او میگوید برای بعضی چیزهایی که اینجا بحث میشود، مثل حقیقت مسیح یا داستان مریم و زکریا، نباید در کتابهایی که در بازار به عنوان تفسیر هست چیز عمیقی انتظار داشت؛ نکتههای عمیق را معمولاً باید در کتابهای متفرقه، مثلاً عرفانی، پیدا کرد. او میگوید این متون را منبع الهام خوبی میداند، هرچند ارجاعشان به آیه ممکن است جالب نباشد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
شما نباید انتظار داشته باشید که دربارهٔ بعضی چیزهایی که ما اینجا بحث میکنیم، مثلاً دربارهٔ حقیقت مسیح یا دربارهٔ داستان مریم یا زکریا، در کتابهایی که با عنوان تفسیر در بازار هست چیزهای خیلی عمیقی پیدا کنید.
کتابهای عرفانی به عنوان منبع الهام
نکتههای خیلی عمیق و اساسی را معمولاً باید در کتابهای متفرقه، مثلاً عرفانی، پیدا کنید. نویسندگان این کتابها برای خودشان آزادی عملی قائل بودند و نکتههایی میگفتند که ممکن است گاهی خیلی هم با الفاظ قابل تطبیق نباشد؛ برای همین ممکن است به نظر اشتباه برسد. من همیشه این را میگویم: تفسیر عرفانی، یا همین کتابهای عرفانی که دربارهٔ قرآن نکاتی میگویند، در عین حال که خیلی وقتها حرفشان جالب است، شاید در بیشتر موارد با معنای آیهای که از آن استفاده میکنند تطبیق نداشته باشد؛ ولی ممکن است هر کدام درست باشد؛ به هر حال منبع الهام خوبیاند.
حرف من این است که متون عرفانی، مثلاً همین فصوصالحکم یا شرحهای مختلف آن، منبع الهام خوبیاند. شما میتوانید خیلی چیزها را آنجا ببینید. ممکن است مطلبی با آیهای از قرآن که از آن استفاده میکند تطبیق نکند، ولی با جای دیگری تطبیق کند؛ البته چنین مواردی هم وجود دارد. قبلاً به چنین چیزهایی اشاره کردم: ممکن است دریافتهای عرفانیای وجود داشته باشد که به جای نادرستی از قرآن ارجاع میدهند، در حالی که شما جای بهتری برایشان پیدا کنید. دربارهٔ مسئلهٔ حضرت مریم و تولد عیسی و شخصیت یحیی بحثهایی کردم و الان هم کمی ادامهاش میدهم. فکر میکنم این کتابها مرجعهای خوبی هستند و نشان میدهند که در آنها دریافتهای جالبی در این زمینه هست، ولو اینکه ارجاعشان به قرآن ممکن است جالب نباشد؛ یا مثلاً این کتاب اصولاً خیلی هم به قرآن ارجاع نمیدهد و فقط دریافتهای خودش را مینویسد و بیان میکند. اما این دریافتها دریافتهایی قابل ارجاعاند.
تقابل یحیی و عیسی
انتهای جلسهٔ قبل، در تأیید برداشتهایی که دربارهٔ قطعهٔ اول سورهٔ مریم، یعنی تولد یحیی و زکریا، داشتم، به این نکته اشاره کردم که در متون ما، به غیر از قرآن که شاید در آن به این صراحت نباشد، یعنی در متون روایی و تاریخی و مخصوصاً در متن کتاب مقدس مسیحیها که دربارهٔ یحیی مطالبی دارد، نوعی تقابل میان شخصیت یحیی و شخصیت عیسی میبینید. یحیی در اوج ریاضت کشیدن و غلبهٔ حالتهای خوف و به اصطلاح تجلیات جلالیهٔ خداست. یک بار به دلیل دیگری متنی دربارهٔ حضرت یحیی خواندم؛ روایتی بود که حضرت زکریا وقتی میخواست از عذاب و مانند آن حرف بزند جرئت نمیکرد و همیشه نگاه میکرد که اگر حضرت یحیی در جمعیت نشسته است، حرف نزند؛ چون معلوم نبود عکسالعمل حضرت یحیی چه باشد و ممکن بود عکسالعمل خیلی شدیدی نشان دهد. یک بار بیآنکه متوجه شود حرف زد و حضرت یحیی برخاست و مدتی در بیابانها در حال ریاضت و عبادت بود. عین همین توصیفی را که از حضرت یحیی در روایات ما هست، در متن انجیلها میبینید: شخصیتی که لباس پشمی میپوشد، در بیابانها زندگی میکند و سعی میکند مردم را از گناه آگاه کند تا از گناهانشان توبه کنند. حضرت یحیی، به عنوان مقدمهٔ ظهور مسیح، مداوم در رود اردن است و مردم را دعوت میکند که بیایند و غسل تعمید بگیرند و از گناهان خودشان توبه کنند، چون ملکوت خداوند نزدیک است. در حالی که حضرت عیسی درست برعکس، شخصیتی است که به نظر میآید اصولاً به شریعت خیلی کار ندارد، از عذاب حرفی نمیزند و از گناهکار بودن مردم زیاد حرف نمیزند؛ بیشتر گویی جلوهٔ صفات جمالی خداوند است.
یحیی تعمیددهنده و عیسی
در این دوگانگی که در شخصیت یحیی و عیسی وجود دارد، یحیی بیشتر شبیه شخصیت حضرت موسی است. حضرت موسی را در قرآن میبینید که عصبانی میشود، به قوم خودش پرخاش میکند و حتی جایی، بعد از ماجرای گوسالهپرستی، با برادر خودش به حالت پرخاش صحبت میکند.
دوگانگی جلال و جمال
عمدهترین چیزی که در پیامبری حضرت موسی میبینید این است که با حضرت موسی شریعتی سختگیرانه ظهور میکند که تا زمان حضرت عیسی برقرار است. شما رسماً در قرآن میبینید که میگوید حضرت عیسی آمد تا چیزهایی را تخفیف دهد و شریعت را آسانتر کند. هرچند نتیجهاش این شد که اصولاً شریعت موسی از بین رفت؛ یعنی مسیحیها بعداً طی تحولاتی خودشان را از قید و بند شریعت موسی راحت کردند، که این مطمئناً از دیدگاه ما و از دیدگاه قرآن انحرافی در تاریخ ادیان حساب میشود. حرف حضرت عیسی این نبود که شریعت را ملغی کند؛ ولی ما در قرآن میبینیم که حضرت عیسی رسماً این حرف را میزند که برای سهولت بیشتر، برای تخفیف دادن و ساده کردن شریعت آمده است و بعضی از احکام را لغو کرده یا تخفیف داده است. این چیزی نیست که ما به آن معتقد نباشیم؛ یعنی این بخش ماجرا انحرافی نیست. بعداً مسیحیها شریعت را به نوعی کنار گذاشتند و تقریباً به هیچکدام از احکام شریعت موسی مقید نیستند، و از نظر قرآن این انحرافی است که در مسیحیت پدید آمد. ولی به هر حال میبینید که به جای سختگیری، حضرت عیسی خیلی ملایم برخورد میکند. هر کدام از انجیلها را تقریباً مطالعه کنید، مدام این روحیهٔ حضرت عیسی را میبینید که میخواهد مردم را بیشتر متوجه معنای شریعت کند و از ظواهر دور کند؛ اینکه ظواهر خیلی مهم نیستند و مهم این است که قلب شما متوجه چیست.
من جلسهٔ قبل سعی کردم از این دوگانگی در تأیید این نکته استفاده کنم که در قرآن داستان تولد یحیی و عیسی طوری نقل میشود که به نظر میرسد یحیی گویی بهواسطهٔ زکریا وارد این دنیا میشود و پدرش نقش اصلی را در تولدش دارد، در حالی که دربارهٔ حضرت عیسی درست برعکس، گویی متولد شدن و به دنیا آمدنش بهواسطهٔ مادرش است. آن دوگانگیهای کلی که میان مرد و زن وجود دارد، که مرد در قطب اسماء جلالیه است و زن در قطب اسماء جمالی، با شخصیت یحیی و عیسی، آنطور که ما میشناسیمشان، تطبیق میکند. یحیی بیشتر اهل شریعت است، در حالی که عیسی را بیشتر میبینید که به جای تأکید روی شریعت یا آوردن دستورات تشریعی، مدام در حال ارائهٔ معجزات تکوینی است. اصلاً عیسی گویی موجودی بیشتر تکوینی است و به احکام و شریعت و اینجور چیزها کمتر کار دارد. گویی پیامش اصلاً پیامی تکوینی است: انسانها را شفا میدهد.
فصوصالحکم و حکمت جلالی یحیی
در متون عرفانی هم برای تفاوتهای شخصیتی یحیی و عیسی تأییدی هست، و واضحترینش این است که ابن عربی، که برای هر پیامبری فصلی نوشته و آن را به یکی از اسماء الهی ارجاع میدهد، حضرت یحیی را به اسم جلالیه ارجاع میدهد: در فصوصالحکم، یحیی نمایندهٔ حکمت جلالیه است. این کاملاً با حالاتی که ما در داستانها و در تاریخ و روایات از حضرت یحیی میشنویم تطبیق دارد. دربارهٔ حضرت عیسی و دیدگاهی که در عرفان ما دربارهٔ او وجود دارد، بعداً مفصل صحبت میکنیم. میل دارم کمی از این کتاب را دربارهٔ یحیی بخوانم؛ احساسم این است که دریافتهای جالب و قابل استفادهای در آن هست. جدای از بحث دربارهٔ سوره، یکی از هدفهای فرعی من در این بحثهای مربوط به سورهٔ مریم این است که کمی با خواندن متون عرفانی آشنا شوید؛ چون فکر میکنم برای فهم قرآن رجوع به این متون میتواند جالب باشد. فصل یحیی در فصوصالحکم خیلی کوتاه است و اینجا هم تقریباً فصل کوتاهی دارد؛ شاید بتوانم همهٔ مطلبش را، که تقریباً دو صفحه و خردهای است، سریع برایتان بخوانم. جای خاصی را علامت نزدهام.
خواندن فصل یحیی
حقیقتش الان یادم نیست جلسهٔ قبل میخواستم کجاهایش را برایتان بخوانم. بگذارید، چون کوتاه است، همهاش را بخوانم؛ همهاش به بحثی که داریم مربوط است، مخصوصاً جاهایی که فکر میکنم این کتاب گاهی قواعد خیلی عمیقی میدهد. فکر میکنم مطالعهٔ این کتاب کلاً جالب است، غیر از اینکه دربارهٔ داستانهای قرآن هم نکتههای جالبی دارد.
اینطور شروع میشود: «بدان علت نامیدن این حکمت به حکمت جلالی دو امر است: یکی از آن اختصاص به حال حضرت یحیی علیهالسلام دارد و دیگر اختصاص به ذات و صفت او. لذا گوییم ثابت شده که حق سبحان ذوالجلال و اکرام دارای جلال و ارجمندی است؛ از اسماء او جلیل میباشد، و در وجود موجودی جز حق تعالی نیست که کثرت صفات و اسمائش در وحدت ذاتش مستهلک و نابود باشد.» توضیحی میدهد که بقیهاش را نمیخوانم؛ میخواهد بگوید این صفت، یعنی مستهلک و نابود بودن کثرت صفات و اسماء در وحدت ذات، در یحیی وجود داشت؛ جایی است که برای من خیلی روشن نیست. توضیح میدهد که به حضرت یحیی شرف و بزرگی بخشید، و یکی از این شرف و بزرگیها این است که در کودکی به او حکم نبوت بخشید و به نیکی عاقبت، چه در اینجا و چه پس از مرگ، بشارتش داد؛ و آیهٔ سلام را مثال میزند و شاهد میآورد. سپس میگوید: «و حصول فرزند از زن نازا و پیر فرتوت، اضافه و نسبتش را به اسباب معمولی ظاهری دور میسازد؛ و سه روز روزه گرفتن پدرش، و دستور حق تعالی مر او را به ذکر و تسبیح، و دستور او قومش را به تسبیح در بامداد و شامگاه، سببی برای تکمیل استعداد او بوده که حق تعالی حکم و رحمت و زکات را در کودکیاش به او ببخشد.»
میخواهد بگوید این اشارههای قرآن به نحوهٔ خاص تولد حضرت یحیی، اینکه جسمانیت پدر و مادرش کمتر در تولدش دخالت داشته، مادرش نازا بوده و پدرش پیش از به دنیا آمدن او سه روز، به تعبیری، روزه گرفته و در آن روزها مردم را هم به عبادت دعوت کرده، همه به این نتیجه میرسد که به اصطلاح نوعی معنویت و روحانیت در حضرت یحیی ظاهر شده که باعث میشود بتواند در کودکی نبوت را بپذیرد. یحیی و عیسی دو شخصیت استثنایی میان انبیا هستند که هر دو در کودکی به نبوت رسیدند، و توجیه او از توصیف قرآن این است که علل و اسباب معنویای که تولد یحیی و طبعاً تولد عیسی داشته، باعث شده که اینها چنین استعدادی داشته باشند. میگوید: «همچنان که روزهٔ مریم یکی از اسباب یاری و کمک به دستور خدا در نطق و بیان عیسی علیهالسلام است»؛ که اشاره دارد به اینکه آن سکوت مریم از علل و اسباب این بود که عیسی در وضع تولد بتواند صحبت کند. عبارتش این است: «زیرا مدار کار وجود بر ظهور و بطون است؛ هرچه از باطن کم آید، ظاهر گرفته و جبرانش میکند، و برعکس.» به نظر من این قاعدهٔ خیلی عمیقی است. خودش بعدش میگوید: «این را نیک بفهم؛ مطلب را خواهید گرفت.» کلاً جاهایی هست که میگویند «این را نیک بفهم» یا «این را هم بدان»؛ جایی که حرفی میزنند که احساس میکنند احتیاج به تفکر دارد و خودشان هم خیلی بازش نمیکنند.
ظهور و بطون
ولی اینجا یک قاعدهٔ خیلی کلی را در جهان هستی بیان میکند، و آن این است که میان ظاهر و باطن چیزی مثل قانون بقا وجود دارد: آنچه از باطن کم میشود، در ظاهر به شدت ظاهر میشود، و برعکس، جاهایی که از ظاهر چیزی کم میشود، در باطن چیزی تقویت میشود. اینجا مثلاً سخن گفتن و چیزهایی از ظاهر کم میشود و اینها چیزهایی باطنی را تقویت میکند. میگوید: «و نیز باید دانست که همت از اسباب باطنی است، و نخستین این اسباب در وجود حضرت یحیی ستودن پروردگار از حال مریم است.»
اسباب باطنی تولد یحیی
باز دوباره روی این تأکید میکند که مقدمهٔ ظهور حضرت یحیی در این دنیا، ظهور مریم و تأثیری است که بر زکریا میگذارد؛ یعنی سبب آن دعا برای تولد یحیی، معنویتی است که در مریم بود. میگوید: «و اگر وجود پدرش زکریا و اصلاح همسرش برای زاییدن نبود، یحیی نیز مانند عیسی بیرون میآمد و در گهواره سخن از حکمت و پیامبری میگفت؛ ولی چون حکم طبیعت در مثل چنین کاری قویتر از حکم روحانیت است، و کار در قضیهٔ حضرت عیسی برعکس این بوده، تا زمان کودکی این مسئله به تأخیر افتاد.» میان حضرت یحیی و عیسی مقایسه میکند: عیسی در درجهٔ بالاتری از معنویت است، چون مستقیماً به حضرت مریم ربط دارد؛ ولی در مورد یحیی، حضرت زکریا، پدرش، وجود دارد و مقدمات مادی به وجود آمدن حضرت یحیی بیشتر از زکریا ظاهر شده است؛ کمتر چیزی از عالم ظاهر کم شده، بنابراین یحیی در عالم باطن و در معنویت نسبت به زکریا در این مرتبه پایینتر است. اینجا توضیحات کلیای میدهد که لازم نیست بخوانم و سراغ قواعد میرود.
این را هم بگذارید بخوانم؛ چیزی تا آخرش نمانده. میگوید: «امر دیگر از دو امری که بدان اشاره شد این است که باید بدانی صفات به گونهای از قسمت منقسم به دو قسم میشود: صفات ذاتی و صفات حالی. صفات ذاتی نزد بیشتر واضح و آشکار است، و صفات حالی مانند طرب و رضا و قبض و بسط و امثال اینهاست. این صفات حالی در اصطلاح اهل طریقت الهی به سه اصل بازگشت دارد: مقام جلال، مقام جمال و مقام کمال.»
جلال جمال و کمال
«مقام جلال دارای هیبت و بیم و پارسایی و پرهیزگاری و امثال اینهاست.» اینها همه صفاتی است که ما دربارهٔ حضرت یحیی میشنویم. «و مقام جمال دارای امیدواری و بسط و انس و لطف و رحمت و خوشخویی و احسان و امثال اینهاست، و مقام کمال احاطه به جلال و جمال و جمع میان تمام اینها.» و تأکید میکند که در حضرت یحیی مقام جلال، یعنی حالات جلالی، حاکم است و در حضرت عیسی مقام جمال. عبارتی را هم که هفتهٔ قبل نقل کردم اینجا میآورد: یحیی به عیسی میگوید گویا تو از عذاب الهی ایمن و خاطرجمعی، و عیسی میگوید تو گویا از فضل و رحمت خدا مأیوس و ناامیدی.
نقد بیچونوچرای عرفا
میخواهم تأکید کنم که وقتی به متون عرفانی رجوع میکنید، یا من رجوع میکنم، اصلاً اینطور نباشد که هر چه میگویند همینطور بپذیرید؛ نه فقط ارجاعشان، بلکه گاهی نکتههایی که میگویند کاملاً ممکن است اشتباه باشد. چیز خیلی جالبی که دربارهٔ عرفا هست این است که عرفا، به نظر من، نسبت به سایر قشرهای فرهنگ ما کمتر اهل تبعیت کورکورانه بودند. ابن عربی یکی از بزرگترین چهرههای عرفان است، و قطعاً بزرگترین چهرهٔ عرفان، دستکم عرفان نظری، در عرفان اسلامی است؛ با این حال حتی شاگردانش و کسانی که بر فصوصالحکم شرح نوشتهاند، یعنی کسانی که ابن عربی را خیلی قبول داشتند، بهراحتی میبینید که با آرای ابن عربی مخالفت میکنند و چیز دیگری میگویند. عرفا کلاً آدمهایی نبودند که همینطوری بگویند ابن عربی مثل یک پیامبر است و همهچیزش را بپذیرند و از همهٔ حرفهایش دفاع کنند. صدرالدین قونوی، که شاگرد مستقیمش بوده، و دیگران، مثلاً قیصری، همه در شرحهایشان جاهایی دارند که حرف او را قبول ندارند. فکر میکنم این روحیهٔ خوبی در عرفاست که از هیچکس، حتی از مراد خودشان، تبعیت مطلق نمیکنند.
حالا میخواهم به ابراز عقیدهای اشاره کنم که در فصوصالحکم دربارهٔ حضرت عیسی و یحیی هست و به نظر من سوءبرداشت و اشتباه مطلق است. ابن عربی سلامی را که خداوند به یحیی میفرستد با سلامی مقایسه میکند که عیسی خودش به خودش میفرستد، و این را از یک جهت علوّ درجهٔ یحیی میشمارد: خداوند مستقیماً به او سلام میکند، در حالی که عیسی خودش به خودش سلام میکند.
سلام یحیی و سلام عیسی
به نظر من این برداشت خیلی غلطی است؛ دقیقاً باید برعکس برداشت کرد. عیسی در سطحی است که بعضی کارهای الهی را به عهده میگیرد؛ دربارهٔ عیسی چون باید جای دیگری مفصل بحث کنیم، اینجا فقط میگویم که کار خداوند را در زمینهٔ سلام فرستادن به عهده گرفته و به خودش سلام میکند، و دربارهٔ یحیی اینطور نیست. در مورد حضرت عیسی، اینکه سلام را خودش به خودش میکند نشانهٔ نهایت قرب او به خداوند است؛ نه اینکه خداوند به حضرت عیسی سلام نمیکرده و حضرت عیسی مانده که چه کار کند. اصلاً اینطور نیست؛ این نشاندهندهٔ نوعی استغراق حضرت عیسی در خداوند است. کما اینکه از اعمال حضرت عیسی هم این را میفهمید: مرده زنده میکند و کارهایی از او سر میزند که به نظر میرسد کارهای اختصاصی خداوند است.
مثلاً فرض کنید جایی از حضرت ابراهیم میپرسند خداوند کیست، و او به عنوان یک صفت اختصاصی به کسی که پرسیده میگوید: کسی است که میمیراند و زنده میکند؛ گویی این دیگر خاصیت خداست که این کار را انجام دهد. ولی دربارهٔ حضرت عیسی میبینید که معجزهٔ زنده کردن مرده را دارد. اینها درست برعکس چیزی است که فکر میکنم برداشت ابن عربی است: این سلام عیسی به خودش نشانهٔ نهایت قرب و بلندمرتبه بودن اوست، نه اینکه استدلال کنیم که یحیی در مرتبهٔ بالاتری است.
یک تکهٔ خیلی کوتاه هم از فصل خیلی خیلی کوتاه زکریایی برایتان بخوانم؛ قسمت آخرش به نظرم باز جالب است. هدفم این است که نشانتان بدهم در این کتابها حرفهای جالبی هست؛ نمیخواهم بحث کنم که آنچه اینجا میگوید درست است یا غلط، یا با قرآن تطبیق میکند یا نه.
حکمت زکریایی و تفاسیر
این تیپ بحثها اصولاً در این کتابها میآید و اینجا میتوانید پیدایشان کنید؛ در تفسیر المیزان اینجور بحثها را نمیبینید. در تفسیرهای معتبری که داریم، مفسران بیشتر دنبال روشن کردن معنای آیهاند؛ اگر در معنای آیه اختلافی هست، مثلاً از نظر دستور زبان یا الفاظ، همتشان بیشتر مشخص کردن ظواهر آیات است. در این تفاسیر معمولاً نمیبینید که بخواهند محتوای کلی یک سوره را دربیاورند. البته المیزان اتفاقاً تفسیری است که کمی سعی میکند به این موضوع اشاره کند، و بیشتر از المیزان، سید قطب در «تیزر القرآن» سعی میکند این کار را انجام دهد؛ ولی خیلی از تفسیرها حتی تلاشی برای آن ندارند، یعنی آیه به آیه پیش میروند و سعی میکنند معنای آیات را روشن کنند. در واقع مثل یک ترجمهٔ مفصلاند و معمولاً اصلاً وارد اسرار داستانها و اینجور چیزها نمیشوند.
شما در ادبیات عرفانی، حتی در اشعار، میتوانید این چیزها را پیدا کنید و ایده بگیرید. حرف من این است که آنچه را در این کتابها میگویند بهراحتی نپذیرید؛ خیلی جاها اشتباه دارند، چه از نظر محتوا و چه از نظر ارجاع دادن به آیات. ولی میتوانید ایدههای جالبشان را پیدا کنید؛ ذوق به خرج دادهاند و اصلاً به چیزی فکر کردهاند که شما ممکن بود صد سال قرآن را بخوانید و به آن فکر نکنید. یک مثال خیلی خوبش این است که در کتابی سعی میکند توضیح دهد که چرا پیامبر خاتم باید از نسل هاجر باشد که برده است. دقت میکنید؟ آیا شما همینطوری به چنین چیزی فکر میکنید؟ از ابراهیم دو شاخه منشعب شده است: یک شاخهاش فرزند ساره است که آزاد بود، و شاخهٔ دیگرش فرزند هاجر که برده بود. چه مناسبتی وجود دارد که پیامبر خاتم باید در این شاخه ظهور کند، نه در آن شاخه؟ اگر توجیه صدرالدین قونوی را در این ماجرا قبول نکنید، دستکم موضوعی برای فکر کردن به شما داده است: فکر میکنید چرا اینطور است؟ مناسبتی وجود دارد یا ندارد؟ صدها نکته از این دست در این کتابها هست؛ حتی اگر توضیحشان را قبول نکنید، آنها به چیزهایی فکر میکردند که شما همینطوری که قرآن را میخوانید ممکن است به آن فکر نکنید. مثلاً به معنای طوفان نوح؛ تا حالا چقدر نشستهاید و فکر کردهاید که طوفان نوح معنایش چیست؟ مثلاً طوفانی بود و یکی از عذابهایی بود که خداوند نازل کرد. چه مناسبتی هست میان انواع عذابهایی که در قرآن ذکر میشود و، فرض کنید، گناههایی که آن قوم انجام میدادند؟ عرفا در این کتابها به همهٔ این چیزها فکر میکنند و، درست یا غلط، سعی میکنند برداشت خودشان را بگویند. این به نظر من دستکم ذهن آدم را باز میکند که به چیزهای بیشتری فکر کنید و به ظرایفی در قرآن برسیم.
قطعهٔ آخر حکمت زکریاییاش را بخوانم. میگوید داستان اصلاح همسر زکریا را هم باید متذکر بود؛ «چون اگر کمک و یاری حق تعالی مر زکریا و همسرش را، این نیروی غیبی و ربانی که بیرون از اسباب معمولی است، نبود، همسرش اصلاح نمیشد و حامله شدن از او برایش میسر و آسان نمیگشت. از این روی چون حق تعالی او را بشارت به یحیی داد، این بشارت را عجیب و شگفت دانست.» اینجا فرض میکند که شگفتی در کار است؛ و من سعی کردم بگویم که اینجا اصلاً مسئلهٔ شگفتی نیست، مسئلهٔ پرسش از چگونگی است که لزوماً همراه با شگفتی نیست. ولی اینجا میخواهد بگوید که گویی زکریا پیش از اینکه این پرسش را بکند میداند که قرار است از همسرش صاحب فرزند شود؛ در حالی که به نظر من پیش از آنکه این پرسش را بکند و جواب بیاید، زکریا هنوز نمیداند که چنین است. به هر حال این را دلیل میگیرد که ماجرای باردار شدن همسر زکریا بیرون از امور طبیعی بوده است. قبول دارید که این حرفش درست است، و هیچ احتیاجی نیست که از این آیه استفاده کنیم؛ واضح است که همهٔ ما از ماجرا اینطور میفهمیم که اینجا چیزی غیرعادی اتفاق افتاده است. خداوند جوابش داد؛ «یعنی اگرچه امثال این از جهت اسباب ظاهری مشکل و بلکه غیرممکن است، ولی نسبت به صاحب قوت تمام و محکم آسان است.»
«و همانطور که این قوه از حق تعالی در زکریا و همسرش ساری و جاری شد، همینطور از آن دو به یحیی سرایت نمود.» خداوند اینجا کاری قدرتمندانه انجام داد، مافوق قدرتی که به طور طبیعی در بارداری انسانها اتفاق میافتد؛ به حالتی معجزهآسا قدرتی مافوق عادی را اینجا به کار برد. و میگوید همانطور که این قوت حق تعالی در زکریا و همسرش ساری و جاری شد، همینطور از آن دو به یحیی سرایت کرد؛ لذا خداوند به یحیی فرمود که کتاب را به قوه بگیرد.
قوه از ماجرای تولد
این قوهای را که در آن خطاب هست میخواهد توجیه کند که این قدرت از کجا آمده است. میگوید این قدرت از آنجا آمده که اصلاً خداوند قدرتمندانه عمل کرد تا یحیی ظاهر شود؛ بنابراین یحیی قدرتی مافوق افراد انسانی دارد که در کودکی چنین حکمی برایش صادر میشود که کتاب را به قوه بگیرد، در حالی که بچه است. چیزی در یحیی هست که در انسانهای عادی نیست و منشأ آن قدرتنمایی خداوند در ماجرای به دنیا آمدن اوست. به هر حال این کتابها پر از اینجور برداشتهاست؛ میگویم حتی اگر غلط باشد، یعنی خود مطلب غلط باشد یا ارجاعش به آن آیه غلط باشد، باز جالب و خواندنیاند و پرسش در ذهن آدم ایجاد میکنند.
این کتاب را هم آوردم که معرفی کنم، چون فکر میکنم راحتترین و سلیسترین شرح فصوصالحکم به زبان فارسی است. تازه هم منتشر شده و یکی دو سال بیشتر نیست؛ البته چاپ اولش را سال هشتاد نوشته است و تصورم این بود که خیلی جدیدتر از این منتشر شده است. این کتاب شرح معروف دکتر ابوالعلاء عفیفی است، که معروفترین ابن عربیشناس معاصر است. مثل شرحهای دیگر فصوصالحکم شرح خطبهخط و کامل نیست، ولی کتاب خیلی خیلی معتبری است.
شرح عفیفی و معرفی کتاب
مثلاً آن کتابی که از ایزوتسو معرفی کردم مدام به این کتاب ارجاع میدهد؛ یکی از مراجعش این کتاب است و یکی شرح کاشانی و یکی شرح افندی، که فکر کنم اصلاً هیچوقت به زبان فارسی درنیامده است. ولی این کتاب را آقای نصرالله حکمت ترجمه کرده و ترجمهٔ خیلی خوبی دارد. متن کتاب هم برای خواندن خیلی ساده است، و در عین حال، میگویم، این ویژگی را دارد که اصلاً اینطور نیست که کل فصوصالحکم را شرح کرده باشد؛ هر فصل را که میگوید، به قطعههایی از آن فصل اشاره میکند و سعی میکند چیزهایی را که به نظر خودش مهم است بگوید.
بهشدت هم آدمی است با اطلاعات وسیع فلسفی و عرفانی؛ مثلاً ردّ آرای ابن عربی را در آرای نوافلاطونی نشان میدهد، که آنجا هم چیزی مشابه این بوده یا مخالف با این است، یا در فلسفهٔ غرب میگوید که چه کسانی آرایی شبیه ابن عربی دارند. در شرحهای دیگر ابن عربی اینجور ارجاعات را اصلاً نمیبینید؛ مستقیماً فقط دربارهٔ خود متن بحث میکنند. این یک حسن آن است. حسن بعدیاش این است که خود عفیفی نه عارف بوده و نه ادعای عرفان داشته؛ بنابراین مثل بقیهٔ شرحها اینطور نیست که بخواهد چیزی به فصوصالحکم اضافه کند. شما این کتاب صدرالدین قونوی را نگاه کنید؛ اگر صد نکته از این کتاب دربیاورید، نود و خردهایاش در فصوص نیست و برداشتهای خود اوست که همینطوری در لابهلای حرفهایش میگوید. ولی عفیفی فقط شارح است، و به وضوح هم بعضی جاها مخالفت میکند و معتقد است که فلان قطعه از ابن عربی ضعیف است یا با جای دیگری نمیخواند، و الی آخر. بنابراین چیزی غیر از شرحهای دیگر است و به نظر من خواندنش خالی از لطف نیست. میخواستم از فصل عیسویاش چیزی بخوانم؛ متأسفانه، اگر اشتباه نکنم، فصل عیسوی، که فصل پانزدهم کتاب است، در ترجمهٔ آقای موحد نیامده است.
فصل عیسوی و عالم خیال
من خیلی چیزها را دربارهٔ بحثهای مربوط به حضرت عیسی بعداً میگویم و الان نمیخواهم به آنها اشاره کنم؛ مثلاً اعتقاد ابن عربی که عیسی به معنایی خاتمالاولیاست، یا شأن خاصی که ابن عربی برای حضرت عیسی قائل است. اینها را بعداً، وقتی دربارهٔ شخصیت حضرت عیسی و حقیقت حضرت عیسی بحث میکنیم، میگویم. ولی اینجا میل دارم به مسئلهٔ تولد حضرت عیسی در فصوص اشاره کنم؛ فکر کنم دفعهٔ قبل هم اشاره کردم، پس بگذارید دیگر از روی متن نخوانم. ابن عربی تلاش میکند باردار شدن حضرت مریم بهواسطهٔ روحالقدس را به حالتی واسطهای در عالم خیال ببرد؛ معتقد است که تمثّل روح خداوند در خیال مریم بوده است. این را دفعهٔ قبل هم آخر جلسه گفتم و باز تأکید میکنم: وقتی عرفا یا حتی فلاسفهٔ اسلامی به عالم خیال اشاره میکنند، به هیچ وجه حالت تحقیرآمیز ندارد، به این معنا که عالم خیال غیرواقعی باشد. عالم خیال شأن خیلی بالایی دارد؛ مخصوصاً ویژگی فلسفهٔ سهروردی این است که عالم خیال را چیز خیلی معتبری در نظام هستی میداند. اگر برای آدمهایی در حد انبیا یا مریم چیزی در عالم خیال ظاهر شود، اینطور نیست که چیزی ساخته و پرداختهٔ ذهنشان و تخیلی باشد. ما وقتی در زبان فارسی میگوییم خیال، یعنی چیزی همینطوری به خیال کسی رسیده است.
بنابراین ابن عربی سعی میکند بگوید که روح فقط چیزی معنوی و خالص نیست، بلکه به نوعی به عالم خیال تنزل پیدا کرده است، و حتی نفخ کلمهٔ الهی، یعنی القای کلمهٔ الهی، را چیزی در عالم خیال میداند. میخواهد دربارهٔ آن ماده بحث کند: اگر برای حضرت عیسی به هر حال نطفهای منعقد شده است، سعی میکند بگوید که این ماده در آن هرم هستی چگونه ممکن است از روح منعقد شود، و احساسش این است که واسطهای مثل عالم خیال میتواند اینجا کمک کند که بفهمیم نزول چگونه صورت گرفته است. در این قسمت از این کتاب شرحی هست دربارهٔ اینکه ابن عربی مادهٔ جسم حضرت عیسی را چگونه به نفخ روحالقدس نسبت میدهد؛ معتقد است که در همان عالم این نفخ مثل بخاری ظاهر میشود. اینکه آیا واقعاً لازم است این حرفها گفته شود یا نه، جای پرسش است. دفعهٔ قبل هم کمی گفتم که از شارحان، مثلاً قیصری، رسماً با این ایدهٔ ابن عربی مخالفت میکند و معتقد است وجود چیز واسطهای لازم نبوده است. ولی به هر حال اینجور تلاشها و خواندن اینجور متون موضوعهایی برای فکر کردن در ذهن آدم پدید میآورد، و فکر میکنم خود این ارزش خیلی زیادی دارد.
از متنخواندن بگذریم. من معمولاً در این جلسات متن نمیخوانم، ولی چون فکر میکنم ورود به خواندن متون عرفانی کمی سخت است، اینطور چهار پاراگراف خواندم. این متنها خیلی هم عجیب و غریب نیستند، ولی ممکن است فهمشان واقعاً راحت نباشد. گاهی به مطالبی اشاره میکنند که گویی خودشان درسهایی را پاس کردهاند که آدم پاس نکرده، و خیلی راحت جملهای دربارهٔ ظاهر و باطن میگویند. این را هم بگویم که اتفاقاً جاهایی که حرفهای خیلی عمیق میزنند، معمولاً شرح و بسط زیادی هم نمیدهند. معمولاً میان عموم هم رایج است که میگویند خواندن کتابی مثل فصوصالحکم میتواند آدم را گمراه کند، و راست هم میگویند. مخصوصاً فصوصالحکم کتابی است که میتواند کاملاً گمراهکننده باشد، چون اگر کسی به اندازهٔ کافی زمینه نداشته باشد، برداشتهایی که از توحید و وحدت وجود دارد آن را کتاب خیلی خیلی گمراهکنندهای میکند. مثلاً اگر بخوانید، به نظر میرسد نتیجهاش این است که گناه هم بکنید، چون این هم فعل خداست و خیلی فرق نمیکند؛ زیاد زحمت نکشید. بهشدت گرایش جبری دارد؛ گویی همهٔ اعمال از قبل تعیین شده است. اولاً این فهم لزوماً درست نیست؛ و خیلی از این انحرافهایی که به نظر میآید از عقاید معمول دارد، به دلیل کجفهمی است، یعنی فهمیدنش راحت نیست. فکر میکنم این کتاب ایزوتسو مقدمهٔ خیلی خوبی است تا دستکم بعضی از این کجفهمیها پیش نیاید. فصوصالحکم کتاب خیلی پیچیدهای است، ولی ادبیات عرفانی، یا مثلاً همان کتاب فقوک و مانند آن، کتابهای سادهای هستند و اگر کسی بخواند معمولاً گمراه نمیشود.
اوصاف یحیی در قرآن
چند نکتهٔ دیگر هم فقط دربارهٔ حضرت یحیی بگویم. میخواهم توجه شما را به این جلب کنم که در قرآن بیش از چند جمله دربارهٔ حضرت یحیی نیست؛ دربارهٔ خود حضرت یحیی دو سه آیه اینجاست، دو سه عبارت، و یک عبارت هم در سورهٔ آل عمران. ولی بشمارید ببینید در همین چند عبارت کوتاه، که شاید روی هم سه خط باشد، چند صفت برای حضرت یحیی ذکر شده است. در سورهٔ آل عمران خداوند حضرت زکریا را به یحیی بشارت میدهد و صفتهایی چون «مصدقاً» و «سیداً و حصوراً و نبیاً من الصالحین» را میآورد؛ عبارتی دربارهٔ حضرت یحیی که همهاش صفت است. در سورهٔ مریم هم وقتی حرف حضرت یحیی میشود، همین ویژگی را میبینید: «حناناً» و «زکاةً» و «کان تقیاً»؛ اینجا را حفظ نیستم. وقتی حضرت زکریا دعا میکند و میگوید «رب رضیاً»، ذکر این دعا یعنی آن صفت در حضرت یحیی وجود داشته است؛ وقتی دعایی در قرآن ذکر میشود، یعنی مستجاب شده است. البته هر دعایی به معنایی مستجاب میشود، منتها دعای پیامبران عیناً مستجاب میشود. باز دوباره وقتی خداوند به زکریا دربارهٔ حضرت یحیی سخن میگوید، تعبیر «من قبل سمیا» را میآورد؛ و در متن صفتهای حنان، زکات، تقی بودن، برّ به والدین و جبّار نبودن آمده است. هشت تا ده صفت بهطور مسلسلوار دربارهٔ حضرت یحیی آمده، و این ویژگی بیان قرآن دربارهٔ حضرت یحیی است؛ من یادم نمیآید جای دیگری از قرآن، شاید دربارهٔ هیچ پیامبری، سه چهار صفت پیاپی اینگونه دربارهٔ یک انسان ذکر شده باشد. «سیداً و حصوراً و نبیاً»؛ این اسناد نوعی بزرگداشت حضرت یحیی است. با اینکه از متن قرآن دربارهٔ حضرت یحیی خیلی چیزی دستگیر نمیشود، از قرآن برمیآید که او از نظر شأن و مرتبه یکی از بزرگترین پیامبران است؛ همین که در کودکی به نبوت میرسد و پیامآور حضرت عیسی است، نشان میدهد که قرآن در واقع مقام فوقالعادهای برای او قائل شده است.
در عین حال، به عنوان مقدمهٔ سخن گفتن دربارهٔ حضرت عیسی، میخواهم به عبارتی اشاره کنم که فکر میکنم مستقیماً در یکی از چهار انجیل آمده است: حضرت یحیی دربارهٔ عیسی میگوید کسی که بعد از من میآید و من بشارت ظهورش را میدهم، آنقدر بالاست که من حتی در حدی نیستم که کفشهایش را جلوی پایش جفت کنم. عبارتی به این شکل از حضرت یحیی دربارهٔ حضرت عیسی هست، به تعبیرهای مختلف: اینکه من لایق این نیستم، در حدی نیستم که خدمتکارش باشم، یا تعبیری دربارهٔ بند کفشش. فکر میکنم ترجمهٔ درست عبارت این است که من لایق این نیستم که کفشهایش را جلوی پایش جفت کنم. این مقدمهای است برای اینکه اگر بعداً دربارهٔ حضرت عیسی حرفهایی زدم، تعجب نکنید که مقام معنویاش اصلاً با هیچیک از افراد دیگری که گویی در قرآن از آنها یاد میشود قابل مقایسه نیست؛ شخصیتی خیلی استثنایی در فرهنگ قرآنی است. یحیی را خیلی بالا بردم و بعد این حرف را نقل کردم تا روشن شود که عیسی دیگر به جایی نامتناهی بالاتر است.
مقام عیسی و آغاز بحث مسیحیت
بحث را اینطور جمعوجور میکنم که وارد بحث دربارهٔ مسیحیت و حضرت عیسی شویم. جدای از بحثهایی که لازم است دربارهٔ این سوره بکنیم، میخواهم کمی از فضای سوره خارج شوم.
برنامه بحث مسیحیت
نمیدانم چه مقدار بیرون از فضای این سوره بمانیم؛ ولی در بحثهایی که دربارهٔ مسیحیت میکنم، دربارهٔ مسائل تاریخی پیرامون مسیحیت و دربارهٔ الهیات مسیحی بحث میکنم. انتظار هم نداشته باشید که در این بحث مسیحیت را خیلی راحت، آنطور که مطرح میشود، به عنوان یک دین منحرف اعلام کنم. به طور طبیعی اگر دربارهٔ چیزی بحث کنم، دستکم چند جلسه پیش از آنکه به نقد برسم، با حالت دفاع بحث میکنم. مسیحیت دین خیلی جدیای است؛ همینطوری نیست که چند میلیارد نفر آدم در دنیا مسیحی هستند؛ قدرتی در عقاید مسیحی وجود دارد. سعی میکنم مسیحیت را آنطور که مسیحیها واقعاً میپذیرند و به آن اعتقاد دارند، در ذهنتان جا بیندازم. کمی سخت است؛ همانطور که فکر میکنم آدمهایی که بیرون از محیط اسلامی هستند، حتی مستشرقهایی که عمر خودشان را میگذارند تا اسلام را بفهمند، باز میبینید که بعضی چیزها را از یک نوجوان مسلمان کمتر میفهمند. گویی وقتی در آن محیط نیستی، فضایش را فقط از روی کتاب خواندن خوب نمیتوانی درک کنی. واقعاً بارها این را در کتابهای آدمهای بزرگ، مستشرقان بزرگ، میبینم که سوءبرداشتهای عجیب و غریبی دارند؛ دربارهٔ چیزهای خیلی سادهای که همهٔ ما میدانیم اینطور نیست، طرف اشتباهاً، به دلیل اینکه در این فضا زندگی نکرده، چیزهایی از متن قرآن یا از روایتها را درک نمیکند.
نهایت سعیام را میکنم که کمی به این نزدیک شویم که یک آدم مسیحی با مسیحیت چگونه مواجه میشود و چه تأثیری بر او میگذارد؛ با اینکه به نظر میآید ادعاهای خیلی خیلی سخیفی دارد. مثلاً دربارهٔ تثلیث اصلاً معلوم نیست یعنی چه. هر کتابی را که خود مسیحیان دربارهٔ تثلیث مینویسند بردارید و بخوانید، نهایتاً این است که قابل فهم نیست. یعنی من عقیدهای داشته باشم که در اساس عقایدم باشد و قابل فهم نباشد! چطور میشود به چیزی که قابل فهم نیست اعتقاد راسخ ابراز کرد که صددرصد درست است، ولی ما نمیدانیم چیست؟ اصلاً این حرف کمی بامزه است: من به چیزی معتقدم، خیلی هم اعتقاد دارم، ولی نمیدانم این چیست. ولی واقعاً نهایتاً امیدوارم به جایی برسیم که بخشی از عقاید مسیحیها را قبول کنید. معمولاً اینطور است که آدمهایی که مسلمان نیستند و احساس خوبی نسبت به اسلام ندارند، از دور سراغ نقطهضعفها و چیزهایی میروند که خیلی معقول به نظر نمیرسد؛ و ما هم دربارهٔ مسیحیها و یهودیها همینطوریم. راستی، اسرائیل چه ربطی به یهودیت دارد؟ من واقعاً بیمیل نیستم که حتی خیلی از فضای بحثهایی که داریم خارج شویم.
بگذارید اعتراف کنم که چند موضوع هست که در طول زندگی با نوعی وسواس دربارهٔ آنها مطالعه کردهام و یکی از آنها مسیحیت است؛ تقریباً هر کتابی گیرم آمده خواندهام و این کار را خیلی زود هم شروع کردم.
ضرورت شناخت مسیحیت
فکر میکنم، و همیشه هم به همه توصیه میکنم، که سعی کنند مسیحیت را بشناسند، دستکم برای اینکه بتوانند فرهنگ غرب را بشناسند. محال است بتوانید فرهنگ غرب را بهطور عمیقی بشناسید، مگر اینکه مسیحیت را خیلی خوب شناخته باشید. همانطور که اگر کسی بخواهد فرهنگ ایرانی را ببیند، باید اسلام را بفهمد: اگر کسی که اصلاً قرآن نخوانده و با فرهنگ اسلام آشنا نیست، دیوان حافظ را بردارد و بخواند، فکر میکند حافظ آدمی شرابخوار است که مدام هر روز، به همین معنای متعارف، عاشق میشود و ظاهراً در عشق خودش هم، برعکس بقیه، خیلی شکست نمیخورد. سعدی به نظر میآید آدمی است که مدام در عشق شکست میخورد، اما حافظ نه؛ بنابراین روحیهاش خیلی خوب است و خواندن اشعارش هم خیلی لذتبخش. واقعاً اینطور است. محال است بدون فهمیدن مسیحیت، نه فلسفهٔ غرب و نه هنر غرب را بفهمید و دریابید چنین فرهنگی چگونه پدید آمده است؛ حتی فرهنگ مدرن را، به عنوان یک عکسالعمل. هر چیزی که در فرهنگ غرب هست، یا مسیحی است یا عکسالعملی در برابر چیزی مسیحی؛ بنابراین حتماً باید مسیحیت را بهطور خیلی عمیقی شناخته باشید. فکر میکنم، و امیدوارم، به جایی برسیم که قبول کنید شناختن مسیحیت یا مثلاً دین یهود برای فهمیدن قرآن هم به نوعی لازم است؛ اینطور نیست که آدم بتواند همینطوری، فقط با خواندن قرآن، همهٔ ظرایفی را که قرآن به آنها اشاره میکند درک کند؛ باید کمی بیشتر اطلاع داشته باشد.
پیش از آنکه این بحثها را ببندم، فقط دو مطلب میخواهم بگویم. یکی دربارهٔ مسئلهٔ نامگذاری حضرت یحیی است؛ بگذارید مطلب اول را کنار بگذارم و دربارهٔ مطلب دوم صحبت کنم. مسئلهٔ نامگذاری را میشود بعد از بحث دربارهٔ عیسی مطرح کرد، چون عیسی هم بحث نام دارد. نهایت سعیام را میکنم که موضوعهای مربوط به این دو داستان اول را تمام کنم، و اگر چیزهایی هم ماند، برای بعد بگذارم.
بگذارید هدفها را روشن کنم. هدف من این است که برای اینکه بحث خیلی طولانی نشود، در بحث مسیحیت تا حد ممکن خودمان را محدود کنیم به شناختن مسیح آنطور که مسیحیان میشناسند، و بعد برسیم به آنطور که در قرآن از مسیح سخن رفته است؛ یعنی دربارهٔ همهٔ مسیحیت بحث نکنیم، بلکه دربارهٔ آنچه به آن کریستولوژی میگوییم: مسیح چیست؟ در خود مسیحیت، از اوایل، دربارهٔ اینکه مسیح چیست دیدگاهها متفاوت بوده و هست. این یک محدودیت است؛ یعنی به جای اینکه دربارهٔ هزار چیز بحث کنیم، که میشود بحث کرد، مثل بحثهای تاریخی، بحث دربارهٔ شریعت مسیحی، فرضاً اینکه نماز عشای ربانی از کجا آمده و در طول تاریخ چه تغییراتی کرده، یا شریعت مسیحیت چه ارتباطی با میترائیسم دارد، و خیلی چیزهای دیگر، موضوعها را محدود میکنیم. از نظر تاریخی هم، برای اینکه دستکم این احساس را حفظ کنیم که در این جلسات در جهت فهم قرآن بحث میکنیم، خودمان را به شش قرن اول محدود میکنیم؛ یعنی سراغ اینکه پروتستانتیسم، که بعداً پدید آمد، چیست و چه ربطی به ماجرای تاریخی دارد، نمیرویم. بحث ما اتفاقهایی است که در شوراهای تشکیلشده افتاد و مصوباتی است که دربارهٔ عقاید مسیحی و دربارهٔ خود حضرت مسیح، تا زمان نزول قرآن، پدید آمد؛ چون ارجاعهایی که قرآن میدهد، که این حرف را نزنید و این کار را نکنید، اشاره به عقایدی است که تا آن زمان شکل گرفته بود. اتفاقهای بعدی را فعلاً کنار میگذاریم؛ ممکن است به طور طبیعی اشارههایی به چیزهای دیگر هم بشود، ولی برنامهام این است که خودم را به همان موضوعهای تاریخی شش قرن اول محدود نگه دارم.
مسیحیت تقریباً در چهار قرن اول شکل گرفته است. مصوبهای که در شورای نیقیه تصویب شد، میشود گفت هنوز هم که هنوز است، حتی نزد اکثر پروتستانها، معتبر است. نهایتاً آنجا تصویب شد که مسیح ذاتاً با خداوند یکی است.
محدودیت تاریخی شش قرن اول
یعنی عقیده به تثلیث: اینکه مسیح و خداوند و روحالقدس از نظر ذات یکی هستند. این موضوع اصلی شورای نیقیه بود که تصویب شد.
والدین در سوره مریم
پیش از آنکه از اینجا خارج شویم، فکر میکنم بد نیست به چیزی اشاره کنم، چون همیشه از این بابت احساس بدی به من دست میدهد: دربارهٔ مسئلهٔ اطاعت از پدر و مادر، که در این جلسات مدام پرسشهایی دربارهٔ آن پیش آمده، حرفهایی که من زدهام همیشه در جهت عدم اطاعت از پدر و مادر بوده است، هرچند همیشه لابهلای حرفهایم نکات مثبت را هم میگویم. فکر میکنم یکی از موضوعهای این سوره، که بعداً با شرح و بسط بیشتر دربارهاش صحبت میکنیم و وقتی به داستان حضرت ابراهیم برسیم جا دارد واقعاً دربارهاش بحث کنیم، همین مسئلهٔ ارتباط والدین با فرزندان است.
در هر سه داستانی که در این سوره هست، یعنی تولد یحیی، تولد عیسی و مخصوصاً داستان ابراهیم، دربارهٔ رابطه با پدر و مادر چیزی میبینید: در هر سه مورد به نظر میآید نوعی چیز که میتواند نافرمانی حساب شود وجود داشته است. در دو مورد اول نفی میشود که اینها نسبت به والدین خودشان عصیانگر بوده باشند، یا دربارهٔ حضرت عیسی، نسبت به مادرش؛ و دربارهٔ حضرت ابراهیم باز چیزی میبینید که ممکن است نوعی نافرمانی حساب شود. گویی در هر سه مورد فضایی وجود دارد که قابل بحث است. حضرت عیسی مادر خودش را ترک میکند و به نظر میآید در خانوادهٔ خودش زندگی نمیکند. حضرت ابراهیم هم حرفهایی میزند که پدرش بیرونش میکند؛ به یک معنا دارد به همهٔ عقاید پدر خودش توهین میکند. با اینکه خیلی مؤدبانه صحبت میکند، قبول دارید که برای پدر ابراهیم شنیدن این حرفها راحت نیست. میگوید من علمی دارم که تو نداری؛ بیا از من تبعیت کن؛ میترسم تو بندهٔ شیطان شوی. پسری نوجوان جلوی پدرش چنین حرفهایی میزند؛ عصبانیت پدرش را هم میبینید که او را به سنگسار شدن تهدید میکند، و نتیجهاش این است که ابراهیم خانوادهٔ خودش را ترک میکند. این موضوع مطمئناً در این سوره، اگر از موضوعهای اصلی نباشد، جزو موضوعهای سوره است.
امروز میخواستم بیآنکه این بحث را ادامه دهم، در جلسههای آینده سراغ مسیحیت برویم و بعداً، وقتی به داستان ابراهیم رسیدیم، دوباره به این موضوع برگردیم. ولی به خاطر آن احساس بد خودم، که همیشه چیزهای منفی میگوییم و لابهلایش حرفهای مثبت میزنیم، گفتم این بار برعکس ابتکار به خرج بدهم و خودم اول چیزهای مثبتی بگویم، به خاطر تأثیر منفیای که شاید آن حرفها گذاشته باشد. در این دو داستان نقش پدر و مادر را در پدید آمدن فرزند از لحاظ معنوی میبینید، و از بحثهایی که دربارهٔ یحیی و عیسی کردم برمیآید که حضور پدر و مادر و نقش مرد و زن با هم در پدید آمدن فرزند و تربیت او، از لحاظ معنوی میتواند تأثیر خاصی بر روحیهٔ بچهها بگذارد.
فکر میکنم، و میخواهم به آن اشاره کنم، که گویی ارتباط اولیهٔ ذهن انسانی که متولد میشود با جهان خارج، و با چیزی که بعداً به خدا تبدیل میشود، از طریق پدر و مادر است؛ یعنی گویی شما اول خداوند را به صورت تفکیکشده، یعنی صفات جمال و جلالش را، در پدر و مادر میبینید. نوع ارتباط فرزند با پدر و مادر چنین ویژگیای دارد. حسی که فرزند نسبت به مادر دارد مشابه حسی است که نسبت به رحمانیت خدا، یعنی نسبت به صفات جمال خداوند، دارد؛ و احساسی که نسبت به پدر دارد به طور طبیعی شبیه احساسی است که نسبت به صفات جلال خدا دارد. همانطور که آن بخش جلال خداوند است که عامل تشریع است، گویی قانونگذار اولیه در خانواده هم به طور طبیعی پدر است؛ و اینطور نیست که این امر ربطی به مسائل فرهنگی و اجتماعی داشته باشد. اینجا جای بحثش نیست، ولی اگر در آن بحثهای دانشگاه تهران، که نمیدانم در چه سال و روزگاری و با این حرکت کندی که آن بحثها دارند، روزی به بحث دربارهٔ لکان برسیم، لکان استدلالهای روانکاوانهٔ خیلی سادهای دارد در این باره که منشأ قانون پدر است؛ چیزی که در اصطلاح لکان «نام پدر» به آن گفته میشود. منشأ هر قانون و ضابطه و شکلگیری این مفاهیم در ذهن فرزند به حضور پدر ربط دارد، در حالی که بخشهایی از ذهن و روح فرزند تحت تأثیر مادر شکل میگیرد که به طور طبیعی هیچ ربطی به آن جنبههای قانونی و تشریعی ندارد.
حضور توأم پدر و مادر برای فرزند، برای تعادل روحی فرزند، چیزی است که قطعاً لازم است. فکر نمیکنم الان هیچ روانکاوی در دنیا باشد که متوجه این نکته نباشد و قبول نداشته باشد که چنین است، و اینکه نبود هر کدام از پدر و مادر در زندگی یک بچه میتواند آسیبهای خیلی جدیای از نظر رشد در او پدید آورد. مثلاً، به مناسبت بحثهایی که قبلاً میکردم، فروید در روانکاویاش عامل اصلی و منشأ روانی گرایشهای همجنسگرایانه را حذف یکی از پدر یا مادر میداند؛ مثلاً دربارهٔ مردها، وقتی پدر حضور ندارد، این انحراف در پسر پدید میآید. چیزی که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که حتی رشد انسان به معنای نزدیک شدنش به خداوند و شناختش از جهان، و فراهم شدن زمینهٔ اینها، به ارتباطی که فرزند با پدر و مادر داشته مربوط است؛ یعنی اگر یکی از این دو حضور نداشته باشد، یا فرزند در اثر اشتباهاتی که خودش میکند، و تأکید من بر اشتباهی است که خودش در رفتارش دارد، رابطهاش را با هر دو یا با یکی از این دو منبع ضعیف کند، آن وقت بلایی که سرش میآید این است که خودش را دچار نوعی عدم تعادل روحی میکند، و این حتی در شناختش از جهان و خداوند هم میتواند تأثیرگذار باشد، در هر سنی که این اتفاق بیفتد.
این تأکید بینهایت را، و واقعاً از این واژهٔ اغراقآمیز استفاده میکنم، یعنی تأکید فوقالعاده زیادی را که در قرآن دربارهٔ احسان و رابطهٔ مثبت داشتن با پدر و مادر هست، واقعاً جدی بگیرید. فکر میکنم رسیدن به توحید بدون این به نوعی امکان ندارد؛ یعنی کسی که رابطهاش با پدر و مادرش دچار اختلال است، حتماً جایی رابطهاش با خدا هم دچار اختلال میشود. و این هیچ ربطی به اطاعت کردن از پدر و مادر ندارد. فراموش نکنید که احسان کردن و برقرار کردن رابطهٔ مثبت اصلاً ربطی به این ندارد که هرچه پدر و مادر میگویند گوش کنید؛ مثلاً اینکه حضرت ابراهیم برای اینکه پدرش راضی شود برود بتپرست شود! ولی به هیچ وجه نباید از این کوتاه آمد: تحت هیچ عنوان بهانهای وجود ندارد که کسی، جایی که میتواند خدمتی به پدر و مادرش بکند، این کار را انجام ندهد؛ مخصوصاً بهانهای وجود ندارد که کسی نسبت به پدر و مادرش حالت پرخاش بگیرد، به آنها توهین کند و صدایش را بالا ببرد. این را در قرآن میبینید: «لا تقل لهما اف»؛ سخن از به کار بردن واژهای در برابر پدر و مادر است که به نوعی هتک حرمت باشد یا برای پدر و مادر خوشایند نباشد.
احسان نه اطاعت کور
همهٔ آن حرفهایی که قبلاً دربارهٔ اطاعت کردن و نکردن زدهام سر جایش: جلوی پدرتان بایستید و با زندگی پدرتان مخالفت کنید، همانطور که ابراهیم میکند. ولی آیا در حرفهایی که ابراهیم میزند حرف بیادبانهای میبینید؟ دلسوزی میبینید. ممکن است به پدرش هم بربخورد، چون با عقایدش مخالفت میشود، ولی او به معنای واقعی کلمه احسان میکند: میترسم تو پیرو شیطان شوی و در آن دنیا این بلا سرت بیاید. گویی میبیند که پدرش دچار اشتباهی است و وظیفهٔ خودش میداند که این را تذکر دهد؛ در واقع در یک سطح با همین کار احسان میکند، با نهایت ملاطفت و ادب.
چیزی که میخواهم بگویم این است که در تمام قرآن همیشه پس از توحید سخن از احسان به والدین، نیکوکاری نسبت به والدین و برّ به والدین را میبینید، و در عین حال عدم اطاعت. اینها با اطاعت اشتباه نشود. و تواضع در برابر والدین، که آیهٔ بسیار زیبایی از قرآن از آن سخن میگوید: هیچ بهانهای وجود ندارد که این چیزها ترک شود. واقعاً جدی این را میگویم؛ شاید بعداً کمی بیشتر توضیح دهم. فکر میکنم لازم است چند جلسهٔ مفصل دربارهٔ خانواده و ارتباط فرزند صحبت شود، چون در این سوره چنین محتوایی هست؛ و فقط به عنوان مقدمه میگویم که در قرآن هیچ بهانهای برای حرکت و رفتاری که بیرون از فروتنی، ادب، مهربانی و احسان باشد نیامده است. اینکه میشود اطاعت نکرد، مربوط به جایی است که حالتی شرکآمیز پیدا میشود. شما حق دارید به عنوان موجودی که خداوند خلقتان کرده، راه زندگی خودتان را طوری انتخاب کنید که فکر میکنید خدا راضی است؛ و لازم نیست، و این را مدام میگویم، اصلاً این را فراموش کنید که قرار است ما رضایت پدر و مادر خودمان را جلب کنیم.
به وضوح ممکن است پدر و مادری تحت هیچ شرایطی به احساس رضایت نرسند، به دلیل مشکلات شخصی خودشان، یا خیلی پرتوقع باشند و اصلاً توقعات عجیب و غریبی داشته باشند. امروز که این حرفها شد، در کلاس آقای محسن گفت فتوایی دیده که کسی پرسیده بود اگر پدرم به من دستور بدهد که از زنم طلاق بگیرم چه کنم. آخر چه پدر و مادری اصلاً چنین دستوراتی صادر میکنند؟ مشکل دارند. میشود کسی به فرزند خودش، در حالی که او میل دارد با کسی زندگی کند، بگوید من دستور میدهم برو طلاق بده و بچهٔ خودت را هم بینداز دور؟ ممکن است پدر و مادر آدمهای عجیب و غریبی باشند و توقعات عجیب و غریبی داشته باشند، یا به دلیل سطح فکر پایینی که دارند چنین باشند. چیزی که مبتلابه است این است که اگر بخواهید به درجهای از به اصطلاح رشد روانی و دینی برسید، ممکن است پدر و مادرتان از جایی به بعد، که دارید از آنها رد میشوید، دچار این توهم شوند که شما چرا اینطور شدهاید و مخالفت کنند. به هر حال جاهایی ممکن است لازم باشد که جلوی ارادهٔ پدر و مادرتان هم بایستید. هیچکدام از اینها مطلقاً جوازی نیست برای اینکه آدم صدایش را جلوی پدر و مادرش بالا ببرد یا مخالفت را به شیوهای انجام دهد که برایشان برخورنده باشد؛ واقعاً نمیشود.
این را میخواهم هشدار بدهم، و بعداً دربارهٔ این چیزها بیشتر توضیح میدهم، که اینها در زندگی معنوی تأثیر قطعی میگذارد؛ یعنی محال است کسی ارتباطش را با پدر و مادرش به نوعی بد کرده باشد و انتظار داشته باشد که این هیچ جایی در زندگی معنویاش ظاهر نشود، حتی اگر این کار را به بهانهٔ توحید کرده باشد. فقط بگذارید به عنوان حسن ختام به این اشاره کنم که شریعت موسی، که ما معتقدیم از طرف خداوند بوده، فرقش با شریعت اسلام این است که کمی سختگیرانهتر است؛ ولی به هر حال، هرچند به آن عمل نمیکنیم، میتواند شریعت جالبی برای ما باشد. میدانید منظورم چیست؟ همین جهت سختگیری؛ یعنی اینکه اگر بخواهیم یک پله بالاتر سخت بگیریم، چه میشود. فکر میکنم این میتواند به روشن شدن محتوای بعضی از احکام در اسلام کمک کند؛ حتی اگر مستقیماً تأثیر نپذیرید و این احکام را اجرا نکنیم، تأثیر محتوایی دارد. حکم توهین کردن به پدر و مادر در شریعت موسی چیست؟ اعدام!
حکم شریعت موسی
اگر فرزندی به پدر و مادرش فحش و بد و بیراه بگوید و توهین کند، حکمش مرگ است. این در ذهنتان باشد: ما الان تابع شریعت موسی نیستیم، ولی این کار چیزی در حد مرگ است. ببینید، وقتی حکم جرمی مرگ است، یعنی شما با این کار گویی خودتان را کشتهاید. شریعت معمولاً اینطور است که گویی واقعیتی اتفاق افتاده است: شما با این کاری که کردهاید نابود شدهاید و روح خودتان را از بین بردهاید؛ حالا بگذارید جسمتان هم به روحتان بپیوندد. به نظر من این سختگیری معنا دارد. این واقعاً در ذهنتان باشد؛ وقتی جلوی پدر و مادر قرار میگیرید، فکر کنید که یهودی هستید و اگر، خدای ناکرده، رفتار توهینآمیزی بکنید یا حرف زشتی بزنید یا توهین کنید و فحش بدهید، فکر میکنم حکم این است: مجازات کسی که به پدر و مادرش فحش و بد و بیراه بگوید اعدام است. حکم خوبی است. فکر کنم برای کنترل جمعیت هم در دوران مدرن خیلی کمک میکند، چون الان کلاً بچهها کمی بیادباند!
شریعت یهود الان کلاً در اینجا اعمال نمیشود؛ ولی یکی از چیزهای تاریخی دین یهود این است که یهودیان پس از مسیحیت در دنیا پخش شدند و همهجا اقلیت بودند. یکی از مشکلاتشان این بود که جواز بگیرند تا بتوانند شریعت خودشان را اعمال کنند؛ مثلاً اگر زنی مرتکب زنای محصنه میشد، در شریعت یهود حکمش سنگسار بود، و همیشه دچار این مشکل بودند. بخش بزرگی از تلاشهای تاریخی یهودیان این بود که از نظر سیاسی چنین امکانی پیدا کنند؛ معمولاً خیلی پول خرج میکردند تا حکمرانان جواز بدهند که آنها قضاوتی غیر از قضاوت جامعه داشته باشند. فکر میکنم خیلی وقت است که دیگر بچهها را اعدام نمیکنند. اینکه این حکم اصلاً واقعاً حکم شریعت یهود هست یا نیست، در اینها هم میشود شک کرد؛ به هر حال انحرافهایی هست. ولی فکر میکنم شنیدن این حکم تأثیر مثبتی دارد. قرار نیست کسی الان به دلیل توهین به پدر و مادرش اعدام شود، ولی فکر میکنم اگر در ذهن آدم باشد که روزی چنین سختگیریای وجود داشته، شاید تأثیر مثبتی داشته باشد.
ولی کلاً دنیای مدرن وضع خاصی دارد. الان در جامعهٔ خودمان، شاید اگر حکم بدهیم که پدر و مادر واجبالاطاعهاند، چون جهان دستکم از نظر فرهنگی در حال سقوط است، یعنی هر نسل از نسل قبلی خودش بدتر است، این خوب باشد؛ اینکه مثلاً هر جا هرچه پدر گفت گوش بدهند. الان اگر به کسی بگویید از پدر و مادر لازم نیست اطاعت کنید، اصلاً اختلاف سر انواع و اقسام لباس پوشیدنهای عجیب و غریب و آرایش مو و مصرف مواد مخدر و اینجور چیزهاست، که پدر و مادرها مخالفاند و بچهها شوق اینجور کارها را دارند. ولی جدای از اینکه دنیا چگونه است، فکر میکنم در قرآن با صراحت چنین مطالبی بیان شده که اطاعت لازم نیست؛ ولی حکم توهین کردن به پدر و مادر تقریباً همین است: اگر ارتباطتان با پدر و مادر دچار اختلال شود، به نوعی دچار مرگ معنوی میشوید.
بحثهای مسیحیت اینطور است که ممکن است چند جلسه طول بکشد: با دفاع سرسختانه از مسیحیت سعی میکنم فضای ذهنیتان به سمت درک کمی عمیقتر هستهٔ اصلی مسیحیت برود، که به اصطلاح رد کردنش هم راحت نیست.
اخطار برای جلسات آینده
امیدوارم نهایتاً به جایی نرسید که به سر جای اول برگردید. مثلاً من سعی میکنم با حالت دفاع صحبت کنم و بعداً این چیزهایی را که گفتم نقد میکنم؛ ممکن است غلط بودن بعضیهایش خیلی واضح شود، ولی نهایتاً به سر جای اول برنمیگردیم. امیدوارم؛ سر جای اول یعنی اینکه عقاید مسیحیت همینطوری عقایدی پوشالیاند و دینی تحریفشده و این حرفها. خیلی چیزها در مسیحیت هست که امیدوارم بر شما تأثیر بگذارد.