم صحبت کنیم، این است که اصلاً آن خدایی که شما در تورات و انجیل، در کتاب مقدس، میبینید که اینقدر کار میکند و در همه چیز دخالت دارد، به نظرم دیگر دخالتی ندارد؛ یک جوری مرده؛ نه به معنای بودن و نبودن، به معنای اینکه دیگر انگار فعال نیست؛ برای همین نمیگوید خدا وجود ندارد، میگوید خدا مرده است. خب زنده بود، حی بود و جواب آدمها را میداد؛ کسی اشتباه میکرد تبدیلش میکرد به حیوانات؛ ولی این پدیدهها به نظر میآید دیگر وجود ندارد. این راست است؟ این پرسش در سطح آن سه پرسش دیگر که مستقیماً دربارهٔ ویژگیهای پیامبر ماست نیست؛ ولی آیا واقعاً اینطور است که یک جور عذابهایی، مثلاً، بعد از پیامبر از بشر رفع شده باشد؟ مستقل از نیچه، عرفای ما هم از این حرفها زدهاند؛ میگویند که مثلاً مسخ دیگر بعد از پیامبر آخرالزمان اتفاق نمیافتد. حالا من نمیدانم میافتد یا نمیافتد؛ ندیدهام. ممکن است بعضی از این حیواناتی که ما میبینیم مسخشده باشند، ولی ما آن لحظهٔ مسخشدنشان را ندیده باشیم.
سیر از مسجدالحرام به مسجدالاقصی، محتوای اصلی سوره
سورهٔ اسراء به وضوح چنین محتوایی دارد. پیامبری که الان در مکه است و به او وحی میشود و قرآن را در واقع برای مردم میخواند و خودش میداند که در سنت آن انبیا قرار دارد، در یک شبی، سوره اینطور شروع میشود، خداوند او را از این مکان جغرافیایی دوری که ظاهر شده، از مسجدالحرام به مسجدالاقصی، به محل آن پیامبران قدیمی میبرد تا چیزهایی را به او نشان بدهد. انگار قرار است پیغمبر، که کلیات خیلی چیزها را میداند، خیلی چیزهایی را که آنجا اتفاق افتاده ببیند و خودش را بهعنوان ادامهٔ آن سنت ببیند. بعضی از جزئیات اتفاقهایی که برای آن قومها افتاده، تاریخ آنجا و هر پدیدههایی که آنجا بوده، چیزهایی است که قرار است به او نشان داده شود؛ مثل اینکه اسراء یک جور وصلکردن این دعوت جدید است و پیغمبر قرار است خودش انگار مستقیماً ببیند که این چطور ادامهٔ همان چیزهای دیگر است. کلیات را میداند، اما خیلی جزئیات را انگار قرار است در این اسراء ببیند.
پیغمبر دارد سیر داده میشود؛ یک سیری از این جغرافیا و این محیط فرهنگی به آن محیط فرهنگی که در واقع از نظر فرهنگی متعلق به آنجاست، نه این جغرافیا. یک جوری دارد این جغرافیا به آن جغرافیا وصل میشود و به معنای واقعی کلمه یک جوری از لحاظ فرهنگی این دو یک چیزند. این چیزی است که در یک شبی قرار است پیغمبر انگار ببیند: قرار است اتصال وحیای را که به او میشود، اتصال مکتبی را که دارد تبلیغ میکند، اتصال قرآن را به آنچه در مسجدالاقصی بوده و به آن سلسلهٔ طولانی انبیا که آنجا بودند، در واقع ببیند. محتوای سورهٔ اسراء، که با همین آیه شروع میشود و همین اسم را هم به خودش گرفته، این است؛ و تصور من این است که قرار است با خواندن سورهٔ اسراء همین اتفاق برای ما بیفتد. یعنی همانطور که پیغمبر در اثر اسراء، اسراء واقعی به معنای آن حرکت فیزیکی، حالا به هر طریقی که صورت گرفته، این دعوت را در متن دعوتهای گذشته دید و آن آیات الهی را که آنجا بود مشاهده کرد، ما هم وقتی سورهٔ اسراء را میخوانیم در واقع یک جوری دچار اسراء میشویم؛ یعنی ما این سنت جدید را در بطن آن سنت قدیم قرار است یک جوری مشاهده کنیم. این محتوای کلی سورهٔ اسراء است. تا حالا همیشه اینطور بوده که اسم سوره خیلی متناسب با محتوای سوره بوده است؛ حالا از اول دارم اشاره میکنم که اصلاً این سوره، سورهٔ اسراء است: اسراء پیغمبر و اسراء ما به تبع پیغمبر؛ یعنی خود همین سوره انگار آن عمل را انجام میدهد.
فسادهای دوگانه بنیاسرائیل و وعده آخرت آنها
بعد از آیهٔ اول، یکی از چیزهایی که شاید پیامبر در اثر اسراء به او نشان داده شده و به ما دارد عرضه میشود، بخشی از تاریخ بنیاسرائیل است: بنیاسرائیل چگونه کارشان خاتمه پیدا کرد. در ابتدای سورهٔ اسراء شما این را میخوانید که بعد از همین آیهٔ اسراء به حضرت موسی کتابی داده شد که هدایت برای بنیاسرائیل بود و محتوای اصلی این کتاب توحید بود. یک امتیاز به نفع من: حرفی از معاد نیست. «هُدًۭى لِّبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا۟ مِن دُونِى وَكِيلًۭا»؛ اصولاً تمرکز شدید کتاب تورات و دعوت حضرت موسی روی توحید بود. این چیزی است که همین الان هم تورات موجود را بخوانید همین را میفهمید: همه چیز در خدمت یکتاپرستی است. «ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ»: اشاره میشود که از نظر تاریخی اینان در واقع کسانی هستند که همراه نوح حمل شدند.
حالا این قطعه از تاریخ بنیاسرائیل را شما اینجا میبینید: میگوید که به بنیاسرائیل در کتاب اینجوری اعلام شد که شما دو بار در زمین فساد میکنید و هر بار مجازات میشوید. یک بار، وقتی که فساد میکنید، ما بندگانی را که «أُو۟لِى بَأْسٍۢ شَدِيدٍۢ» هستند، زورمند و یک خرده خشن، بر شما مسلط میکنیم، علیه شما برمیانگیزیم؛ «فَجَاسُوا۟ خِلَٰلَ ٱلدِّيَارِ»: اینان درون خانههای شما را جستجو میکنند؛ «وَكَانَ وَعْدًۭا مَّفْعُولًۭا»: این چیزی است که وعدهای است که انجام میپذیرد و پذیرفته. وعدهٔ دوم این است که یک بار دیگر، حالا بعد از آن وعدهٔ اول، مجدداً به شما نعمتهایی میدهیم، اموال و بنین و اینها، و دوباره جمعیت زیاد میشود و قدرت پیدا میکنید، تا یک بار دیگر، وقتی «جَآءَ وَعْدُ ٱلْءَاخِرَةِ»، وقتی آن وعده، یا وعید، آخر دوم سر رسید، «لِيَسُۥٓـُٔوا۟ وُجُوهَكُمْ»؛ یعنی یک جوری اندوهگینشدن؛ یک چنین مفهومی در واقع در آن هست. «وَلِيَدْخُلُوا۟ ٱلْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ»: منظور از مسجد همان مسجدالاقصی و آن محل عبادتی است که در اورشلیم وجود داشت، مثل همانهایی که دفعهٔ اول در واقع وارد شدند؛ «وَلِيُتَبِّرُوا۟ مَا عَلَوْا۟ تَتْبِيرًا».
میخواهم یک بحث تاریخی کوچک بکنم دربارهٔ اینکه این دو وعده به چه چیزهایی اشاره میکنند، برای اینکه یک ابهام یک خرده ناجور را که الان بعضیها در ذهنشان دارند از بین ببریم؛ ولی زود میخواهم به محتوای خود سورهٔ اسراء برگردم و خیلی روی این مسائل تاریخی تأکید نمیکنم. اینکه بعضیها فکر میکنند این وعدهٔ دوم هنوز عملی نشده و این برتریجویی دوم همین کاری است که اسرائیلیها الان کردهاند و فلسطینیها را بیرون کردهاند، و قرار است که مثلاً یک جوری این وعدهٔ پیروزی فلسطینیها باشد، آدم وقتی دوست دارد یک چیزهایی صورت بگیرد باید یک حد و حدودی برای خودش قائل باشد که هر چیزی را، به هر شکلی که شد، مثلاً با قرآن توجیه نکند. یک ذره شما به این متن نگاه کنید: اولاً اصلاً مسجدی الان وجود ندارد؛ در اورشلیم، مثلاً، آن عبادتگاه دیگر وجود ندارد. بعد، به وضوح هر دوتای این لشکریانی که آمدند تبهکارند و مسجد خراب میکنند. مثلاً فرض کنید حالا یهودیها ده سال دیگر مسجدشان را ساختند و مسلمانها بخواهند بروند مسجد آنها را خراب کنند و مثلاً یک جوری ویرانی به بار بیاورند.
بگذارید یک چیز خیلی ساده بگویم: دو بار این مسجد خراب شده؛ از نظر تاریخی هیچ شکی وجود ندارد که دو بار این مسجد خراب شده. خب دو بار هم اینجا حرف از این است که مسجدتان خراب میشود. اینکه دفعهٔ سوم، اگر قرار است دوباره مسجدی ساخته شود و خراب شود، حالا اگر هم این اتفاق بیفتد، ربطی به این ندارد. یک بار بابلیها حمله کردند، مسجد را تخریب کردند و مردم را اسیر کردند و با خودشان به بابل بردند؛ این دوران اسارت بابلی است که در تاریخ یهود وجود دارد و در اسناد و مدارک تاریخیِ خارج از عهد عتیق هم تثبیت شده است که چنین اتفاقی افتاد. کوروش، پادشاه، اینان را از آنجا نجات داد، بردشان و به آنها کمک کرد و دوباره معبد ساختند؛ و دفعهٔ دوم رومیها این کار را انجام دادند، در سال ۷۰ میلادی، که دیگر کار یهودیها، به نوعی بنیاسرائیل، در سرزمین فلسطین به آخر خودش رسید.
این دو دفعه را که ما میبینیم: دفعهٔ اول مسئلهٔ اسیرگرفتن است؛ عبارتی که در قرآن در توصیف دفعهٔ اول آمده میگوید «فَجَاسُوا۟ خِلَٰلَ ٱلدِّيَارِ»: خانهها را میگردند. دنبال چه میگردند؟ دنبال آدمها میگردند؛ خانهها را بازرسی میکنند برای اینکه آدمها را دستگیر کنند، ببرند، برده، اسیر بگیرند. دفعهٔ دوم میگوید که همه چیز را رومیها تخریب کردند؛ دفعهٔ دوم هم همین است که اینجا به وضوح نوشته «وَلِيُتَبِّرُوا۟ مَا عَلَوْا۟ تَتْبِيرًا»، یعنی دو چیز تاریخی روشن وجود دارد. این توصیفها هم کاملاً منطبق است و به وضوح هم به آدمهای تبهکار اشاره میکند؛ نمیگوید که اینها آدمهای خوبی بودند که این کارها را کردند. همهٔ اینها روی هم، به نظر من، یعنی متن و تاریخ و همه چیز با همدیگر تطبیق میکند.
بگذارید فقط آن نکتهٔ آخر را بگویم؛ آن قسمت فاجعهآمیزش: اصلاً ماجرای این آیاتی که اینجا نقل میشود، اساسش این است که اصلاً دیگر بنیاسرائیل، یهود، کارشان تمام شد از نظر خدا؛ این وعدهٔ آخره به یک معنایی اینهاست. حالا من یک خرده در مورد این بیشتر توضیح میدهم. با ماجرای تصمیمی که برای قتل مسیح گرفتند و حملهٔ رومیها، یک جوری تاریخ بنیاسرائیل از نظر خدا به انتهایش رسید. یعنی اینکه شما بگویید این قوم هنوز یک چیزهایی به آنها وعده داده شده که باید به تحقق برسد، به رسمیتشناختن قوم بنیاسرائیل بهعنوان قومی که هنوز مثلاً خداوند با آنها ارتباط خودش را ادامه میدهد، حالا گفته که در سال دو هزار و خردهای میلادی یک اتفاقی برایتان میافتد، اصلاً اینطور نیست. یعنی فرهنگ قرآنی، حالا یک خرده بیشتر توضیح میدهم، این است که این تمام شد، دیگر تاریخ بنیاسرائیل تا اینجاست؛ همان زمانی که بنیاسرائیل، بهعنوان آن قوم برگزیدهٔ خدا، مسیح را رد کردند.
نکتهٔ خیلی اساسی این است که اصلاً چه ربطی بین این اسرائیلیها با بنیاسرائیل هست؟ اینها بنیاسرائیل نیستند، اینهایی که اینجا آمدهاند؛ هر کسی بیاید اسم خودش را بگذارد یهودی و اسرائیلی. اینها اصلاً از نظر نژادی آدمهای دیگریاند؛ این اشکنازیها که اکثریت دارند در اسرائیل، اینها را کی میگوید که از ذریهٔ ابراهیم هستند؟ اینها همه از آنهاییاند که از اوکراین بلند میشوند و مثلاً میروند در اسرائیل؛ روسها، لهستانیها؛ اینها الان ذریهٔ ابراهیم نیستند. میخواهم بگویم این حرف که ظاهراً یک جوری مثلاً به نفع فلسطینیهاست، به نظر من این تفسیر عجیبوغریب از این آیات به شدت به نفع اسرائیلیهاست؛ چون اولاً آنها دوست دارند بگویند این اسرائیلی که تشکیل شده یک جوری مربوط است به همان ماجرای مثلاً قوم برگزیده و اینها، در حالی که اصلاً ربطی ندارد، حالا این ماجرای سیاسی که پیش آمده؛ نه نژادشان آن است، نه از نظر خداوند مثلاً این تاریخ اینقدر ادامه دارد. بگذریم. به هر حال این ادعاها آنقدر به نظر من روشن است که این از نظر تاریخی به چه چیزی اشاره میکند، این دو واقعهٔ تاریخی کی اتفاق افتادند، جای بحث کردن ندارد.
یکی هم اینکه: حالا اینها باید بزنند و خراب کنند؛ لزوماً خرابکردنِ خالی هم، خب، چیز بدی نیست؛ دستور داشتند هر جا رسیدند، که کارگاههای بتپرستی بود، آنجا بزنند و خراب کنند. آره. اولاً عباد را در قرآن باید بروید ببینید چگونه استفاده میشود؛ به وضوح دربارهٔ اشرار هم استفاده میشود. شما حداقلش سه چهار نمونهٔ خیلی واضح دارید؛ مثلاً فرض کنید این شیطان عباد خدا را گمراه کند، یا مثلاً در سورهٔ یاسین عیناً واژهٔ عباد برای آدمهای تبهکار. عباد به معنای تکوینی دیگر، ما همه بندگان خدا هستیم، هیچ معنایی ندارد. ببینید فقط نکتهاش این است: در حال کارگزاری هستند، آدمهای بدی هستند؛ یعنی خدا اینجا انگار یک جوری دارد تأکید میکند که میگوید ما اینها را اصلاً برانگیختیم که این کار را بکنند؛ قرار است که این اتفاق برای بنیاسرائیل بیفتد، و تخریب مسجد.
فرض کنید مسجدالحرام بتخانه بشود؛ مسجدالحرامی که الان، بنا به شریعت اسلام، قبلهٔ عالم است. اگر یک نفر برود مسجدالحرام را تخریب کند، میتواند آدم خوبی باشد؟ بتها را میتواند ببرد بیرون؛ اصلاً این هیچ معنی ندارد. آدمی که آمده اورشلیم، این معبد را تخریب کرده، در زمانی که این معبد واقعاً کعبهٔ دنیاست و هنوز مسجدالحرام رسمیت پیدا نکرده، چگونه ممکن است چنین آدمی به دستور خدا این کار را کرده باشد؟
خب بیایید، من میخواهم زود از این بحث تاریخی خلاص شوم. به هر حال فکر میکنم خیلی واضح است که به دو ماجرای تاریخی در قوم بنیاسرائیل اشاره میکند؛ و اصرارم این است که از متن قرآن اینجوری استنباط میشود که این حرفهایی بود که دربارهٔ قوم بنیاسرائیل و عاقبت قوم بنیاسرائیل در تورات گفته شده بود. ببینید، وقتی میشنوید که تورات کتابی است برای هدایت بنیاسرائیل، من اصرار دارم بگویم این وعدهٔ آخره، که اینجا با این لفظ آمده، آخرتِ اینهاست؛ این قوم آخرش انگار به اینجا میرسد. همانطور که بشریت یک آخرتی دارد، آخرت بشریت این است که خب بشر کارش تمام میشود؛ اگر کل بشر یک قوم باشد، قوم در یک جایی کارش تمام میشود و دوباره رستاخیز میشود؛ قوم بنیاسرائیل، بهعنوان یک پدیدهٔ تاریخی، قومی که برگزیده شدند، این پایان کارِ آن است. این یک چیزی مثل وعدهٔ معاد است، که مثلاً فرض کنید به کل بشریت داده میشود؛ این یک جور لوکال است، مثل پایان کار برای یک قوم.
ببینید در تورات، همانطور که الان هست و به نظر میرسد که خیلی هم تحریفشده نباشد، وعدههایی به بنیاسرائیل داده میشد دربارهٔ سرزمینی که شیر و عسل در آن جاری است، که منظور فلسطین بود؛ یک جور در واقع شباهتی دارد به وعدههای بهشت؛ و یک جور در واقع قالبهای عذابهای زمینی که به اینها به طور مداوم میرسید؛ و این دو ماجرا ماجراهای اصلی کل قوم هستند؛ ولی گروهگروهشان هم به طور مداوم در حال عذابشدن بودند. و این تطبیق میکند با این حرف که اصولاً تورات هدایت بنیاسرائیل یک چیز لوکال است.
اولین نکته این است: من یک مجموعه پرسش مطرح کردم دربارهٔ اینکه تفاوتهایی وجود دارد میان قرآن و مثلاً دعوت انبیای بنیاسرائیل و مثلاً تورات. نکتهٔ اولی که باید روی آن تأکید شود این است که تورات و کلاً دین یهود یک دین لوکال است، برای یک قوم، با تاریخ مصرف مشخص؛ بنابراین باید انتظار داشته باشید که اگر دینی بیاید که حالت خاتمیت داشته باشد، وضعیتش با آن از یک جهاتی فرق کند؛ تفاوتهایی باید ببینید که نتیجهٔ خاتمبودن این دین است. آن برای یک قوم است و در یک تاریخ مشخص؛ این برای همهٔ انسانهاست، برای همیشهٔ تاریخ. بنابراین واضح است که قرآن باید به انتهای تاریخ، به معنای بشری، عنایت خاص داشته باشد؛ برای اینکه برای قوم خاصی نیست، برای کل بشر دارد حرف میزند. لازم نیست شما: مثلاً اگر من الان برای یک خانواده پیامی آورده باشم که آقا اگر این کار را نکنید خدا ناراحت میشود و اگر بکنید خوشحال میشود، حالا بیایم دربارهٔ کل تاریخ بشریت هم برای این آدمها حرف بزنم؛ میتوانم بگویم اگر این کار را نکنید این بلاها سرتان میآید؛ فعلاً این چهار روزی که اینها اینجا دارند زندگی میکنند، قرار است یک کاری انجام بدهم؛ من میتوانم دربارهٔ آنها یک حرفهای خاصی بزنم. این انکار معاد که نیست؛ مسئله این است که چون این دعوت تاریخ مصرف دارد، چون جغرافیای مشخص و تاریخ مشخص دارد، بنابراین بعضی چیزها رویش تأکید میشود که اصلاً در قرآن اینجوری نیست؛ این تأکیدها وجود ندارد.
خب اولاً میخواهم بگویم به طور منطقی انتظار ما از یک دین جهانی در مقابل دین لوکال و دین خاص، در مقابل دینی که تاریخ مصرف دارد، باید این باشد: در قرآن شما نباید انتظار داشته باشید دربارهٔ آیندهٔ قریش مثلاً خیلی حرف زده شود و خیلی مطرح باشد که اینها مثلاً فرض کنید از نظر تاریخی هی منقرض میشوند. قریش اینجا موضوعیت خاصی در قرآن ندارد؛ آنچه مهم است آیندهٔ کلی بشر است، و آنچه در واقع در قرآن اهمیت دارد، و تفاوت شریعت از اینجا میآید، این است: شریعت برای تا پایان جهان طراحی شده؛ در اسلام شریعت بر اساس ویژگیهای کلی بشر طراحی شده، نه ویژگیهای بنیاسرائیل. سعی میکنم بگویم که در این سوره یک چنین اشارههایی هست.
آیهٔ بعدش، آیهٔ هشت: «وَإِنْ عُدتُّمْ عُدْنَا» همان است که در سورهٔ بقره هم هست: «وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِىٓ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ»؛ یعنی در این دین جدید، پیامبران جدید را بپذیر، مسیح را بپذیر. «عُدتُّمْ عُدْنَا»: این فساد دومشان قصد کشتن مسیح بود، نه پذیرفتن مسیح؛ بعد اخراج کسانی که به مسیح ایمان آورده بودند و شکنجهکردنشان. اینها باعث شد که در سال ۷۰ میلادی — از لحاظ آن دید بهاصطلاح الهی که ما نسبت به تاریخ داریم — این فسادها دیگر به اوج خودش برسد و کار بنیاسرائیل را در واقع یکسره کرد. این «عُدتُّمْ عُدْنَا» معنایش این نیست که شما دوباره بتوانید آن تاریخ را ادامه بدهید؛ «عدتم» شما این است که خب مسیح را مثلاً بپذیر، الان پیغمبر دومی هم که پس از مسیح آمده را بپذیر؛ بنابراین یک خرده فرق دارد با اینکه بگویید دوباره میتوانید آن تاریخ را ادامه بدهید. آن تاریخ، بهعنوان قوم برگزیدهٔ خاص، تمام شد؛ دیگر دعوتهای جهانی آمدند. این قوم برگزیده برای یک دوران مشخصی برگزیده شده بود، قبل از اینکه دعوتهای جهانی شروع بشود. وقتی دعوتهای جهانی آمدند، دیگر یهود نمیتواند نقش قوم برگزیده را بازی کند؛ یعنی چنین چیزی دیگر در دنیا وجود ندارد. اینها میگویند که ما قوم برگزیدهایم تا زمانی که مسیح بیاید؛ تمام شد، مسیح آمد؛ همین را بپذیرید؛ اگر پذیرفتنش یعنی دیگر ما قوم برگزیده نیستیم، ما مثل بقیهٔ آدمها مشمول همان پیام کلی الهی برای بشریت هستیم. بنابراین این خودش فرق است: ادامهٔ آن تاریخ، تاریخ برگزیدگی اینها بهعنوان یک قوم خاص، تمام شد.
وعدهٔ آخره هم یعنی وعدهٔ دیگر؛ همین آخرتی که ما میگوییم یعنی «دیگر». مگر آخرت را به چه معنایی میگویید؟ آخرت یعنی آخر، به پایان؟ خب من میگویم این دنیاست و دنیای دیگر؛ این وعده و وعدهٔ دیگر. بنابراین ما استفاده نمیکنیم که آخرت را به معنای پایان در نظر بگیریم، چون آخرین یعنی «دیگر»؛ دو چیز داریم، یکی این دنیاست و یکی دنیای دیگر. اینجا هم همین است: یک وعده داریم و یک وعدهٔ دیگر. مهم است استفادهکردن این لفظ، که میتوانست لفظ دیگری باشد و یک جوری تداعیکنندهٔ آخرت است؛ آخرت همه جا در قرآن به آن معنا به کار میرود. وقتی شما انگار این آخرت اینهاست، وعدهٔ آخرت اینهاست، معنایش این نیست که رستاخیز شد.
تناسب بین تکامل شرایع و تکامل انسان
بنابراین اولین نکته دربارهٔ تفاوتهای دعوت پیغمبر با دعوت انبیای بنیاسرائیل مسئلهٔ خاتمیت و لوکالنبودن دعوت پیغمبر است.
سؤال بعدی که پیش میآید این است: شما فرض کنید که آره، خاتمبودن ویژگیهای خودش را دارد؛ یک چیزهای جدیدی باید گفته شود که قبلاً گفته نمیشد؛ بعضی از چیزهایی که لوکال بود نباید اصلاً گفته شود، برای اینکه این نباید محدودیت زمانی و مکانی داشته باشد. حالا از آن طرف یک سؤال دیگر را باید جواب بدهید: اصلاً چرا یک پیغمبر نیامده؟ چرا باید یک سلسلهٔ انبیا باشد که باید یکی ختمش کند؟ خب یک نفر بیاید آن حرف آخر را بزند دیگر. شما به نظر من جواب این سؤال را نمیتوانید به طور منطقی بدهید، مگر اینکه بپذیرید دلیل اینکه شریعت دارد تکامل پیدا میکند تا به یک جایی برسد، دلیل اینکه عقاید دارند کمکم بیان میشوند تا به یک جای ثابتی برسند، این است که بشر دارد تکامل پیدا میکند. سختافزاری که موجود است، دارد ورژن جدیدش میآید، به یک جایی میرسد؛ نرمافزارها هم هر دفعه که این سختافزار بهتر میشود، ورژنهایشان عوض میشود دیگر؛ معمولاً من به زبان شما دارم صحبت میکنم. یعنی نمیشود این نرمافزار آخر را روی مثلاً قوم نوح نصب کرد؛ آن سختافزارش خیلی هنوز حالت ابتدایی دارد. شما باید اجازه بدهید که بشر در طول تاریخ رشد کند، مغزش پیچیدهتر بشود؛ زبانش متناسب است، زبان نماد پیچیدهشدن مغز بشر است، یک جور ارتباطهای جدید. شما در زبان ایما و اشاره نمیتوانید قرآن را بیان کنید، نمیتوانید پیام آخر را بدهید. فرهنگ باید رشد کند، یک جریانهای تاریخی باید پیش بیاید که بعداً بشود در واقع از آن استفاده کرد.
من قبلاً به این نکته اشاره کردم: هیچ چیزی به نظر من توجیه درستی ندارد، مگر اینکه شما بپذیرید جهان در حال تحول بوده، انسان در حال تحول بوده، و نوع برخورد خداوند با تربیت انسان این است که شما آدمها را از بدو کودکی یک تربیتهایی میکنید. این خیلی ایدهٔ بدی است برای تربیت یک انسان که من بایستم تا وقتی عقلش کامل شد، بعد به او بگویم چه کار بکن، چه کار نکن. درستش این است که شما از بچگی یک چیزهای بچگانه به او بگویید، یک خرده که بزرگتر شد یک چیزهای دیگری به او بگویید، آمادهاش بکنید؛ یک روزی که کار به اینجا رسید که دیگر همه چیز را میشود به او گفت، مثلاً حالا ۱۴ ساله شده، ۱۸ ساله شده، سن شرعی یا قانونی، کل ماجرا را به او بگویی که اصلاً دنیا چه خبر است، تا الان که این چیزهایی که من بهت گفتم چرا به نفعت بوده. اگر به این جایی رسیده که نفع و ضرر خودش را دیگر تشخیص میدهد و عقلش به یک جایی رسیده که قوهٔ تشخیص دارد، کل مطالب را به او بگویی. اول این تربیت اصلاً برای چی بوده؟ شما بچه را ممکن است، وقتی گوش نمیدهد، یک خرده اصلاً کتکش بزنید، گوشمالی بدهید؛ ولی دیگر یک آدم مثلاً ۲۵ ساله را که تنبیه بدنی کنند، برای اینکه اصلاً اعتراف بخواهید بگیرید از او، ممکن است به درد بخورد؛ ولی برای اصلاحات اخلاقی و اینها، فکر نمیکنم برای آدمی که عقلش از یک جایی کاملتر شده تأثیر مثبتی بگذارد.
من میخواهم این را توجیه کنم که چرا قبلاً خداوند عذاب نازل میکرد: مثل بچه. تورات دو ویژگی دارد: هم لوکال است از نظر زمانی و مکانی، هم یک خرده، معذرت، برای کودکان و نوجوانان نوشته شده؛ یعنی در حد همان ادراکات آن زمان یک چیزهایی گفته شده.
تاریخ فرهنگ بشر را نگاه کنید؛ اصلاً این ادعاهای مربوط به ادیان را بگذارید کنار: بشر در سراسر دنیا در دورانهایی با اسطوره زندگی کرده است. میگویند یک آدم معروفی هست که ادعایش این است که اصلاً منطق بشر در دوران چندین هزار سال قبل، منطق به معنای ارسطویی که ما الان همه به یک معنایی به آن مجهز هستیم، حالا نمیخواهم بگویم ارسطویی، با این دو دو تا چهارتایی که ما راحت میفهمیم فرق دارد. یعنی در اسطورهها مثل رؤیاها هستند: یک چیزی میمیرد، دوباره مثلاً فرض کنید در صحنهٔ بعد ممکن است ظاهر بشود، کسی هم نمیپرسد که این مرده بود، نمرده بود؛ خیلی اسطورهها منطقی نیستند، از این منطق نرمالی که ما میفهمیم پیروی نمیکنند. این اسطورهها را ذهنیت آزاد بشر چندین هزار سال قبل ساخته؛ بنابراین نشانهٔ خوبی است که بشر از نظر ذهن در چه حدی از فهم قرار داشته. شما وحی و این چیزهایی را که از آسمان میآمده بگذارید کنار؛ چیزهایی که از زمین، خود مردم تولید میکردند، همین چیزهاست دیگر: داستانهای شگفتانگیز و عجیبوغریب، به شدت تصویری و وهمانگیز و وهمآلود. شما نمیتوانید برای آدمهایی که در این مرحله از تفکرند بیایید استدلالهای منطقی بکنید؛ این مثل یک بچه است: چرا برای بچهها داستانهای «فیریتیلز» میگویند؟ ذهنیت بچه همین چیزها را اصلاً میفهمد و میپذیرد. دقیقاً. من یک بار در سورهٔ مریم این را خیلی با طول و تفصیل گفتم. این تفسیر خیلی خوبی است برای رشد بشر که رشد فرهنگی بشر را به رشد انسان، در واقع، تشبیه کنید؛ واقعاً ذهنیت فرهنگی بشر و ذهنیت کل جامعهٔ بشری از این دوران کودکی گذشت. بنابراین ما ادیانی داریم که برای کودکان و نوجوانان و اینها هستند، تا به جایی که پیامبر خاتم، بعد از بلوغ بشر، در واقع میآید.
اینطور نیست که پیامبر گفته باشد اگر الان به من ایمان نیاورید صاعقه از آسمان میآید؛ اینطور نیست که پیامبر معجزههای تصویری همین الان، آنلاین مثلاً، ارائه کرده باشد؛ همین کتاب است. خب بخوانید دیگر، عقل دارید دیگر؛ الان معجزه تبدیل شده به کتاب؛ این کتاب را بخوانید، اگر به نظرتان درست است تبعیت بکنید. یعنی این دقیقاً پایان ماجراست؛ به نظر میآید باید این باشد: اولاً باید یک معجزهای باشد که لوکال نباشد؛ یعنی همانقدری که من دستم به آن میرسد، آدمهای دیگر هم دستشان به آن برسد؛ یعنی نه محدودیت جغرافیایی بشناسد نه تاریخی. و بعدش اینکه باید لحنش همینجوری باشد: اگر خاتمیت در کار هست، کتاب باید بیاید دربارهٔ بشریت به طور کلی صحبت کند و باید متناسب با وضعیت بشر تا آخرالزمان باشد، به قوم خاصی اختصاص نداشته باشد، و الی آخر.
قرآن، هدایت اقوم و مصادق اقوم بودن آن در سوره
اصل این چیزی که قبلاً هم به آن اشاره کردهام این عبارت است: شما بعد از اینکه این را میخوانید که تورات برای بنیاسرائیل آمده بود و دعوت اصلیاش توحید بود، و حرفی که دربارهٔ عاقبت بنیاسرائیل میزد این بود که شما دو تا وعده دارید و وعدهٔ آخرتتان این است، میگوید: «إِنَّ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانَ يَهْدِى لِلَّتِى هِىَ أَقْوَمُ»؛ قرآن به یک چیز استوارتر هدایت میکند. این کلمهٔ هدایت دربارهٔ بنیاسرائیل برای تورات آمده؛ این «اقوم» در مقابل آن؛ هدایت تورات هدایت لوکال است؛ این هدایت دیگری است: «لِلَّتِى هِىَ أَقْوَمُ». و اولین چیزی که ذکر میشود: «وَيُبَشِّرُ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱلَّذِينَ يَعْمَلُونَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًۭا كَبِيرًۭا وَأَنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْءَاخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًۭا». این آخرت دیگر همین آخرت خودمان است. اولین چیز «اقوم» که شما در قرآن میبینید، تأکید فراوان قرآن روی مسئلهٔ آخرتِ بشریت است، نه دیگر قوم و چیزهای روزمرهای که ممکن است پیش بیاید.
الان سورهٔ اسراء به یک معنا، وقتی من میگویم که قرار است ما این دعوت را در بین سنت گذشتهٔ انبیا ببینیم، منظورم از این دعوت، یعنی قرآن، سورهٔ اسراء از اول تا آخرش دربارهٔ قرآن است؛ دربارهٔ ویژگیهای قرآن، چیزهایی که در قرآن هست که قبلاً نبوده، تأثیری که قرآن میگذارد. و همهٔ سورهٔ اسراء، این مقدمهای که دربارهٔ تورات و این چیزها هست که تمام میشود، دیگر دربارهٔ قرآن است: قرآن به چه دارد دعوت میکند، این چیزی که در قرآن هست و قبلاً نبوده چیست. اگر سورهٔ اسراء را خوب بفهمید، واقعاً در خود همین سورهٔ اسراء این «اقوم» را یک جوری ببینید و حس کنید. اگر کتب مقدس قبلی را مثلاً بخوانید و بعد این متن مربوط به آخرت را که یک صفحه طول میکشد یک خرده بخوانید، من نمیخواهم وارد جزئیاتش بشوم، واقعاً ببینید اصلاً این چه جور سخن گفته. در کتابهای قبلی حداکثر، همانطور که در انجیل و تورات و اینها هست، اشاره و تمثیل و یک چیزهایی دربارهٔ آخرت هست؛ شاید این حالت استدلالی که اینجا هست، مثلاً اولین عبارت، عبارت فلسفی است؛ میخواهد این مسئله را توضیح بدهد که چطور انسانی که خیر خودش را میخواهد کارش به جهنم بکشد، چرا این جدایی اتفاق میافتد. میگوید «وَيَدْعُ ٱلْإِنسَٰنُ بِٱلشَّرِّ دُعَآءَهُۥ بِٱلْخَيْرِ وَكَانَ ٱلْإِنسَٰنُ عَجُولًۭا». در اولین توضیح این است که ببینید انسان عجله میکند؛ یعنی یک چیزهای نزدیکی وجود دارد و اینها را میچسبد. چرا مردم بدکار و تبهکار و نیکوکار میشوند اینجوری؟ بعد میگوید که نگاه کنید به شب و روز: شما هر روز در واقع یک بار میمیرید، دوباره شب میمیرید، روز زنده میشوید، میروید کار میکنید؛ رستاخیز هر روز دارید تجربه میکنید. این را بهعنوان یک آیه بگیرید از اینکه رستاخیزی وجود دارد.
اصولاً لحن تورات لحن توصیفی و بیانیهای است و استدلالی نیست؛ آنجوری که در قرآن توضیح فلسفیاش را میبینید، تمثیل برایش میبینید، تلاش برای یک جور نمایش هنری که روی قلب آدمها تأثیر بگذارد میبینید؛ انواع و اقسام ابزارهای بیانی را میبینید که قرآن دارد استفاده میکند. این فقط محتوای پیام نیست؛ شیوهٔ بیانکردن، چیزهایی که دارد گفته میشود، مثل به نهایت رسیدنِ ابلاغ آن پیامی است که باید به انسان برسد.
این حالت استدلالی، این حالت بیان: شما آیاتی شبیه آخرت را به طور مداوم میبینید؛ خوابیدن مثل مرگ، بیدار شدن مجدد مثل از نو شروعکردن یک زندگی. خب این آخرت یک چیزی پیچیدهتر از این است، ولی شما مشابهش را بهعنوان یک آیت، در رفتن مثلاً روز و شب و آمدن و این چیزها، میبینید. بعد آیاتی هست که بیشتر جنبهٔ تأثیر حسی دارند، که میگوید «وَكُلَّ إِنسَٰنٍ أَلْزَمْنَٰهُ طَٰٓئِرَهُۥ فِى عُنُقِهِۦ»؛ و این حالت چیزی است که خیلی در قرآن زیاد است: نمایشدادن اینکه آن روز چه اتفاقی میافتد؛ شما وقتی بلند بشوید، نامهٔ اعمالتان را مثلاً دستتان بدهند، ببینید شما کارهای بد کردهاید یا کارهای خوب. چقدر از این چیزها در قرآن هست؛ استدلال نیست، اینها تحریک احساسات شماست، برای اینکه این به شدت جنبهٔ فطری دارد؛ یعنی ما در درونمان یک احساسی داریم از اینکه یک روزی بازخواست میشویم که با زندگی خودمان چه کار کردیم؛ همهٔ ما داریم که مسئولیت داریم در مقابل این فرصتی که در این دنیا داشتیم؛ همهٔ ما میدانیم که میمیریم؛ اگر هم ندانیم که برانگیخته میشویم، لااقل میدانیم که مدت محدودی در این دنیا هستیم و حالا خوب است که این را به بهترین وجه ممکن انجام بدهیم.
حالا اینجا را نگاه کنید: میگوید «وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌۭ وِزْرَ أُخْرَىٰ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًۭا وَإِذَآ أَرَدْنَآ أَن نُّهْلِكَ قَرْيَةً». ببینید دیگر حرف از قریش نیست؛ کلی دارد صحبت میکند؛ قاعده، اینکه چگونه به بنیاسرائیل میگفت که شما این کار را میکنید، یک عده میآیند شما را سرکوب میکنند. قرآن قرار نیست دربارهٔ قوم مثلاً اعراب چیزی بگوید؛ قاعدهٔ کلی را دارد بیان میکند. قاعدهٔ کلی این است: میگوید اولاً ما عذاب نازل نمیکنیم مگر اینکه رسول فرستاده شود، و ثانیاً قریه را هلاک کنیم، یک جامعه را از بین ببریم: «أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا۟ فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا ٱلْقَوْلُ فَدَمَّرْنَٰهَا». قاعدهٔ کلی این است؛ قریش اگر میخواهد ببیند که از بین میرود یا نه، قاعدهٔ کلی؛ اگر ایرانیها فکر میکنند تا پنج سال ده سال دیگر از بین میروند یا نه، همین قاعدهٔ کلی؛ اگر اینجوری شده، اگر مترفین در حال فسق و فجور و اینها هستند، از بین میروند؛ «وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ ٱلْقُرُونِ». ببینید اصولاً این همان شأن قرآن است در مقایسه با آن «اقوم»، آن چیزی که در مقابل دعوت بنیاسرائیل است: اینکه گزارهها دربارهٔ قوم خاصی نیست؛ گزارهها گزارههای کلیاند، بیان سنت الهی دربارهٔ اینکه خداوند چگونه در تاریخ اثر میکند.
شاید جالبترین قسمتش، که من دربارهٔ سورهٔ مریم یک نیم ساعتی یک چیزی مشابه این را توضیح دادم، باز دوباره حالت فلسفی است که اصلاً کلاً خداوند همه را یاری میکند. بهشت و جهنم اینجوری نیست که شما بگویید اینها را خدا مثلاً دارد کتک میزند؛ اینها که یک چیزی در نزدیک را میخواهند، خدا به آنها همین را میدهد؛ خب اینها در دور، وقتی که رستاخیز میشود، چیزی آنجا نخواستهاند. خیلی عبارت جالبی است؛ شبیهش در سورهٔ مریم هست: «كُلًّۭا نُّمِدُّ هَٰٓؤُلَآءِ وَهَٰٓؤُلَآءِ مِنْ عَطَآءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَآءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا». کسی که به جهنم میرود، خب این همان عاجلهاش را خواست دیگر؛ این ادامهٔ همان انسان عجول است؛ در واقع برمیگردد به همان عبارت یک مقدار مجمل اولیه که توضیح بدهد چگونه عجله آدمها را در واقع: «وَيَدْعُ ٱلْإِنسَٰنُ بِٱلشَّرِّ دُعَآءَهُۥ بِٱلْخَيْرِ»، یعنی چی؟ یعنی همین: آدمها یک چیزهای عاجله را میخواهند، چون عجولاند؛ آدم عجول، عاجله؛ همین، الان جلویش این هست، این را میخواهد؛ خب همین را خدا به او میدهد، چون چه انتظاری از خداوندی که عطا میکند دارد؟ بعد نهایتاً اینکه آن دنیا، این اختلاف درجاتی که در این دنیا میبینید بیشتر است.
حالا ادامهاش قرار است چه باشد؟ ببینید در سورهٔ اسراء آن چیزهایی را که یک تفاوتهایی دارند: این «اقوم» نسبت به آن هدایت بنیاسرائیل. اولین چیز که با تأکید زیاد میآید مسئلهٔ آخرت است، با ابعاد اعتقادیاش و توصیفیاش و اینها، که در تورات قطعاً به این تفصیل نبوده است.
معادل ده فرمان در قرآن
قطعهٔ دوم این سوره، بعد از این مقدمه و این قطعهٔ اول، یک سری احکام اخلاقیاند که یک جوری معادل ده فرمان موسی هستند. اینجا هنوز یادتان باشد من اشارهام به اینکه مکی است: این سوره هنوز قبل از نزول شریعت جدید برای اسلام است؛ شریعت مدونی وجود ندارد؛ بنابراین خیلی شبیه این آیات، خیلی شبیه آیات ده فرماناند. ده فرمان هم وقتی به موسی داده شد که هنوز جزئیات شریعت معلوم نبود؛ ۱۰ تا حکم اخلاقی کلی گفته شد.
میتوانم الان ده فرمان را برایتان بخوانم ولی فعلاً این کار را انجام نمیدهم؛ توصیه میکنم این فرمانها را با ده فرمان موسی مقایسه کنید. خب آخر آنجا هم، شما ده فرمان را هر جوری بشمارید، بین ۹ تا ۱۱ تا هم میشود گفت؛ اینجا هم همانجوری است؛ یک خرده میتوانید بعضیها را با هم ادغام کنید، بعضیها را نکنید؛ من میخواهم بگویم که همانقدر که آن ده تاست، این هم ده تاست. یعنی یک جورایی خلاصه این شکلی نبوده؛ فکر نمیکنم آن موقع، مثلاً، در سنگنوشتههایی که موسی آورد نوشته باشد: یک، دو. متنی بود که به آن میگویند ده فرمان، که بالایش «بسم الله الرحمن الرحیم» ننوشته بود؛ به ده فرمان معروف شد. حالا اینها هم همان است دیگر؛ بین ۱۰، ۱۱؛ ممکن است در ۱ فرمان موسی هم اختلاف نسخه وجود داشته باشد.
ولی شروعش عین همان فرمانهای ده فرمان است: «لَّا تَجْعَلْ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًۭا مَّخْذُولًۭا»؛ «وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوٓا۟ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًا». اینها عین دو تا فرمان اول است: اینکه فقط خدا را بپرستید، بتها را نپرستید؛ و به والدین احسان؛ جزو فرمانهاست. فقط تفاوتها، «اقوم»بودنش را نگاه کنید. اولاً یک تفاوتهایی اینجا در فرمانها وجود دارد؛ من الان یکیاش را سعی میکنم بگویم: چقدر مهم است که این فرمان، آنجا نبوده و اینجا هست؛ یک چیزی دارد تأکید میشود و دلیل تاریخی واضحی دارد. ثانیاً شما آن ده فرمان را، که حالا شاید واقعاً عین کلام خدا باشد، ببینید: فقط بیان حکم است؛ توراتی که میخوانید، حسی وجود ندارد که چرا این حکم باید رعایت شود؛ قرآن هر جایی که احکام دارد بیان میکند، یک جوری همراه با دلیل است. این مربوط به والدین آنجاست: به پدر و مادر خودتان احترام کنید؛ ببینید اینجا چقدر همراه با دلیل و ایجاد احساس است. من بارها این را تأکید کردهام که احکام در قرآن حکمت را دارند آموزش میدهند: این احکام از کجا میآیند، چرا باید این کارها را کرد؛ فقط نه اینکه یک، دو، سه، چهار، این کار را بکن، آن کار را نکن، نماز را اینجوری بخوان. اینکه شما بفهمید که پدر و مادر را مثلاً باید احترام بگذارید؛ میگوید که آخرش، وقتی دارد تمام میشود، قول یاد میدهد؛ میگوید «وَقُل رَّبِّ ٱرْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًۭا». چرا باید پدر و مادرت را حساب کنی؟ برای اینکه این را بفهم که یک موقعی، وقتی که چند سانتیمتر بیشتر نبودی، اینها تو را با مهربانی — «كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًۭا» — به هر حال پرورشت دادهاند. مهم نیست که بعداً آدمهای منحرفی بودند، آدمهای خوبی بودند، آدمهای بدی بودند؛ حکمی نیست که به پدر و مادرتان، اگر آدمهای خوبی هستند، خوبی بکنید؛ پدر و مادرتان، اصلاً هر دو جلاد باشند، هر دوتاشان قاتل زنجیرهای، این بچه باید به پدر و مادر خودش احترام بگذارد، باید به او نیکی بکند. مثلاً پدر ابراهیم بتتراش و رئیس بتپرستها بود؛ ابراهیم بیاحترامی که نمیکند به پدر خودش؛ میرود با نهایت محبت و احترام به او مثلاً میگوید خب این کار را نکن، آنهم حالا با چقدر احتیاط. این نحوهٔ بیان، فلسفه و حکمتی که همراه احکام تا حدودی گفته میشود، در سراسر قرآن اینجوری است.
ببینید در ده فرمان توصیه به همسایه است؛ در این ده فرمان توصیه به ذیالقربی است. خب چرا اینجوری است؟ بیایید از نظر تاریخی نگاه کنیم: ببینید شما وقتی دارید به یک آدمهایی که تاریخ مصرف دارند و جغرافیا و تاریخ مصرفی دارند فرمانهایی میدهید، اگر یک کاری را همهشان دارند میکنند، دیگر لازم نیست جزو ده فرمان بنویسی که مثلاً هر روز غذا بخورید؛ ما که غذا نمیگفتیم، ما داشتیم میخوردیم. ببینید تاریخ بشر از کانونهای خانوادگی و قبیلهٔ کوچک شروع میشود تا میرسد به این متروپلیس وحشتناکی که ما الان در دنیا داریم؛ اصلاً یک روزی شاید همهٔ شهرهای این دنیا به همدیگر وصل بشوند و کل دنیا، به اصطلاح فقهی، بشود «بلاد کبیره»، یک بلد بیشتر نداشته باشید. خب شما به آدمهایی که در غار دارند زندگی میکنند بگویید به ذیالقربای خودتان مثلاً؟ نه خب بابا، این اصلاً دیگر قبیله است؛ اصلاً همهاش اساسش ذیالقرباست دیگر؛ اینکه این را باید به او بگویی که به غار همسایهات یک خرده برود. ببینید مشکل تاریخ ما الان این است که این متروپلیس این خانواده را نابود کرده؛ یعنی شما از سن ۶ سالگی در خدمت جامعه هستید؛ برای آدم آخرالزمانی باید بگویی بابا این خانوادهات مهم است. یعنی تاریخ بشر به سمتی میرود که خانواده را تضعیف میکند؛ از توجه بیش از اندازه به خانواده شروع میشود، عدم توجه بیش از اندازه به خانواده ختم میشود، و این نتیجهٔ رشد جمعیت و گسترش جامعهٔ بشری است. خب حالا اگر خانوادهات نیستند، بهعنوان همسایه کمکی بهشان بکن، آسیب بهشان نرسان؛ این در ده فرمان رویش تأکید میشود. ولی برای این کلام آخرالزمانی تأکید روی ذیالقربی است؛ ببینید این برای عرب نیست؛ عرب هم قبیلهای زندگی میکرد، شاید قبیلهایتر از بنیاسرائیل هم زندگی میکرد؛ علت تأکید روی ذیالقربی، از طرف به اصطلاح قرآن، این است که آیندهٔ خطرناکی در روبهروی بشر هست که الان با آن مواجه شدهایم.
بگذارید یک نکتهٔ دیگر هم بگویم: اصلاً به آن اندازه که در قرآن، بهعنوان مهمترین حکم اخلاقی بعد از مثلاً نماز خواندن، همیشه میگوید انفاقکردن، انفاقکردن، خیلی در شریعت یهود و مثلاً ده فرمان و اینها نیامده. این هم خیلی واضح است دیگر: مردم اصلاً چیز اضافهای ندارند و پول به وجود نیامده، چیزی به وجود نیامده؛ اصلاً انفاقکردن: شما یک وقتی آدمها به اصطلاح دستشان به دهانشان برسد؛ مثلاً فرض کنید الان من بروم در دارفور، مثلاً سودان، به آنها بگویم آقا انفاق کنید؛ میگویم بابا همهشان دارند از گرسنگی میمیرند؛ حالا من یک تکه گیرم بیاید که بیا این را بدهم، خیلی جا ندارد. به انسان نخستین، مثلاً، که حرف از انفاق بزنید، باید جامعهٔ بشری شکل بگیرد، آدم پولدار به وجود بیاید، زندگی یک خرده راحت بشود؛ حالا خیلی مهم است که شما این عادت را داشته باشید، بهعنوان یک عادت اخلاقی که از مال خودتان به دیگران بدهید. من وارد جزئیات نمیشوم.
ولی اصولاً این مقایسه: این فرمانهایی که اینجا هست شباهت دارند به ۱۰ فرمان، نه از نظر تعداد. این زمانی نازل شده که همین شریعت نیامده؛ میشود اولین، مثلاً، جایی در قرآن که شما دارید یک مجموعه فرامین اخلاقی مدون میبینید؛ و فضای این سوره این است که اصلاً قرآن را دارد در مقابل تورات و سنت انبیا قرار میدهد و میگوید که این «اقوم» است. بنابراین شما باید یک جوری در واقع «اقوم»بودن این احکام اخلاقی را نسبت به ده فرمان و فرمانهایی که مثلاً حضرت موسی با خودش آورده بود بفهمیم. شامل «وَلَا تَقْرَبُوا۟ ٱلزِّنَىٰٓ»، «وَلَا تَقْتُلُوا۟ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ» و اینها؛ اینها همه کاملاً جزو ده فرمان هم هست؛ یک چیزهای ثابتی وجود دارد؛ این شباهتها، تشابهها؛ حرف من این است که جالباند که مورد توجه قرار بگیرند.
و این آیهٔ «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ؛ إِنَّ ٱلسَّمْعَ وَٱلْبَصَرَ وَٱلْفُؤَادَ كُلُّ أُو۟لَٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُٔولًۭا»: خیلی دور از ذهن است — روشنفکران و پیشرفت و اینها — که شما به یک آدم خیلی قدیمی این را بگویید. این آیه مورد علاقهٔ جمهوری اسلامی در سال ۵۸ بود؛ فضا روشنفکرانه بود: حرف از اطاعت — هر چه ما گفتیم مثلاً همان را بکنید — این حرفها نبود؛ همهاش حرف از این بود که انسان باید مثلاً بینش داشته باشد، مسائل دینی را درک کند؛ هی توضیح؛ برای اینکه چون جایی بود که دین در مقابل مکاتب رقیب قرار گرفته بود؛ بنابراین این جنبهٔ بینشداشتن نسبت به مسائل دینی خیلی برجسته بود. بعدها خب، این آیه را من سالهاست دیگر در رادیو و تلویزیون نشنیدهام؛ یا این آیه: «فَبَشِّرْ عِبَادِ ٱلَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ ٱلْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُۥٓ»؛ الان قول دیگری وجود ندارد، یا اگر وجود داشته باشد قرار نیست یک فضایی باشد که قولهای مختلف در آن وجود داشته باشد؛ بشارت بده به بندگانی که این قولها را میشنوند؛ با فضای امروز سازگار نیست.
قول و شیطان
آخر این قطعه، که احکام اخلاقی قرآن در آن آمده، میگوید «وَلَا تَجْعَلْ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلْقَىٰ فِى جَهَنَّمَ مَلُومًۭا مَّدْحُورًا»؛ دوباره برمیگردد. خب این قطعه تمام میشود. سؤال این است: اگر این سوره اینجا تمام بشود، چه چیزی کم است؟ این سوره به یک جورایی، به یک معنایی، میتواند اینجا تمام شود؛ میخواهم بگویم که نه، نمیتواند؛ ولی حالا فرض کنید اگر میشد: این سوره بیان کرده بود که خب یک توراتی وجود داشته؛ و آن آیهٔ اول هم که میگفت ما پیغمبر را آنجا بردیم، مثل اینکه این قرآن را، وقتی پیغمبر را از مسجدالحرام به مسجدالاقصی بردند، به متن آن پیام برده باشد؛ مثل همین کار که الان قرآن این پیام را ببری در متن آن پیام و یک مقایسهای بکنی. حرف این است که دو مثال از «اقوم»بودنش گفته شد. چه چیزی کم است، چه چیزی اضافه بود؟ اولاً یک چیزهایی، اقلام دیگری وجود دارد که ممکن است گفته نشده باشد؛ مثلاً هنوز اشاره به شیطان نشد؛ شیطان هم به نظر من جزو آن اختلافهای مهم قرآن با تورات است. حالا میشد به شیطان اشاره نشود؛ مثلاً چه اشکالی به وجود میآید؟
اشکال این است که شما آنجا دربارهٔ تورات چه خواندید؟ خواندید که تورات هدایتی برای بنیاسرائیل فرستاده شد؛ بعد یک خرده پایینتر دیدیم در خود همان تورات نشان میدهد اینها خیلی هدایت نمیشوند؛ خلاصه کارشان به جای خوبی نمیرسد؛ فضای خیلی خوبی وجود ندارد؛ تورات هدایتِ بنیاسرائیل بود، ولی بنیاسرائیل انگار زیاد هدایت نشدند به تورات، حالا عمل نکردند و اینها. من فکر میکنم اگر میگفت «إِنَّ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانَ يَهْدِى لِلَّتِى هِىَ أَقْوَمُ»، این «اقوم»بودنش، ببینید اصلاً این آخرت را اینجوری بیان میکند، این احکامش چقدر «اقوم»، و تمام بشود، ممکن است شما این توهم برایتان پیش بیاید: خب این هم هدایت میکند؛ نه، این هم هدایت میکند. مشکل اساسی این است که این سوره باید ادامه پیدا کند. من واقعاً آن قسمت آخرت و این احکام را که میخوانم خیلی خوشم میآید؛ این «اقوم»بودنش خیلی روی من اثر میگذارد؛ این نحوهٔ بیان زیبایی که مثلاً در قرآن هست.
حالا انتظار دارید که ببینید: خب حالا مثل اینکه دوربین یک لحظه از این آسمانها و مقایسهٔ تورات و قرآن و اینها، کلی، برمیگردد به سمت آدمهایی که دارند گوش میدهند؛ اینها حالا چه فهمیدند؟ اصلاً چه دارند میگویند؟ ببین اینها حرفشان این است: «أَفَأَصْفَىٰكُمْ رَبُّكُم بِٱلْبَنِينَ وَٱتَّخَذَ مِنَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنَٰثًا». اینها حرفشان این است که این خدا یک سری دختر دارد؛ ملائکه دخترهای خدا هستند؛ ما پسر داریم. یعنی تصور کنید یک تعداد، مثلاً با این کلاههای گنده نشستهاند، هیچی نفهمیدهاند، هیچ اثری هم نشان نداد، چتوپرت دارند میگویند.
بگذارید من اول به این نکتهٔ ادبی اشاره کنم: قطعاً شما اگر میخواستید این متن را بنویسید، اول این آیه را میآوردید بهعنوان شروع قطعه، مثلاً سوم یا چهارم: «وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِى هَٰذَا ٱلْقُرْءَانِ لِيَذَّكَّرُوا۟ وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًۭا». معمولاً ما آن عبارت کلی را بهعنوان مقدمه میگوییم، بعد مثلاً مثالها را میآوریم. اینجا قرآن یکی از آن چیزها را اول میآورد، برای اینکه غافلگیرکننده است دیگر. دیدید دیگر: آن بالا، بعد از این همه حرفی که میزنید، اینها چه گفتند؟ ذهنشان سمت این بود که میگفت پسرها مال کی، دخترها مال کی.
حالا ببینید این قطعه، که از اینجا شروع میشود تا مثلاً، فرض کنیم حالا من اینکه کجا تمامش کنیم، تقریباً شاید آیهٔ ۵۷، آخرین قطعه است به یک معنایی؛ این قطعه نقلقولهاست: نقلقولهایی که باز اولاً از ویژگیهای قرآن این است، بنا بر همان آیهٔ «يَسْتَمِعُونَ ٱلْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُۥٓ»، شما کتاب آسمانی پیدا نمیکنید که حرف مخالفین خودش را اینقدر نقل بکند. شما قرار نیست که یک مجموعه احکام به شما بگویم و شما اجرایشان بکنید؛ دلایلش را بهتان میگویم؛ حرفهای ضد آنچه گفته میشود را قرآن بهتان میگوید. «اقوم»بودن قرآن از این لحاظ: واقعاً شما در کجا میبینید که یک کتاب اینقدر اهتمام داشته باشد که حرف مخالفانش به بهترین وجه ممکن گفته شود؟ اگر فرعون سخنرانی مؤثر ادبی خیلی خوبی کرده، به بهترین وجه عربیاش در قرآن هست؛ میخوانید، یک خرده روی آدم اثر میگذارد. اینطور نیست که حرف آنها گفته نشود یا اگر حرفشان گفته میشود تضعیف بشود؛ به بهترین شکل ممکن، بهترین استدلالهایی اگر چیزی دارند برای گفتن، گفته میشود، پاسخ داده میشود؛ در واقع حالت جدل در قرآن هست، برای اینکه قرآن مال آدمهای بالغ است؛ بچه نیستند که دیگر بشنوید که آن قول. اصلاً خود قرآن دارد زمینهٔ این را فراهم میکند که «يَسْتَمِعُونَ ٱلْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُۥٓ»: یک گوش بدهید ببینید آنها چه میگویند، ادعایشان چیست، چرا میگویند آخرت وجود ندارد، استدلالش چیست؛ با بهترین جملهٔ ممکن؛ حالا ممکن است آنها یک خرده خوب هم نگفته باشند، قرآن بهترش میکند؛ برای شما میگوید، جوابش را بهتان میگوید. این قطعه، قطعهٔ مجادله است و پر از نقلقول از آنهاست.
ببینید چند بار کلمهٔ «قول» در آن به کار میرود، مثلاً از اولی که شروع میشود تا این آخری که ختم میشود، مثلاً به آیهٔ ۵۲: اول این «إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًۭا»، دو بار واژهٔ قول به کار رفته؛ بعد میگوید «قل»: بگو؛ هی به پیغمبر میگوید بگو؛ آنها چه میگویند، تو چه بگو؛ مجادله است: «قُل لَّوْ كَانَ مَعَهُۥٓ ءَالِهَةٌۭ كَمَا يَقُولُونَ»، دوباره مثلاً «يَقُولُونَ»؛ پایینتر میگوید که «وَقَالُوٓا۟ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمًۭا وَرُفَٰتًا»، «فَسَيَقُولُونَ مَن يُعِيدُنَا قُلِ ٱلَّذِى فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍۢ»، «وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هُوَ قُلْ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَرِيبًۭا»؛ قسمت نقلقول. این یک ویژگی قرآن است که حرف دیگران به گوش شما بخورد؛ قرار است «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ» باشید؛ قرار است آدمهایی باشید که میفهمید دارید چه کار میکنید، مکتبتان چه میگوید، از چه دارید پیروی میکنید. بنابراین یک خرده این حالت به اصطلاح آزاداندیشی است؛ میگویند آزادی بیان وجود دارد دیگر؛ در واقع آنها هم حرفهایشان را میزنند. حالا چه میگویند؟ خب مثلاً یکیاش همین است که میگویند پسرها مال ماست، دخترها مال خداست؛ حالا بعضیهایشان حالت طنز دارد که نقل میشود، برای اینکه آن ذاتِ بیعقلی که در حرفهاست شما بدانید، که حالا کسی جوابش را بدهد.
حالا چیزی که اینجا گفته میشود، در یک مجموعه مکالماتی در واقع، دربارهٔ توحید یک جور استدلال میشود، هم دربارهٔ نبوت هم دربارهٔ معاد؛ یعنی سه تا اصل دینی را به حالت مجادله یک بار اینجا شما میبینید که مرور میشود. مثلاً دربارهٔ توحید این استدلال هست که جزو استدلالهای توحیدی قرآن است: «قُل لَّوْ كَانَ مَعَهُۥٓ ءَالِهَةٌۭ كَمَا يَقُولُونَ إِذًۭا لَّٱبْتَغَوْا۟ إِلَىٰ ذِى ٱلْعَرْشِ سَبِيلًۭا»؛ «سُبْحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ»؛ اینکه آیات تسبیح و تهلیل و اینها هست. بعد مواجههای هست دربارهٔ مسئلهٔ نبوت پیغمبر که شما در معرض انکار آنها میبینید؛ بهاضافهٔ انکار آخرتشان، که باز سؤال و جوابهایی میشود و استدلال میشود که خب همان کسی که اولین بار شما را خلق کرد میتواند دوباره شما را خلق بکند. من نمیخواهم وارد جزئیات بشوم. شما یک جور در این سوره، شروع شده، حرفهای خیلی خوب شنیدید، حرفهای خدا را شنیدید؛ به یک جایی رسید که حرفهای خندهدار و بیپایه و نامعقول و به معنای زشت شنیدید.
حالا یک آیهای هست که بعد از اینها مثل یک جملهمعترضه است؛ من اصرار دارم یک خرده به اهمیت این آیه اینجا دقت کنید. بعد از این مجادلهای که دربارهٔ توحید و نبوت و آخرت شنیدید، و تمام شد، حرفهایی که زشت بودند، حالا موقعیت مناسبی است که میگوید «وَقُل لِّعِبَادِى يَقُولُوا۟ ٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ». این ادامهٔ آن احکام ۱ فرمان، حالا ۱۱ فرمان، است؛ من دلیل متنی دارم: اولاً «واو» اولش میآید، «وَقُل»؛ این ادامهٔ آن قولهایی که آنجا هست نیست؛ این یک حکم است. بعد از اینکه این چرندیات و این حرفهای زشت را شنیدی، میگوید که به بندگان من بگو بهترین حرف را بزنند. چرا این جزو آن احکام است؟ شما مقایسهاش کنید با آن آیهٔ احسان به والدین: میگوید «وَقُل رَّبِّ ٱرْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًۭا»؛ یک آیه بعدش میآید میگوید «رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِى نُفُوسِكُمْ؛ إِن تَكُونُوا۟ صَٰلِحِينَ فَإِنَّهُۥ كَانَ لِلْأَوَّٰبِينَ غَفُورًۭا». مثل اینکه این رفتاری که ما باید با پدر و مادر داشته باشیم، دشواریهایی در آن هست؛ نمیدانم، ظرافتهایی در رابطهٔ انسان با پدر و مادر هست؛ به سختی کسی بتواند رعایت حق و حقوق پدر و مادر خودش را بکند. این آیهای که بعد از آیهٔ احسان به پدر و مادر میآید این است که یک جوری دارد به شما میگوید که انگار خب به هر حال «رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِى نُفُوسِكُمْ»؛ چیزهایی، حالا بدی هم حتماً هست. اینجا حرف از این است که مثلاً «فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّۢ»: کوچکترین حرفی نزنید که اینها مثلاً برنجند. بالاخره انسان در زندگی خانوادگی خودش یک مشکلاتی پیش میآید، یک بار دعوا میشود و اینها؛ و این آیه یک جور مثل این است که برای خودتان یک جایی بگذارید که خب نمیتوانید رعایت بکنید؛ ولی «إِن تَكُونُوا۟ صَٰلِحِينَ فَإِنَّهُۥ كَانَ لِلْأَوَّٰبِينَ غَفُورًۭا»: یک جور وعده، اینکه حالا خیلی هم نترسید دیگر؛ نمیشود؛ اینجا جایی نیست که کسی بتواند خیلی رعایت بکند؛ حتماً یک درصدی به هر حال یک شکستهایی هم هست؛ یک بار یک «اف»ی ممکن است گفته باشید؛ اینها همه یک جوری، اگر مخالف با حرمت مثلاً پدر و مادر باشد، ممکن است بشود اینها را گرفت؛ ولی خداوند غفور است. این خیلی حکم سختی است؛ حرفزدن و سخنگفتن خیلی سختتر است از اینکه آدم یک کار بدنی را انجام بدهد؛ نه، اصل ماجراست دیگر؛ از همان جایی که لغزش اتفاق میافتد. عین همان آیه، من میخواهم بگویم که با همان عبارتهای خود اینجا، بعد از این میآید «رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِن يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِن يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًۭا». خلاصه این حکمی نیست که بتوانید کامل اجرا کنید؛ این هم مثل حکم دشوار گفته شده؛ خداوند عین همان عبارت «رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ» اولش هست؛ و من میخواهم بگویم که وجود این آیه در واقع نشان میدهد که این جزو آن احکام است؛ مثل آن آیهٔ پدر و مادر، جزو آنها باید حساب بشود.
این یک نکته که اولاً این آیه تکمیل آن احکام اخلاقی است. ثانیاً کاری که دارد اینجا میکند این است که تأثیر این حرفهای زشتی که نقل شده، یک جوری انگار زمینهٔ مناسبی است برای اینکه یک چنین دستوری به مردم داده بشود. و نکتهٔ مهم دیگر رابطهای است که این آیه دارد: زمینه را ایجاد میکند برای اینکه شما بعداً قرار است داستان شیطان را بشنوید؛ اینکه اینجا به صراحت گفته میشود «إِنَّ ٱلشَّيْطَٰنَ كَانَ لِلْإِنسَٰنِ عَدُوًّۭا مُّبِينًۭا»؛ یک فصل آنطرفتر داستان شیطان میآید که بفهمید این «عدو مبین»بودن چیست. آن احکام کردار بود و اینها گفتار است؛ اینجاست که شیطان اوج قدرتش را دارد. یک جا دربارهٔ افراط در انفاقکردن و تبذیر و اینها حرف از شیطان شد، آنهم نه با این لحن؛ اینجا همان جایی است که شیطان خیلی خوب میتواند خودش را نشان بدهد.
به هر حال این آیه یک مقدار حالت جملهمعترضه دارد. نمیدانم، واقعاً تا حالا در همین مقداری که دربارهٔ قرآن من صحبت کردهام، بارها این را دیدهاید دیگر: یک چیزی به تأخیر میافتد، یک چیزی جایش عوض میشود و جالبتر میشود؛ یک چیزی نصفش اینجا گفته میشود؛ مثلاً احکام ارث در اول سورهٔ نساء همهشان میآید، یکیاش میماند برای آخر سوره، که میشد همانجا در ادامهٔ این باشد؛ و یک جوری فضای سوره را جالب میکند؛ به سوره حالت انسجام مثلاً میدهد، اول و آخرش را به همدیگر وصل میکند. شما عین همین تکنیک را در سورهٔ مؤمنون خیلی واضحتر میبینید، به خاطر اینکه سورهٔ مؤمنون با یک لحن خاصی شروع میشود: «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَٰشِعُونَ» و میرود تمام میشود؛ ولی آیات دیگری میآید؛ یک دفعه وسط سوره یکی دیگر هست؛ میگوید «الذین» همینطوری؛ نمیدانم چرا یکی دو تا از این توصیفها به آخر سوره خورده و آمده، یک جوری شما را دوباره برمیگرداند. این به تأخیر انداختن یک بخشی از یک پیام، الان در ادبیات غرب متداول است؛ و مسلمانها طبق معمول الان مثلاً نگاه میکنند میگویند آقا اینها در قرآن بود، اینجور چیزها.
خب دوباره ادامهٔ آن مجادله، که میگوید «قُلِ ٱدْعُوا۟ ٱلَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِهِۦ»: اگر فکر میکنید کسان دیگری هستند، ولی آنهایی که شما صدا میکنید همان کسانی هستند که خودشان در واقع به سمت خداوند میخواهند نزدیک بشوند. حالا از اینجا یک قسمت جدیدی شروع میشود: «وَإِن مِّن قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًۭا شَدِيدًۭا».
این آیه معنایش این است که — مثلاً فرض کنید این مثل همان آیاتی است که در تورات آمده بود دربارهٔ عاقبت قوم بنیاسرائیل — این آیه میگوید که اصلاً همهٔ قومها؛ دارد یک کلام میگوید. از سرنوشت اعراب نپرسید؛ اینها هم در همین حکماند: قبل از روز قیامت؛ وعدهٔ آخره. حالا معلوم نیست که مال آنها یک خرده، یک قوم مشخصی بودند، تهش معلوم بود چه اتفاقهایی میافتد؛ ولی اینکه هلاک میشوید و قبل از قیامت، همهٔ شما؛ مثلاً اگر خیلی کنجکاوید که مثلاً مسلمانها چه میشوند، اینهایی که در جزیرةالعرب هستند، این قریه، این جامعه کارش به کجا میرسد؛ یک حکم کلی داد که خیال همه راحت بشود؛ فقط تهش یوم القیامه است. دقیقاً یک تاریخ مشخص نشده؛ وعدهٔ آخره همان وعدهٔ آخرهٔ مشترک برای همه است؛ به هر حال همهٔ جوامع هلاک میشوند. مکانیسم هلاکشدنشان هم به طور کلی قبلاً گفته شده بود: وقتی میخواهیم هلاک کنیم چه کار میکنند که هلاکشدن برایشان به اصطلاح حقشان میشود که هلاک بشوند. «أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًۭا شَدِيدًۭا»؛ آنجا دو تا چیز آمده بود، که تا رسول نفرستیم عذاب نمیکنیم، ولی هلاککردن، جدای از عذابکردن، برای همه وجود دارد. «كَانَ ذَٰلِكَ فِى ٱلْكِتَٰبِ مَسْطُورًۭا»: در این کتاب نوشته شده؛ حالا اینکه این کتاب همان قرآن است، همان کتاب ازلی که در آن همه چیز نوشته شده، هست.
آنهایی که شما به جای او پنداشتهاید و صدا میکنید، بخشی از این بتها اصلاً نیستند؛ آنهایی که هستند، آنها بندگان خدا هستند، به سمت خداوند هم مثل همه؛ اگر مثلاً ملائکه را صدا میکنند؛ اگر آنهایی که وجود ندارند، که هیچ؛ آنهایی که هستند، خب طبق قاعدهٔ کلی بدیهی است که به خدا تقرب میجویند، مثل همهٔ موجوداتی که در جهان هستند. نمیدانم، من فکر میکنم آلهههایی داشتند که شاید به یک چیزهایی اشاره میکرد که وجود داشته باشند؛ مهم نیست؛ آدمها را بپرسند، هر چیز دیگری که وجود دارد را اگر بپرسند، چه آگاهانه چه ناآگاهانه، همهٔ موجودات هستی در واقع تقرب به سمت خدا دارند. اینکه حالا مثال تاریخی چیست، نمیدانم واقعاً مثال خیلی روشنی بگویم که این دارد به آن اشاره میکند.
من یک چیزی را اصلاً جا انداختم: بعد از آن آیه میگوید «وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ». چون قول و کلام فقط مخصوص انسان نیست؛ فرشتهها هم حرف میزنند؛ انسان اتفاقاً ویژگیاش این است که احسن از همهٔ موجودات سخن میگوید؛ اصلاً ویژگی انسان همین سخنگفتنش است. بنابراین نه فقط دربارهٔ انسانها؛ به آسمان و زمین که نگاه بکنید، این «وَقُل لِّعِبَادِى يَقُولُوا۟ ٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ»: شما باید خودتان را در رقابت با فرشتهها مثلاً ببینید؛ آنهایی که در آسمان هستند، موجودات دیگری هم که سخن میگویند؛ سعی کنید احسن از همه سخن بگویید. و بعد: «وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ ٱلنَّبِيِّۦنَ عَلَىٰ بَعْضٍۢ؛ وَءَاتَيْنَا دَاوُۥدَ زَبُورًۭا»؛ این علاوه است؛ از زبور دارد حرف میزند، از داود؛ زیباترین کتاب، بهعنوان مثال زیباترین دعاهایی که در طول تاریخ شده؛ یک جور مسابقه بین همهٔ متکلمین دنیا و فرشتهها و کسانی که در زمین و آسمان بودند؛ یک جور اشاره به آن کتاب بینهایت زیبا که مجموعهٔ دعاهای زبور، مجموعهٔ دعاهای داود است، که خیلی بنیاسرائیل را هم به طور موقت مورد تأثیر قرار داد؛ مدت کوتاهی، مخصوصاً چون با موسیقی اجرا میشد؛ و خیلی میگویند که در دوران داود و دوران زبور مساجدشان پر از جمعیت شده بود و خیلی عبادت میکردند؛ بعد احتمالاً بعد از داود کمکم موسیقی را مثلاً بیشتر کردند، و من نمیدانم چه اتفاقی افتاد؛ ولی دوران موقتیِ زبور زیبایی بود به اسم آن «حسن قول»ش. دلیل این اشاره، که خیلی هم جالب است، این است که قبلش میگوید «وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ»؛ آنهایی که در زمین هستند و در آسمانها هم؛ در این گفتن قول احسن مقام بالایی دارد؛ این نشانهٔ فضیلت داود است، برتریاش نسبت به همه، مثلاً انبیا: زیباترین دعاها را مثلاً انجام داد نسبت به انبیا. از جمله ویژگیهای زبور که در قرآن هست این است که گفته شده «أَنَّ ٱلْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ ٱلصَّٰلِحُونَ»؛ یعنی آن وعدهٔ زمین مقدس انگار یک جوری تأمین پیدا کرده.
خب این آیاتی که از اینجا شروع میشود، که همهٔ قریهها هلاک میشوند: «وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرْسِلَ بِٱلْءَايَٰتِ إِلَّآ أَن كَذَّبَ بِهَا ٱلْأَوَّلُونَ». این جواب آن سؤال است که چرا خدا به این پیغمبر آیهای غیر از قرآن، از آن آیات درخواستی، نمیدهد. در واقع حرف این است: ثمود ناقه را درخواست کردند، مثلاً شتری از سوی کوه، به آنها داد: «وَءَاتَيْنَا ثَمُودَ ٱلنَّاقَةَ مُبْصِرَةًۭ فَظَلَمُوا۟ بِهَا»؛ «وَمَا نُرْسِلُ بِٱلْءَايَٰتِ إِلَّا تَخْوِيفًۭا». عاقبتشان چه شد؟ اقوامی که بهشان آیات را دادیم خودشان را نابود کردند. خداوند انگار آن معجزهای که به پیغمبر داده، که این معجزه عمومی است و درخواستشده توسط مردم نیست، ایمان آوردن و نیاوردن به آن باعث نزول عذاب نمیشود، کما اینکه نشد. میشد خداوند قرآن را بهعنوان معجزه به پیغمبر بدهد و معجزات دیگری هم در کنارش باشد؛ علت اینکه نبود این بود که سنت الهی این است که اگر آیهای را اینها بخواهند و پیغمبر ارائه کند و ایمان نیاورند، عذاب میشوند. این با آن حرف مربوط است که این پیغمبر آخرالزمان است و این عذابها انگار یک خرده قرار است برداشته بشود: بعضی از این عوامل نزول عذاب را خداوند در واقع از امت پیغمبر برمیدارد؛ از جمله اینکه بهشان آیات اختصاصی درخواستی نمیدهد. اینها باز لینکهایی است که کمکم ذهنتان آماده میشود؛ بعد آن درخواستهای نزدیک آخر سوره، که طولانی هم نقل شده، را ببینید که چه میخواستند. کلاً جوابش این است که تأثیری ندارد، به غیر از اینکه تکذیب میکنند.
لایهای که مفسرین خیلی خیلی روی آن بحث کردهاند این است که این مفهوم، این رؤیایی که پیغمبر دید و حالت فتنه برای مردم داشت، و شجرهٔ ملعونه چیست. من فعلاً از این آیه صرفنظر میکنم؛ واقعاً یک عقیدهٔ خیلی روشن و مشخصی دربارهٔ آن ندارم که بخواهم دربارهٔ آن استدلال کنم؛ حالا یک ایدهای دارم که گفتنش ممکن است طول بکشد. به هر حال این در ادامهٔ آن آیات مشخص است دیگر؛ این جاهایی است که انگار نزدیک شده به اینکه یک فتنه، یک واقعهای بروز کند که ممکن است بعداً باعث نزول عذاب بشود؛ مثل اینکه پیغمبر مثلاً رؤیایی دیده، یک جور رؤیایی. میگویند کسانی که معتقدند شجرهٔ ملعونه به یک خانواده، در یکی از اقوام در زمان پیغمبر، اشاره میکند، یا به شجرهٔ زقوم اشاره میکند، یا به شجرهٔ شیطانی به طور کلی اشاره میکند؛ اینکه اینها چیزهایی بوده که به پیغمبر و به امت پیغمبر ارائه شده، و یک جوری ایمان آوردن و نیاوردن را بهشان ممکن است مربوط کرده باشد، مثل دیدن یک آیتی و ایمان نیاوردن؛ و یک خوفی از نزول عذاب در زمان پیغمبر وجود داشته. این بحث را من فعلاً، به دلیل ابهام زیادی که اینجا وجود دارد و تفسیرهای مختلف، میگذارم؛ منتها چیز قاطعانهای ندارم بگویم.
این داستان آدم و حوا و شیطان را زیاد در قرآن دیدهایم؛ ویژگی ارائهای که اینجا از این داستان وجود دارد، تأکید روی ابلیس است؛ اصلاً این داستان ابلیس را دارد معرفی میکند، نه آن ماجراهای بهشت و اخراج از بهشت و حقوق و این حرفها را. ببینید چرا شیطان به بنیاسرائیل ارائه نمیشود؟ من یک دلیل تجربی بگویم که چه مشکلی ممکن است پیش بیاید: همان مشکلی که الان برای مسیحیت پیش آمده؛ زیادی به فکر شیطانند؛ مسیحیت یک خرده بیشتر از خدا به فکر شیطان هستند؛ فکر میکنند خیلی برای شیطان قدرت قائلند؛ فکر میکنند شیطان خودش را — نمیدانم — صاعقه میفرستد، یک کارهایی میتواند انجام بدهد. این آیات خیلی محدودش میکند. یعنی مثل اینکه بشر با آن ذهن یک مقدار توهمانگیزش، یک موجودی یک خرده عجیبوغریب را در فرهنگ بنیاسرائیل وارد میکردید که دیده نمیشد و یک کارهایی میتوانست بکند؛ خدا میداند بنیاسرائیل ممکن بود با این مفهوم چه کار بکنند؛ چون تأکید آنجا روی یکتاپرستی است. و اتفاقاً درک شیطان سخت است؛ یعنی فهم اینکه شیطان چگونه وجود دارد و عامل شر میشود در حالی که توحید برقرار است؛ قرآن سعی میکند این را توضیح بدهد؛ این خیلی مفهوم سادهای نبوده.
اینطور نیست که به بنیاسرائیل چیز کاذبی تعلیم داده شده باشد؛ مثل اینکه یک رازی در جهان هست که به بنیاسرائیل گفته نشده؛ خب مگر ما همهٔ رازهای جهان را به ما گفتهاند؟ شاید اگر مثلاً این دین، دین خاتم نبود، یک دین دیگر میآمد، دربارهٔ یک فرشتهای صحبت میکرد که او هم یک کارهای خاصی میکند؛ مثل اینکه شما اگر کتاب فتوحات مکیهٔ ابنعربی را بخوانید، یک عالم موجودات آنجا هست که ما نمیشناسیم؛ ابنعربی با آنها آشناست و رفتوآمد دارد؛ و این حرف. خب حالا اشکالی دارد؟ شاید هم باشد؛ واقعاً اینجوری یک موجوداتی؛ اعتقاد آدم، اعتقاد به شیطان که مانع یکتاپرستی و کار خوب و بد کردن نیست؛ شما زندگی خودتان را میکنید، چه اعتقاد داشته باشید که موجود مستقلی محرک مثلاً شر و بدی برای انسان هست یا نیست.
این داستان شیطان را آنجوری که هست سعی میکند مطرح کند، با محدودیتهایش: چه کار میتواند بکند؟ میگوید «وَٱسْتَفْزِزْ مَنِ ٱسْتَطَعْتَ مِنْهُم بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ»؛ اینها را مثلاً هل بده به آن سمتی که میخواهی، با صدای خودت. این شیطان یک جورایی کاری که میتواند بکند: خودش شلوغش میکند؛ مثل اینکه نظر شما را به یک چیزهایی جلب کند؛ اینجوری نیست که بتواند در دنیا خیلی دخالت بکند، آنطوری که مسیحیها شیطان را تصور میکنند؛ یک خرده سروصدا بکند، حواستان را پرت بکند، یک خرده مثلاً نظر شما را به یک موجودی جلب کند؛ یک کاری انجام میدهید، یک حس خیلی زیاد چیزی را در شما تقویت کند؛ یک خرده تقویتها و فراموشی، مثلاً کاری بکند که یادتان برود؛ یک دخالتهایی در ذهنتان و عدم توجهتان به یک چیزهایی؛ همین؛ نمیآید یک چیزی خلق بکند. چنین چیزی کم نیست؛ نتیجهاش همین است که میبینید دیگر. این آیه، آیهٔ خیلی مهمی است اینجا در این سوره؛ برای اینکه خب تورات، که بنیاسرائیل آنجوری شد؛ قرآن هم که میبینید، اصلاً چه فهمیدند از قرآن؛ همین الان هم وضع مسلمانها را نگاه کنید. این جمله شیطان خیلی مهم است که اینجا بیاید در این سوره، که میگوید «لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَىٰ يَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُۥٓ إِلَّا قَلِيلًۭا»: اینها را افسار؛ الان افسار میزنند بهشان؛ یعنی سوارشان میشوم، به غیر از یک تعداد کمی. همینجوری است دیگر؛ شما این را میبینید که در دنیا این اتفاق افتاده؛ ولی با همین محدودیتی که شیطان از نظر دخلوتصرف در ذهن انسانها دارد، یک مقدار تصرفات ذهنی داریم.
این بخش، به نظر من، ادامه میدهد که آیات را میفرستیم برای تخویف. آیات قرآن هم همیشه این هست دیگر؛ این بازی با اینکه آیات قرآن، همین چیزی که ما به آن میگوییم آیه، مثل همان آیات الهی هستند که ما در تکوین باید ببینیم؛ یا آن آیاتی که میخواستند و تکذیب میکردند؛ یک آیهٔ قرآن مثل شتر صالح، از یک جهتی، برای اینکه یک جور نشانهای است که باید به آن ایمان بیاورند. بنابراین آیاتی که برای تخویف میآمد؛ این آیات ترسناک نیست؟ شما را نمیترساند؟ همین که یک دشمنی دارید که میگوید من سوار همهشان میشوم، همهشان را افسار میزنم، این احساس. تا اینجای سورهٔ اسراء را بخوانید، نباید این احساس به شما دست بدهد که در خطرید؛ بنیاسرائیل آنجوری شدند؛ همهٔ قومها به طور قطع هلاک میشوند، گمراه میشوند؛ یک عدهٔ قلیلی باقی میمانند که شیطان سوارشان نمیشود؛ یک حسی از در خطر بودن، و اینکه یک کاری باید برای خودتان بکنید، باید به شما دست بدهد. این تخویف است دیگر؛ خود این سوره، متنش، متنی که یک مقدار خوفناک است، به دلیل اینکه سلطه، در واقع نفوذ شیطان را در دنیا نشان میدهد که در مقابل هدایت الهی میماند و خیلیها را گمراه میکند.
این تمثیل نشستن در کشتی، در ادامهٔ این داستان، همین کار را دارد انجام میدهد. ببینید این تمثیل دو ویژگی دارد: یک کشتی که با ادامهٔ داستان شیطان مناسبت دارد. هم سوار کشتی شدن برای انسان این امکانی است که خداوند گذاشته، که میگوید «وَحَمَلْنَٰهُمْ فِى ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ»، نشانهٔ کرامت انسان است؛ مثل آن خلیفةاللهای که شیطان در مقابلش قیام کرد؛ یعنی از یک طرف آن داستان دارد میگوید که به انسان کرامتی داده شد که به او سجده بکنند، و یک همچین دشمنی پیدا کرد که خطرناک است؛ و انسان در واقع به یک معنایی غرق میکند. کشتی مثل این نعمتی است که به انسان داده شده، باعث کرامت انسان است، و همین کرامت انسان را در موقعیتی قرار میدهد که ممکن است غرق بشود. در واقع چرا این تمثیل اینجا آمده؟ شما هیچ کاری در مقابل شیطان از دستتان برنمیآید، به غیر از آن، میگویم، همان کاری را بکنید که وقتی در کشتی طوفانزده هستید میکنید. نمیدانم شما این احساس را چقدر دارید؛ من این احساس را خیلی دارم که در کشتی طوفانزده هستم؛ تا وقتی که آدم در این دنیا هست، واقعاً یک همچین حالتی وجود دارد. ما واقعاً در این وضعیت هستیم که در یک وضعیت خطرناکی قرار گرفتیم؛ مثل همان که یک امانتی را پذیرفتیم، که بیشتر نشانهٔ جهالت و حماقت ماست که پذیرفتیم؛ و نگهداشتنش سخت است و جلوی ما بعد از مرگ یک فاجعه ممکن است اتفاق بیفتد. لازم نیست آدم سوار کشتی بشود تا این احساس ناامنی را داشته باشید؛ شما باید احساس ناامنی داشته باشید؛ در خوف و رجا، به اصطلاح، زندگی بکنید. این تمثیل کشتی تمثیل خوبی است برای اینکه شما در واقع آن حس را که باید ببینید؛ شما هر جایی که تمثیل کشتی در قرآن هست، این عبارت میآید: «دَعَوُا۟ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ»؛ جایی که انسان به اخلاص میرسد، جایی که این احساس را داشته باشید که در خطرید و کسی نمیتواند به دادتان برسد.
در مورد شیطان دقیقاً وضعیت همین است؛ یعنی وضعیت ما در زندگی این است که در خطریم؛ هیچ کس به غیر از خداوند نمیتواند به داد ما برسد؛ یعنی به غیر از با پناه بردن به خداوند، از دست شیطان نمیتوانید خلاص بشوید؛ و بنابراین خود وجود شیطان شما را باید مخلص بکند؛ راه نجات از شیطان اخلاص است دیگر. میگویند شیطان اول همه را گمراه میکند، به غیر از مخلصین؛ نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه. فقط اینجا واژهٔ اخلاص نیامده؛ اخلاص جزو واژههایی است که بعداً قرآن کمکم استفاده میکند؛ مفهومش ممکن است در مکه، مثلاً در سال چهارم، وجود داشته باشد؛ ولی اخلاص، مثل مثلاً اسلام، واژهٔ پیچیدهای است؛ اینجا اصلاً انگار فعلاً در این متن مفهوم با یک کلمهٔ اخلاص رسانده نشده؛ با این حرفهایی که اینجا زده شده، مفهوم اخلاص در آن هست؛ این پناه بردن. کلمهٔ وکیل خیلی در این سوره میآید، که کسی غیر از خدا را وکیل نگیر؛ شبیه مثلاً همین است که مخلص باشید، مثلاً غیر از خدا را نخوانید. خب این مناسبت این تمثیل کشتی و نشستن، غرقشدن کشتی، با وضعیتی که ما داریم در مقابل شیطان: شما نمیتوانید به غیر از با پناه بردن به خدا از شیطان فرار بکنید، ببینید راه فرار از شیطان این است که به شیطان اصلاً توجه نکنید؛ شیطان همین را میخواهد که شما به غیر خدا توجه بکنید.
آدمهایی که خیلی در کوک شیطانند، دارند میروند هی فوت میکنند اینور آنور خودشان را که شیطان نیاید و اینها؛ آدم مؤمن برنامهاش این است که مثلاً حالا روزی یک بار، چند بار، به خداوند پناه میبرد از شر شیطان، بعد دیگر خاموش میکنی. اینکه الان شیطان واقعاً چه کار میخواهد بکند؛ این شیطان بود؟ نه، این نبود؛ آن یکی شیطان بود؛ یک نفر ببیند چند تا شیطان هست که سراغش میآید؛ خب این که دیگر بیچاره شد؛ هم این شیطان هدفش یکی از چیزهایش همین است: حواس این آدم را پرت کند، قرار است که این فقط به خدا توجه بکند. یک داستان جالبی هست؛ میگویند یکی از علما، بعد از یک عمری که با شیطان مبارزه کرد و خیلی یاد گرفته بود که شیطان چگونه میزند و این حرفها، شروع کرده کتابی بنویسد، مثل دایرةالمعارفِ وسوسههای شیطانی. بعد یک طلبه رفته بود پیشش و او تعریف کرد که آره من این را دیگر دارم مینویسم و همهٔ کلکهای شیطان را دارم برای مردم افشا میکنم. آن طلبه میگوید شب خوابیدم، شیطان را در خواب دیدم، گفتم دیگر کارت تمام است، برای اینکه این آقا، این عالم بزرگوار، این کتاب را دارد میگوید منتشر بشود، مردم میفهمند چهجوری گول میزنی. شیطان در خواب برگشت به او گفت: من خودم به او گفتم؛ چه چیزی بهتر از اینکه شما یک دایرةالمعارف داشته باشید، مطالعه بکنید در عمرتان، ببینید شیطان میخواهد چه کار برایتان بکند، اینکه شیاطین چه نقشههایی برای من کشیدهاند. و این واقعاً اصل همان شرک است؛ میگوید اینها را یک جوری جلب خودت بکن، اینجوری حواسشان پرت بشود.
بنابراین شما نمیتوانید، به غیر از با همان ترفندی که وقتی در کشتی مینشینید و احساس میکنید که اوضاع خوب نیست و به خدا پناه میبرید، از دست شیطان خلاص بشوید؛ با شیطان مستقیماً مبارزه نمیتوانید بکنید؛ در حالی که به او توجه نکنید، او هم کار خودش را میکند؛ شما کار خودتان را بکنید؛ سعی کنید کارها را خوب انجام بدهید، کارهای بد انجام ندهید، دستورات خدا را اجرا بکنید، نهی خدا را هم توجه بکنید؛ حالا شیطان هم سعی میکند یک جاهایی دخالت بکند؛ ممکن است یک جاهایی دخالت بکند؛ شما میفهمید که دارد دخالت میکند؛ ولی اینکه حالا ای وای شیطان آمد، حالا من چه کار کنم، و این حرفها. یک خرده خودِ اعتماد به شیطان و اینها همراه با شیطنت است؛ یعنی منظور این است که راه را باز میکند برای یک جور اعتقادات شرکآمیز؛ به نظر من الان اعتقادات مسیحیها نسبت به نیروهای شیطانی جهان نزدیک به شرک است؛ یعنی یک جور حالت استقلال، و اینکه اصلاً شیطان مقابل خدا ایستاد. و قرآن یک جوری مطرح میکند که اصلاً شیطان در واقع تحقق اسم عزت الهی است؛ خدا نمیخواهد این آدمهایی که مخلص نیستند به درگاهش راه پیدا بکنند؛ میگویند به شیطان سگ درگاه خداست؛ غیرمخلصها را گاز میگیرد، نگهشان میدارد، پشت در، نمیگذارد بروند تو؛ این که خیلی خوبی که چیز غیرتوحیدی در آن نیست، اگر اینجوری نگاه کنید. ولی خب این — یعنی فهمیدن و درک یک چنین اعتقادی به وجود یک چنین موجودی بدون خارجشدن از اعتقاد توحیدی — یک خرده پیچیده است.
ادامه تا انتهای سوره، پایان خوب سوره اسراء
دیگر به سرازیری پایان سوره نزدیک شدهایم؛ باز دوباره یک آیهٔ ترسناکی هست. دوباره یک تصویری از قیامت میدهد؛ میخواهم یک خرده باز شما را بترسانم، چون این آیات، آیات ترس است؛ قرار است که شما بترسید. من یک مقدار از این آیه خیلی میترسم، که میگوید «وَمَن كَانَ فِى هَٰذِهِۦٓ أَعْمَىٰ فَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ أَعْمَىٰ وَأَضَلُّ سَبِيلًۭا». چون واضح است که این «أَعْمَىٰ» اشاره به کور بودن چشم ظاهری نمیکند؛ یک چشم باطنی باید باز شده باشد در این دنیا که در آن دنیا بتوانی ببینی. شما چقدر آن چشم باطنتان الان باز شده؟ ببینید شما چقدر چشم ظاهرتان را ببندید، چقدر حقایق عالم را مثلاً با قلب خودتان دارید ادراک میکنید؛ با آن چیزی که مثلاً عرفا میگویند که باید یک چشمهایی باز بکنید؛ روز قیامت یک جوری انگار یک چیزهایی دیده میشود، با این چشم معمولی که ما الان داریم نیست. اینکه اگر شما آن چشم معنویتان باز نشده باشد، در دنیا نبینید حقایق را، در آن دنیا کور محشور میشوید؛ خب خیلی ترسناک است؛ چون یک خرده به آن چشم باطنتان نگاه کرد، آن چشم باطنتان کجا هست؛ اول پیدایش کنید، ببینید که چیزی، حالا دیدید یا نه. به هر حال یک آیهٔ خیلی ترسناکی است؛ حالا انشاالله که اینجوری نشود.
قسمتی هست که من واقعاً، نه به دلیل کمبود وقت، قرار نبوده که اینها را خیلی توضیح بدهم، مثل همان قسمت احکام، چون خیلی روشن است: دوباره یک جوری برمیگردد از اینجا تا خیلی به عکسالعمل آدمهایی که در همان جغرافیا این وحی دارد نازل میشود؛ عکسالعملی که مردم در آن جغرافیا دارند نشان میدهند، تلاشی که برای انحراف وحی دارند میکنند، توصیههایی که به پیغمبر میشود دربارهٔ اینکه خودش را حفظ بکند، با عبادت، مانع از نفوذ — مثلاً آن در واقع شیطانی که میخواهد، از ابلیس، از طریق آدمهایی که اطراف پیغمبر هستند، اینجوری نفوذ کند و جلوی این قرآن را بگیرد. مثل یک توضیحی این شکلی هست. این آیه را من قبلاً چندین بار خواندهام: عتابهایی که به پیغمبر هست گاهی بیشتر شبیه مدح است. این آیه میگوید «وَلَوْلَآ أَن ثَبَّتْنَٰكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْـًۭٔا قَلِيلًا»: نزدیک بود که یک ذره تمایل پیدا کنی؛ نزدیک بود؛ حالا نه اینکه اصلاً؛ یک بار اگر میگفت مثلاً «تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْـًۭٔا قَلِيلًا»، یعنی یک تمایل کمی بهشان پیدا کن، کردیم؛ نزدیک بود که حالا یک تمایل کم؛ این تمایل کم هم پیدا نشد ولی نزدیک بود، مثلاً یک درجه. من معمولاً این را میگویم؛ میگویند ما نمیفهمیم یعنی چی، ما همینجوری صفر و یک دیگر؛ البته تمایل پیدا میکنیم یا نمیکنیم. وقتی یک نفر خیلی تقوا داشته باشد، این قسمتهای کنترلش زیاد باشد، اینها معنی پیدا میکند؛ مثل اینکه در آن قسمتهای کنترلش، سطح بالایش، یک چیزی یک درجه خودش چرخید، بعد دوباره برش گرداند سر جایش؛ مال ما اصلاً آنها کلاً باز است، یک سری پیچها.
خب این به هر حال عکسالعملها اول از دستوراتی که به شخص پیغمبر هست، که برای حفظ وحی که دارد به او میشود چگونه عمل بکند: عبادتهایی که مخصوص پیغمبر گفته شده؛ خب برای ما میتواند جالب باشد، ولی به اصطلاح واجب پیغمبر است که مثلاً نماز شب بخواند و اینها. بهاضافهٔ یک قسمتهایی که باز دوباره همین توصیف شبیه همان است که دربارهٔ قرآن گفته که اقوم است: «وَنُنَزِّلُ مِنَ ٱلْقُرْءَانِ مَا هُوَ شِفَآءٌۭ وَرَحْمَةٌۭ لِّلْمُؤْمِنِينَ». کلاً سوره روی قرآن و ویژگیهای قرآن متمرکز است، از اول تا آخرش؛ منتها قرآن در بطن آن سنتی که از انبیای بنیاسرائیل رسیده دارد انگار به آن نگاه میشود، مقایسه میشود. و نهایتاً اینجا، حالا مثلاً این سؤال «وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِ»؛ روح، منظور روح انسان نیست؛ روح در قرآن همان روحی است که به وحی مربوط است؛ در واقع یک سؤالی از پیغمبر میکنند، یا اشکالی میکنند دربارهٔ کیفیت وحی؛ میگوید که بگو «قُلِ ٱلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًۭا». این آیهٔ شگفتانگیزی است که خیلی جای بحث دارد؛ و این هم خیلی جای بحث دارد: «وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِٱلَّذِىٓ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِۦ عَلَيْنَا وَكِيلًا»؛ ولی کدامتان بحث دربارهٔ این آیه شنیدهاید؟ بحث نمیکنم.
به جایی میرسد این بحثی که دربارهٔ قرآن و عکسالعمل این آدمها دربارهٔ قرآن است؛ سعی در مخدوشکردنش، و اینکه درک نمیکنند که این قرآن در واقع معجزه است. قرآن همینجا — این یکی از آن آیاتی است که به صراحت قرآن دارد قرآن را بهعنوان معجزهٔ پیغمبر بیان میکند، جزو آیات تحدی — که اگر همهٔ انس و جن جمع بشوند نمیتوانند مثل این قرآن بیاورند. و بعد، اگر شما ته تصویر این سوره قرار گرفته باشید، این سوره را دیده باشید و این عظمت مثلاً قرآن را حفظ کرده باشید، اینکه قرآن هست و این آدمها آنجا هستند ولی این چیزها را دارند میخواهند؛ اینها برایشان جالبتر و مهمتر است؛ یعنی اگر پیغمبر یک دونه باغ داشته باشد که در آن چشمههای جاری باشد، اینها بهتر قانع میشوند تا این قرآنی که الان این همه خواندی؛ یا مثلاً اگر پیغمبر — نمیدانم — «أَوْ تُسْقِطَ ٱلسَّمَآءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا»، یک تکه از آسمان بیفتد در زمین. اینها درخواستهای معجزات درخواستی کسانی است که آنجا حضور دارند؛ یا — نمیدانم — یک خانهای پر از طلا داشته باشی، یا بروی به آسمان؛ میگوید — این خیلی قسمت قشنگی است — «أَوْ تَرْقَىٰ فِى ٱلسَّمَآءِ وَلَن نُّؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّىٰ تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَٰبًۭا نَّقْرَؤُهُۥ»: همین، بروی آسمان، برگردی، بروی آن بالا، کتاب با خودت بیاوری. ببین آدمی که شعور ندارد که بفهمد که این کتاب آسمانی است؛ این میفهمد کتاب آسمانی است دیگر؛ خب تو برو آسمان، با خودت یک کتاب بیاور، من باورم میشود این کتاب آسمانی آورد. قرار است که ما قرآن را بخوانیم و احساس بفهمیم، درک بکنیم که این کتاب آسمانی است، به یک معنایی؛ ولی اینها درخواستشان این است که باید بروی آسمان؛ قبول هم نمیکنیم که رفتی آسمان، تا اینکه یک کتاب از آنجا بیاوری و بخوانیم. این به هر حال ادعاهای یک خرده عجیبوغریب است. یعنی انتظار دارند از پیغمبر مثل پیغمبرهای گذشته عمل بکند؛ اصلاً چرا معجزه میخواهند؟ به خاطر اینکه سنت خود پیغمبر، سنت انبیا، این بوده که معجزه میآورده؛ ولی من نمیآورم؛ معجزهٔ من این کتاب است. خب اینها دوباره دارند مشابه همانها را میخواهند؛ مثلاً موسی رفت در کوه با الواح برگشت؛ تو هم برو آسمان برای ما کتاب؛ اگر این را میخواهی که کتاب هم بیاوری، اینجوری باید بیاوری؛ نه اینکه همینجا بنشینیم و کمکم بخوانیم و بگوییم کتاب. اینها چیزهایی شنیدهاند که پیامبران چه کارها میکردند؛ اینها هم یک چیزی شبیه همان میخواهند؛ حالا مثلاً هر کدامش ممکن است یک مشابهی در چیزهای قبل داشته باشد.
خب این قسمت، که طولانی مواجهه است، در واقع آدمهایی که ایمان نمیآورند با مسئلهٔ وحی؛ و درک نکردنشان؛ تلاششان برای از بین بردن و منحرف کردن وحی آخر، که من وارد جزئیاتش نمیشوم؛ و باز دوباره انتهایش هم با تهدید به جزای آخرت بسته میشود: «ذَٰلِكَ جَزَآؤُهُم بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا۟ بِـَٔايَٰتِنَا وَقَالُوٓا۟». دوباره این تکرار میشود؛ این بحث از آنجا شروع شد که آن حرفها را زدند؛ مثل اینکه با یک چیزهای معترضی که وسطشان هست، نمایش اینکه خیلی امیدوار نشوید به اینکه قرآن که حالا هدایت اقوم هم هست، این آدمها را مثلاً حداقل خیلی رام بکند و این حرفها. این از آن قولهایی که دربارهٔ دختر و پسر میزدند؛ و این جمله آنجا یک بار آمد که «وَقَالُوٓا۟ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمًۭا وَرُفَٰتًا أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًۭا جَدِيدًۭا»؛ یک جوری ابتدا و انتهای این قطعهٔ بزرگ را تکرار این آیه دارد انگار به همدیگر وصل میکند. اینها همانها هستند؛ این حرفها ادامهٔ همان حرفهاست که میآمدند مینشستند، مثلاً فرض کن حرفهای پیغمبر را گوش میکردند، چیزهای دیگر میگفتند، و از جمله این ادعا را میکردند. دوباره جواب اولش را میدهد: «أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَىٰٓ أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًۭا لَّا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى ٱلظَّٰلِمُونَ إِلَّا كُفُورًۭا».
و نهایتاً این بحث با این آیهٔ صدم تمام میشود و میرسیم به قسمت انتهای سوره، که میگوید اگر شما خزائن پروردگار را هم داشتید، باز مثلاً در انفاقکردن امساک میکردید. انتهای سوره اولاً برمیگردد به داستان بنیاسرائیل. یک جایی هست که من نمیدانم چطور شد این آیه را یادم رفت اشاره بکنم، چون آیهٔ مهمی است؛ یک جایی بعد از آن آیه که میخواستند مثلاً وحی را یک جوری منحرف بکنند، میگوید «وَإِن كَادُوا۟ لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ ٱلْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا» — آیهٔ ۷۶ — «وَإِذًۭا لَّا يَلْبَثُونَ خِلَٰفَكَ إِلَّا قَلِيلًۭا»: میگوید اینها اگر تو را بیرون میکردند از آن سرزمین، چند سالی بیشتر زنده نمیماندند. یک حسی در این سوره هست که خدا نمیخواهد عذاب دیگر نازل کند؛ خدا آیات، نشانهها را نمیدهد، به خاطر اینکه اینها تکذیب خواهند کرد و عذاب نازل میشود طبق سنت الهی. یک کاری داشتند میکردند؛ نزدیک بود این کار را بکنند که پیغمبر را اخراج کنند؛ که میگوید اگر این کار را کرده بودند، آنوقت دیگر سنت الهی بود که عذاب نازل میشود؛ ولی پیغمبر خودش مهاجرت کرد؛ یک مدت در شعب ابیطالب زندگی کرد و بعد خودش انگار به میل خودش رفت و عذابی هم نازل نشد.
این قطعهٔ پایانی که برمیگردد به داستان بنیاسرائیل، مثل اشاره به مشابهش در مورد بنیاسرائیل و فرعون؛ میگوید که موسی آمد، آیات آورد، ۹ تا آیه آورد، ایمان پیدا نکردند به او؛ فرعونیان «فَأَرَادَ أَن يَسْتَفِزَّهُم مِّنَ ٱلْأَرْضِ»: اراده کردند که از زمین اخراجشان بکنند. این مثال تاریخیاش است که میشد این اتفاق برای قریش بیفتد، اگر آیاتی نازل میشد، که نازل نشد، به آن معنایی که آنها میخواستند، و اگر آنها آن کار را میکردند که پیغمبر را اخراج میکردند. در مورد فرعون این اتفاق افتاد و اینها غرق شدند؛ و «وَقُلْنَا مِنۢ بَعْدِهِۦ لِبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱسْكُنُوا۟ ٱلْأَرْضَ». این قبل از آن وعده است، دو تا وعده اول؛ این سکانس قبل از آن ماجرای اول سوره است، که بعد از اینکه رفتند در ارض مقدس بهشان گفته شد که دو بار فساد میکنید و کارتان به اینجا کشیده میشود؛ ماجرای رفتنشان به ارض مقدس در انتها دارد روایت میشود.
و حالا این همهٔ این سوره، زیبایی و جالبیاش برای من شخصاً این است که بعضی از سورهها خیلی غمانگیز یا خیلی با دلهره و با حالت تهدیدآمیزی تمام میشوند و آدم وقتی سوره تمام میشود یک خرده دلش، چه میگویند، هری میریزد پایین؛ این سوره بینهایت پایان خوبی دارد، پایان خوشی دارد. یک تصویری به شما ارائه میدهد که خب خلاصه: این همه کتاب آمد که هیچکس هدایت نشد، که نه؛ ببین چه اتفاقی در دنیا افتاد که حالا این قرآن بهعنوان مثلاً کتاب نهایی نازل شده؛ این تصاویر و پایان سوره فوقالعاده است؛ یک عدهای را میگیرد، خلاصه آن بهرهای که باید ببرند را میبرند. درست است، اکثریت به طور مداوم در این سوره گفته میشود که «وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًۭا» و اینها، که اصلاً هدایت نمیشوند و هیچ فایدهای باهاشان ندارد؛ ولی این تصویر پایانی سوره: اگر شما یک جور جزو آدمهایی باشید که قرآن همینجور که اینجا دارد بیان میشود رویتان اثر میکند، خب احتمالاً آخر سوره باید به شما لذت زیادی بدهد؛ جزو کسانی هستید که مخاطب قرآن هستید، به این معنا که قرآن خلاصه نازل شده برای یک آدمهایی که میخوانند، میفهمند، تحت تأثیری قرار میگیرند و هدایت میشوند. از اینجا تا آخرش دیگر هیچ چیز بدی وجود ندارد، دیگر همهاش فوقالعاده خوب است: «وَبِٱلْحَقِّ أَنزَلْنَٰهُ وَبِٱلْحَقِّ نَزَلَ»؛ مثل اینکه قطعی است که آن کارهایی که اینها میخواهند بکنند، میخواهند در قرآن یک تحریفی ایجاد بکنند، از این اتفاقات نیفتاده و نمیافتد؛ «وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرًۭا وَنَذِيرًۭا»؛ «وَقُرْءَانًۭا فَرَقْنَٰهُ لِتَقْرَأَهُۥ عَلَى ٱلنَّاسِ عَلَىٰ مُكْثٍۢ وَنَزَّلْنَٰهُ تَنزِيلًۭا». بعد شما، اینهایی که تا حالا این حرفها را زدهاند، شاید چند نفر، میخواهید ایمان بیاورید، میخواهید ایمان نیاورید: «إِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ مِن قَبْلِهِۦٓ إِذَا يُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًۭا وَيَقُولُونَ سُبْحَٰنَ رَبِّنَآ إِن كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًۭا»؛ اینکه آنهایی که یک علمی بهشان داده شده، وقتی که میخوانند اینقدر بهشان اثر میکند که به سجده میافتند و تسبیح میگویند؛ اصلاً واقعاً این توصیفات فوقالعاده است دیگر؛ از تأثیری که قرآن، نازل شده، برای اینها دارد. اینکه شما حالا یک عده آدم هستند در فکر اینند که خدا پسر دارد یا دختر دارد و این حرفها؛ قرآن را برای آنها نازل نکرده؛ حالا میخواهند ایمان بیاورند، میخواهند ایمان نیاورند، میخواهند جزو اینجور آدمها باشند، میخواهند نباشند. این توصیف فوقالعادهای که هست، هم تورات هم قرآن، به هر حال یک جمعیتی را بهعنوان مخاطب خودش در نظر داشته: آنهایی که اینجور وقتی قرآن میخوانند، یک همچین آثار عجیبی را در واقع در خودشان درک میکنند؛ رویشان اثر میگذارد، هدایت میشوند.
پایان آیات هم فوقالعاده است: «قُلِ ٱدْعُوا۟ ٱللَّهَ أَوِ ٱدْعُوا۟ ٱلرَّحْمَٰنَ أَيًّۭا مَّا تَدْعُوا۟ فَلَهُ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا». این آیات به شدت، به اصطلاح، توحیدی و زیبا دربارهٔ اسماء الهی، دربارهٔ نماز خواندن پیغمبر؛ تصاویر روشن و زیبای پایان سوره آن چیزی است که انگار این سوره قرار است باید بسته بشود؛ سورهای که در شأن قرآن است و دربارهٔ ویژگیهای قرآن دارد صحبت میکند؛ و اینکه بالاخره یک آدمهایی را با خودش میبرد؛ اینکه یک ریسمانی را خداوند از آسمان نازل کرده که آدمها میتوانند بگیرند و بروند بالا؛ واقعاً یاد میگیرند و میروند بالا؛ و این هم توصیف این آدمهایی است که قرآن در آنها اثر کرده. و این آیهٔ آخر هم، که مثل آیهای که با تسبیح، با «سبحان الذی أسری بعبده»، شروع شده، پایان سوره: «وَقُلِ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًۭا وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٌۭ فِى ٱلْمُلْكِ وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ وَلِىٌّۭ مِّنَ ٱلذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًۢا». مفسرین به این اشاره کردهاند، اشارهٔ درستی هم هست که آیه با تسبیح، با «سبحان»، شروع میشود و با تکبیر تمام میشود؛ یعنی تسبیحات اربعه که اینقدر روی آن تأکید هست بهعنوان ارکان توحید در شروع و انتها؛ اینجا دیگر واژهٔ تسبیح نیامده ولی حمد و تهلیل و تکبیر در واقع در این آیهٔ انتهایی آمده. به هر حال پایان فوقالعاده روشن و نویدبخشی دارد برای آن آدمهایی که یک خرده به هر حال قرآن برایشان تأثیر میگذارد و یک خرده علم دارند.