او میگوید برای بعضی چیزهایی که اینجا بحث میشود، مثل حقیقت مسیح یا داستان مریم و زکریا، نباید در کتابهایی که در بازار به عنوان تفسیر هست چیز عمیقی انتظار داشت؛ نکتههای عمیق را معمولاً باید در کتابهای متفرقه، مثلاً عرفانی، پیدا کرد. او میگوید این متون را منبع الهام خوبی میداند، هرچند ارجاعشان به آیه ممکن است جالب نباشد.
کتابهای عرفانی منبع الهام
به گفتهٔ او مفسران معمولاً دنبال روشنکردن معنای آیهاند، یعنی ظواهر آیات و اختلاف دستوری و لفظی، و در تفسیرهای معتبر معمولاً نمیبینیم که بخواهند محتوای کلی یک سوره را دربیاورند؛ المیزان کمی سعی میکند و سید قطب بیشتر. از ادبیات عرفانی میشود ایده گرفت: او مثال میزند که کتابی میکوشد توضیح دهد چرا پیامبر خاتم باید از نسل هاجر، که برده بود، باشد؛ و میگوید حتی اگر توضیح صدرالدین قونوی را قبول نکنیم، موضوعی برای فکرکردن داده است.
او میگوید آنچه در این کتابها میگویند را نباید بهراحتی پذیرفت و ممکن است از نظر محتوا یا ارجاع به آیات اشتباه باشد. به نظر او عرفا نسبت به سایر قشرهای فرهنگ ما کمتر اهل تبعیت کورکورانه بودند: شاگردان ابن عربی و شارحان فصوصالحکم، مثل صدرالدین قونوی و قیصری، جاهایی حرف او را قبول ندارند.
یحیی و عیسی: جلال و جمال
او به نکتهای از جلسهٔ قبل برمیگردد: در متون روایی و تاریخی و مخصوصاً در کتاب مقدس مسیحیها میان شخصیت یحیی و عیسی نوعی تقابل دیده میشود. یحیی در اوج ریاضت و غلبهٔ خوف و تجلیات جلالیهٔ خداست؛ در روایتی زکریا جرئت نمیکرد از عذاب حرف بزند اگر یحیی در جمعیت بود، و در انجیلها یحیی لباس پشمی میپوشد، در بیابان است و مردم را به توبه و غسل تعمید میخواند. عیسی به نظر میآید اصولاً به شریعت خیلی کار ندارد، از عذاب حرفی نمیزند و بیشتر جلوهٔ صفات جمالی خداست.
یحیی بیشتر شبیه موسی است که عصبانی میشود و پرخاش میکند. با موسی شریعتی سختگیرانه ظهور کرد و در قرآن عیسی میگوید آمده تا بعضی احکام را تخفیف دهد؛ ولی به گفتهٔ او مسیحیها بعداً شریعت را کنار گذاشتند و این از نظر قرآن انحراف است. او میگوید در انجیلها عیسی میخواهد مردم را متوجه معنای شریعت کند و از ظواهر دور کند.
او میگوید جلسهٔ قبل از این دوگانگی در تأیید این نکته استفاده کرد که در قرآن تولد یحیی گویی بهواسطهٔ زکریا و پدرش است، و تولد عیسی بهواسطهٔ مادرش؛ و دوگانگی مرد در قطب اسماء جلالیه و زن در قطب جمالی با شخصیت این دو تطبیق میکند. یحیی بیشتر اهل شریعت است، در حالی که عیسی بیشتر موجودی تکوینی است که شفا میدهد.
فصل یحیی در فصوصالحکم
به گفتهٔ او ابن عربی یحیی را به اسم جلالیه ارجاع میدهد و در فصوصالحکم او نمایندهٔ حکمت جلالیه است، که با حالات یحیی در روایات تطبیق دارد. او میگوید یکی از هدفهای فرعی در این بحثها این است که با خواندن متون عرفانی آشنا شوید، و فصل یحیی را، که تقریباً دو صفحه است، میخواند.
در متن آمده که حصول فرزند از زن نازا و پیر فرتوت نسبتش را به اسباب معمولی ظاهری دور میسازد و سه روز روزهٔ پدرش سببی برای تکمیل استعداد او بوده تا در کودکی حکم و رحمت و زکات به او داده شود. او توضیح میدهد که همهٔ اینها به این نتیجه میرسد که نوعی معنویت و روحانیت در یحیی ظاهر شده که باعث میشود بتواند در کودکی نبوت را بپذیرد؛ و به نظرش جملهٔ «مدار کار وجود بر ظهور و بطون است» قاعدهٔ خیلی عمیقی است.
او قاعده را چنین توضیح میدهد: میان ظاهر و باطن چیزی مثل قانون بقا هست، و آنچه از ظاهر کم شود باطن را تقویت میکند و برعکس. ابن عربی میگوید اگر وجود پدرش زکریا و اصلاح همسرش نبود، یحیی مانند عیسی در گهواره سخن میگفت؛ او شرح میدهد که در این مقایسه عیسی در درجهٔ بالاتری از معنویت است، چون مستقیماً به مریم ربط دارد، و در مورد یحیی مقدمات مادی بیشتر ظاهر شده است.
متن صفات حالی را به سه مقام جلال، جمال و کمال برمیگرداند و تأکید میکند که در یحیی مقام جلال حاکم است و در عیسی مقام جمال. او عبارتی را هم میآورد که یحیی به عیسی میگوید گویا تو از عذاب الهی ایمنی، و عیسی میگوید تو گویا از فضل و رحمت خدا ناامیدی.
جاهایی که با ابن عربی مخالف است
او میگوید ابن عربی سلامی را که خدا به یحیی میفرستد با سلامی که عیسی خودش به خودش میفرستد مقایسه میکند و آن را علو درجهٔ یحیی میشمارد، و به نظر او این سوءبرداشت و اشتباه مطلق است. به گفتهٔ او دقیقاً باید برعکس برداشت کرد: سلام عیسی به خودش نشانهٔ نهایت قرب و استغراق او در خداست، چنانکه مرده زنده میکند، و نه اینکه خدا به او سلام نمیکرد.
در فصل زکریا ابن عربی میگوید اگر یاری حق نبود همسر زکریا اصلاح نمیشد و زکریا از بشارت یحیی شگفتزده شد. او میگوید که به نظرش مسئلهٔ شگفتی نیست، مسئلهٔ پرسش از چگونگی است، و زکریا پیش از پرسش هنوز نمیداند؛ ولی میپذیرد که ماجرا بیرون از امور طبیعی بود. متن میگوید قوتی که حق در زکریا و همسرش جاری کرد به یحیی سرایت کرد، و بنابراین به یحیی گفته شد کتاب را به قوه بگیرد.
شرح عفیفی و عالم خیال
او شرح ابوالعلاء عفیفی بر فصوصالحکم را، که نصرالله حکمت ترجمه کرده، به گمان خودش راحتترین و سلیسترین شرح فارسی میداند. به گفتهٔ او عفیفی کل فصوص را شرح نمیکند، به نوافلاطونی و فلسفهٔ غرب ارجاع میدهد، خودش عارف نبوده و چیزی به فصوص اضافه نمیکند، و بعضی جاها مخالفت میکند.
او میگوید ابن عربی میکوشد باردار شدن مریم را به روحالقدس در عالم خیال ببرد و تمثل روح را در خیال مریم بداند؛ و تأکید میکند عرفا و فلاسفه عالم خیال را تحقیر نمیکنند و شأن بالایی برایش قائلاند. قیصری با این ایده مخالفت میکند و میگوید واسطه لازم نبود، ولی به نظر او همین فکرکردن ارزش دارد. او هشدار میدهد که فصوصالحکم اگر کسی زمینه نداشته باشد گمراهکننده است و در آن چنین به نظر میرسد که گناه هم فعل خداست؛ ولی میگوید این فهم لزوماً درست نیست و کتاب ایزوتسو مقدمهٔ خوبی است.
اوصاف یحیی در قرآن
او میگوید در قرآن دربارهٔ یحیی بیش از چند جمله نیست، ولی در همین چند عبارت، که شاید روی هم سه خط باشد، هشت تا ده صفت پیاپی آمده؛ مثل «سیداً و حصوراً و نبیاً» در آلعمران و حنان و زکات و تقیبودن و برّ به والدین و جبّار نبودن در سورهٔ مریم. او یادش نمیآید که دربارهٔ پیامبر دیگری، شاید هیچکدام، سه چهار صفت پیاپی اینگونه آمده باشد، و نتیجه میگیرد قرآن مقامی فوقالعاده برای او قائل است.
به عنوان مقدمهای برای بحث دربارهٔ عیسی، به عبارتی در یکی از انجیلها اشاره میکند که یحیی میگوید لایق نیست کفشهای عیسی را جلوی پایش جفت کند. او میگوید یحیی را خیلی بالا برد تا روشن شود عیسی به جایی نامتناهی بالاتر است.
برنامهٔ بحث مسیحیت
او میگوید میخواهد کمی از فضای سوره خارج شود و دربارهٔ مسیحیت و مسائل تاریخی و الهیات مسیحی بحث کند. انتظار ندارد مسیحیت را راحت دینی منحرف اعلام کند؛ دستکم چند جلسه پیش از نقد، با حالت دفاع بحث میکند، چون مسیحیت دین جدیای است و قدرتی در عقایدش هست. او میگوید دربارهٔ تثلیث هر کتابی که مسیحیان مینویسند نهایتاً این است که قابل فهم نیست، ولی امیدوار است به جایی برسیم که بخشی از عقاید آنها را قبول کنید.
به گفتهٔ او بدون شناخت مسیحیت نمیشود فرهنگ غرب را عمیقاً شناخت، چون هر چیز در آن یا مسیحی است یا عکسالعملی در برابر چیزی مسیحی؛ و امیدوار است به جایی برسیم که قبول کنید شناختن مسیحیت یا یهودیت برای فهم قرآن هم لازم است. او بحث را به کریستولوژی، یعنی اینکه مسیح چیست، و به شش قرن اول محدود میکند، چون ارجاعهای قرآن به عقایدی است که تا آن زمان شکل گرفته بود.
او میگوید در شورای نیقیه تصویب شد که مسیح ذاتاً با خداوند یکی است، یعنی عقیدهٔ تثلیث که مسیح و خدا و روحالقدس از نظر ذات یکیاند. او میگوید با دفاع سرسختانه از مسیحیت میکوشد فضای ذهن به سمت درک عمیقتر هستهٔ اصلی آن برود و امیدوار است نهایتاً به سر جای اول برنگردید، یعنی به اینکه عقاید مسیحیت عقایدی پوشالیاند و دینی تحریفشده.
والدین در سورهٔ مریم
او میگوید حرفهایش دربارهٔ اطاعت از والدین همیشه در جهت عدم اطاعت بوده، هرچند نکات مثبت هم گفته، و میخواهد این بار خودش اول چیزهای مثبتی بگوید. به نظر او در هر سه داستان سوره، تولد یحیی و عیسی و ابراهیم، دربارهٔ رابطه با والدین چیزی هست که میتواند نافرمانی حساب شود: در دو مورد اول نفی میشود که عصیانگر بوده باشند و ابراهیم با ادب حرفهایی میزند که پدرش را به تهدید به سنگسار میکشاند.
او میگوید در دو داستان نقش پدر و مادر در پدید آمدن فرزند از لحاظ معنوی دیده میشود. به گمان او ارتباط اولیهٔ ذهن فرزند با جهان و با آنچه بعداً خدا میشود از طریق پدر و مادر است: حس به مادر مشابه حس به صفات جمال خداست و حس به پدر مشابه صفات جلال که عامل تشریع است؛ و به قول او لکان «نام پدر» را منشأ قانون میداند. حضور توأم پدر و مادر برای تعادل روحی فرزند لازم است و نبود هر کدام میتواند آسیب جدی بزند.
او میگوید تأکید قرآن بر احسان به والدین را باید جدی گرفت و به گمان او رسیدن به توحید بدون آن امکان ندارد؛ ولی این ربطی به اطاعت ندارد. او به «لا تقل لهما اف» اشاره میکند و میگوید ابراهیم با پدرش مخالفت میکند ولی در حرفش دلسوزی و ادب هست، و اطاعتنکردن مربوط به جایی است که حالت شرکآمیز پیدا شود. به گفتهٔ او لازم نیست رضایت پدر و مادر جلب شود، ولی بهانهای نیست که کسی صدایش را بالا ببرد یا توهین کند.
او میگوید ممکن است پدر و مادر پرتوقع باشند و جاهایی لازم باشد جلوی ارادهٔ آنها بایستید، ولی رابطهٔ بد با آنها در زندگی معنوی ظاهر میشود. او به عنوان حسن ختام میگوید در شریعت موسی حکم کسی که به پدر و مادرش فحش و بد و بیراه بگوید اعدام است، و فکر میکند شنیدن این حکم تأثیر مثبتی دارد، هرچند نمیداند این حکم واقعاً حکم شریعت یهود است یا نه. او میگوید شاید امروز، چون هر نسل بدتر از قبلی است، گفتن اینکه پدر و مادر واجبالاطاعهاند خوب باشد، ولی قرآن صریحاً اطاعت را لازم نمیداند و اختلال ارتباط با آنها به نوعی مرگ معنوی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه