جلسه با توضیح اینکه چرا بحث یهود پس از مسیحیت میآید و چه ربطی به سورهٔ مریم دارد آغاز میشود. سپس سه نکتهٔ مهم دربارهٔ مسیح مرور میشود و از دو بخش متضاد سوره سخن میرود. بعد از آن موضوع جانشینی انبیا و این پرسش مطرح میشود که آیا انبیا فقط مثل مدیوماند، و در پایان آغاز سلسله با ابراهیم.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
بحث یهود ادامهٔ منطقی و خیلی خوبی برای بحثی است که دربارهٔ مسیحیت کردیم. فکر کنم دقیقاً در آخرین جلسهٔ دورهٔ قبل که صحبت کردم، بنا بر این شد که دربارهٔ یهود صحبت کنیم؛ فکر میکنم چنین حرفی زدم و آن لحظه هم واقعاً ایدهام این بود که همینطور ادامه بدهم. ولی احتمالاً دستکم چند جلسه فاصله میافتد تا دربارهٔ یهود صحبت کنیم.
روال جلسات و فاصله از بحث یهود
بگذارید اول توضیحی کلی بدهم که اصلاً چطور سراغ مسیحیت رفتیم. دربارهٔ سورهٔ مریم صحبت میکردیم و من همیشه، وقتی تصمیم گرفتم دربارهٔ مسیحیت جدا صحبت کنم، تأکید داشتم که سورهٔ مریم را رها نکردهایم. در واقع، بهطور طبیعی بخشی از بحث دربارهٔ سورهٔ مریم بحث دربارهٔ حضرت مسیح بود و طبعاً مسیحیت؛ چون در همین سوره اشارههایی مستقیم به ماجراهای بعد از حضرت مسیح و ادعاهای شرکآمیزی که مسیحیان کردند هست. منتها از اول که سورهٔ مریم را شروع کردم، تصمیم خیلی قطعی و جدیای نداشتم که چقدر میخواهم دربارهٔ مسیحیت بحث کنم؛ ولی باید بحثی میکردیم. در لحظهای، به دلیلی، تصمیم گرفتم بحثی را که قرار بود در سورهٔ مریم دربارهٔ مسیح بکنیم کمی بسط بدهم تا به یک سری جلسات تبدیل شود که مستقل از حرفهایی که دربارهٔ این سوره میزنیم قابل ارائه باشد، و فکر میکنم نتیجهٔ خوبی هم داد. یعنی آن بحثها، اگر آدم خلاصهای از آنها تهیه کند، به بحث داخل سورهٔ مریم هم مربوط میشوند؛ چون این سوره به نوعی با بحث دربارهٔ تولد حضرت مسیح شروع میشود و شاید مفصلترین جای قرآن باشد که دربارهٔ تولد مسیح صحبت میکند. اگر آن بحث را هم گوش کرده باشید، شاید مهمترین ادعای ما در واقع نتیجهای بود دربارهٔ اینکه اصولاً چیزی که ما از قرآن دربارهٔ تولد مسیح و دربارهٔ شخصیت خود مسیح میفهمیم چیست؛ و بیشترین اشارهها هم از خود سورهٔ مریم میآید.
بنابراین تا وقتی دربارهٔ مسیحیت بحث میکردیم، میتوانستم ادعا کنم که بحثم را در سورهٔ مریم ادامه میدهم؛ فقط بخشی از آن را مستقل کردم و جایمان را عوض کردیم، تا مثلاً آدمهایی که علاقهمند به شنیدن مباحث قرآنی نیستند، مستقلاً بتوانند بیایند و بحثی دربارهٔ مسیحیت بشنوند. حالا بد نیست این نکته را هم بگویم: اگر از من میپرسیدید علت این کار چیست، واقعاً میتوانستم با صراحت و خیلی قاطعانه جواب بدهم که علتش ارادت خیلی زیادی است که به حضرت مسیح دارم. یعنی شخصیت حضرت مسیح همیشه برای من جاذبهای داشته و دارد؛ چنانکه شاید اگر از اول مینشستم و فکر میکردم، معلوم بود که اگر وارد بحث دربارهٔ سورهٔ مریم بشوم، این کشش به حضرت مسیح ممکن است بحثها را به سمت دیگری بکشاند. ولی از تماسهایی که با من گرفتند، مخصوصاً از سوی بچههای خارج از کشور، متوجه شدم که بحثهایی که دربارهٔ مسیحیت کردیم فایدهٔ دیگری هم داشت: ظاهراً بچههایی که خارج از کشورند از نظر ذهنی با موضوع مسیحیت درگیر میشوند. من شخصاً اصلاً به این جنبهٔ بحث توجه نداشتم؛ ولی از همان آغاز، پیامهای زیادی برایم رسید که مثلاً با کنجکاوی زیاد این بحث را دنبال میکنیم، و از بعضی کامنتهای خیلی دقیقی که عدهای میدادند متوجه شدم که آنجا بیشتر دربارهٔ مسیحیت مطالعه کردهاند؛ یعنی عدهای از نظر ذهنی درگیر موضوع ادعاهای مسیحی و خود شخصیت مسیح شدهاند. جای خوشحالی است که آن بحث را به دلیل دیگری کردم و اکنون کاربرد ویژهٔ دیگری هم پیدا کرد. در حین جلسات این احساس به من دست داد که موضوع خوبی باز شده؛ چون دیدم خود بحث دربارهٔ مسیحیت و ادعاهای مسیحیها برای بچهها جالب است؛ شاید از همین علاقه. این ایده برایم پیدا شد که اولاً قطعاً بحث دربارهٔ یهودیت هم جالب است. تقریباً میتوانم بگویم اطلاعات عمومی شما دربارهٔ یهودیت کمتر از مسیحیت است؛ چون یهودیت اصولاً دینی غیرتبلیغی است، یعنی خودشان را تبلیغ نمیکنند، و مردم دنیا بهطور طبیعی، برعکس مسیحیت، از یهودیت اطلاع خاصی ندارند.
در مسیحیت، بیش از آنچه آدم بتواند تصورش را بکند، مسیحیها در طول تاریخ در جهت تبلیغ کار کردهاند. ما چیزی مشابه میسیونرهای مذهبی مسیحی حتی در اسلام نداریم: عدهای آدم از جان گذشته که به اقصی نقاط دنیا، از جنگلهای آمازون گرفته تا هر جایی که مثلاً پای بشر رسیده، بروند و بکوشند دین خودشان را تبلیغ کنند. مبلغان اسلام معمولاً بعد از لشکر اسلام وارد منطقه میشدند. البته من این حرف را خیلی تند میزنم، ولی آن حالتی که تبلیغ در مسیحیت داشته، برای مسلمانها واقعاً به این شدت و حدت نبوده که عدهای مثلاً بروند. عدهای معتقدند، و شواهد زیادی هم وجود دارد، که خیلی وقتها قدرتها برای اینکه بهانهٔ حمله به جایی را پیدا کنند، مبلغان مذهبی را میفرستادند؛ میدانستند که آنها را میگیرند و میکشند یا بلایی سرشان میآورند. بعد میبینید بهانهٔ خیلی از حملههای استعماری مثلاً این است که میسیونرهای مذهبی مسیحی را کشتند، و کلی آدم مذهبی هم تحریک میشدند که مثلاً به خونخواهی این میسیونرهای بیچاره بروند. موضوع این است که میسیونرها، با همهٔ خطراتی که وجود داشت، همیشه پیشقدم بودند. اما در یهودیت اصولاً میسیونری در کار نیست؛ دینی خصوصی و خانوادگی است. اگر روزی دربارهٔ یهودیت بحث کنم، شاید برایتان جالب باشد که مجموعهٔ احکامی که دربارهٔ اینکه اگر کسی بخواهد یهودی شود چه باید بکند، خیلی بامزه است؛ چه سختگیریهایی وجود دارد، چون اصولاً میل ندارند کسی را خیلی راه بدهند. الان اگر بروید و بگویید من به دین یهود ایمان آوردهام و میخواهم یهودی شوم، اگر توانستید یهودی شوید! آزمایشهای عجیبی از شما میگیرند که شاید بعداً زمانی به آن اشاره کنم.
بالاخره در طول آن بحثهای مسیحیت، دو نکتهٔ خیلی مهم در ذهنم بود که مرا به این سمت کشاند که دربارهٔ یهودیت بحث کنم. یکی اینکه، همانطور که گفتم، بحث دربارهٔ مسیحیت کاربرد ثانویهای پیدا کرد که فکرش را نمیکردم: اینکه واقعاً عدهای خیلی جدی به این چیزها فکر میکنند، از این نظر که کدامیک از ادیان مثلاً حرفهای بهتری برای گفتن دارد، یا ادعاهای مسیحیها جذابیتی دارد که ممکن است روی بعضیها تأثیر بگذارد. بنابراین یهودیت هم، طبعاً بهعنوان دین بزرگ دیگری که در دنیا هست و از نظر اعتقادات به ما نزدیک است و آن را بهعنوان یک دین الهی قبول داریم، موضوع جالبی برای صحبت کردن است.
دین الهی و ادامه مسیحیت
بهعلاوه، در طول بحثهای مسیحیت همیشه احساسم این بود که خیلی خوب است وقتی بحث به جایی رسید و تقریباً کامل شد، دستکم یکی دو جلسهٔ آخر، مجموعهٔ آیاتی را که در قرآن به مسیحیت اشاره میکند مطرح کنم و کمی دربارهٔ آنها صحبت کنم؛ مثلاً اینکه ایرادهایی که خداوند به مسیحیت میگیرد بیشتر به چه چیزهایی است: کارهایی که کردند یا عقایدی که ابراز میکنند. تمام بحثم اینطور بود که کوشیدم عقیدهٔ درست را دربارهٔ خود حضرت مسیح و جریانهای مسیحی که بعداً پیش آمد ارائه کنم؛ ولی هیچوقت اینطور نبود که مجموعهٔ همهٔ آیات را بیاورم و دربارهٔ آنها صحبت کنم. انگیزهٔ دیگرم برای صحبت دربارهٔ یهودیت این است که اگر شما با یهودیت خوب آشنا نباشید، من راحت نمیتوانم استدلال کنم که چرا این آیه مربوط به خود یهودیها نیست و مربوط به مسیحیهاست، در حالی که آن یکی آیه بیشتر به یهودیها مربوط میشود تا مسیحیها. یعنی ما حجم نسبتاً بزرگی از قرآن را میبینیم که در مقابله با عقاید یا در بیان ماجراهای مربوط به اهل کتاب است، اگر از حضرت ابراهیم آغاز کنیم؛ و مخصوصاً یهودیها و مسیحیها بارها در قرآن مورد خطاباند. اینکه بتوانید مجموعهٔ چیزهایی را که قرآن دربارهٔ اهل کتاب، مخصوصاً یهودی و مسیحی، میگوید درک کنید، فکر کنم موضوع خوبی است برای اینکه بخش نسبتاً خوبی از قرآن برایتان کمی روشن شود، آیهها را خوب تفکیک کنید و ببینید چرا مثلاً مهم است که این موضوع در قرآن مطرح شده است. اینها مجموعهٔ فکرهایی بود که مرا به اینجا رساند که بحث را با یهودیت ادامه بدهم. ولی واقعیت این است که اگرچه توجیه خیلیخیلی واضحی برایم وجود داشت که بحث دربارهٔ مسیح و مسیحیت ادامهٔ سورهٔ مریم است، اگر الان دربارهٔ یهودیت بحث کنم، احساس میکنم سورهٔ مریم را خودم کنار گذاشتهام و دارم موضوع دیگری را صحبت میکنم و بعد در نهایت باید به سورهٔ مریم برگردیم.
احساسی که به من دست داد این بود که میتوانم سورهٔ مریم را ادامه بدهم؛ چون سورهٔ مریم به سلسلهٔ انبیا میپردازد و از حضرت ابراهیم شروع میکند. میتوانیم بگوییم اگر بخواهم دربارهٔ یهودیت بحث کنم، از ابراهیم شروع میکنم که اصلاً ماجرا از کجا شروع شد و به کجا رسید؛ در این حال سورهٔ مریم را کنار نگذاشتهایم و دقیقاً در بحث بعدی سورهٔ مریم، که بعد از مسیح به انبیای ابراهیمی میرسد که در دو سلسله، یعنی آل یعقوب و سلسلهٔ اسماعیلی، قرار گرفتهاند، همین بحثها را میکنیم؛ و خود اینها بهعنوان مقدمه به موضوع یهودیت مربوط میشوند. فکر میکنم یا وقتی در سورهٔ مریم به جایی میرسیم که حرف از موسی است، آن را به یهودیت گسترش بدهیم، یا مثلاً سورهٔ مریم کمی سریعتر تمام شود و بعد بخشهای کاملاً مستقل دیگری دربارهٔ یهودیت آغاز کنیم. اینطور از این احساس که سورهٔ مریم را کنار گذاشتهام خلاص میشوم؛ چون تا الان واقعاً این احساس را نداشتم. ولی یهودیت در سورهٔ مریم بخش خیلیخیلی مختصری دارد: در دو آیه به موسی و جانشینی هارون به نوعی اشاره میشود و بحث خیلی خاصی نیست. اما حضرت ابراهیم شخصیت مهم سورهٔ مریم است؛ در واقع سومین داستانی که در سورهٔ مریم به آن اشاره میشود و سومین شخصیتی که در سورهٔ مریم ذکر میشود، با همان عنوانِ «ذکر» در کتاب که برای مریم هم آمده است. نخستینش ذکر رحمت پروردگار بر زکریاست؛ بعد از زکریا و تولد یحیی، و ذکر مریم و تولد مسیح، نوبت ذکر حضرت ابراهیم است.
من در جلسات اول ساختار کلی سوره را توضیح دادم که چطور این بحث از حضرت عیسی به حضرت ابراهیم منتقل میشود. الان میخواهم خیلی مفصلتر دربارهٔ این ایدهٔ کلی سورهٔ مریم و نکات خاصش صحبت کنم، و اینکه چرا سراغ حضرت ابراهیم میرویم و چرا چیزی که از حضرت ابراهیم در این سوره میبینیم به دیالوگ خیلی خاصی میان ابراهیم و پدرش منحصر میشود. دیالوگ خیلی جالبی است و مستقیماً خیلی احتیاج به توضیح ندارد؛ ولی میخواهم دربارهٔ ارتباط این قطعه با کل سوره کمی صحبت کنم. شاید قبلاً اشاره کرده باشم. من همیشه متهمم به اینکه خیلی تکرار میکنم؛ یکی از بهانههایم برای تکرار این است که گاهی فیدبکهایی میگیرم که احساس میکنم کسی چیزی را خوب نفهمیده، و بعد میترسم دیگران هم همینطور برداشت کرده باشند؛ برای همین مثلاً در آغاز جلسهای دیگر یک بار دیگر میکوشم آن موضوع را روشنتر بیان کنم. این تکراری که الان میخواهم بکنم هم شاید دلیلش همین است؛ چون فیدبکی گرفتم که برایم عجیب بود. شخصی که این فیدبک را داد از شنوندگان جلسات است و میگفت آن جلسه اینطور شنیده است؛ ترسیدم که همه چنین برداشتی کرده باشند.
چند نفر از کسانی که بحثهای مسیح را کامل گوش کرده بودند این برداشت را از حرفهایم کردند که ایدهٔ من دربارهٔ اینکه برای حضرت مسیح در ماجرای مصلوب شدن چه اتفاقی افتاد، همان چیزی است که در مکاشفهٔ پتروس هست. مکاشفهٔ پتروس اینطور بود که جسم مسیح بالای صلیب است، ولی خودش خندان کنار صلیب ایستاده است. واقعاً هم من طوری گفته بودم که اینطور به نظر میآمد. من این قطعه را در کلاس برای این مطرح کردم که بعضیها ادعایشان این است که اصلاً یک واقعیت تاریخی بدیهی وجود دارد که همه بر آن توافق دارند و یکدفعه ۶۰۰ سال بعد از دوران مسیح، قرآن آمده و گفته مسیح مصلوب نشده است. من یک واقعیت تاریخی آوردم: متنی خیلی قدیمی که اگر مربوط به قرن اول نباشد، مربوط به قرن دوم است و نسخهٔ قدیمیاش در دست ماست؛ و میبینید که مخالفانی وجود داشتهاند و همین حرف که مسیح مصلوب نشده در آنجا به طریقی مطرح شده است. ما فرقههایی را به اسم میشناسیم، منتها نه با مدارک خیلی دقیق، که به مصلوب شدن مسیح اعتقاد نداشتند. فرقههایی که شهرت دارند و به آنها فرقههای گنوسی میگویند، تعدادیشان همینطورند و مخالف مصلوب شدن مسیح بودند. منتها ما معمولاً این فرقهها را از روی نوشتههای مسیحیان قرنهای بعد که به آنها اشاره کردهاند میشناسیم؛ یعنی از خود این آدمها مدارک خیلی قدیمی نداریم. بنابراین میشود به نوعی تردید کرد که آیا واقعاً این آدمها بودند یا نبودند و چه اطلاعی داشتند. ولی مکاشفهٔ پتروس متن تاریخی خیلیخیلی معتبری است که اثبات میکند میان پیروان مسیح اختلاف نظر وجود داشته که اصولاً مصلوب شدن انجام شده یا نه.
استدلالم برای خواندن متن مکاشفهٔ پتروس این بود؛ نه اینکه دارم دفاع میکنم که اینطور شده و مثلاً ایدهٔ جایگزین شدن یک نفر به جای مسیح را رد کنم. فکر کنم اصولاً ابراز عقیدهٔ خاصی نکردم دربارهٔ اینکه چه اتفاقی افتاده؛ چون فکر میکنم به اندازهٔ کافی مدارک روشنی نداریم، نه از قرآن و نه از حقایق تاریخی، که دقیقاً ببینیم چه اتفاقی افتاده است. ولی یادم میآید که به این اشاره کردم که اگر همین انجیل موجود را بخوانید، متوجه میشوید که مسیح از جایی رفتارش تغییر میکند؛ یعنی با خود همین انجیل، کسانی که طرفدار ایدهٔ جایگزینیاند میتوانند استدلال کنند که مسیح از جایی دیگر به سؤالها جواب نمیدهد، یا حرفی که بالای صلیب میزند به اینکه مسیح دارد آن را میزند نمیخورد: به زبان آرامی میگوید. هرچند متن اصیل انجیل یونانی است و مسیح یونانی حرف نمیزده، وقتی متنی را میخوانید که همهٔ حرفهای مسیح را به یونانی نقل میکند و بعد یک جملهاش را آرامی نقل میکند، چه احساسی به شما دست میدهد؟ اینکه این جمله به زبان دیگری گفته شده و آنجا همان شکلی مستقیماً نقلش کردهاند. اگر مسیح تمام زندگیاش آرامی حرف میزد و همهٔ حرفهایش را یونانی مینویسند، چرا آن جملهٔ آخر را مثلاً یونانی ننوشتند؟ من این اشاره را کردم، ولی از آن دفاع نمیکنم؛ چیزی را نمیشود ثابت کرد. فقط اینکه آدمهایی که طرفدار جایگزینیاند میتوانند اینطور استدلال کنند که از تغییر رفتاری که در متن انجیل در مسیح میبینیم، به نوعی میشود شواهدی پیدا کرد برای اینکه کسی جایگزین مسیح شده و این شخصی که اکنون آنجاست دیگر مسیح نیست.
منتها فکر میکنم متأسفانه اکثر کسانی که از این ایدهٔ جایگزینی دفاع میکنند تحت تأثیر متن «انجیل برنامه» هستند. انجیل برنامه ادعایش این است که خیلی زودتر از این، یک نفر دیگر جایگزین مسیح شد و یک یهودی بود که جایگزینش شد؛ یعنی اصلاً مسیح به دست کسانی که برای دستگیریاش آمده بودند دستگیر نشد. این چیزی است که در متن انجیل برنامه هست؛ و طبعاً اینکه مسیح دستگیر شده باشد و این اتفاق بعداً افتاده باشد، میان آدمهایی که از ایدهٔ جایگزینی دفاع میکنند طرفدار ندارد. من شخصاً میخواهم بگویم هیچ ایدهٔ دقیق و خاصی ندارم و از چیزی دفاع نمیکنم. اگر مجبور شوم بگویم طرفدار کدامیک از آن ایدهها هستم، که البته مجبور نمیشوم، ممکن است بگویم جایگزینی بهتر است؛ ولی اگر هم بگویم جایگزینی بهتر است، نه به آن شکلی که انجیل برنامه میگوید. فکر میکنم به اندازهٔ کافی شواهد داریم که مسیح دستگیر هم شد و تا جایی در محاکمات هم مثلاً ممکن است خود مسیح بوده، ولی بعد جایگزین شده است. چیزی که فکر میکنم بارها گفتهام این است که این موضوع از نظر تاریخی اینقدر مبهم است که من دستکم شواهدی پیدا نمیکنم؛ فعلاً. ممکن است فردا خمرهای بزرگتر از آنی که پیشتر پیدا شده پیدا شود و خیلی چیزها روشن شود. فعلاً از قرآن و از شواهد تاریخی به اندازهٔ کافی نمیتوانیم استدلال کنیم که چه اتفاقی برای مسیح افتاده؛ فقط میبینیم که مصلوب نشده، حالا یا به طریق جایگزینی یا به طریق عجیب دیگری، و کیفیت این کار در قرآن دقیقاً اشاره نشده است. من جلسهٔ آخر این کار را کردم و یک بار دیگر هم این کار را میکنم. هرچه فکر میکنم چرا تکرار میکنم، دلایل مختلفی دارد؛ از تکرار کردن خوشم میآید. بدم نمیآید چیزهایی را که به نظرم مهم میرسد تکرار کنم تا راحتتر مطمئن شوم که همه متوجه شدهاند.
میخواهم ادعاهایی را که به نظرم مهم است خلاصه کنم. دربارهٔ مسیحیت خیلی چیزها در این جلسات گفته شد؛ من خیلی کوشیدم شما را با ایدههای مسیحی، که ایدههای عمیقی هم هستند، آشنا کنم. ولی جدا از بحثهای دیگری که دربارهٔ خود مسیحیت شد، در ایدههایی که من شخصاً دربارهٔ مسیح و مسیحیت و تاریخ مثلاً زندگی مسیح گفتم و فکر میکنم نکتههایی قرآنی هستند، فکر میکنم سه نکتهٔ مهم وجود داشت.
یکی اینکه، از طریق آن ایدهٔ کلی که ماجرای آفرینش آدم در قرآن تمثیل زندگی جنینی انسان است، که قبلاً هم در آن بحثها به آن اشاره کرده بودم، کوشیدم بگویم که ماهیت مسیح بهعنوان انسانی خیلی خاص که رفتارهای خیلی خاصی هم داشته، و اینکه بعد از او مثلاً ۶۰۰ سال نبوت به نوعی قطع شده و سلسلهاش با او خاتمه پیدا کرده، این ویژگیهای خاص حضرت مسیح، اینطور توجیه میشوند که حضرت مسیح دقیقاً انسانی خاص است که مراحل رشد طبیعی خودش را بدون آن لغزشی که همهٔ انسانها دچارش میشوند طی کرده؛ و این کاملاً با قرآن سازگار است. حتی کوشیدم بگویم که برای همان ایدهٔ کلی دربارهٔ تمثیلی بودن داستان حضرت آدم، مفهوم تمثیل کمی مبهم است؛ چون تمثیل گاهی معنایش این است که هیچ اتفاقی نیفتاده و من فقط مثالی میزنم، ولی این مثال، بیانش دقیقاً همانی است که در قرآن آمده. مفهوم تمثیل در قرآن کمی غیر از آن چیزی است که معمولاً در ادبیات دربارهاش صحبت میکنیم؛ این بیان دقیقاً به واقعیت اشاره میکند. اینکه مسیح در واقع انسانی است که معصومیت مطلق دارد و فاقد گناه اولیه است، نکتهای بود که روی آن تأکید کردم و کوشیدم بگویم نهتنها با قرآن سازگار است، بلکه من شخصاً فکر میکنم میشود استدلال کرد، و واقعاً هم به این چیزی که میگویم اعتقاد دارم، که از قرآن چنین شخصیتی برای ما ترسیم میشود. فکر میکنم این موضوع معصومیت مطلق حضرت مسیح، که از قرآن نتیجه میگیرم، تعبیر خیلی روشن و مشخصی است برای بحث نسبتاً طولانیای که در طول تاریخ عرفان و ادبیات ما بوده، دربارهٔ اینکه منظور ابن عربی از نسبت دادن ولایت مطلقه به حضرت مسیح چیست و ایدههای مختلفی دربارهٔ آن وجود دارد. در واقع اگر به جای کلمهٔ ولایت، خلافت بگذارید، چون در ادبیات عرفانی ما همان چیزی که در قرآن مقام خلیفة اللهی گفته میشود گاهی تحت عنوان ولایت یاد میشود، معنایش این است که مسیح همان شخصیتی است که برای خلافت در زمین قرار بود خلق شود. بقیهٔ انسانها دچار لغزشی میشوند و وارد مراحل دیگری میشوند، در حالی که مسیح کاملاً بدون اینکه لغزشی پیدا کند وارد زمین شده و خلافت مطلقه دارد؛ به این معنا که همهٔ کارهایی را که انگار خدا در زمین انجام میدهد، مسیح میتواند انجام بدهد: مرده را زنده کند، یا مثلاً به پرنده بدمد و زنده شود. این نکتهای بود که من اصلاً از آن دفاع کردم و کوشیدم برایش استدلال کنم.
نکتهٔ دیگری که خیلی رویش تأکید کردم این بود که ظهور مسیح آثار تکوینی داشته است؛ مثل اینکه جهان قبل از مسیح با جهان بعد از مسیح از لحاظ معنوی فرق دارد. فکر میکنم این هم به هر حال چیزی هست؛ نمیخواهم بگویم پایههای خیلیخیلی دقیق قرآنی برایش آوردم.
آثار تکوینی ظهور مسیح
بیشتر پایههای استدلالی دارد، بهعلاوهٔ اینکه با قرآن سازگار است؛ و همینطور با توصیفی که در قرآن از مسیح میبینید، بهعنوان انسانی که رفتار و کارها و آثارش بیشتر تکوینی است تا تشریعی. یعنی شما مسیح را در قرآن کمتر در این جهت میبینید، مگر یک جا که در جهت تخفیف شریعت میگوید که من برای شما تخفیف قائل شدم و چیزهایی را که برایتان حرام بوده حلال میکنم. نمیبینید که مسیح شارع باشد و شریعت جدید آورده باشد، با اینکه به نوعی مقامش بالاتر است. حضرت عیسی شخصیتی است که بیشتر مشغول زنده کردن مردهها و، نمیدانم، حیات دادن و مداوا کردن است، و اینها آثار تکوینیاند؛ یعنی توصیف مسیح با توصیفهایی که از دیگر پیامبران میشود تفاوتی دارد. علاوه بر این، همهٔ انبیا آثار تکوینی دارند؛ یعنی ظهور هر نبی و ولی در دنیا مثل حادثهای است که به نوعی، مثلاً، رابطهٔ میان زمین و آسمان را برقرار میکند. از جمله مسیح؛ یادم هست این تعبیر را به کار بردم که با ظهور مسیح شاهراهی برای رفتن به آسمان در زمین ایجاد شد که قبلاً امکاناتش را نداشتیم.
توصیفم از اینکه این آثار تکوینی چیستند، تمام این تاریخ عجیب پس از مسیح بود: پیشرفت ناگهانی ایدههای توحیدی در دنیا که پیشتر اصلاً اینطور نبوده است. این هزاران هزار پیامبری که آمدند، هر کدام در ناحیهٔ خودشان سه چهار نفر را به توحید علاقهمند کردند؛ در حالی که مسیح به محض اینکه از دنیا رفت، میبینید تقریباً همهٔ دنیا را توحید گرفت. این نه به دلیل مهارت مثلاً حواریون یا تقدس آنها، بلکه به این دلیل بود که دنیا انگار عوض شد؛ همانطور که خود مسیحیان هم معتقدند، مثل اینکه دخالتهای شیطان در زمین محدود شد، روحالقدس همچنان فعالیت میکرد و تاریخ جدیدی در دنیا رقم خورد. مثلاً توجیه کردم که وقتی میخواهید از ایدهای دفاع کنید، فقط این نیست که با استدلال عقلی یا با متن استدلال کنید و آن ایده را نتیجه بگیرید؛ میتوانید تئوری خودتان را بیان کنید و نشان بدهید که کاربردهای خیلی خوبی دارد، همانطور که در ساینس این کار را میکنند. کسی در ساینس نمیآید مدل خودش را اثبات کند؛ حرفهایش را میزند و بعد نشان میدهد که مدلش چه چیزهایی را توجیه میکند. من بهعنوان یک ایدهٔ توجیهکننده گفتم که چیزی که با این ایده بهراحتی بیان میشود این است که چطور شریعت موسی خیلی سختگیرانه است، ولی بعداً شریعت پیامبر ما سهل و ممتنع است و میخواهد آسان بگیرد. چطور نظر خدا تغییر کرد؟ اگر بپذیرید که برای جهان تغییری اتفاق افتاده که موحد بودن سادهتر شده، یعنی آن جاذبههای بدی که در دنیا بود، مثلاً جاذبههای شیطانی، کمتر شده و توحید جاذبه پیدا کرده و افق معنوی جدیدی در جهان به وجود آمده، میتوانید بگویید نتیجهٔ طبیعیاش این است که انتظار داشته باشید به شریعت سادهتری بسنده کنید و همان اندازه آثار شریعت مثلاً یهود را داشته باشد. اگر معتقد نباشید که اتفاقی در دنیا افتاده، باید بروید و این مسئله را حل کنید که چطور شریعت اسلام نسبت به شریعت یهود اینقدر سادهتر است. شاید بعداً در بحث یهود بیشتر آشنا شوید که اینقدر سادهتر بودن واقعاً چیز اغراقآمیزی نیست؛ شریعت یهود خیلی پیچیده و سنگین است، و برایتان دلیل میآورم که اصلاً اینطور نیست که تحریفش کرده باشند و سنگین شده باشد؛ واقعاً سنگین بوده است. بگذارید بعداً در این مورد صحبت کنیم.
نکتهٔ سوم دربارهٔ مصلوب شدن مسیح بود. من ایدهای را مثل یک حدس گفتم و هیچ نگفتم که قطعاً درست یا غلط است. فکر میکنم گفتم با قرآن سازگار است و حتی شاید بشود استدلالهای کوچکی هم از قرآن آورد که اتفاقی که برای حضرت مسیح افتاده چیزی شبیه اتفاقی است که برای حضرت اسماعیل افتاده؛ یعنی مصلوب شدن به حضرت مسیح عرضه شده و مسیح پذیرفته، ولی خداوند مسیح را نجات داده است. یک نکتهٔ خیلی مهمِ همهٔ این حرفهایی که زدم، به نظر من، این است که مجموعهٔ ادعاهایی که مسیحیها میکنند کمی به ادعاهایی که ما داریم نزدیک میشود. مثلاً اینکه مصلوب شدن حضرت مسیح را حادثهای میدانند که جهان را عوض کرده، مسیحیت واقعاً میتواند بپذیرد که مهم نیست مسیح مصلوب شده باشد یا نه؛ چیزی که جهان را عوض کرده فداکاری مسیح است و کافی است که آن را پذیرفته باشد. بنابراین حقیقت مصلوب شدن به یک معنا همچنان جای خودش را دارد؛ فقط بحث بر سر این میشود که آن لحظه جسم مسیح آن بالا هست یا نیست. حفظ کردن بخشی از الهیات مسیحی که جذابیتهایی هم دارد، به نظر من مهم است. شما بخشهای عمدهای از انجیل را میتوانید اکنون بخوانید و مشکلی نبینید؛ مثلاً صحنههایی که در باغ زیتون میگذرد، شب آخری که میگذراند و ماجرای شام آخر. اگر ایدهٔ سوم دربارهٔ مصلوب شدن مسیح را قبول کنید، میتوانید همهٔ اینها را بپذیرید و احساس نکنید که هر چهار نویسنده با هم توافق کردند و این دروغها را نوشتند. یهودیها هم، اگر یادتان باشد، در تورات نشانههایی از مصلوب شدن به صورت پیشگویی دارند، که آنها را هم میتوانید جزو کتاب مقدس بدانید و لازم نیست تحریفشده بدانید.
پیش از اینکه بحث دربارهٔ موضوع کلی سورهٔ مریم را آغاز کنم، فقط به چند آیهٔ خاص در انتهای این قسمتِ مربوط به مسیح اشاره میکنم؛ بعد دربارهٔ کلیت این سوره صحبتی میکنیم و سراغ بحث حضرت ابراهیم میرویم. پیشتر اشاره کردم و دوباره اشاره میکنم، و این هم به نوعی جنبهٔ تکراری دارد، به اهمیت عبارتی که حضرت مسیح در مقایسه با حضرت یحیی میگوید. به نظر من نکتهٔ خیلی جالبی در آن هست، در جهت تبرئه کردن تا اندازهای حواریون و کسانی که دچار مشکل شدند. من واقعاً به این چیزی که میگویم معتقدم: اگر دقیقاً آن ایده را قبول کنید که مسیح، به دلیل اینکه مرتکب هیچ گناهی نشده، حتی آن گناه اولیه، اصولاً وارد عالم کثرت نشده، یعنی هیچ جدایی از خداوند را درک نکرده، آنوقت مشکلی اینجا به وجود میآید؛ و همین مشکل است که باعث میشود مسیح پیامبر آخر نباشد. مشکل این است که مسیح انگار در ارتباط برقرار کردن با مردمی که تجربهای داشتهاند و در کثرت قرار گرفتهاند و کفر را به یک معنا انگار تجربه کردهاند، ممکن است دچار مشکل باشد؛ و به نظر میآید این اتفاق میافتد. اصلاً احساس من از قرآن این است که به نظر میآید مسیح دیر متوجه حال این آدمها میشود. او غرقه در آن عالم وحدت است و طبعاً ممکن است رفتارهایی داشته باشد و سخنانی بگوید که شبههانگیز باشد که این خود خداست که دارد حرف میزند.
فقط میخواهم به عبارتی اشاره کنم که به صراحت به چشم میزند؛ اینطور نیست که آدم بخواهد با دقت آن را پیدا کند. دربارهٔ یحیی گفته میشود که خداوند بر او سلام میفرستد؛ ولی به مسیح که میرسد، میبینید عین آن چیزی را که خداوند دربارهٔ یحیی گفته، خودش دربارهٔ خودش میگوید، در حالی که این حرف خداست. اینجا پای آن احتیاطی در میان است که شاید پیامبر دارد: پیامبر هم در همین حالت وحدت است، ولی چون میداند این مردم هیچ نمیفهمند، میداند که نباید مثلاً هر چیزی را که از طرف خداست بگوید. ماجرای خیاط را حتماً شنیدهاید. میدانید که او با مسیح رابطهٔ خاصی دارد؛ اصلاً عالمی از ایدههایش دربارهٔ مسیح است، مثل اینکه در مقامی شبیه مسیح است. عرفا میگویند ما حالتی به اسم محو شدن داریم که عارف مثلاً در آن دوباره به این حالت وحدت میرسد. در قرآن از این به توبه تعبیر میشود؛ توبهٔ کامل این است که برگردید به همان جایی که بودید، به آن حالتی که در بهشت داشتید و عالم کثرت را درک نمیکردید. دیگر تکرار نمیکنم و به همان جلساتی ارجاع میدهم که در داستان آفرینش در این مورد صحبت کردیم: آن اتفاقی که میافتد چیست، یعنی وقوع آدم در کثرت یعنی چه؛ اینکه انسان نوعی جدایی از جهان و خدا ببیند. محو شدن یعنی شما دوباره به آن حالت برگردید؛ و عرفا میگویند ما حالتی هم بعد از محو داریم. مشکل او چیست؟ انگار وارد این مرحلهٔ بعد از محو نشده است. وقتی میگوید «ان الله»، نه اینکه ادعای خدایی میکند؛ بلکه انگار به خودش اجازه میدهد کلام خدا را، همان چیزی را که از طرف خدا میگوید، اینطور بیان کند. او را میزنند و میکشند؛ گمان میکنند که همهٔ این اشاره به همین موجودی است که اینجاست و او دارد ادعای خدایی میکند. در حالی که او مثل آدمی است که به حالتی اتصالی رسیده که هر چیزی را که خدا ممکن است با ضمیر «انا» به زبان بیاورد، به زبان میآورد؛ و این جرمی به شمار میآید، چون برای انسانی که کثرت را تجربه کرده این جرم حساب میشود. ولی برای عیسی جرم حساب نمیشود؛ چون در واقع موجودی مافوق است که اصلاً هیچوقت وارد عالم کثرت نشده؛ اینطور نیست که آمده باشد پایین و دوباره رفته باشد بالا.
بنابراین میخواهم این جمله را شاهد بگیرم که بعضی از حرفهایی را که در انجیل از قول حضرت عیسی هست، میتوانید قبول کنید که راست است. حضرت عیسی گناهان را میبخشید؛ رسماً به کسی اعلام میکرد که برو، گناهانت بخشیده شد؛ و خیلی چیزهای دیگر. غیر از کارهای تکوینی مثل زنده کردن مرده و تبدیل مجسمهٔ پرنده به موجود زنده، در کلام حضرت عیسی چیزهایی بود که برای آدمهایی که اطرافش بودند این شبهه را پیش آورد که اصلاً شاید این خود خداست که اینطور حرف میزند، گناهان را میبخشد و مثلاً در قرآن به خودش سلام میکند. من روی اهمیت این آیه تأکید دارم که چیزی را اینجا میبینیم: نوعی کلام غیرعادی که مسیح دارد و انگار به جای خدا حرف میزند، به دلیل آن شدت حالت اتصالی که با خداوند دارد. این یک نکته از آیههایی است که در آخر این قسمت دربارهٔ عیسی هست.
نکتهٔ دیگر اشاره به آیهای است که از احزاب و از کسانی که کافر شدند و از روزی عظیم سخن میگوید. فکر کنم آن بحث را در جلسات آخر، دربارهٔ اتفاقهای بعد از حضرت مسیح، کمی مفصل کردم: این سوره وقتی دارد نازل میشود که آن شورا تشکیل شده و همهٔ این ماجراها تثبیت شدهاند، و به نظرم بخش زیادی از حرفهایی که آنجا زدم این است که این احزاب چه کسانیاند و چطور کافر شدند. این آیه به واقعیتی تاریخی اشاره میکند: گروههایی به وجود آمدند و بعضیشان کافر شدند و اینها دارند انذار میشوند. فکر میکنم اوج این کفر تشکیل آن شورا به دست امپراتور، شرکت کردن عدهای و تصویب مصوبهای بود که واقعاً تاریخ مسیحیت را به کل وارد مرحلهٔ ناجوری کرد که همچنان هم ادامه دارد. این مصوبه چنان محترم است که فکر میکنم آثارش را به این راحتی نشود پاک کرد؛ مثل این است که دور هم مینشینند و قانون اساسی مینویسند. آن عقیدهٔ مثلاً تثلیث و اینکه مسیح خود خداست چنان با صراحت آنجا بیان شده که خیلی سخت است فرقهای بخواهد این سند را بپذیرد و بعد آن را تغییر بدهد؛ جای زیادی برای تفسیر ندارد.
نکتهٔ دیگر، اکنون که میخواهم وارد بحث دربارهٔ ساختار کلی سورهٔ مریم و موضوع حضرت ابراهیم بشوم، این است که سورهٔ مریم را میشود گفت دو بخش کاملاً جدا از هم دارد که شاید به یک معنا متضاد همدیگرند. یکی سخن از سلسلهٔ انبیا و آدمهای خیلیخیلی خوب است، شاید بهترین آدمهایی که روی کرهٔ زمین زندگی کردهاند، مثل حضرت یحیی، حضرت عیسی، حضرت مریم و حضرت ابراهیم. داستانشان را میبینید، ولی در لحظههای خیلیخیلی روحانی؛ حضرت زکریا را میشنوید و از سلسلهٔ انبیا هم یاد میشود. بعد یکدفعه وارد قسمت بعد میشوید که دربارهٔ آدمهای ناخلفی است که بعد از اینها میآیند: صحنههایی مثلاً از قیامت، و افکار واقعاً پستی که این آدمها دارند، حرفهای بدی که میزنند، بهعلاوهٔ مجازاتی که در قیامت میشوند. اتفاقاً خود این سوره، وقتی آدم آن را میخواند، چطور بگویم، بعد از دیدن آن آدمها و شنیدن این آدمها، احساسی پیدا میکند که خوشحال است این آدمها در روز قیامت هر بلایی سرشان بیاید و حقشان است؛ در حالی که انسان میتواند چنین موجود فوقالعادهای باشد، ببینید اینها چه چیزهایی دارند میگویند. این دو بخش متضادند؛ اختلاف سطح این دو قسمت، از نظر کلام آدمهایی که آنجا حرف میزنند و کلام آدمهایی که این طرف هستند، خیلیخیلی زیاد است؛ و تعمدی در کار است که این آدمهای ناخلف را در مقابل آن سلسلهٔ انبیا ببینید که آنها چه آدمهایی بودند و اینها چهجور آدمهایی هستند.
دو سطح متضاد کلام
دربارهٔ این بخش دوم، چیزی که میخواهم بگویم این است که در قرآن خیلی جاها این را میبینید: وقتی چیزهایی در پیش است، مثلاً قرار است بعداً بخش دیگری دربارهٔ چیزی صحبت شود، در بخشهای اول به نوعی به آن موضوع اشاره میشود؛ مثل اینکه ذهن شما آماده میشود. ما قرار است در قسمت دوم صحنههایی از قیامت ببینیم که این آدمها چطور مجازات میشوند. نکتهای که میخواهم بگویم این است که آخرین آیههای قسمت مسیح، پیش از اینکه وارد قسمت حضرت ابراهیم شویم، شاید به نظر کسی اضافه بیاید، اگر رسم این است که انتهای سلسله را ببینیم و برگردیم و شروع آن را با ابراهیم مرور کنیم. این وسط، این انذاری که نسبت به مسیحیانی که کافر شدند هست، مثلاً آیهٔ «روز عظیم» یا آیهٔ انذار، در واقع مقدماتی است که در ذهن آدم فراهم میشود برای اینکه بعداً قسمت نسبتاً بزرگی بیاید که در آن صحنههای قیامت را میبینید. میشد مثلاً این آیهها به آخر کل داستان، آخر داستان انبیا بروند؛ ولی جایی وسط این داستان انگار به چیزی اشاره میشود.
این اشاره در ذهن شما مثل صحنههایی از قیامت میماند، و داستان که تمام میشود، آدم خیلی راحتتر وارد این قسمت قیامت میشود. خیلی جاها اینطور است که چنین مقدمهچینیهایی را در قسمتهایی میبینید: به نظر میآید آیه خیلی به اینجا نمیخورد، ولی مثلاً آیه در ذهنتان ذخیره میشود تا بعداً، وقتی فصل جدیدی شروع میشود، ذهنتان انگار از قبل آماده شده باشد.
یاد چیزی افتادم که شاید خیلی ربط نداشته باشد. از آلفایت هیچ کاری، کارگردان معروف آمریکایی، پرسیدند که در فیلم «پرندگان» چرا اینطور است. این فیلم کمی عجیبوغریب است: پرندهها یکدفعه تصمیم میگیرند به آدمها حمله کنند و مثلاً منطقهای را اشغال میکنند و آدم میکشند؛ پرندههای خیلی معمولی. از او پرسیدند چرا از اول مدام پرنده نشان میدهید؟ ماجرا از یک پرندهفروشی شروع میشود و پرندهها را میبینید؛ جایی شخصیت اول فیلم پیاده میشود و پرندهای به او نوک میزند؛ جای دیگری پرندهای به دیوار میخورد و میافتد و میروند در را باز میکنند. او گفت: پیش خودم فکر کردم همهٔ آدمهایی که این فیلم را میبینند، به کسانی که ندیدهاند میگویند موضوع این فیلم این است که پرندهها به آدمها حمله میکنند؛ در حالی که حملهٔ پرندهها به آدمها در نیمهٔ دوم فیلم اتفاق میافتد. فکر کردم آدمهایی که میآیند حملهٔ پرندهها را ببینند، کمی توی ذوقشان میخورد که یک ساعت نشستهاند و پرندهای حمله نکرده است. حساب کردم که خوب است این صحنههایی که نوشتم مثل این باشد که به تماشاگر میگویم نگران نباشید، اشتباه نکردهاید، همین است؛ هر از گاهی پرندهای کاری میکند تا وقتی حملهٔ پرندهها شروع میشود، مقدمهای داشته باشد.
در قرآن هم اینطور است: دارید داستان انبیا را میخوانید و یکدفعه قرار است به قیامت وصل شود و آدمهای بد را در قیامت ببینید. آدمهای خوب و زندگیشان را میبینید و بعد چنین جهش بزرگی میکنید. میخواهم بگویم خیلی منطقی و خوب است که در پایان این داستانها اشارههایی به وضعیت این آدمها در قیامت و انذار هست؛ مثل اینکه این در ذهن آدم میماند و آمادگی ذهنی به شما میدهد، و بعداً که وارد قسمت قیامت میشوید، انگار این گذر خیلی راحتتر اتفاق میافتد. این دربارهٔ سه آیهای بود که در اواخر این قسمت آمده؛ فکر کردم شاید قبلاً خیلی دربارهٔ آنها بحث نکردهام و فقط اشارهای به آنها کردهام.
بگذارید سراغ طرح کلی سورهٔ مریم برویم. تقریباً در جلسات اول گفتم؛ اکنون میخواهم به نکات اصلی آن اشاره کنم و چیزی را که اشاره کرده بودم کمی بسط بدهم: اینکه سورهٔ مریم به نوعی دارد چه میکند. موضوع سورهٔ مریم، نمیدانم، مرور سلسلهٔ انبیا و مانند این است. خیلی سورههای دیگر هم مرور سلسلهٔ انبیا را دارند و از جایی، با ترتیبی، شروع میکنند. این واقعاً از تمهای تکراری قرآن است که دستهای از انبیا پشت سر هم داستانشان بیاید و با هم مقایسه شوند و گاهی مثلاً روی اشتراکاتشان تأکید شود. نمیدانم چند بار در قرآن به این شکل از جایی، مثلاً از نوح، شروع میشود و دو سه پیامبر بعدش میآید. یا حتی جاهایی در قرآن هست که اصلاً فقط اسم انبیا همینطور میآید و ممکن است داستانشان هم خیلی گفته نشود. مثلاً نمونهای که شباهتی به این سوره دارد در سورهٔ انعام است. در سورهٔ انعام داستان ابراهیم را میبینید، آن قطعهای که استدلال معروفش را برای قوم خودش میآورد: ستاره و ماه و خورشید را میبیند و بعد از آن به خدا میرسد. بعد دقیقاً قطعهای اینشکلی داریم که تعداد زیادی از انبیا پشت سر هم یاد میشوند؛ شاید ۱۵ پیامبر نام برده شود، حتی بیشتر از آنچه در سورهٔ مریم هست.
میخواهم اکنون کمی اشاره کنم که اینجا با چه زاویهٔ خاصی داریم نگاه میکنیم. این صرفاً قصهٔ آدمهای خوب نیست؛ به نحوی خاص، ما انگار داریم به نقطهٔ خاصی در زندگی انبیا نگاه میکنیم. اگر بخواهم اصلاً در یک کلام خلاصه کنم و با واژهای که در بحث دینی به کار رفته صحبت کنم، شاید بشود گفت در سورهٔ مریم داریم دربارهٔ مسئلهٔ خلافت، به معنای جانشین شدن انبیا به دنبال همدیگر، بحث میکنیم؛ اینکه یک پیامبر جانشین پیدا میکند. سلسلهٔ انبیا از این جهت سلسله است که آدمهاییاند که از جایی شروع میشوند: هر آدمی میآید و بعدش مثلاً آدم دیگری ظاهر میشود که جای او را بگیرد. اتفاقی که در سلسلهٔ انبیای ابراهیمی میافتد این است که اینشکلی نیست که، مثلاً چنانکه شاید خیلی انبیای دیگر خارج از سلسلهٔ ابراهیمی دارید، در روستایی آدمی به نبوت برسد، مردمی را هدایت کند و هادی آن مردم شود، آنها را به توحید دعوت کند و ممکن است او را بکشند، و سلسلهای به وجود نیاید. چیز خاصی که اینجا هست این مفهوم است که از ابراهیم چیزی شروع شد و همینطور، انگار پدر به پسر یا، نمیدانم، برادر به برادر، این سلسله ادامه پیدا کرد تا حضرت عیسی.
چیزی که در سورهٔ مریم بر آن تأکید میشود این مفهوم است که این آدمها هر کدامشان جانشین دارند؛ سلسله قطع نمیشود. در واقع ما انتها را میبینیم، ابتدا را میبینیم، و دربارهٔ همهٔ این انبیایی که ذکر میشوند، به نوعی حرف از این زده میشود که جانشین این آدمها چه کسی بوده است. اصلاً دربارهٔ موسی میگوید که هارون را به او دادیم، و دربارهٔ ابراهیم، اسحاق و یعقوب را به او دادیم. تأکید روی خود این آدمها نیست؛ تأکید بر این مسئله است که چطور این سلسله حفظ میشود و هر آدمی کس دیگری را بعد از خودش دارد؛ دقیقاً مثل اینکه چیزی به ابراهیم داده شده، ابراهیم آن را به اسحاق میدهد، اسحاق به یعقوب، او به نفر دیگری، و همینطور تا عیسی ادامه پیدا میکند و قطع نمیشود؛ و تا حضرت عیسی سلسلهٔ آل یعقوب به انتها نمیرسد. چرا این جنبه پررنگ است؟ چون شروع سوره را که ببینید، این سوره با نگرانی حضرت زکریا از اینکه جانشین ندارد شروع میشود. سوره را که باز میکنید و میخوانید، زکریا را میبینید که نگران است و بچه میخواهد؛ از خدا به صراحت میگوید کسی را میخواهد که ارث آل یعقوب را به او بدهد. ارث آل یعقوب چیست؟ چیزی که در آل یعقوب به ارث میرسید نه خانه بود و نه زمین، و اموالی نداشتند که به ارث برسد. انگار چیزی در آل یعقوب مانده و زکریا کسی را ندارد که آن را به او بدهد، و دارد از خدا وارثی میخواهد.
منظورش فرزند است، نه اینکه فرزند نمیخواهد؛ ولی نکتهای که میگوید این است که چرا فرزند میخواهد. میترسد که اگر اکنون از دنیا برود، این آدمهایی که اطرافش هستند چه میخواهند بکنند و چه کسی از میان این آدمها ولایت پیدا میکند. آدم شایستهای میخواهد که ارث آل یعقوب را به او بدهد. نمیتوانم جلوی خودم را بگیرم و این حرف را نزنم، هرچند همیشه نخواستهام از چنین اشارههایی به عقاید شیعه استفاده کنم و جاهایی را که خیلی ربطی ندارد به اصرار به عقاید شیعه مربوط کنم. فکر میکنم جایی بهتر از سورهٔ مریم برای استدلال به نفع شیعه اصلاً وجود ندارد، از نظر این نوع جانشینی انبیا. ببینید شیعه چه میگوید: مثلاً امامان و پیامبر، فکر کنم در عرف شیعه میگویند، چه اصطلاحی به کار میبرند؟ علم لدنی دارند، یا چیزی دارند که به همدیگر میدهند. شیعه میگوید مثلاً نوری در پیامبر هست که آن را به کسی میدهد و او به نفر دیگری میدهد. من حسی دارم از اینکه اصلاً واقعاً چیز خاص الهیای وجود دارد که به یک نفر داده شده؛ آن علم قرآن، علم کتاب، را بین خودشان منتقل میکنند و همینطور این سلسله به وجود میآید. اینشکلی نیست که معلوم نباشد و مثلاً همینطور بعداً این اتفاق بیفتد که یک نفر شاخص شود. صریحتر از این در قرآن نمیتوانید پیدا کنید که در سلسلهٔ آل اسحاق این اتفاق افتاده است. یعنی دقیقاً زکریا را در قرآن میبینید که مشکلش این است که ارثی از آل یعقوب دارد؛ میراثی که در واقع نبوت است و دنبال یک نفر میگردد که به او برسد. به نظر من خیلی عجیب است که بعضی از سنیها اعتراض دارند که مثلاً امامان شیعه پدر و پسرند؛ مگر این سلسلهٔ آل یعقوب اینشکلی نبوده؟ چیزی اینجا از مثلاً حضرت اسحاق شروع شد و به ارث میرسید.
ما سلسلهٔ پدر و پسری نداریم؛ ولی شاید کسی به قرآن معتقد باشد و باز تعجب کند از اینکه نبوت حالت ارثی پیدا کند. لازم نیست از پدر به پسر برسد، ولی اصلاً نبوت در خانواده است؛ قرآن میگوید ما نبوت را در ذریهٔ او قرار دادیم؛ و این مثل چیزی ارثی از حضرت ابراهیم شروع شد و تا مسیح رفت. به چیزهایی دقت کنید: تا حضرت یحیی تعمید میدهد، مسیح رسالتش را شروع نمیکند. به نقل تمام انجیلهای معتبر و غیرمعتبر، مسیح به دست حضرت یحیی تعمید داده میشود. حضرت یحیی مسیح را میشناسد و میگوید تو باید مرا تعمید کنی؛ ولی مسیح میگوید نه، بگذار همینطور باشد؛ اکنون تو آدم اصلی هستی. کار حضرت یحیی که تمام میشود، مسیح ظاهر میشود. اینطور نیست که در این سلسله مثلاً دو آدم همزمان با هم کار کنند. در سلسلهٔ آل یعقوب مثلاً یک آدم اصلی وجود دارد؛ ممکن است همراهانی هم داشته باشد، مثل همراهان حضرت موسی؛ هارون هم بهعنوان معاون حضرت موسی فعالیت میکند، ولی پیامبر، حضرت موسی است. موسی که میرود، جانشینهایی پیدا میکند. مثلاً به دورهٔ پادشاهها که میرسیم، نخستینشان تاولت است؛ تاولت مبعوث نیست. آنها از نبی خودشان میخواهند که پادشاهی برایشان بیاورد و او تاولت را میآورد. تاولت اصلاً مقام نبوت ندارد؛ ملک و پادشاه است. نبوت چیزی به شکل ارثی است که در خانواده قرار داده میشود؛ نه حتماً از پدر به پسر، بلکه به افرادی که مشخصاند، از یکی به دیگری میرسد و سلسلهای از انبیا به وجود میآید. این اصلاً موضوع داستان مریم است.
سوره که شروع میشود، زکریا را میبینید که دنبال جانشینی برای خودش میگردد و خداوند یحیی را به او میدهد. اگر بخواهیم دربارهٔ موضوع جانشینی صحبت کنیم، سه پرسش مطرح است. یکی اینکه وقتی چیزی جایی هست، چطور به نفر بعدی میرسد: به چه کسی میرسد و چطور میرسد؟ پرسش کمی سختتر این است که اگر اینطور است، اصلاً چطور شروع میشود؟ مثلاً نبوت از چه کسی به ابراهیم به ارث میرسد؟ و اینکه چطور تمام میشود؟ آخر سلسله چطور تمام میشود؟ اگر چیزی هست که دارد به ارث میرسد، همه ورودی دارند و خروجی دارند؛ ولی رأسی وجود دارد که فقط خروجی دارد. آن رأسی که فقط خروجی دارد ابراهیم است؛ و در این سوره میبینید که دقیقاً دربارهٔ ابراهیم میگوید که ماجرا چطور شروع میشود. نمیگوید ابراهیم به مردم چه گفت یا، نمیدانم، استدلالش چه بود؛ لحظهای را خدا انتخاب کرده که این ماجرا شروع شد. در واقع این سوره به این نکته اشاره میکند که چرا این لحظه خیلی مهم است: آنکه ورودیاش صفر بود، چطور خروجیاش این سلسلهٔ انبیا شد؛ و اینکه این سلسله چطور ختم میشود.
جانشینی و ارث نبوت
مسیح نمیمیرد؛ غایب میشود. البته تنها سلسلهٔ انبیا هم سلسلهٔ ابراهیمی نیست؛ پیشتر هم چیزهای کوچک دیگری بوده است. و این مسئله که دربارهٔ غیبت ایراد میگیرند: چطور ممکن است آدم سنی به آدم شیعه ایراد بگیرد که اصلاً غیبت چطور ممکن است پیش بیاید؟ مسیح که غایب شده است!
مثل اینکه وقتی کسی نیست که مسیح این چیز را، ولایتش یا هر اسمی که میخواهید بر آن بگذارید، خلافتش را، به او بدهد، اینطور نیست که تمام شود؛ اینطور نیست که یکدفعه آخرش کسی نباشد، مثلاً مسیح بمیرد و کار تمام شود. مسیح حفظ شده است، دستکم تا اینکه بعداً در جای دیگری از دنیا سلسلهٔ اسماعیلی شروع شود. یک بار همین موضوع را به کسی گفتم که ریاضیدان بود؛ گفت به اصطلاح ریاضی بگو. گفتم: سنیها چطور معتقدند که فقط حضرت رسول آمد و بعد تمام شد و جانشینی ندارد؟ فکر کنم تصور طبیعی قرآنی این است که اگر سلسلهٔ آل یعقوب بوده، آل اسماعیل هم سلسلهای داشته باشد، در برابرِ اینکه یک نفر فقط بیاید و تمام شود. بعد به اصطلاح ریاضی گفتم آنها در واقع معتقدند پیامبر ما نقطهای سینگولار است: دیگران جانشینهایی دارند، یا در همسایگیشان خلاصه کسی پیدا میشود، ولی پیامبر ما یک نقطهٔ سینگولار است؛ نبوت را آنجا گذاشتند و کار تمام شد.
ببینید، سورهٔ مریم صراحت دارد که اینطور به سلسلهٔ انبیا نگاه کند. شروع سوره را میبینید: مسئلهٔ جانشینی مسئلهٔ اصلی زکریاست؛ ترس از اینکه بعد از من چه میشود و اصرار بر اینکه حتماً باید یک نفر باشد که این ارث آل یعقوب به او برسد. زکریا در عین حال میداند که سلسله با او ختم نمیشود، چون مسیح هنوز ظهور نکرده و اتفاقهایی که باید میافتاده نیفتاده است. مسئله فقط این است که حالا چطور قرار است این کار انجام شود؛ این را به چه کسی باید بدهم؟ خودم که پیر شدهام؛ حرف این است که من پیر شدهام، هیچکس هم نیست، و میترسم که بعد از من چه اتفاقی بیفتد. بعد یحیی ظاهر میشود، بعد از یحیی مسیح ظاهر میشود، و سلسلهٔ آل یعقوب با ظهور و غیبت مسیح ختم میشود. بهطور طبیعی، اگر اینطور به این سوره و به کل داستان سلسلهٔ انبیا در این بخش سوره نگاه کنید، نکتهٔ اصلی نگاه کردن به انبیاست از این جهت که چطور خلافتشان پشت سر هم آمد و جانشین هم شدند. مثلاً داستان ابراهیم که تمام میشود، اسحاق و یعقوب را به او میدهد؛ بعد دربارهٔ موسی میگوید که هارون را به او داده است. انگار به هر پیامبری در این سلسله که اشاره میکند، در کنارش میگوید چه کسی جانشینش شد. ابراهیم به چه کسی داد؟ به اسحاق داد. اسحاق به چه کسی داد؟ به یعقوب داد. بعد در سلسلهٔ آل یعقوب این پیش رفت و به موسی رسید. همهٔ این پیامبرها چیزی هم داشتند. لوط شاگرد حضرت ابراهیم است؛ هرچند جزو این سلسلهٔ آل یعقوب نیست، ولی انگار تحت تعلیم ابراهیم کار و تبلیغ میکند.
بنابراین هر جا که در این سوره سلسلهٔ انبیا ذکر میشود، متناسب با محتوای این سوره به نحو خاصی به انبیا اشاره میشود. اگر بخواهید بگویید در این سوره به چه چیز خاصی در سلسلهٔ انبیا اشاره میشود: به توالی انبیا؛ از کجا شروع شدند و به کجا ختم شدند. اول حرف این است که چطور ختم شد؛ آخرش را اول میدانیم و بعد انگار فلشبکی میخورد که از کدام نقطه شروع شد. همهٔ این مقدمات را میگویم برای اینکه روشن شود داستان چگونه از ابراهیم و این سلسله شروع شد. فکر کنم مهمترین واقعهٔ تاریخی که کلاً در کرهٔ زمین اتفاق افتاده، به راه افتادن و آمدن انبیاست؛ و اصلش سلسلهٔ ابراهیمی است که به ظهور مسیح و به نزول قرآن منجر شد. اینها مهمترین اتفاقهایی است که قطعاً در طول تاریخ افتاده، و تمام تاریخِ قرآن همین است. از مهمترین لحظههای تاریخ، کدام لحظهٔ تاریخی بیشترین تواتر را دارد؟ البته نشمردهام؛ همینطور چه به ذهنتان میرسد؟ صحنهای که بیش از همه در قرآن تکرار میشود چیست؟ داستان موسی است که قطعاً تواترش از همه چیز بیشتر است.
خلقت آدم جزو تواترهای بالاست، ولی داستان موسی شاید از آن هم بیشتر باشد. صحنهای که خیلی تکرار میشود، صحنهٔ سخن گفتن مستقیم خدا با موسی است؛ لحظهای متمایز از بقیهٔ پیامبران که خدا خودش حرف میزند. یکی از تکاندهندهترین صحنههای قرآن این است که موسی در بیابان میرود، آتشی میبیند، از همه جا بیخبر میرود و آنجا مستقیماً مورد خطاب خدا قرار میگیرد؛ و هیچ عجیب نیست که چرا اینقدر دستپاچه میشود. موسی در آن صحنه حالت خاصی دارد؛ خدا مدام به او میگوید نترس. ترسیده است، و برای این است که این خیلی فرق میکند: اینکه جبرئیل مثلاً وحی بیاورد، به اندازهٔ کافی هولناک است؛ ولی اینکه یکدفعه صدای خدا را بشنوید که مستقیم دارد شما را خطاب میکند، چیز دیگری است. بندهٔ خدا! یک بار اشاره کردم که چرا موسی اینطور حرف میزند. متوجه هستید که نحوهٔ حرف زدن موسی در آن صحنه خاص است: چیزی را میگوید و بعد مثلاً میگوید حالا هیچ؛ مثل اینکه بلد نیست چه باید بکند. تا حالا همیشه او با خدا حرف میزد و اکنون قرار است این دیالوگ ایجاد شود. پرسشهایی که خدا از او میکند، مثل اینکه «این چیست در دستت؟»، برای این است که هول حضرت موسی از بین برود. موسی میگوید این عصای من است که با آن کار گوسفندها را میکنم؛ مثل اینکه خدا حرف خیلی معمولیای از او میخواهد تا از این حالت دربیاید و بتواند حرف بزند و جواب بدهد: این چیست در دستت؟ این عصای من است که با آن کار گوسفندها و کارهای دیگر را هم میکنم. بعد دعا کردنش؛ بیچاره با جملههایی خیلی کوتاه دعا میکند. این حرف زدن طبیعی نیست؛ همهاش دو کلمه دو کلمه کنار هم، چون این حس وجود دارد و هنوز در آن حال است. بعد به ذهنش میرسد که کسی کمکش کند؛ احتیاج به کمک دارد که مثلاً تنها نرود.
این چیزهایی که میگویم مهمترین حوادث تاریخاند؛ مهمترین حوادث تاریخی اینهایند که در قرآن به آنها اشاره میشود: بعد از خلقت آدم، طوفان نوح و ماجرای نوح که خیلی زیاد به آن اشاره میشود؛ بعد هم هر چه هست در سلسلهٔ انبیاست، و ماجرای ساخته شدن کعبه به دست ابراهیم و اسماعیل. اینها از دیدگاه خدا رخدادهای اصلی تاریخاند. در حالی که از وقایعی که ما مهم تاریخی میدانیم، مثلاً، نمیدانم، حملهٔ روم به فلان جا و گرفتن آن، تقریباً فقط یک بار، در سورهٔ روم، خبری سیاسی از این دست آمده است؛ و از این جهت که اینها چیزهای خفیفیاند، اخبار سیاسی از این قبیل جالب نیستند. به هر حال، این طرح کلی بررسی سلسلهٔ انبیا در سورهٔ مریم، اشاره به مسئلهٔ خلافت انبیا و به دنبال هم آمدن انبیاست؛ مسئلهٔ جانشینی، و اینکه ابتدا و انتهای سلسله چطور شروع شده و چطور ختم شده است.
اگر فقط همین موضوع را از قرآن پذیرفته باشید، نمیخواهم بگویم میشود با آن استدلال کرد، ولی ادعاهای شیعه دربارهٔ ظهور پیامبر و کسانی که جانشین شدند، بیشتر شبیه چیزی است که در قرآن آمده تا یک پیامبر سینگولار. پیامبری مثلاً به عظمت حضرت رسول که بیاید، باید جانشین داشته باشد و کسی باشد که به او برسد؛ در برابرِ این تصور که در انتهایش مثلاً هیچ غیبتی هم اتفاق نیفتد و همینطور ماجرایی سینگولار باشد که یک آدم میآید، کاری میکند و تمام میشود. میخواهم از طرف اهل سنت جواب خیلی خوبی به حرفی که خودم زدم بدهم. جوابی که از طرف آنها میدهم این است که این ماجرا در واقع این است که تمام این کار سلسلهٔ آل ابراهیم و آل یعقوب راه افتاده تا به این منجر شود که دینی نهایی بیاید و کتابی نازل شود که همان کتاب قرآن است. تا وقتی کتاب قرآن نازل نشده، این سلسلهٔ انبیا به نوعی ادامه دارد؛ جانشین لازم دارند، یکی بعد از دیگری بیاید و سلسلهای به وجود بیاید که کمکم به کمالی برسد، و بعد نهایتاً مثلاً قرآن نازل شود. موضوع حضرت رسول این است که در طول زندگیاش قرآن نازل شده و ما دیگر وارد مرحلهٔ ختم نبوت شدهایم؛ بنابراین نبوت همینطور ختم میشود. درست است که این ختم اتفاق خاصی است که در انبیای پیشین نبوده؛ ولی اگر ماجرای کل انبیا را به این ربط بدهید که قرار است قرآن نازل شود، حضرت رسول بعد از اینکه این کتاب نازل شد، دیگر احتیاج به جانشین ندارد؛ چون خود این کتاب هست؛ کتاب خدا را داریم و لازم نیست سراغ کسی برویم. بنابراین با این سلسلهٔ آل اسماعیل و نزول قرآن، اصلاً کل ماجرای نبوت به نتیجهٔ نهاییاش رسیده و دیگر چیزی باقی نمانده که برایش جانشین تعیین شود.
قرآن جانشین پیامبر است و ماجرا اینشکلی تمام شد. حال چه مشکلی وجود دارد؟ جواب خیلی منطقی و خوبی هم بود: استدلال خیلی خوبی به نفع شیعه بود و جواب خیلی خوبی هم به نفع اهل سنت. نکتهای که وجود دارد یکی این است که اگر قرآن را بخوانید، تعبیری که در قرآن از تورات هست چنین است: اگر مسئله این است که تورات بعداً تحریف شد، قرآن میگوید هدایت و نور در تورات بوده؛ اصلاً تورات تقریباً کتابی بیمشکل بود، و مشکلی که پیش آمد این بود که تحریف شد. لحظهای که موسی از دنیا میرفت، تورات که تحریف نشده بود؛ پس کتاب الله در کار بود. چرا موسی جانشین دارد، آن هم جانشین بلافصل، در حالی که کتاب خدا هم بدون تحریف در دسترس همه هست؟ بخشی از آن را هم اصلاً در تابوت عهد گذاشتهاند و محفوظ است؛ دستکم همان ۱۰ فرمان اصلی مانده است. یعنی اگر مسئله این باشد که اگر کتاب نازل شود و شریعت داشته باشیم، دیگر احتیاج به جانشین نداریم، دستکم موسی نباید بهطور بلافصل جانشین داشته باشد، تا مشکلاتی پیش بیاید و آدمی بیاید که بکوشد مشکلات را رفع کند. یعنی فضایی که بعد از حضرت رسول وجود دارد شبیه فضای بعد از موسی است. در برابر این ادعا که بعد از نزول قرآن هیچ احتیاجی به حفاظتی نیست و به هیچ کاری احتیاج نیست، من از همین نقشی سخن میگویم که جانشین موسی داشته، با وجود اینکه کتاب خدا در میان مردم بوده و تحریف هم نشده بوده است. قرآن مرتب میگوید که این کتاب فوقالعاده بوده؛ یعنی بارها در قرآن به کتاب تورات انگار به اندازهٔ خود قرآن اهمیت داده میشود که در آن هدایت و نور بوده و عالی بوده است. اینطور نبوده که کتابی ناقص باشد؛ اگر اجرا میشد، خودش کتابی بود که همه چیز داشت. واقعاً تأکیدهایی را که در متن قرآن دربارهٔ تورات هست نگاه کنید؛ به نظر میآید تورات، از نظر اهمیتی که داشته و اینکه هدایتکنندهٔ مردم بوده، چیزی کم از قرآن ندارد؛ بارها این را در قرآن شاهدیم. و نمیبینید که بعد از موسی مثلاً نبوت ختم شده باشد و بعداً، چون تورات تحریف شده، عدهای آمده باشند. در همان لحظهای که کتاب هست و تحریف نشده، حضرت موسی جانشین دارد. بنابراین اینکه کتاب باعث شود لزوم جانشین از بین برود، به نظر میآید با شواهدی که در خود سلسلهٔ انبیا هست خیلی سازگار نیست؛ چون دربارهٔ تورات چنین اتفاقی نیفتاد. نکتهٔ اصلی، که بعداً مفصلتر دربارهٔ آن صحبت میکنم، این است که اینجور ایدهها دقیقاً به تفاوتی خیلیخیلی عمده و اساسی برمیگردد؛ شاید ریشهایترین تفاوت میان تعبیر اهل سنت از مسئلهٔ نبوت با تعبیری که شیعه دارد.
تحریف و جانشینی موسی
بحث به جایی برمیگردد که باید روشنش کنیم: آیا انبیا فقط مثل مدیوماند که خدا از آنها استفاده میکند و کلماتی را به بشر میرساند، یا خود این آدمها چیزی هستند؟ یعنی مسئله این است که آیا نبوت و یک نبی، وجودش فقط آثار تشریعی دارد و فقط میآید که تشریع کند، کتاب بیاورد و حرف بزند، یا خود این آدمها اثر دارند. شیعیان را میبینید که اینطور نگاه میکنند که ولی اصلاً لازم است، برای جهان لازم است، جدا از اینکه چیزی به مردم بگوید یا نگوید. اگر حضرت مسیح غایب میشود، چرا وقتی جانشین ندارد غایب میشود؟ مثل ستونی است که دنیا به آن تکیه کرده و این ستون باید به نوعی حفظ شود؛ حالا مردم نپذیرفتندش و با مردم حرف نمیزند، ولی انگار این ستون به نوعی باید در جهان باشد. مثل این حرفی که عرفا میزنند که جهان خالی از اوتاد نیست. این آدمهای بزرگ، این آدمهای خاص، از جمله انبیا، کسانی که مقام ولایت دارند، جدا از اینکه حرف بزنند یا برای مردم تشریع کنند و مشکلات مردم را حل کنند و مثلاً دربارهٔ دین چیزی بگویند، خودشان چیزی هستند و آثار تکوینی دارند.
به این نشانی که اگر همهٔ نبوت در تشریع خلاصه میشود، پس حضرت عیسی اصلاً چهجور نبی بزرگی است؟ آیا کارهایی که حضرت عیسی میکرد معجزاتی بود که مردم به او ایمان بیاورند، مثل بقیه؟ وقتی انجیل را میخوانید، چیز خیلی جالبی این است که حضرت عیسی مرده را زنده میکند و به آدمهایی که آنجا هستند میگوید به دیگران نگویید که این کار را کردم. اگر معجزه است، به این معنا که قرار است مردم ببینند و ایمان بیاورند و بعد مثلاً شریعت او را بپذیرند، این چه طرز معجزه کردنی است؟ مسیح هیچ معجزهای در برابر عموم نمیکند. در ماجرای موسی این مقدمات فراهم شد: چون فکر میکردند این ساحر است و میخواستند شکستش بدهند، گفتند بگذارید روزی که همهٔ مردم جمع میشوند، که روز خاصی بود، نمایشی برپا شود. نمایشی برپا کرد که نتیجهاش این نبود که جادوگرها باختند؛ نتیجه این شد که جلوی چشم مردم ایمان آوردند، و آنکه نمایش را برپا کرده بود عصبانی شد و گفت قبل از اینکه من به شما دستور بدهم، برای چه به او ایمان آوردید؟ انگار برنامهای بود و این قسمتش جزو برنامه نبود که اینها سجده کنند. آنها واقعاً فهمیدند که این اصلاً سحر نیست: عصایش را میاندازد و مار ریسمانها را میخورد؛ خوردن جزو برنامههای سحر نیست. نکتهٔ مهمش این است که اگر این صحنه پیش نمیآمد، جدا از اینکه این همه مردم نبودند که ببینند، مردم ممکن است خودشان دربارهٔ اینکه این سحر هست یا نیست تشخیص بدهند. وقتی جادوگرانی که آنجا رقابت میکنند بساطشان را میاندازند و میگویند این سحر نیست، مردم هم میگویند سحر نیست. حتی در آن استادیوم، اگر موسی تنها و بدون بقیه شرکت میکرد، مردم میگفتند شنیدهایم ساحری آن طرف هم ریسمانی میاندازد و تکان میخورد. به هر حال، من فکر میکنم اهل سنت در این مسئله مشکل دارند که اصلاً حضرت عیسی چهجور پیامبر بزرگی است؛ حداکثر کاری که کرده این است که کمی تخفیف قائل شده است. چطور وقتی مثلاً خدا میخواهد بزرگترین پیامبران را نام ببرد، در صدر، اول اسم حضرت عیسی میآید؟ اصلاً جایی که میگوید بعضی از پیامبران را بر دیگران برتری دادیم، بعد این جمله میآید که مثلاً به حضرت عیسی بینات دادیم و او را با روحالقدس تأیید کردیم. آدم این را که میخواند، به نظرش میآید که انگار دارد اشاره میکند که آن کسی که خیلی برتری داشت، برتریاش این بود که بیناتی داشت و روحالقدس را همراه خودش داشت. تعبیری که من میکنم این است که انگار روحالقدس با تولد حضرت عیسی به نوعی وارد این عرصهٔ خاک شده و بهعنوان موجودی ماورایی کارش را شروع کرده؛ انگار با ظهور حضرت عیسی، که مستقیماً با دمیدن روح صورت گرفت، راهی باز شده است. اتفاق خیلی خاصی افتاده: روحالقدس در کرهٔ زمین فعالیتی را شروع کرده که پیشتر نبوده است. یعنی دربارهٔ پیامبرانی که قبلاً بودند، این اتفاق نمیافتاد که تأیید روحالقدس را همراه خودشان داشته باشند. اینکه روحالقدس همراه حضرت عیسی اینجاست، واقعهای تکوینی است. بنابراین سوءتفاهمی وجود دارد، برداشت نادرستی از مسئلهٔ نبوت میان برادران اهل سنت، که نبوت را منحصر در تشریع و کلام و کتاب میدانند؛ یعنی بر این جنبهٔ نبوت تأکید میکنند، در حالی که نبوت حضرت عیسی بیشتر جنبهٔ تکوینی دارد: پای روحالقدس را مثلاً به کرهٔ زمین باز کرد. مثلاً میبینید شیعه میگوید در شب قدر چه اتفاقی میافتد: دربارهٔ آیهای که از نزول ملائکه و روح سخن میگوید، میگویند در قلب امام زمان نازل میشوند. اینطور نیست که ملائکه مثلاً در آسماناند و میآیند اینجا، سر چهارراه فلان؛ در این نگاه، قلب یک انسان جایگاهی است که اینها از آن طریق انگار وارد این عالم خاک میشوند. فکر میکنم برداشتهایی که به این نتیجه میرسند که وقتی قرآن ظاهر شد، کتاب خدا کافی است، از همینجاست: اهل سنت رسماً به جنبهٔ تکوینی سلسلهٔ انبیا و آثار تکوینی آن هیچ اعتقادی ندارند. حتی آدمهای افراطی مثل وهابیها قبول ندارند که انبیا آدمهای برجسته و خاصی هستند؛ کاملاً به آنها بهعنوان مدیوم نگاه میکنند. مثلاً تصور وهابیها این است که خدا کسی را برمیدارد؛ آدمی معمولی که اینجا برای خودش هست. واقعاً این تصورات با چیزی که در قرآن میبینیم سازگار نیست؛ اگر پیامبر نبود و یکی از شماها مورد خطاب خدا قرار میگرفت، احتمالاً پودر میشدید. پیامبر آدم بزرگی است و با این حال میگویند هر دفعه میترسد و حواسش مثلاً پخش میشود. فکر میکنید اگر خداوند واقعاً با همهٔ عظمتش بیاید و شما را مورد خطاب قرار بدهد، بتوانید حرف بزنید و بعد بروید و مثلاً رسالتتان را انجام بدهید؟ این تصور خیلی مهم است: تصور ما از انبیا این است که انسانهای برتری هستند که راهی را طی کردهاند. اینطور که از متن قرآن برمیآید، این آدم پیش از آنکه به مقام نبوت برسد، و حتی پیش از آنکه مورد آزمون قرار بگیرد، به جایی رسیده که ملکوت آسمان را دیده است.
خطاب الهی به موسی
ببینید، تشیع با عرفان و تصوف سازگاری دارد؛ چون تشیع ذاتاً معتقد است چیزی به اسم عرفان وجود دارد و انبیا عرفای بزرگ بودند: آدمهایی که مراحلی را طی کردهاند، مثلاً به مقام وحدت رسیدهاند، کاری کردهاند و به جایی رسیدهاند، و بعد به آنها وحی شده است. همانطور که عرفا میگویند، بعضی از آدمهایی را که این مسیر را طی میکنند خداوند انتخاب میکند و برمیگرداند که مردم را با خودشان بیاورند؛ بعضیها را هم برنمیگرداند. اینطور نیست که آدمهایی که مثلاً در مراتب بالا هستند، این ویژگی را داشته باشند که بعد به آنها الهام شود و رسالتی پیدا کنند. شخصیتی هست که به نظر میآید هیچ رسالت خاصی ندارد و کسی را هم هدایت نمیکند؛ کارهایی در کرهٔ زمین میکند، به زحمت حرفی میزند و کارها را انجام میدهد. فکر میکنم این مسئله کلاً به این برمیگردد که تصمیم بگیرید: این آدمها آدمهای خاصیاند و مقاماتی مثل مقامات عرفانی دارند، در بالاترین مرحلهاش ارتباط خاصی با خدا پیدا کردهاند و بعد به آنها وحی شده است؛ یا آدمهاییاند که خدا همینطور مثلاً انتخابشان کرده و روحیهٔ خاصی ندارند و از نظر شناختی برتری خاصی نسبت به دیگران ندارند. فکر میکنم بهوضوح در قرآن اینطور است که این انبیا انسانهای بسیار برجستهای هستند و حرفهایشان شنیدنی است؛ حتی آنچه خودشان میگویند. اگر مدیوم بودند، هر چه خدا به آنها بگوید باارزش است؛ ولی حرفهای خودشان هم احتمالاً ارزشی داشته است. وگرنه چرا در قرآن کلام ابراهیم را میشنوید؟ غیر از حرفهایی که خدا میزند، حرفهایی که خودش میزند، نه حرفی که از طرف خدا میزند، و دعاهایی که میکند در قرآن آمده است؛ برای اینکه ارزش دارند، چون انسان برجستهای است. پیش از اینکه حتی به مقام نبوت برسد، حرفهایش را میبینید: حرفهای سادهای که در نوجوانی میزند آنقدر جالب و باارزش است. اصلاً اگر مفهوم شرک را بفهمید، این همه تأکید بر اینکه مشرک نبود معنا پیدا میکند: اینطور نیست که آدمی عادی بود، تا سنی زندگی میکرد و بعد خدا تصمیم گرفت، و پیش از آن مثلاً مشرک بود. واقعاً تأکید این است که اصلاً ابراهیم انگار در تمام طول عمرش هیچ چیزی را شریک خدا قرار نداده است. سرشار از عشق به خداست؛ استدلالش این است که دنبال ربی میگردد که عاشقش شود. نمیگوید مسئلهٔ استدلالی چیست که این ستاره نمیتواند رب باشد؛ میگوید من آن را دوست ندارم. رب من حتماً چیزی است که من خیلی دوستش دارم و عشقش در آن هست. حالا مصداقش چیست؟ این نمیتواند باشد؛ یعنی من از این خوشم نیامد؛ این رب من نیست، چون از آن خوشم نیامد. اینطور نیست که بگویید همهٔ حرفهایی که میزند را مثل مدیوم دارد میگوید؛ واقعاً اینطور نیست. دعاهایی که میکند و خود حرفهایش نشان میدهد که این موجود باارزشی است. یا اصلاً این همه داستانها و رفتارهای انبیا را واقعاً میبینید، چون اینها آدمهای خاصی هستند. اسماعیل آدمی است که در قرآن ستایش میشود: پدرش به او میگوید خواب دیدم که تو را میکشم، و او میگوید باشد؛ حرفش این است که چه معطلی؟ چه خوب! پدرش را دلداری میدهد که انشاءالله.
فکر کنم جوابی که اهل سنت میدهند بر پایهٔ آن تصوری است که خیلیخیلی شبیه تصور یهودیهاست. یهودیها دقیقاً به دین اینطور نگاه میکنند: دین یعنی تشریع و شریعت؛ و اصلاً انبیای یهود در نظر خود یهودیها، وقتی تورات را برایتان میخوانید، آدمهای مقدسی نیستند. مثلاً سلیمان را که در تورات بخوانید، چه نسبتهایی به او داده میشود! داوود هم همینطور. اینها بیشتر آدمهای خیلی معمولیاند، گناه میکنند، کارهایی که مثلاً میان مردم کمی متعارف است ممکن است بکنند، و در عین حال خداوند به اینها وحی میکند، چون مدیوماند: خدا این را انتخاب کرده و حرفهای خودش را از این طریق میزند. فکر کنم این نکتهٔ خیلی مهمی است؛ و از نظر من قطعاً پیامبران مدیوم نیستند. پیامبران موجودات مقدسیاند در بالاترین سطح، که همهٔ آدمها باید بهعنوان الگو به آنها نگاه کنند؛ نه اینکه فقط آدمهایی باشند که خدا حرفهایی را به آنها میزند. اگر اینطور بود، خداوند مثلاً یکباره الواحی سنگی نازل میکرد و مدیومی لازم نداشت؛ تحریف هم نمیشد؛ جایی نصبش میکردند و تمام میشد. اگر قرار بود فقط مثلاً یک سری کلام به بشر برسد، نمیدانم، واقعاً راههای خیلی بهتری وجود داشت؛ مثلاً چیزی در آسمان که نشود پارهاش کرد. ماجرا این نیست؛ یعنی ماجرای انبیا این نیست که موجوداتی باشند که فقط پیامی را از خداوند میگیرند و عیناً نقل میکنند و هیچ ویژگی دیگری ندارند. خود حضرت عیسی به دلیل ویژگیهای تکوینیاش انسان بزرگی است، و بزرگیاش به این نیست که حرفهای زیادی زده یا شریعت جدیدی آورده است؛ در حالی که موسی دقیقاً پیامبر تشریع است و آثار تکوینیاش خیلی به چشم نمیآید. یعنی به نظر نمیآید در قرآن اشاره شده باشد که مثلاً چیزهای خیلی بارزی از این دست داشته باشد؛ معجزاتش را هم میبینیم که خداوند به نحو خاصی به او اعلام میکند. در حالی که به نظر نمیآید به مسیح معجزات خاصی داده شده باشد؛ هر کاری میتواند بکند، به اذن الله. میگوید من کبوتر درست میکنم. در انجیل اینطور است که در کشتی نشسته، طوفان میآید، به باد چیزی میگوید و طوفان تمام میشود. اینطور نیست که محدودیتی داشته باشد که بگوید چهکاره است. نکتهٔ مهم این است، و به نظر من خیلی مهم است، که عیسی معجزه نمیکند که مردم به او ایمان بیاورند؛ چون خیلی کارها را مخفیانه و خصوصی انجام میدهد: آدم مریضی را خوب میکند. معجزه یعنی کاری که جلوی مردم عرضه کنید تا مردم ببینند که نمیتوانند این کار را بکنند و این کار حتماً منشأیی الهی دارد. اصلاً اینطور نیست که برود مثلاً در میدان شهر مرده زنده کند؛ در انجیل نقل شده که جایی به اتاقی رفته و به همان چند نفری که در اتاق هستند میگوید به کسی نگویید. این کار را نمیکند برای اینکه شریعت خودش را بعداً تبلیغ کند؛ شریعتی به آن صورت در کار نیست. کاری که میکند این است که شریعت موسی را با تغییراتی جزئی تمدید میکند.
به هر حال، این پرسش و پاسخی که گفتم به جای خیلی مهمی برمیگردد که دقیقاً اهل سنت هم انکارش نمیکنند.
معجزه و میدان عمومی
فکر میکنم این چیزهایی که الان گفتم نکتههای مهمیاند، برای اینکه بفهمیم این شیوهٔ خاص پرداختن به سلسلهٔ انبیا در سورهٔ مریم چیست: مسئلهٔ جانشینی است که در داستان زکریا و یحیی میبینید، ختم است که در ماجرای عیسی میبینید، و شروع است که در ماجرای حضرت ابراهیم میبینید. میخواهم وارد بحث دربارهٔ حضرت ابراهیم شوم. من همهٔ انبیا را به یک اندازه دوست دارم؛ من کمی آدم، چه میگویند، سادهدلی هستم و اینجور حرفها را معمولاً نمیزنم. حضرت مسیح را خیلی دوست دارم، حضرت ابراهیم را هم همینطور؛ واقعاً این سوره برای من چیز دیگری است، این دو شخصیت در آن هستند. به نظر من حرفهای ابراهیم در قرآن چیزهای بینظیری است. برای من همیشه اینطور بوده: نسبت به هر جایی که ابراهیم یک کلمه حرف میزند حساسیت خاصی دارم؛ یعنی تمام جملههایش، نمیدانم، به نوعی حرفهای فوقالعادهای است؛ جور خاصی هم هست، نمیدانم. یک بار سعی کنید حرفهایی را که از ابراهیم میخوانید از نظر پرشور بودن و سادگیای که در کلام ابراهیم هست ببینید؛ فکر میکنم متوجه میشوید که پشت این حرفها چه عشقی نسبت به خدا وجود دارد. چیزی که واقعاً شخصیت ابراهیم را میسازد نوعی عشق است؛ تعبیر خوبی نیست؛ اصطلاحی هست که میگویند جنون الهی، و ابراهیم نشانهٔ این چیز است: آدمی که اصلاً در حد جنون خداوند را دوست دارد. بتها را که دیدید چه کرد. در نوجوانیاش تحمل این را نداشت که اینجا چیزهایی غیر خدا هست و مردم به آنها توجه میکنند؛ از اینکه به چیزی غیر خدا توجه شود عصبانی میشود، و این کار را کرد: بتهای آن منطقهٔ خودش را زد و داغون کرد. هیچ پیامبری این کار را نکرده است؛ معمولاً کمی صبر و تحمل میکنند. به خود پیامبر ما دستور داده میشود که حتی به بتهای اینها توهین نکن، چون اینها جاهلانه میآیند و به خدا توهین میکنند. ابراهیم میرود تبر برمیدارد و همه را میزند و ریزریز میکند، و تا آخر هم به این بتها بد میگوید. فقط این نیست که به خدا علاقه دارد؛ از همهٔ چیزهایی که مانع توجه مردم به خدا میشوند بیزار است. تا آخر عمرش هم دارد دعا میکند؛ بعد از ساختن کعبه این دعاها را میکند، پیر شده است و باز چیزی به این بتها میگوید: به خود این بتها میگوید اینها خیلی از مردم را گمراه کردهاند. هنوز آرزو دارد اینهایی که ماندهاند برچیده و نابود شوند. تصور کنید که در خانهٔ کعبه بت گذاشته بودند؛ خوب شد که ابراهیم در این دنیا نبود، وگرنه بلایی سر اینها میآورد؛ چون کعبه را اصلاً به این منظور ساخته بود که آدم آنجا که میرود به هیچ چیزی غیر از خدا توجه نکند، و باز یک مشت از این عروسکها را در آن گذاشته بودند و بیشتر به آنها توجه میکردند. توجه به خدا چیزی یکنواخت است.
خدا خیلی دور است، خیلی بزرگ است؛ با عروسک و مانند آن، رنگ پرستش تنوع پیدا میکند. عبارتی در داستان نوح هست که در دفاع از بتهایشان میگویند؛ حفظ نیستم و طول میکشد تا یادم بیاید؛ پنج بتشان را اسم میبرند و نشان میدهند: اینها را نگاه کنید! اینکه تعدادشان زیاد و متنوع است، جالب است و آدم را جلب میکند. خانهای چهارگوش و مثلاً سیاه خیلی ساده است و دقیقاً به توحید میخورد؛ و شرک رنگارنگتر و متنوعتر و جالبتر است. بگذریم. بگذارید دستکم بحث را دربارهٔ این آغاز کنم که از آیاتی که در این سوره دربارهٔ حضرت ابراهیم هست چه میفهمیم، با این نگاه که انگار لحظهٔ شروع چیزی را داریم میبینیم. دستکم پایان سلسلهٔ آل یعقوب را دیدیم که آن سلسله چطور تمام شد: کسی نبود که آن را از عیسی تحویل بگیرد؛ اصلاً با کاری که یهودیها کردند، قرار نیست پس از عیسی نبیای وجود داشته باشد. قصد جان حضرت عیسی را کردند، و ختمش آنطور بود که عیسی بدون اینکه از دنیا برود و بمیرد، غایب شد، یا به نوعی هنوز در جهان هست. حالا به نقطهٔ شروع برگردیم: اصلاً کل این ماجرای آل یعقوب و اسماعیل از کجا شروع شد؟ از ابراهیم شروع شد. ابراهیم را بارها در قرآن میبینید که میآید و از مردم میپرسد چه میپرستید؛ دنبال چیزی میگردد که پرستیده شود. همهٔ حرفهای ابراهیم همینطور است: کنجکاویاش این است که شما چه میپرستید؛ این حس پرستش. آن داستان را هم که میخوانید، ابراهیم اول ستاره و ماه را میبیند و میداند ربی دارد که باید او را بپرستد، و همهٔ توجهش به همین است: کسی که خلقش کرده. مثل اینکه بینشی بدیهی و عمیق داشته که کسی حتماً او را خلق کرده و همهٔ کارهایش را دارد انجام میدهد. جایی در سورهٔ شعاع، اگر اشتباه نکنم، آیاتی هست؛ حیفم میآید همینطور بگویم. در سورهٔ شعاع آیاتی هست که حضرت ابراهیم دربارهٔ خداوند میگوید که برای من چه کارهایی میکند. از آنها میپرسد وقتی صدایشان میکنید، میشنوند؟ جوابشان این است که پدرانشان این کار را کردهاند و آنها آدمهای راستگو و صادقی بودهاند. واقعاً هیچ فکری پشتش نمیکنند: پدرانشان این کار را کردهاند و اینها هم کار پدرانشان را میکنند. بعد میگوید اینهایی که میپرستید دشمناند؛ رسماً این بتها دشمناند. و دربارهٔ خدا میگوید: همان کسی که مرا خلق کرده و هدایت میکند؛ به من غذا میدهد و آب میدهد؛ وقتی مریض میشوم مرا درمان میکند؛ مرا میمیراند و دوباره زنده میکند؛ و طمع دارم، یعنی امید دارم که خدا در روز دین گناه مرا ببخشد.
ببینید، حسش اینطور است: چیزی بدیهی را میبیند. در همهٔ اتفاقهایی که میافتد، در غذایی که میخورد، میبیند یکی دارد به او میدهد. در این چیزی که میبیند هیچ واسطهای را نمیبیند؛ در همهٔ این چیزهای طبیعی که ما انجام میدهیم، از درون بهطور بدیهی و با وضوح میبیند که یک نفر دارد این کارها را انجام میدهد، و این مزخرفات نیستند. این ستاره نیست؛ موجود خیلیخیلی فوقالعادهای است که دارد این کارها را میکند؛ بنابراین همهٔ شما دارید اشتباه میکنید. در آن استدلالش هم همینطور است: این نیست، این نیست. بعد میفهمد آنکه این کارها را میکند همانی است که همه چیز را خلق کرده. در واقع چیزی که از درون دارد بیان میکند این است که رب من، این چیز خصوصی که من میفهمم، ربالعالمین است؛ همانی است که برای بقیه هم هست؛ همان که به او میگوییم الله، که همه چیز را خلق کرد. ابراهیم قبل از اینکه برخوردی بکند این حس را دارد: موجودی استثنایی که همهٔ چیزهایی را که من دارم به من داده و مرا خلق کرده؛ این چیزهایی که به ذهنم میرسد مثلاً از جایی دارد میآید و غذا هم از همانجا میآید. مثل اینکه این پردههای واسطه دیگر در میان نیست؛ میبیند، و متوجه است که فقط آن چیزی که باید پرستیده شود، رب من، همان ربالعالمین است.
چه حسی وجود دارد که برای او از نوجوانی بدیهی است که ربش صدایش را میشنود؟ از کجا میفهمید؟ چیزهایی بدیهی وجود دارد: کسی که مرا خلق کرده و به من قدرت تکلم داده، حتماً میشنود؛ چون به من قدرت تکلم داده است. اگر به من گوش داده، پس او حرف میزند. مرا یکی خلق کرده؛ نمیشود که گوش نکند؛ نمیشود! این چیست که به من مثلاً قدرت تکلم داده است؟ یعنی ابراهیم از پایگاه خودش نگاه میکند: من حرف میزنم، پس او میشنود؛ اگر من گوش دارم، پس او حرف میزند؛ اگر من اینطورم، پس او هم اینطور است. این برایش بدیهی است. رب من اینها را دارد؛ حالا اینها را که شما دارید میپرستید، چطور است که حتی صدا نمیشنوند و حتی نمیتوانند جوابتان را بدهند؟ وقتی شما اینها را صدا میکنید، جواب میدهند؟ ولی متوجه است که ربِ خودش را که صدا میکند، جواب میدهد. همهٔ اینها به این برمیگردد که ملکوت آسمان و زمین را میبیند؛ چیزی که پشت پرده است برایش کشف شده است. اگر آدمی واقعاً کمی خوب به خودش نگاه کند و بفهمد که ربی دارد، از این ویژگیهای خودش باید بتواند بفهمد که ربش چهجور است، چه ویژگیهایی دارد و چه تواناییهایی دارد: حتماً میشنود، حتماً جواب میدهد. وقتی امکان دعا وجود دارد، حتماً پاسخ میدهد؛ وگرنه برای چه این امکان را به من دادهاند که بتوانم دعا کنم؟ این همه ویژگیهای من نتیجهٔ چیزی در آن سو است. این مثل این است که کسی بفهمد اینکه همهٔ جهان تجلی اسماء الهی است یعنی چه: هر چه اینجا هست، چیزی در اصلش هست که به این صورت درآمده است. ابراهیم همهٔ اینها را در همان سن کودکی و نوجوانی، که آدم کارتون نگاه میکند، بهطور بدیهی میفهمد؛ واقعاً برایش بدیهی است و حرفهایش را به مردم میزند. خیلی ساده با پدرش صحبت میکند، به نحوی محبتآمیز؛ مدام تکرار میشود: پدرجان؛ خیلی صمیمانه. خلاصه به پدرش میگوید چرا چیزی را میپرستی که نمیشنود و نمیبیند و هیچ کاری هم برایت نمیتواند بکند؟ دانشی من دارم، چیزی من میدانم که تو نمیدانی؛ از من پیروی کن تا تو را به راه راست هدایت کنم.
میگوید: شیطان را عبادت نکن. شیطان دشمن است و در مقابل خدای رحمان عصیان کرده است. میترسم عذابی از طرف رحمان به تو برسد و تو اصلاً پیرو شیطان شوی. پدرش میگوید: ابراهیم، از خدای من روی برمیگردانی؟ مثلاً منحرف میشوی و به سمت دیگری میروی؟ اگر دست برنداری و تمامش نکنی، سنگسارت میکنم. میگوید سنگسارت میکنم؛ خودش سنگسار میکند. در جواب حرف مزخرفی که پدرش زد، که اصلاً گوش نکرد ابراهیم چه میگوید و نپرسید آن چیزی که میدانی و من نمیدانم چیست، فقط گفت تو داری از خدای من فاصله میگیری و میزنم و میکشمت، ابراهیم میگوید برایت از خدا طلب آمرزش میکنم؛ خدا با من مهربان است. از شما و از آنچه غیر از خدا میپرستید فاصله میگیرم؛ یعنی کناره گرفتن بهطور کامل: کاملاً شما را ترک میکنم و از شما دوری میکنم. خدا را، پروردگار خودم را، میخوانم؛ این همان حرفی است که از زکریا هم به نوعی دربارهٔ دعا کردن شنیدید، اینکه امکان دعا وجود دارد. ماجرا اینطور شروع شد؛ ماجرای خواندن و الهام اینطور شروع شد: نقطهٔ شروعی که ورودی ندارد، ولی خروجی دارد. خانوادهاش و همهٔ آن چیزهایی را که آنها میپرستیدند ترک کرد، و سوره میگوید این سلسله شروع شد. نکتهای که ظاهراً باید بفهمیم این است که چرا اینطور است. نکتهٔ کلیدی در شروعش این است که پدر خودش و خانوادهٔ خودش و آن چیزهایی را که میپرستیدند ترک کرد و به آدمی تبدیل شد که سرسلسلهٔ به اصطلاح انبیاست و به دنبالش مثلاً این همه پیامبر آمدند، و همهٔ اینها پیامبر بودند. از رحمت خودمان به آنها دادیم، و تعبیری دربارهٔ صدقشان آمده است. بعد ذکر موسی در کتاب است که مثلاً شخصیت برجستهٔ آل اسحاق است، و داستان ادامه پیدا میکند. این برای آن است که لحظهٔ شروع را ببینید و بکوشید بفهمید که چه ارتباطی هست میان ماجرایی که اینجا میگذرد و اینکه ابراهیم به نوعی سرسلسلهٔ انبیا شد. چیزی دارد نشان داده میشود؛ نکتهٔ کلیدی این است که از ابراهیم، بدون اینکه ورودیای داشته باشد، سلسلهای از انبیا به وجود میآید. فکر کنم بحث را دربارهٔ ابراهیم و این نقطهای که اینجا هست به اینجا رساندم. چرا این سلسله اصلاً از نوح شروع نشد؟ به نظر نمیآید نوح به این معنا سلسله داشته باشد؛ یعنی در ذریهاش چیزی قرار گرفته باشد.
اینکه این سلسلهٔ انبیا از ابراهیم شروع میشود، اینکه ذریهای وجود دارد، آل ابراهیم وجود دارد و اینها سلسلهای از انبیا را در درون خودشان داشتند، ماجرای مهم تاریخی در قرآن است. دربارهٔ حضرت نوح میشود گفت که به بیرون از خودش هم خروجی داده است؛ ولی اینکه حضرت نوح به نوعی سرسلسله شده باشد، تقریباً اینطور نمیبینیم. پس سرسلسله شدن ابراهیم چیز دیگری است؛ مسئلهٔ نسل است. نوح نسبت به ابراهیم حالت استادی دارد؛ ولی اینطور نیست که ابراهیم در سلسلهٔ نوح باشد؛ نمیدانم، ابراهیم از نسل نوح نیست. به نظر نمیآید در قرآن نوح، مانند موارد دیگری که در دنیا بودهاند و ممکن است شاگردهایی داشته یا نداشته باشند، این ویژگیِ به اصطلاح «آل» را داشته باشد که در آن چیزی به ارث میرسد، تا بگوییم ماجرا از او شروع شده است؛ به نظر میآید ماجرا بیشتر از اینجا شروع شده است. ابراهیم پیش از اینکه اصلاً نوح را ببیند، مستقلاً در نوجوانی و جوانی خودش کارهایی کرده؛ ولی نهایتاً در طول زندگیاش جزو مثلاً پیروان نوح بوده است. حالا فرض این است که همزمان بودهاند؛ ممکن است مثلاً تعلیمات نوح وجود داشته یا نداشته باشد. یعنی لزوماً این نیست که اصلاً نوح را دیده باشد؛ شاید تعلیماتی از نوح بوده است؛ ولی فکر میکنم تعبیر قرآن بیشتر این را به ذهن میآورد که ابراهیم یکی از پیروان نوح بوده است. به هر حال، دیدگاه قرآن این است که ابراهیم سرسلسله است. نوح هم در سورهٔ مریم ذکر میشود؛ همانطور که در سلسلهٔ انبیا وقتی عقب و عقبتر برمیگردیم، نوح را میبینیم و آدم را هم میبینیم؛ ولی اینها جزو ابراهیم و سلسلههای انبیایی که ما میشناسیم نیستند. دربارهٔ ابراهیم اتفاق خاصی میافتد: مجموعهٔ بزرگی از انبیا در واقع نسل ابراهیماند.