جلسه با توضیح اینکه چرا بحث یهود پس از مسیحیت میآید و چه ربطی به سورهٔ مریم دارد آغاز میشود. سپس سه نکتهٔ مهم دربارهٔ مسیح مرور میشود و از دو بخش متضاد سوره سخن میرود. بعد از آن موضوع جانشینی انبیا و این پرسش مطرح میشود که آیا انبیا فقط مثل مدیوماند، و در پایان آغاز سلسله با ابراهیم.
چرا بحث یهود و ربطش به سورهٔ مریم
او میگوید بحث یهود ادامهٔ منطقی بحث مسیحیت است، هرچند احتمالاً چند جلسه فاصله میافتد. بخشی از سورهٔ مریم طبیعتاً دربارهٔ حضرت مسیح بود و او تصمیم گرفت آن را بسط بدهد تا به جلساتی مستقل تبدیل شود. علتش، به صراحت، ارادت خیلی زیادی است که به حضرت مسیح دارد. از تماسهایی که بچههای خارج از کشور با او گرفتند و کامنتهای خیلی دقیقی که میدادند هم فهمید که بحث مسیحیت فایدهٔ دیگری داشته و عدهای از نظر ذهنی درگیر مسیحیت شدهاند.
تقریباً میتواند بگوید اطلاعات عمومی دربارهٔ یهودیت کمتر از مسیحیت است، چون یهودیت دینی غیرتبلیغی است. مسیحیها در طول تاریخ برای تبلیغ بسیار کار کردهاند و او میگوید مبلغان اسلام معمولاً بعد از لشکر اسلام وارد منطقه میشدند، هرچند این را تند میگوید. عدهای معتقدند قدرتها مبلغان را میفرستادند تا بهانهٔ حمله پیدا کنند. در یهودیت میسیونری نیست و احکام ورود به این دین سختگیرانه است.
دو نکته او را به یهودیت کشاند: اینکه عدهای جدی دربارهٔ برتری ادیان فکر میکنند، و اینکه یهودیت دین بزرگ دیگری است که به ما نزدیک است و آن را الهی میدانیم. بهعلاوه، چون حجم بزرگی از قرآن دربارهٔ اهل کتاب است، اگر با یهودیت خوب آشنا نباشیم نمیتواند استدلال کند که فلان آیه به یهودیها مربوط است نه مسیحیها. سورهٔ مریم دربارهٔ موسی فقط دو آیه دارد، ولی ابراهیم شخصیت مهم آن است؛ او فکر میکند یا بحث یهود را در رسیدن به موسی گسترش بدهد، یا سوره را سریعتر تمام کند و بخشهای مستقل آغاز کند.
تکرار دربارهٔ مصلوبشدن مسیح
او میگوید به تکرار متهم است و یکی از دلایلش فیدبکی بود که گرفت: چند نفر از شنوندگان از حرفهای او این برداشت را کرده بودند که ایدهٔ او دربارهٔ مصلوبشدن همان مکاشفهٔ پتروس است (و میگوید طوری گفته بود که چنین به نظر میآمد) که در آن جسم مسیح بالای صلیب است و خودش خندان کنار صلیب ایستاده. او این متن را مطرح کرده بود برای ادعایی که میگوید یک واقعیت تاریخی بدیهی هست که همه بر آن توافق دارند: متنی قدیمی نشان میدهد میان پیروان مسیح اختلاف نظر بوده است. فکر میکند اصولاً ابراز عقیدهٔ خاصی نکرده، چون مدارک روشنی نیست؛ به انجیل موجود هم اشاره کرد که جملهٔ مسیح بالای صلیب به آرامی نقل شده، ولی از آن دفاع نمیکند و میگوید چیزی را نمیشود ثابت کرد.
به گفتهٔ او متأسفانه اکثر طرفداران ایدهٔ جایگزینی تحت تأثیر «انجیل برنامه»اند که میگوید اصلاً مسیح دستگیر نشد. او میگوید ایدهٔ دقیقی ندارد؛ اگر مجبور شود، ممکن است بگوید جایگزینی بهتر است، ولی نه به شکل انجیل برنامه، چون فکر میکند شواهدی هست که مسیح دستگیر هم شد. موضوع از نظر تاریخی مبهم است و از قرآن فقط میبینیم مصلوب نشده و کیفیتش دقیقاً گفته نشده.
سه نکتهٔ اصلی دربارهٔ مسیح
نکتهٔ اول: از ایدهٔ کلی او که داستان آفرینش آدم تمثیل زندگی جنینی انسان است، نتیجه میگیرد مسیح انسانی است که مراحل رشد را بدون لغزشی که همه دچارش میشوند طی کرده و معصومیت مطلق دارد. فکر میکند از قرآن میشود چنین شخصیتی را استدلال کرد. این را تعبیری روشن برای ولایت مطلقهٔ مسیح نزد ابن عربی میداند، اگر به جای ولایت خلافت بگذاریم: مسیح همهٔ کارهایی را که انگار خدا در زمین انجام میدهد میتواند انجام بدهد، مثل اینکه مرده را زنده کند.
نکتهٔ دوم: ظهور مسیح آثار تکوینی داشت و جهان پیش و پس از او از نظر معنوی فرق دارد؛ او میگوید پایههای دقیق قرآنی برایش نیاورده، ولی با قرآن سازگار است. مسیح در قرآن بیشتر آثار تکوینی دارد تا تشریعی. به گفتهٔ او پس از مسیح توحید ناگهان تقریباً همهٔ دنیا را گرفت، نه به مهارت حواریون. این ایده توجیه میکند چرا شریعت موسی سختگیرانه است و شریعت پیامبر اسلام آسان؛ و او میگوید بعداً نشان میدهد شریعت یهود واقعاً سنگین بوده، نه اینکه تحریف شده باشد.
نکتهٔ سوم دربارهٔ مصلوبشدن است و او آن را مثل یک حدس گفته و نگفته قطعاً درست یا غلط است: فکر میکند گفته با قرآن سازگار است و شاید بشود استدلالهای کوچکی هم آورد که اتفاق برای مسیح شبیه اسماعیل بوده، یعنی مصلوبشدن به مسیح عرضه شد و پذیرفت ولی خدا او را نجات داد. به نظر او مجموعهٔ ادعاهای مسیحیها به ادعاهای ما نزدیک میشود و اگر این ایده را بپذیرید، میتوانید بخشهای عمدهٔ انجیل، مثل شام آخر، را بخوانید و احساس نکنید که هر چهار نویسنده با هم توافق کردند و این دروغها را نوشتند.
آیههای پایانی بخش مسیح و دو بخش سوره
او به عبارت مسیح در مقایسه با یحیی اشاره میکند: دربارهٔ یحیی خدا سلام میفرستد، ولی مسیح همان را دربارهٔ خودش میگوید. به گفتهٔ او اگر بپذیریم که مسیح هیچ گناهی، حتی گناه اولیه، نکرده و وارد عالم کثرت نشده، آنگاه در ارتباط با مردمی که کثرت را تجربه کردهاند مشکل دارد؛ به نظر میآید دیر متوجه حال آنها میشود، چون غرقه در عالم وحدت است و ممکن است سخنی بگوید که شبههانگیز باشد. میگوید بعضی از حرفهای انجیل از قول عیسی، مثل بخشیدن گناهان، را میشود قبول کرد که راست است. میگوید وقتی مسیح «ان الله» میگوید ادعای خدایی نمیکند، بلکه انگار به خودش اجازه میدهد کلام خدا را بیان کند، از شدت حالت اتصالی؛ برای مسیح جرم حساب نمیشود، ولی برای انسانی که کثرت را تجربه کرده میشود.
دربارهٔ آیهای که از احزاب و از کسانی که کافر شدند سخن میگوید، فکر میکند اوج آن کفر تشکیل شورا به دست امپراتور و تصویب مصوبهای بود که تاریخ مسیحیت را وارد مرحلهٔ ناجور کرد؛ عقیدهٔ تثلیث آنجا چنان با صراحت بیان شده که جای زیادی برای تفسیر ندارد.
سورهٔ مریم دو بخش متضاد دارد: شاید بهترین آدمهایی که روی زمین زندگی کردهاند، مثل یحیی و عیسی و مریم و ابراهیم، و بعد آدمهای ناخلفی که صحنههایی از قیامت میبینید که در آن مجازات میشوند. اختلاف سطح کلام این دو تعمدی است. او میگوید آیهٔ انذار در آخر بخش مسیح مقدماتی است که در ذهن فراهم میشود برای اینکه بعداً صحنههای قیامت بیاید؛ و برای توضیح، میگوید کارگردانی که در فیلم «پرندگان» از اول پرنده نشان میدهد تا حملهٔ نیمهٔ دوم مقدمه داشته باشد.
جانشینی انبیا و زکریا
به گفتهٔ او سورهٔ مریم مرور سلسلهٔ انبیاست؛ این از تمهای تکراری قرآن است و مثلاً سورهٔ انعام نمونهای مشابه دارد. زاویهٔ خاصش به گفتهٔ او مسئلهٔ خلافت، یعنی جانشین پیدا کردن هر پیامبر، است: سلسلهٔ ابراهیمی با انبیای دیگری فرق دارد که مثلاً در روستایی به نبوت میرسیدند و ممکن بود او را بکشند و سلسلهای به وجود نیاید. سوره با نگرانی زکریا از نداشتن جانشین شروع میشود و از خدا کسی را میخواهد که ارث آل یعقوب را بگیرد؛ ارثی که نه خانه بود و نه زمین.
او میگوید نمیتواند جلوی خودش را بگیرد: فکر میکند جایی بهتر از سورهٔ مریم برای استدلال به نفع شیعه دربارهٔ جانشینی انبیا نیست، هرچند همیشه نخواسته چنین اشارههایی کند. به نظرش عجیب است که بعضی از سنیها به پدر و پسر بودن امامان ایراد میگیرند، چون سلسلهٔ آل یعقوب هم چنین بود؛ البته میگوید لازم نیست نبوت از پدر به پسر برسد، ولی در خانواده است. مثلاً مسیح تا کار یحیی تمام نشود رسالتش را شروع نمیکند و در سلسله یک آدم اصلی هست، نه دو نفر همزمان؛ تاولت هم، به ضبط متن، پادشاه بود نه نبی.
دربارهٔ جانشینی سه پرسش مطرح میکند: چگونه به نفر بعدی میرسد، چگونه شروع میشود و چگونه تمام میشود. ابراهیم رأسی است که فقط خروجی دارد و سوره دربارهٔ او میگوید ماجرا چگونه شروع شد. مسیح نمیمیرد، غایب میشود؛ و او میگوید جای تعجب است که کسی به غیبت ایراد بگیرد، چون مسیح غایب شده است.
وقتی این موضوع را به ریاضیدانی گفت و او خواست به اصطلاح ریاضی بگوید، گفت اهل سنت پیامبر را نقطهای سینگولار میدانند؛ و فکر میکند تصور طبیعی قرآنی این است که اگر سلسلهٔ آل یعقوب بوده، آل اسماعیل هم سلسلهای داشته باشد. سوره از زکریا شروع میشود که میترسد بعد از او چه شود، و بعد در کنار هر پیامبر میگوید جانشینش که بود: ابراهیم اسحاق و یعقوب، موسی هارون.
مهمترین رویدادها و پاسخ اهل سنت
او فکر میکند مهمترین واقعهٔ تاریخی به راه افتادن و آمدن انبیاست. صحنهای که بیش از همه در قرآن تکرار میشود، به گمان او، سخن گفتن مستقیم خدا با موسی است؛ موسی ترسیده و خدا مدام میگوید نترس و برای اینکه هول حضرت موسی از بین برود میپرسد «این چیست در دستت؟». از دید خدا رخدادهای اصلی تاریخ بعد از خلقت آدم طوفان نوح، سلسلهٔ انبیا و ساخته شدن کعبه به دست ابراهیم و اسماعیل است، در حالی که خبر سیاسی تقریباً فقط یک بار، در سورهٔ روم، آمده.
او میگوید اگر فقط همین موضوع را از قرآن پذیرفته باشیم، نمیخواهد بگوید با آن میشود استدلال کرد، ولی ادعاهای شیعه دربارهٔ جانشین پیامبر بیشتر شبیه چیزی است که در قرآن آمده تا پیامبر سینگولار. بعد میگوید میخواهد از طرف اهل سنت به حرفی که خودش زد جواب بدهد، و جوابی که از طرف آنها میدهد این است: کل سلسله برای این بود که کتاب نهایی نازل شود؛ پس از نزول قرآن، که جانشین پیامبر است، دیگر جانشینی لازم نیست.
او این جواب را منطقی و خوب میداند، ولی نکتهای میآورد: قرآن تورات را هدایت و نور میداند و هنگام مرگ موسی تحریف نشده بود، با این حال موسی جانشین بلافصل داشت؛ پس وجود کتاب لزوم جانشین را از بین نمیبرد. میگوید اینگونه ایدهها شاید به ریشهایترین تفاوت میان تعبیر اهل سنت و شیعه از نبوت برمیگردند و بعداً مفصل دربارهٔ آن صحبت میکند.
نبی؛ مدیوم یا انسانی برجسته
پرسش این است که آیا انبیا فقط مثل مدیوماند و کلمات را میرسانند، یا خودشان هم اثر دارند. به گفتهٔ او شیعه ولی را برای جهان لازم میداند، مثل ستونی که دنیا به آن تکیه دارد؛ و عرفا میگویند جهان خالی از اوتاد نیست. او مسیح را مثال میزند که مرده را زنده میکند و میگوید به دیگران نگویید، پس معجزه برای ایمان آوردن مردم نیست، برخلاف نمایش عمومی موسی. تعبیر او این است که با تولد مسیح روحالقدس وارد این عرصه شد. به گمان او برادران اهل سنت نبوت را منحصر در تشریع و کلام و کتاب میدانند و این برداشتی نادرست است.
او فکر میکند بهوضوح در قرآن این انبیا انسانهای بسیار برجستهای هستند: اگر مدیوم بودند، حرفهای خود ابراهیم و دعاهایی که میکند در قرآن نمیآمد. تأکید بر اینکه ابراهیم مشرک نبود معنا پیدا میکند؛ او سرشار از عشق به خداست و دربارهٔ ستاره میگوید آن را دوست ندارد، چون ربش حتماً چیزی است که خیلی دوستش دارد. اسماعیل هم وقتی پدرش میگوید خواب دیدم که تو را میکشم، میگوید باشد.
به نظر او پاسخ اهل سنت بر تصوری شبیه تصور یهودیها استوار است که دین را تشریع و شریعت میدانند و انبیای تورات، مثل سلیمان، آدمهای مقدسی نیستند. او از نظر خودش میگوید پیامبران مدیوم نیستند، چون اگر قرار بود فقط کلامی برسد راههای بهتری مثل الواح سنگی بود. مسیح با ویژگیهای تکوینیاش بزرگ است و موسی پیامبر تشریع است.
ابراهیم و آغاز سلسله
او میگوید همهٔ انبیا را به یک اندازه دوست دارد، ولی حرفهای ابراهیم را بینظیر میداند و حساسیت خاصی به آنها دارد. ابراهیم را با اصطلاح جنون الهی توصیف میکند، هرچند میگوید تعبیر خوبی نیست: در نوجوانی بتها را با تبر ریزریز کرد و هیچ پیامبر دیگری چنین نکرده؛ تا پیری هم آرزو دارد بتهایی که ماندهاند برچیده شوند. در سورهای که او با تردید و در متن با ضبط «شعاع» میآورد، ابراهیم میپرسد وقتی صدایشان میکنید میشنوند؟ و دربارهٔ خدا میگوید همان که خلق میکند، غذا میدهد، درمان میکند و میمیراند.
به گفتهٔ او ابراهیم چیزی بدیهی میبیند و واسطهای نمیبیند؛ رب او همان ربالعالمین است. از اینکه به او قدرت تکلم داده شده نتیجه میگیرد که ربش میشنود و جواب میدهد، در حالی که بتها نمیشنوند. او به پدرش محبتآمیز میگوید «پدرجان» و دانشی دارد که پدر ندارد.
پدر به جای پرسیدن آنچه ابراهیم میداند میگوید اگر دست برنداری سنگسارت میکنم، و ابراهیم میگوید برایت آمرزش میخواهم و از شما و آنچه میپرستید دوری میکنم. سوره میگوید سلسله اینگونه شروع شد: نقطهای که ورودی ندارد ولی خروجی دارد، و پرسش اینکه چرا از نوح شروع نشد.
نوح، به گفتهٔ او، تقریباً سرسلسله به معنای «آل» نیست و ابراهیم از نسل نوح نیست؛ تعبیر قرآن بیشتر این را به ذهن میآورد که ابراهیم از پیروان نوح بوده. دیدگاه قرآن این است که ابراهیم سرسلسله است و مجموعهٔ بزرگی از انبیا نسل او هستند.
→ متنِ کاملِ این جلسه