→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۱۸ · سورهٔ مریم

وفای اسماعیل و سفارش خانواده

۱۴,۹۸۸ واژه · ۸ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با پاسخ به پرسشی دربارهٔ آداب تلاوت قرآن و فرق آن با تدبر آغاز می‌شود. سپس برای سومین جلسه از استدلالی می‌گوید که به نظر او سورهٔ مریم در اختیار شیعه می‌گذارد: ادریس و مسیح، شأن تکوینی انبیا، ابراهیم و ملائکهٔ قوم لوط و دعای زکریا. بخش بعدی دربارهٔ خانواده است: شباهت و تفاوت سورهٔ مریم و سورهٔ نور، جایگاه خانواده در جهان امروز و معنای احسان به پدر و مادر. در پایان به پرسشی دربارهٔ اسماعیل و ادریس در سوره می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

آداب تلاوت قرآن

کسی مدتی پیش از من پرسید که آیا هنگام خواندن قرآن حتماً باید رو به قبله بود و آداب را رعایت کرد، یا می‌شود قرآن را مثل یک کتاب معمولی خواند؛ مثلاً وقتی آدم می‌خواهد بخوابد و در رختخواب دراز کشیده است.

یک مشکل این است که رعایت آداب، مثلاً رو به قبله نشستن، ممکن است باعث شود آدم کمتر قرآن بخواند؛ مخصوصاً اگر بخواهید چند ساعت بنشینید و دربارهٔ محتوای یک سوره فکر کنید، ممکن است خسته‌کننده شود. جوابی را که دادم تکرار می‌کنم و چند تذکر هم دوباره می‌دهم. فکر کنم این‌طور جواب دادم که آدم می‌تواند دربارهٔ محتوای سوره یا آیه فکر کند، یا مثلاً به المیزان مراجعه کند و آن را در شرایطی که معمولاً عادت دارد، شاید دو سه ساعت، مطالعه کند؛ ولی این‌ها تلاوت قرآن نمی‌شود.

آدابی که می‌گویند آداب تلاوت قرآن است، به نظرم معنایش این است که آدم باید برای تقدس قرآن حریمی قائل شود. این‌طور فرض کنید: تلاوت قرآن یعنی اینکه خداوند انگار نامه‌ای برای بشر فرستاده و دوست دارد و از ما خواسته است که آن را بخوانیم. دستور نسبتاً شدیدی هم در خود قرآن داده که تا جایی که می‌شود قرآن بخوانید؛ هیچ حد و مرزی وجود ندارد و تا جایی که برایتان میسر است قرآن بخوانید. فکر می‌کنم تلاوت یا قرائت قرآن به همین معناست و، به‌عنوان یک عبادت، طبعاً باید آدابی داشته باشد.

ولی عمل دیگری هم در قرآن توصیه شده که به آن تدبر در قرآن می‌گویند. فرض کنید بخواهید همان‌طور که ریاضیات یا مهندسی می‌خوانید و روی مسئله‌ای کار می‌کنید و آن را حل می‌کنید، برای خودتان مسئله‌ای طرح کنید که مثلاً محتوای سورهٔ مریم چیست، و بعد ساعت‌ها بنشینید و دربارهٔ آن فکر کنید. انجام همهٔ این‌ها با طهارت و رو به قبله ممکن است برایتان خیلی ساده نباشد و تصمیم بگیرید خودتان را کمی از آداب رها کنید و این تدبر را در شرایط عادی‌تری، مثل همان شرایطی که درس می‌خوانید، انجام دهید.

نکتهٔ اول این است که تدبر قرآن جای خود دارد؛ ولی بارها گفته‌ام که همیشه سعی کنید جریان مستمر تلاوت قرآن را از ابتدا تا انتها حفظ کنید. البته کار خیلی جالبی نیست که کسی سه سال فقط دربارهٔ یک سوره بنشیند و فکر کند و همهٔ قرآن را به‌طور مداوم نخواند. فکر می‌کنم خواندن قرآن به همین صورت توصیه شده است که آدم همیشه سعی کند به‌طور مداوم در حال قرآن خواندن باشد، نه اینکه فقط به یک جای خاص بپردازد.

واقعیتش این است که نخستین بار که این اتفاق برای خودم افتاد — و این‌طور نبود که بگویم تصمیم گرفتم این کار را بکنم — یک ماه رمضان بود که در زندگی‌ام اصلاً قرآن را از اول تا آخر ختم نکردم؛ حالا از آن موقع ۱۵ سالی گذشته است. علتش این بود که در سورهٔ بقره گیر کردم. انگار توقعم از فهمیدن آیات و سوره‌ها بالا رفته بود و انتظار داشتم بیشتر بفهمم. سورهٔ بقره را که می‌خواندم، فکر می‌کنم شاید آن سوره را هم تمام نکردم؛ یعنی هر روز از اول شروع می‌کردم، تا جاهایی می‌رسیدم و روز بعد دوباره از اول شروع می‌کردم. این‌طور هم نبود که تصمیم گرفته باشم این کار را بکنم؛ همان «گیر کردن» که گفتم شاید توصیف خوبی باشد: انگار نتوانستم از آن رد شوم.

فکر می‌کنم اشتباه کردم؛ یعنی اگر الان به آن موقع برگردم، می‌توانستم، اگر خیلی دوست داشتم، روزی یکی دو ساعت این کار را بکنم و برنامهٔ متعارفِ یک بار خواندن قرآن از اول تا آخر را هم سر جای خودش نگه دارم. البته آن موقع که این کار را کردم و در سورهٔ بقره گیر کردم، همه را خیلی با آداب می‌خواندم. ولی توصیهٔ اکیدم این است که جریان تلاوت قرآن را به خاطر اینکه مثلاً در قسمت خاصی از قرآن فکر و تدبر می‌کنید کنار نگذارید. تلاوت جنبهٔ عبادت دارد؛ مثل این است که به چیزی که خدا از شما خواسته عمل می‌کنید. البته خداوند تدبر در قرآن را هم خواسته است.

فکر نمی‌کنم کسی فتوا داده باشد که مثلاً خواندن تفسیر قرآن هم آداب خیلی خاصی دارد و حتماً باید رو به قبله نشست. خواندن تفسیر قرآن مثل تدبر در قرآن است: می‌خواهید چیز عمیق‌تری بفهمید، مثلاً کتاب تفسیری برمی‌دارید و سعی می‌کنید مثل یک مطالعهٔ معمولی، شاید کمی متفاوت با آن، کار را انجام دهید. البته می‌دانم کسانی هستند که حتی وقتی تفسیر قرآن می‌خوانند، حتماً وضو می‌گیرند و سعی می‌کنند تا حدودی آداب را رعایت کنند؛ اگر هم رو به قبله نباشند، به هر حال محدودیتی برای خودشان می‌گذارند.

ولی فکر می‌کنم این‌جا چیز روشنی وجود دارد: از نظر من تلاوت قرآن، مثل نماز خواندن، عبادت است و آداب دارد، و مواجههٔ آدم با قرآن نباید صرفاً جنبهٔ مطالعاتی پیدا کند؛ آن کار دیگر هم جای خود را دارد. هر کس باید خودش فکر کند. اگر کسی واقعاً می‌تواند ساعت‌ها با رعایت آداب در قرآن تدبر هم بکند، خوش به حالش؛ بهتر است. اگر نه، این مانع نشود؛ یعنی اینکه دستورهایی داریم و برای قرآن آداب و حرمتی قائلیم، مانع از این نشود که آدم اگر نمی‌تواند با آن آداب دربارهٔ موضوعی در قرآن تحقیق کند — به اصطلاح قرآن‌پژوهی کند — چون نمی‌تواند، اصلاً این کار را نکند. به هر حال آدم تا جایی که ممکن است سعی کند کارها را انجام دهد و تا جایی که ممکن است حرمت‌هایی را هم حفظ کند؛ ولی به نظر من نکتهٔ مهم این است که هنگام تلاوت قرآن سعی کنید همهٔ آن آداب را به جا بیاورید.

در تدبر قرآن می‌توانید برای خودتان آزادی عمل بیشتری قائل شوید. بگذارید کاری را که خودم می‌کنم بگویم: معمولاً، در واقع همیشه، اگر بخواهم دربارهٔ سوره‌ای شروع به فکر کردن کنم و خیلی جدی مدتی وقت بگذارم تا محتوای آن را بررسی کنم، تا حالا همیشه این کار را کرده‌ام که دفتری، کاغذی، چیزی برمی‌دارم و خلاصهٔ محتوای سوره را در آن می‌نویسم؛ بعد دیگر هیچ محدودیتی برای خودم قائل نمی‌شوم که کجا و در چه شرایطی دارم فکر می‌کنم. این کار را به این دلیل نمی‌کنم که نمی‌خواهم آداب را رعایت کنم؛ دلیلش این است که خلاصه را در یک صفحه می‌نویسم — واقعاً در یک صفحه، حتی سورهٔ بقره را.

وقتی می‌خواهید دربارهٔ یک سوره فکر کنید، به‌جای اینکه پنجاه صفحهٔ سورهٔ بقره را مدام جلو و عقب بروید تا ببینید آن‌جا چه بود، در یک صفحه خلاصه‌ای دارید که بفهمید سوره به چه اشاره می‌کند: کلمه‌ای که نوشته‌اید، مثلاً «داستان گاو» یا «داستان فلان»؛ همین یک کلمه مثلاً ده آیه را شامل می‌شود و من می‌دانم داستان گاو در سورهٔ بقره حدوداً در کدام آیه‌هاست. بنابراین اگر کمی سوره را خوانده باشید و با آن آشنا باشید، واقعاً می‌شود. من خودم سورهٔ بقره را در یک صفحه دارم. سوره‌های خیلی بزرگ قرآن را هم می‌شود در یک صفحه نوشت؛ صفحه‌هایش کمی بزرگ‌تر از دفترهای معمولی است. فکر می‌کنم این کار مفید است؛ اولاً برای تمرکز بر محتوای سوره، تا بتوانید اول و آخر سوره را یک‌جا با هم داشته باشید. برای خودم این‌طور بوده که ورق زدن سوره کمی وقت آدم را می‌گیرد و شاید تمرکز لازم پدید نمی‌آید؛ فکر می‌کنم این‌طور آن مشکل هم تا حدود زیادی حل می‌شود.

نوشته‌ای از خودم دارم که خیلی هم ممکن است اصلاً یک آیهٔ درست در آن نباشد؛ حالا اگر بخواهم، می‌توانم موقع خواب این نوشته را نگاه کنم و ببینم اصلاً چه به ذهنم رسیده است. چون خواندن سوره به این نیاز دارد که آدم نگاهی کلی از ابتدا تا انتهای آن داشته باشد، اصولاً این خلاصه‌نویسی کمک می‌کند. خلاصه‌نویسی در فهم ادبیات و فیلم و همه‌چیز کمک می‌کند. مثلاً اگر بخواهید حتی دربارهٔ یک داستان کار جدی کنید، خوب است داستان را دو سه بار خوانده باشید تا محتوایش در ذهنتان باشد، و سعی کنید یک صفحه خلاصهٔ داستان، یا خلاصهٔ سکانس‌های یک فیلم را، تهیه کنید.

فکر می‌کنم مخصوصاً فیلم این حالت را دارد که گاهی صحنه‌هایش ممکن است جذابیت‌هایی داشته باشد که آدم هر بار که آن صحنه‌ها را می‌بیند، چنان با هیجان نگاهشان کند که یادش برود دارد چه می‌کند؛ اینکه می‌خواهد کلیت فیلم را بفهمد. وقتی اول تا آخر داستان، فیلم یا هر چیز دیگری را که می‌خواهید بررسی کنید در یک صفحه نوشته باشید، فکر می‌کنم کارتان راحت‌تر می‌شود و کمی از فضای احساسی‌ای که ممکن است در خود اثر باشد دور می‌شوید.

چون احساس کردم ممکن است این سؤال به ذهن خیلی‌ها برسد و خیلی‌ها این مشکل را داشته باشند که چه کار می‌توانند بکنند، فکر کردم بد نیست در کلاس مطرحش کنم. نکتهٔ دیگری هم در جواب این سؤال گفتم که می‌خواهم برای چندمین بار در کلاس تکرار کنم: همهٔ چیزهایی که من در کلاس می‌گویم، مثلاً همین کار کردن روی محتوای سوره، به نظر من کمی از اصل ماجرا، یعنی ارتباط برقرار کردن با قرآن، دور است.

همیشه این را می‌گویم: از نظر من فعالیت منفی‌ای نیست اگر کسی — کما اینکه بعضی‌ها این کارها را می‌کنند — بیاید تعداد دفعات آمدن یک واژه را در قرآن بشمارد و ببیند مثلاً «یوم» ۳۶۵ بار آمده — چقدر جالب! — و مثلاً واژهٔ «ماه» دوازده بار. ولی اگر تمام فکر و ذکر کسی هنگام قرآن خواندن این شود که هر وقت قرآن را باز می‌کند، چه به صورت تلاوت و چه غیر تلاوت، مدام واژه‌ها را بشمارد، قبول دارید که در ارتباط برقرار کردن با قرآن مشکلی برایش پیش می‌آید. فکر می‌کنم اگر آدم وقتی قرآن می‌خواند مدام در فکر این باشد که این قطعه با قطعهٔ قبلش چه ارتباطی دارد و آن با این چه ارتباطی دارد، این فعالیت خیلی خوبی است و خیلی بهتر از شمردن واژه‌هاست؛ ولی فکر می‌کنم آدم گاهی، مثلاً هنگام تلاوت قرآن، باید ذهن خودش را آزاد بگذارد تا خود قرآن بر او اثر بگذارد. اینکه من مدام بخواهم فعالیت کنم و مثلاً این را کنار آن بگذارم و پازل حل کنم، فعالیتی است که به نظرم بخش عمده‌ای از تأثیری را که قرآن می‌تواند بر آدم بگذارد از بین می‌برد.

این حرف را می‌زنم چون واقعاً اگر به خاطرات خودم رجوع کنم، ۹۰ درصد اوقات تحت تأثیر یک آیه یا چند آیه از یک سوره قرار گرفته‌ام، نه محتوای کلی یک سوره. خیلی وقت‌ها بخشی از سوره‌ای که اصلاً محتوای کلی‌اش را نمی‌دانستم به‌شدت بر من تأثیر گذاشته است. بنابراین احساس نمی‌کنم ضرورت دارد آدم محتوای کلی سوره را بداند تا تحت تأثیر آن قرار بگیرد. البته فهمیدن محتوای کلی سوره هم خیلی خیلی می‌تواند مؤثر باشد، چون آن اجزا بعداً برای آدم معنادارتر می‌شوند.

به هر حال این هشدار را بارها داده‌ام و باز هم می‌دهم که من در واقع مثل اینکه ۹۰ درصد چیزهایی را که می‌شود دربارهٔ قرآن گفت، یا تأثیری را که قرآن می‌تواند بر آدم بگذارد، در این کلاس‌ها مطرح نمی‌کنم؛ یا تخصصش را ندارم، یا فکر می‌کنم بعضی چیزها را اگر آدم بگوید خراب می‌شوند. بلد نیستم دربارهٔ تأثیر عاطفی‌ای که مثلاً یک آیه ممکن است بر من گذاشته باشد حرف بزنم و آن را به شما انتقال دهم، و آن چیزها را نمی‌گویم. همیشه این ترس را دارم که این نوع برخورد با قرآن تأثیرش این باشد که شما که مستمع هستید همیشه این‌طور به قرآن نگاه کنید، در حالی که من خودم این کار را نمی‌کنم. کار خودم را به این تشبیه می‌کنم که دارم این‌جا واژه می‌شمارم: کاری مشروع است، خوب است و ممکن است خیلی جالب باشد. این قسمت آخر خیلی تکراری است و مطمئن باشید بعداً هم تکرار می‌شود؛ هر چند وقت یک بار به بهانه‌ای این موضوع را می‌گویم، چون چنین احساسی دارم که کاری که این‌جا می‌کنم شاید در جهت واقعیِ برخورد با قرآن نیست.

البته می‌گویم که این چیز مهمی است، چون قرآن خواندن، مثل هر عبادت دیگری، تأثیر خاصی دارد که عبادات بر آدم می‌گذارند، و این جدا از آن است که چقدر کلیت یک سوره را بفهمید یا عربی‌تان چقدر خوب باشد. البته کسی که اصلاً عربی بلد نیست طبعاً از خیلی چیزها محروم می‌شود؛ ولی فکر می‌کنم در همین حدِ مختصرِ عربی بلد بودن، حتی خواندن ترجمهٔ خوب قرآن، ممکن است تأثیرهایی بگذارد که اصلاً ربطی به حرف‌هایی که ما این‌جا می‌زنیم ندارد. این هم جای خود را دارد. این‌ها بحث‌هایی است که نمی‌دانم اسمش را چه بگذارم و اسمی رویش نمی‌گذارم، چون تفسیر هم نمی‌شود به آن گفت؛ تفسیر خودش فعالیتی تاریخی است. این کار دیگری است: حرف زدن دربارهٔ قرآن.

فکر می‌کنم قبلاً هم به یک معنا به این موضوع اشاره کرده بودم که خوب است تلاوت قرآن قطع نشود؛ حالا دوباره می‌گویم. به هر حال تلاوت قرآن را نمی‌شود در حالت خواب انجام داد؛ کارهای دیگر را ممکن است بشود در حالت‌های طبیعی، همان‌طور که درس می‌خوانید، انجام داد.

سومین جلسه است که در شروع جلسه دربارهٔ این موضوع بحث می‌کنم که سورهٔ مریم در واقع به نوعی استدلال و برهانی در اختیار شیعه می‌گذارد که از آن استفاده کند. یک بار این را گفتم، دفعهٔ قبل چیزی به آن افزودم، الان هم می‌خواهم چیزهایی اضافه کنم و شاید باز هم ادامه بدهم. اگر یادتان باشد، در جلسهٔ اول یا دوم گفتم که سورهٔ مریم این ویژگی را دارد که مسائل فرقه‌ای به‌طور طبیعی در آن مطرح شده‌اند؛ یعنی یا اصلاً نباید دربارهٔ بخشی از محتوای سورهٔ مریم فکر کنید و حرف بزنید، یا آن بخش به نوعی به اختلافی برمی‌گردد که میان شیعه و سنی در نوع تلقی از نبوت وجود دارد: اینکه آیا نبوت یا ولایت سلسله پیدا می‌کند یا نه، و چگونه شروع و ختم می‌شود. چنین ویژگی‌ای در سورهٔ مریم هست. مخصوصاً آن دفعه، در جلسهٔ اول یا دوم، که این حرف را زدم، اشاره‌ام به آیه‌ای بود که در انتهای ذکر سلسلهٔ انبیا ناگهان از این حرف می‌زند که ادریس به آسمان رفت. فکر می‌کنم مسلمان‌ها نباید مشکلی داشته باشند با اینکه اعتقاد به غیبت وجود داشته باشد.

ادریس و رفعناه مکاناً علیا

هم دربارهٔ حضرت مسیح و هم دربارهٔ ادریس، به صراحت در قرآن چیزی شبیه غیبت آمده است: این‌ها نمردند، بلکه به نوعی پنهان شدند. حالا می‌خواهید بگویید این «رفعناه مکاناً علیا» جنبهٔ رفتن به آسمان دارد، معنوی است یا مادی؛ نمی‌دانم، هر چه می‌خواهید تصور کنید. دست‌کم دو نفر در قرآن هستند که به صراحت با مرگ از دنیا نرفتند؛ لحظه‌ای که از دنیا رفتند، انگار در حالی که زنده بودند از کرهٔ زمین رفتند. نمی‌دانم؛ نمی‌خواهم از این عبارت‌هایی که در قرآن هست تعبیر خاصی بکنم. دربارهٔ عیسی هم قرآن با صراحت سخن می‌گوید؛ هر تصوری از آن پیدا می‌کنید. فکر می‌کنم از قرآن به‌طور بدیهی واضح است که مسیح نمرده است، و معنای این آیه این نیست که مسیح قرار است بمیرد و به سمت خدا برود.

در ادامهٔ بحثی که کردم، می‌خواهم به این اشاره کنم که شاید کسی بخواهد به این نوع استدلال این‌طور ایراد بگیرد: استدلالی که شیعه می‌کند به نوعی مثل این است که شما قرآن را، که نازل شده بوده، خوانده‌اید و بعد تحت تأثیر همین برداشت رفته‌اید و سلسله‌ای برای پیغمبر درست کرده‌اید؛ یعنی مثل اینکه من سورهٔ مریم را خوانده‌ام و فکر می‌کنم سلسله‌های انبیا باید این‌طور باشند. ممکن است قدرت استدلال شیعه این‌طور به نظر برسد: شما در حالی که همهٔ حرف‌های شیعه را شنیده‌اید، یک‌دفعه می‌بینید که در قرآن هم به چیز مشابهی اشاره شده، و بنابراین به نظر می‌آید این حرف‌ها راست است. حالا کسی می‌تواند بگوید این حرف‌ها را از آن ساخته‌اند؛ یعنی نسخهٔ سلسلهٔ آل یعقوب در قرآن وجود داشته و عده‌ای فکر کرده‌اند که همهٔ انبیا باید همین‌طور ظاهر شوند، و بنابراین آمده‌اند و فکر کرده‌اند که این‌جا هم باید سلسله‌ای وجود داشته باشد.

اگر قرآن کتابی بود که تازه پیدا شده بود و می‌دیدید که در آن به سلسله‌ای از انبیا، مشابه آنچه شیعه معتقد است، اشاره شده، آن‌وقت می‌توانستید بگویید: «چقدر معجزه‌آساست! شیعه حرفی زده و حالا ما کتاب اصلی‌اش را پیدا کرده‌ایم و عیناً چیزی شبیهش در آن هست.» ولی وقتی قرآن از پیش بوده، کسی می‌تواند بگوید شیعیان رفته‌اند همان را خوانده‌اند و از رویش کپی کرده‌اند؛ حالا به نظر می‌رسد این‌جا انطباقی وجود دارد، ولی در واقع حرف‌های شیعه شبیه‌سازیِ بخشی از چیزی است که در قرآن دربارهٔ آل یعقوب وجود داشته. این حرف‌ها را از طرف مقابل می‌زنم؛ از طرف مقابل هم فکر می‌کنم و هر چیز تازه‌ای که به ذهنم برسد مطرح می‌کنم.

نکتهٔ اول این است که همیشه و همه‌جا می‌شود از این حرف‌ها زد؛ مثل بحث‌هایی که دربارهٔ تئوری توطئه هست. همیشه وقتی اسناد و مدارکی بیرون می‌آید، می‌توانید چیزهایی شبیه این بگویید. فرض کنید من برای خودم تئوری‌ای درست می‌کنم و بعد شواهدی نشان می‌دهم؛ طرف می‌تواند بگوید: «تو این شواهد را داشتی و رفتی تئوری‌ات را بر اساس آن‌ها درست کردی.» مثلاً اینشتین قبلاً انحراف نور را پنهانی اندازه گرفته بود، بعد تئوری‌اش را داد و گفت بروید ببینید که منحرف می‌شود؛ همه رفتند و با هیجان دیدند که راست است، پس تئوری‌اش درست است. همیشه می‌توانم به نوعی ادعا کنم که تئوری از روی شواهدی ساخته شده که بعداً چک می‌شوند. الان در ساینس این کار، به اصطلاح، کار پنهانی نیست؛ معمولاً اصلاً این‌طور است که شواهدی وجود دارد و بعد روی آن تئوری ساخته می‌شود. مثل کاری است که شما در آزمایشگاه انجام می‌دهید: از محاسبات می‌دانید چه جوابی باید بگیرید و اسیلوسکوپ هر چه نشان بدهد، آن چیزی را که فکر می‌کنید باید جواب بگیرید یادداشت می‌کنید.

نمونه‌اش آزمایشگاه الکترونیک ۳ خود من است که آزمایشگاه فرکانس است؛ الکترونیک ۳ الکترونیک فرکانس بالاست. اگر می‌خواستید آنچه واقعاً می‌دیدید بنویسید، اصلاً نمی‌توانستید گزارش تهیه کنید، از بس انحرافش زیاد بود. من خیلی آدم خوبی بودم و سعی می‌کردم امانت‌داری را رعایت کنم، ولی اعتراف می‌کنم که در الکترونیک همه را تقریباً نوشتم؛ یا تئوری‌ها غلط بودند، یا دستگاه‌ها در آن فرکانس کار نمی‌کردند و درست اندازه نمی‌گرفتند.

می‌خواهم بگویم این جواب — که «شواهد را اول پیدا کردی و نگفتی، بعد آمدی تئوری درست کردی» — جوابی است که به هر جور تئوری‌ای می‌شود داد و خیلی جواب جالبی نیست. حالا که شواهد را می‌دانی، تئوری‌ات را بگو؛ تئوری بهتری از تئوری من بگو. فرض کن آره، من رفتم شواهد را پیدا کردم و بعد آمدم تئوری را از رویش ساختم؛ فرض کنید از طرف شیعیان اعتراف کنم که ما همین کار را کردیم. حالا چه؟ چنین چیزی باید وجود داشته باشد یا نه؟ می‌خواهم بگویم این‌جور نگاه کردن از آن جواب‌های کلی است که آدم می‌تواند به هر چیزی بدهد؛ از نظر عاطفی هم معمولاً تأثیری می‌گذارد.

نکتهٔ دوم این است که من در تاریخ شیعه ندیده‌ام که به این استناد شده باشد که مثلاً ما شبیه سلسلهٔ انبیا هستیم. منظورم چیست؟ اگر فرض کنید اینشتین اول یواشکی انحراف نور را اندازه گرفته و بعد تئوری‌اش را ساخته — بیچاره اصلاً چنین چیزی در کار نبود؛ دربارهٔ اینشتین مطمئنیم که امکان چنین اندازه‌گیری‌هایی نداشته است. فکر کنم خیلی به‌ندرت اتفاق می‌افتد که بشود اندازه‌گیری‌ای شبیه آنچه انجام شده انجام داد. حالا فرض کنید کسی از روی یک سری شواهد تئوری خودش را بسازد؛ به‌طور طبیعی به آن‌ها استناد می‌کند و می‌گوید پیش‌بینی می‌کنم که چنین شواهدی باید پدید بیاید؛ نه اینکه — و این دیگر خیلی تئوری توطئه‌آمیزی است — این‌ها اصلاً رفته باشند و از روی این ساخته باشند و بعد هم هیچ نگفته باشند، تا مثلاً هزار سال بعد کسی بیاید و بگوید: «ببینید، این‌جا این شبیه آن است.» واقعیتش این است که به نظر می‌آید شیعیان خیلی به قرآن استناد کرده‌اند، ولی به شباهت حرف شیعه با سلسلهٔ انبیا خیلی استناد نمی‌کنند، و خیلی خیلی بعید است که اصلاً آگاهانه از روی این چیزهایی که در قرآن هست سلسله‌ای درست کرده باشند.

نکتهٔ سوم: همهٔ این حرف‌ها را هم کنار بگذاریم، به نظر من این جواب، جواب خیلی قوی‌ای نیست. شباهت میان حرف‌های شیعه و سلسلهٔ انبیا، و این نوع استدلال که در قرآن به این اشاره هست که رسالت به ارث می‌رسد و شروع و مبدأ و منتهایش چگونه است، خیلی واضح گفته نشده و در لابه‌لای داستان‌ها گفته می‌شود؛ انگار باید از لایه‌های ظاهری قرآن به لایه‌ای پنهان‌تر و عقب‌تر بروید تا چنین چیزی را ببینید. پس دست‌کم اهل سنت باید به نوعی اعتراف کنند که شیعیان قرآن را بهتر می‌خواندند و بیشتر می‌فهمیدند که چنین چیزهایی را دیدند و بر اساس آن تصوراتی پیدا کردند. به هر حال فکر می‌کنم واقعیت این است که خیلی از شباهت‌هایی که میان ایده‌های شیعه و قرآن دیده می‌شود، اصلاً این‌طور نیست که شیعیان آگاهانه تئوری‌ای ساخته باشند. به نظر می‌آید این ایده کاملاً بهتر جواب می‌دهد که این‌ها واقعیت‌هایی هستند و چون واقعیت‌اند، با چیزهایی که در قرآن هست تطبیق می‌کنند. شاید بعداً به انطباق‌های بیشتری میان بعضی از حرف‌های شیعه و محتوای یک سری آیات قرآن اشاره کنم.

در ادامهٔ همان بحث، نکتهٔ دیگری هم بگویم: چون بحثی را باز کردم، فکر می‌کنم بد نیست کمی بیشتر دربارهٔ آن صحبت کنیم؛ فکر می‌کنم واقعاً به محتوای سوره نزدیک است. خودم معمولاً خیلی دوست ندارم دربارهٔ چیزهای مورد اختلاف، مثلاً فرقه‌ها، صحبت کنم؛ ولی فکر می‌کنم فضای سورهٔ مریم طوری است که به‌طور طبیعی آدم را به این سمت می‌کشاند که دربارهٔ مسئلهٔ ارثی بودن نبوت فکر کند: دلیلش چیست؟ چرا این‌طور شد؟ چرا اصلاً سلسلهٔ انبیا پدید آمده است؟

در نخستین جوابی که دادم — به اینکه اهل سنت ممکن است بگویند سلسلهٔ انبیا و سلسلهٔ اولیایی وجود ندارد، چون کتاب نازل شده و تحریف هم نشده و حفظ شده است و لزومی ندارد کسی به‌عنوان محافظ باشد — به این اشاره کردم که اصلاً نکتهٔ اصلی، اختلاف خیلی عمیقِ نگاه شیعه به مسئلهٔ نبوت و ولایت با نگاه اهل سنت است؛ مخصوصاً حالت فوق‌العاده شدیدش، یعنی نگاهی که وهابیت به مسئلهٔ نبوت دارد: پیغمبرها را کاملاً مثل انسان‌هایی می‌بینند که انگار به‌طور تصادفی انتخاب شده‌اند و انگار فقط حرف‌های خداوند را نقل می‌کنند و خودشان ویژگی خاصی ندارند. متأسفانه به آیه‌هایی استناد می‌کنند که مثلاً خطاب به پیغمبر است؛ واقعاً به این استناد می‌کنند. خدا به پیغمبر می‌گوید به این‌ها بگو که من موجود خاصی نیستم؛ من بشری مثل شما هستم. یعنی شما هم که مثل پیغمبر هستید، ممکن بود پیغمبر شوید. در آن زمانی که خداوند پیغمبر را انتخاب کرد، ممکن بود مثلاً پسرعموی پیغمبر یا یکی دیگر از افراد قبیلهٔ قریش یا قبیلهٔ دیگری انتخاب شود؛ پیغمبری لازم بود و خداوند یکی را انتخاب کرد.

اما اینکه این شخص واقعاً به نوعی، شبیه مراحل عرفانی، به جایی رسیده و مثلاً رابطهٔ نزدیکی با خداوند دارد و حالا امکان این پدید آمده که به‌عنوان نبی یا رسول عمل کند، چیزی است که وهابی‌ها خیلی به آن اعتقاد ندارند. فکر می‌کنند این‌جور شأن قائل شدن برای پیامبران غلو است و طبعاً کسانی که مرتکب چنین غلوهایی شوند احتمالاً مشرک‌اند. شیعه اوج این دیدگاه است و واقعاً با صراحت چنین دیدگاهی را تبلیغ می‌کند که این‌ها افراد ویژه و خاصی هستند؛ حتی ایده‌هایی از این دست که اولین مخلوق عالم پیامبر است و بعد ائمه خلق شدند، و اینکه این‌ها نورهایی در اصلاب شامخه‌اند و انگار موجودات ازلی‌ای هستند که خداوند خلق کرده است. دقیقاً مثل همین حرف‌ها را در مسیحیت هم می‌بینید: اینکه مسیح اولین مخلوق است و انگار همهٔ جهان به واسطهٔ مسیح خلق شده است.

شأن تکوینی انبیا

فقط می‌خواهم استدلالی را بگویم که از خودم نیست؛ در واقع استنادی که بعضی از شیعیان به قرآن کرده‌اند دربارهٔ مسئلهٔ شأن تکوینی انبیا و اولیا: اینکه این‌ها، به‌غیر از پیام آوردن از طرف خداوند و به‌غیر از اینکه اصولاً انسان‌های برجسته‌ای هستند، انگار به‌غیر از شریعت نوعی نقش در عالم تکوین دارند. مثل حرف‌هایی که دربارهٔ حضرت مسیح زدم: ظهور حضرت مسیح انگار باعث نزول روح‌القدس و فعالیت روح‌القدس در کرهٔ زمین می‌شود — نه به معنای جغرافیایی، بلکه میان انسان‌ها — نه اینکه صرفاً موجودی باشد که از طرف خداوند پیام آورده است. استناد من به این است که می‌بینید مسیح بزرگ‌ترین پیامبر خدا پیش از حضرت رسول است و به نظر می‌رسد اصولاً پیام خاص و شریعت خاصی هم ندارد؛ پس کاری که انجام می‌دهد چیست که این‌قدر پیامبر بزرگی است؟

آیه‌ای که مدام به آن استناد می‌کنم این است که در قرآن گفته می‌شود خداوند به بعضی از پیامبران فضیلت‌هایی داده است، و در پایان این آیه دربارهٔ حضرت مسیح می‌گوید: «و ایدناه بروح القدس»؛ مثل اینکه این «ایدناه بروح القدس» چیزی است که دربارهٔ بقیهٔ پیامبران به این شکل وجود نداشته است. کما اینکه فضیلت حضرت موسی ذکر می‌شود: اینکه خداوند مستقیماً با او تکلم کرده؛ انگار در بقیهٔ انبیا چنین چیزی نبوده است. یا مثلاً دربارهٔ خود حضرت سلیمان و حضرت داوود، دربارهٔ علمی که دارند — منطق‌الطیر را می‌دانند — و ویژگی‌هایی که دارند، می‌گویند این از فضل خداوند بر مردم است که به ما داده است. به هر حال فضیلت‌هایی در اختیار بعضی از پیامبران هست؛ جایی در قرآن به زبور داوود اشاره می‌شود که باز جزو فضیلت‌هایی است که شاید پیامبر دیگری مشابهش را نداشته است.

می‌خواهم بگویم استنادی که معمولاً کرده‌ام این است که مسیح به نوعی انگار ارتباط خاصی با روح‌القدس دارد. تصورم این است — و سعی کردم بیانش کنم — که مسیحی‌ها به نوعی درست می‌گویند که پس از ظهور حضرت مسیح انگار اتفاقی در کرهٔ زمین افتاد و برای همین توحید انگار در قلب‌ها جا گرفت، چون فضای معنوی‌ای پدید آمد. شیعه معمولاً این‌طور استناد می‌کند که اگر شب قدری وجود دارد و هر سال ملائکه و روح نازل می‌شوند، این نزول جغرافیایی نیست؛ معنی ندارد بگویید ملائکه به کرهٔ زمین می‌آیند و راه می‌روند. این واقعه‌ای معنوی است؛ بنابراین ملائکه به راهی نیاز دارند، به محلی برای نزول خودشان، که مثلاً قلب یکی از اولیای خداست؛ باید کسی، انسانی، این‌جا حضور داشته باشد که به نوعی این اتصال را با عالم معنوی برقرار کند. برای همین است که معتقدند — و در روایت‌ها هم هست — که ملائکه و روح انگار به‌طور استقلالی بر ائمه نازل می‌شوند.

این چیزهایی که می‌گویم مقدمه است برای اینکه به چیزی در قرآن استناد کنم؛ استنادی که بعضی از علمای شیعه — نمی‌دانم در چه دورانی — به جایی از قرآن کرده‌اند. عرفا هم معمولاً این‌جور ایده را تبلیغ می‌کنند که در هر زمانی اوتاد وجود دارند، یعنی انسان‌های ویژه‌ای، لااقل یک انسان؛ زمین هیچ‌وقت از اوتاد خالی نمی‌شود و باید ولیّ خدا در زمین حضور داشته باشد، وگرنه انگار عالم اصلاً سر جای خودش باقی نمی‌ماند. شأن تکوینی داشتن اولیای خدا یعنی همین: خود اولیای خدا و انبیا در نظام عالم انگار موجوداتی هستند که باعث استوار شدن یک سری چیزها می‌شوند. همان‌طور که مثلاً در اجسام می‌بینید، در عالم معنوی هم حضور انسانی با ویژگی‌هایی ضروری است، چون بعضی از ارکان تکوین با آن حفظ می‌شود.

عرفا معمولاً به این استناد می‌کنند که خداوند اعلام می‌کند اراده کرده است که در زمین خلیفه‌ای باشد. اگر برای این خلیفه تعبیری قائل شوید که کسی که خلیفهٔ خدا در زمین است، یعنی جانشین خداست، انگار صفات و اسمای الهی را حمل می‌کند و کارهایی را که خداوند می‌تواند انجام دهد انجام می‌دهد؛ انگار موجودی است که به مقام جانشینی رسیده، اختیاراتی دارد و کارهایی را در واقع به نیابت از خداوند انجام می‌دهد؛ به نوعی ولیّ خاصی است. یک استدلال این است که اگر در دورانی هیچ انسانی نباشد که بازتاب‌دهندهٔ صفات الهی باشد و مقام خلافت را به معنای واقعی داشته باشد، آن ارادهٔ خدا انگار قطع می‌شود: زمین وجود دارد و الان خلیفه‌ای در آن نیست.

چیزی که من می‌خواهم به آن استناد کنم این نیست؛ می‌خواهم به قطعه‌ای از یک داستان استناد کنم. این‌ها چیزهایی است که در حاشیه می‌گویم و خیلی هم نمی‌خواهم اصرار کنم که همهٔ چیزهایی که می‌گویم درست است. تیپ استدلال‌هایی را می‌گویم که برای این وجود دارد که چرا ضرورت دارد برای انسان‌هایی مثل اولیای خدا شأنی خاص در تکوین قائل شویم، و دست‌کم به سرعت نقل‌قول‌هایی می‌کنم که تا به حال چه چیزهایی گفته شده است. ولی آنچه را می‌خواهم نقل کنم تا حدودی می‌خواهم از آن دفاع کنم، چون برای خود من استدلال کم‌وبیش جالبی بوده است. اگر کسی دربارهٔ حرف‌هایی که تا الان زدم بحث می‌کرد، حاضر نبودم بحث کنم، چون خیلی نمی‌خواهم در موضع دفاع از بعضی از این استدلال‌ها قرار بگیرم؛ ولی از این مورد حاضرم دفاع کنم و دوست دارم اگر کسی می‌خواهد بحث کند، بحث کند.

در قرآن جایی هست، از داستان قوم لوط، که ملائکه می‌آیند تا قوم لوط را عذاب کنند. در همهٔ داستان‌ها به نوعی این را دارید که اقوامی بودند که از پیامبر خودشان تبعیت نکردند و خداوند آن‌ها را عذاب کرد. دربارهٔ قوم لوط ویژگی خاصی وجود دارد: وقتی ملائکه می‌آیند و می‌خواهند قوم لوط را عذاب کنند، به‌غیر از صحنه‌ای که در خود قوم لوط می‌گذرد، چه ویژگی عجیبی در این داستان وجود دارد؟ تا حالا دقت کرده‌اید؟ ملائکه اول نزد ابراهیم می‌روند و به ابراهیم خبر می‌دهند که آمده‌ایم قوم لوط را مجازات کنیم. خبر اسحاق را هم می‌آورند، ولی نمی‌آیند که به ابراهیم بگویند خبر اسحاق را برایت آورده‌ایم؛ با این قصد می‌آیند که ما برای عذاب قوم لوط فرستاده شده‌ایم. از هر قسمت قرآن که بخواهید نگاه کنید، موضوع این است که می‌آیند و جملهٔ عجیبی آن‌جا هست: به ابراهیم می‌گویند که ما برای عذاب قوم لوط به سوی قوم لوط فرستاده شده‌ایم.

مجادله ابراهیم با ملائکه

در قرآن — الان یادم نیست در کدام سوره — می‌گوید حضرت ابراهیم دربارهٔ این حکم با ملائکه مجادله کرد. اول به آن‌ها گفت لوط آن‌جاست؛ گفتند ما بهتر می‌دانیم چه کسی آن‌جاست. جای دیگری در قرآن سخن از این است که ابراهیم با ملائکه جدل کرد. استناد شیعه معمولاً این است که ماجرای این‌جا ماجرای خلیفهٔ خداوند در زمین است؛ مثل اینکه شما پادشاهی هستید و کسی را فرماندار جایی کرده‌اید؛ حالا حتی اگر بخواهید از مرکز بروید و کسی را آن‌جا بکشید. مثل اینکه مقام ابراهیم از ملائکه بالاتر است: این‌ها کارگزارانی هستند که می‌روند کاری را آن‌جا انجام دهند و انگار باید اول نزد فرماندار آن‌جا بروند و بگویند ما آمده‌ایم این کار را بکنیم، تا به نوعی تأیید شود و بعد بروند کارشان را انجام دهند؛ وگرنه برای ابراهیم خبر اسحاق را نیاورده بودند. موضوع این است که آمده‌اند و ماجرا را به ابراهیم می‌گویند، و ابراهیم با آن‌ها بحث می‌کند که این کار بشود یا نشود و چرا می‌خواهید این کار را بکنید؛ مثل اینکه به نوعی این‌جا ابراهیم در کرهٔ زمین حقی دارد.

نکته این است که لوط پیامبری است که در آن زمان پیامبر اصلی عالم نیست. مثلاً در زمان نوح، قرار نیست ملائکه پیش کس دیگری بروند و خبر بدهند که می‌خواهیم سیل راه بیندازیم؛ مستقیماً خود نوح است که انگار در کرهٔ زمین خلافت می‌کند. ولی در زمان حضرت ابراهیم، لوط هم وجود دارد و عذاب قوم لوط انگار به نظر ابراهیم می‌رسد. این استدلالی است که معمولاً شیعیان و عرفا می‌کنند — نه لزوماً عرفای شیعه، چون عرفای اهل سنت هم به همین معنا به شأن تکوینی انبیا قائل‌اند و این عقیدهٔ خاص شیعه نیست. منتها شیعه در مقابل اهل سنت تأکید زیادی بر این مسئله دارد که نقش امامان صرفاً این نیست که کتاب نازل شود، شریعت وضع شود، یا حتی صرفاً محافظ شریعت باشند.

چرا سلسلهٔ انبیا این‌طور ادامه پیدا می‌کند؟ همیشه یک نفر هست. زکریا نگران چیست؟ اینکه الان من بمیرم، ارث آل یعقوب به کجا می‌رسد؟ قرار نیست زمانی خالی بماند؛ انگار قرار است همیشه جانشینی باشد و کارهایی باید انجام شود. میراث آل یعقوب صرفاً کتاب تورات نیست؛ البته می‌دانید که در زمان زکریا ۹۰ درصد تورات شاید تحریف شده بود. بنابراین اصلاً مسئله شریعت نیست؛ زکریا هم کار زیادی در زمینهٔ شریعت انجام نمی‌دهد. احتمالاً سریال حضرت مریم را دیده‌اید: زکریا آدمی حاشیه‌ای در اورشلیم شده است؛ قدرت دست عدهٔ دیگری است، آدم‌هایی که علمای آن زمان‌اند و برای خودشان حکم‌فرمایی می‌کنند. زکریا آدم محترمی در میانشان است، ولی این حس که این آدم واقعاً پیامبر است و شأن خاصی دارد خیلی وجود نداشته است.

نمی‌خواهم باز روی این نکته تأکید کنم. مسئله این است که هم عرفا و هم، به‌طور خاص، شیعه تأکیدشان این است که محدود کردن نقش انبیا به تشریع و محافظت از کتاب غلط است؛ ماجرایی تکوینی پشت این ماجرا هست: انگار همیشه شخصی از جانب خداوند در زمین هست که وظایف خاصی را انجام می‌دهد. برای مثال، برای اینکه ببینید این شیعه نیست که این حرف‌ها را می‌زند، بلکه عرفای اهل سنت شاید حرف‌هایی غلیظ‌تر از عرفا و علمای شیعه زده‌اند، به جاهایی از فتوحات مکیهٔ ابن‌عربی رجوع کنید و ببینید دربارهٔ ساختار و نظام جهان، از این دیدگاه که دنیا چگونه استوار می‌شود، چه می‌گوید: همیشه ۷۰ نفر از آن نوع باید وجود داشته باشند و حتماً چهار نفر از این نوع هستند. ساختار پیچیده‌ای در فتوحات مکیه هست دربارهٔ اینکه جهان، جهان معنوی، چگونه است.

انسان‌هایی هستند، معمولاً پشت پرده، که نقشی در عالم دارند و ممکن است هیچ کاری هم به شریعت نداشته باشند؛ مثلاً حضرت خضر برای خودش در گوشه‌ای است و کسی هم او را نمی‌شناسد؛ خداوند فقط موسی را بار می‌دهد که به ملاقات خضر برود، او را ببیند و با او صحبت کند. چنین آدم‌هایی. ابن‌عربی گاهی در فتوحات ادعا می‌کند که با بعضی از این‌ها دیدار کرده است؛ مثلاً با رجبیون، که عده‌ای‌اند. این‌ها همیشه باید وجود داشته باشند و اگر یکی‌شان از بین برود جایگزین می‌شوند؛ فقط انبیا نیستند که جایگزین می‌شوند. ویژگی‌های خاصی در عالم معنوی وجود دارد که باید به نوعی جایگزینی برایش پیدا شود. من از حرف‌های ابن‌عربی دفاع نمی‌کنم؛ این را از این جهت گفتم که ابن‌عربی به‌طور رسمی شیعه نیست و در واقع جزو اهل سنت حساب می‌شود، و فکر می‌کنم هیچ‌کس به اندازهٔ ابن‌عربی و پیروانش از این‌جور حرف‌ها نزده است؛ او ساختارهای خاصی دیده، حتی غیر از انبیا. تأکید شیعه این است که روال خاصی برای، به اصطلاح، ارث رسیدن نبوت و ولایت وجود دارد؛ نه اینکه انواع و اقسام وظایف و انواع و اقسام آدم‌ها با ویژگی‌های معنوی خاص وجود داشته باشند.

به نظر من، برای خود من، این استدلال کم‌وبیش قانع‌کننده است: آمدن ملائکه خدمت ابراهیم پیش از رفتن نزد قوم لوط به نوعی توجیه خوبی دارد، و آن این است که ابراهیم در رتبه‌ای بالاتر از لوط قرار دارد؛ مثل اینکه آدم اصلی روی زمین است و اتفاق‌هایی که در کرهٔ زمین می‌افتد به نوعی به ابراهیم مربوط می‌شود. کاری که این‌جا انجام می‌شود این است که انگار فرمان به رؤیت ابراهیم می‌رسد و ابراهیم حتی مجادله هم می‌کند؛ می‌تواند مثلاً شفاعت کند، می‌تواند بگوید الان به تأخیر بیفتد. آدم چنین احساسی پیدا می‌کند وقتی می‌شنود که ابراهیم سؤال می‌کند و می‌گوید لوط آن‌جاست، یا می‌شنود که دربارهٔ این ملاقات گفته می‌شود ابراهیم دربارهٔ حکمی که صادر شده بود با ملائکه مجادله کرد. بنابراین برای ابراهیم جای مجادله وجود داشته است؛ تمرد که نکرده. نکته این است که ابراهیم آدمی نیست که وقتی این‌ها می‌گویند ما از طرف خدا آمده‌ایم و می‌خواهیم این کار را بکنیم، صرفاً به این دلیل که خدا گفته، تسلیم باشد.

انگار جزو اختیارات ابراهیم است که حتی اگر ملائکه از طرف خداوند کاری را انجام می‌دهند، ابراهیم حق دارد مجادله کند. این پرسش که «حالا کارتان چیست؟» یعنی این‌ها کاری دارند. برای ما این صحنه کمی عجیب است. فکر کنم برای ابراهیم هر روز ملائکه می‌آمدند و می‌رفتند؛ پس باید بگویند کارشان چیست. نیامده بودند خبر اسحاق را بدهند؛ وقتی به‌صورت انسان و به‌طور ناشناس ظاهر شدند، مأموریتی ویژه داشتند و باید بگویند مأموریتشان چیست.

من روی همین استناد می‌کنم و به نظرم خیلی مهم است: ابراهیم حق مجادله دارد. نمی‌بینید که آن‌جا ابراهیم توبیخ شود که تو چرا، این چه سؤالی بود که کردی، خدا به ما گفته بیایید. نه؛ حق مجادله دارد؛ یعنی به نوعی ممکن است حق وتو داشته باشد — نه اینکه حکم خدا را وتو کند. مثل اینکه حکم خدا این است که بروید پیش ابراهیم بگویید و بعد بروید این کار را بکنید؛ این مرحله جزو اختیارات ابراهیم است. یعنی اگر حکمشان این بود که بروند قوم لوط را مجازات کنند، رفته بودند. ملائکه دقیقاً حکم خدا را اجرا می‌کنند: باید بیایند و به ابراهیم بگویند تا آن‌جا به نوعی تصویب شود، و بعد بروند کار را انجام دهند. بنابراین ابراهیم حق مجادله داشته است؛ حضرت لوط در آن زمان آدم اصلی زمین نیست و اتفاق‌هایی که آن‌جا می‌افتد به ابراهیم ربط دارد.

فکر می‌کنم استنادی که عرفا به این موضوع می‌کنند این است که ابراهیم مقام خلافت دارد و به نوعی اختیاراتی دارد. از او تعریف می‌کند؛ این‌طور نیست که بی‌خودی مجادله کرده باشد. مثل اینکه خداوند برای رضایت او به نوعی دخالت می‌کند که دیگر تمام شد، رها کن؛ وگرنه ابراهیم تا جایی در کرهٔ زمین اختیارات دارد و ملائکه نمی‌توانند همین‌طوری قوم لوط را نابود کنند. اگر کسی واقعاً احساس می‌کند این استناد خوبی نیست، دوست دارم در این مورد بحث کنیم. فکر می‌کنم اگر توجه کنید، این جای عجیبی در داستان‌های قرآن است، و فکر می‌کنم نوعی صراحت وجود دارد که این‌جا ابراهیم در اجرای احکام الهی در کرهٔ زمین اختیاراتی دارد؛ عین کسی که نصب شده و در محدودهٔ خودش اختیاراتی به او داده شده است. ملائکه کاملاً زیر دست خدا هستند و زیر دست ابراهیم هم هستند: در قلمرو ابراهیم، خداوند به ملائکه می‌گوید اول پیش ابراهیم، بعد بروید سراغ قوم لوط.

این اتفاق برای قوم نوح نمی‌افتد. چرا؟ چون خود حضرت نوح درخواست کتبی کرده که بیا این‌ها را نابود کن. نوح خودش آدم اصلی کرهٔ زمین است و رسماً دعا کرده که این قوم نابود شوند؛ بنابراین قرار نیست ملائکه پیش کس دیگری بروند. ولی دربارهٔ قوم لوط این اتفاق عجیب در قرآن نقل شده است. حالا اگر کسی توجیه دیگری برای این ماجرا دارد یا فکر می‌کند استدلال مشکلی دارد، بگوید. من این را نمونهٔ استنادی خوب به این می‌دانم که انبیا شأن تکوینی دارند. مثلاً ماجرای قوم لوط چیست؟ مثل خیلی از اقوام، قرار است طوفانی راه بیفتد؛ در واقع ملائکه اجازه می‌گیرند که طوفان بیاید یا نیاید. این یک شأن تکوینی است؛ مثل اینکه ابراهیم به نوعی در بعضی از وقایع طبیعی که قرار است اتفاق بیفتد — زلزله شود، آتش شود — حق نظر دارد. اگر قومی از بین می‌رود، اتفاقی معنوی آن‌جا می‌افتد و ابراهیم آن‌جا تعیین‌کننده است.

نهایتاً به آیه‌هایی می‌رسیم که شما زحمت کشیدید و پیدا کردید. ابراهیم اول در این داستان این‌طور است: چون این ملائکه به‌طور کاملاً غیرعادی پیش ابراهیم آمدند، چند بار در قرآن اشاره شده که انگار ترسید. وقتی خواست از آن‌ها پذیرایی کند، دید جسمانیت ندارند و نمی‌توانند بخورند؛ به نوعی از ناشناس بودنشان و وضع خاصی که داشتند ترسید. این‌جا می‌گوید وقتی این حالت دلهره و ترس از ابراهیم دور شد و بشارت تولد اسحاق داده شد، مجادله کرد؛ و اصلاً این‌طور نیست که جدال کردنش کار بدی باشد؛ بلافاصله از او با صفت «حلیم» یاد می‌کند. حلیم به این معنا که این‌قدر صبور بود که طاقت تحمل قوم لوط و کارهایی را که می‌کردند داشت.

حضرت نوح را در قرآن می‌بینید که کاسهٔ صبرش لبریز شده است و رسماً درخواست می‌کند که همهٔ این‌ها را نابود کن: این‌ها به‌غیر از اینکه آدم‌هایی مثل خودشان به وجود بیاورند، دیگر امکان ندارد کار دیگری بکنند و دارند همه را گمراه می‌کنند. ولی این‌جا اولین صفتی که برای ابراهیم گفته می‌شود این است که حلیم، یعنی بردبار، بود؛ انگار هنوز ظرفیت داشت که کمی دیگر به لوط و قوم لوط فرصت داده شود. نهایتاً خطاب این است که «یا ابراهیم»؛ و در این مورد خاص سخن از این است که این دیگر حکم قطعی شده و عذابی است که غیر مردود است. از این چه می‌فهمید؟ اینکه عذاب‌های مردود هم وجود دارد. این عذاب غیر مردود است؛ یعنی این را نمی‌توانی مثلاً با دعا رد کنی. ابراهیم می‌تواند این کار را بکند: در مواردی که قرار است اتفاق بدی برای عده‌ای بیفتد، ابراهیم مثلاً باعث رد شدن این عذاب شود.

به هر حال اگر بحثی هست، من در این مورد حاضرم. در بعضی موارد اعلام می‌کنم که حاضر نیستم؛ در این مورد اعلام می‌کنم که بدم نمی‌آید، اگر فکر می‌کنید توجیه‌های بهتری وجود دارد که ملائکه این‌جا آمدند چه کار کنند. به‌غیر از اینکه بشارت اسحاق را بدهند، موضوع چیز دیگری است؛ بشارت اسحاق انگار در حاشیه انجام می‌شود. مأموریت ملائکه نابود کردن قوم لوط است؛ سر راه پیش ابراهیم آمدند، نه برای اینکه خبری خوب به او بدهند، بلکه برای اینکه خبری بد بدهند: که آمده‌ایم قوم لوط را نابود کنیم.

یکی از حاضران: چرا نمی‌شود این را همان تقاضای بخشش ابراهیم از خدا دانست؟ ابراهیم با چه مبنایی می‌تواند تشخیص دهد که این عذاب نازل شود یا نشود؟

پرسش شما چیز دیگری است. استدلال این است که اصلاً ملائکه چرا این‌جا آمدند. اینکه ابراهیم چرا این کارها را می‌کند یا نمی‌کند یک بحث است؛ ابراهیم می‌تواند بی‌آنکه ملائکه بیایند یا نیایند، همیشه برای مردم تقاضای بخشش کند. چرا مأموریت ملائکه برای قوم لوط این‌طور انجام می‌شود؟ ملائکه که خودشان نمی‌آیند که مثلاً سر راه بگویند سری به ابراهیم بزنیم؛ خداوند ملائکه را پیش حضرت ابراهیم فرستاده است تا بروند قوم لوط را مجازات کنند. این جزو مأموریت ملائکه است، نیست؟ چرا این کار انجام شده؟ چرا ملائکه اول پیش ابراهیم می‌آیند و بعد این کار را می‌کنند؟ برای اینکه او تقاضای بخشش کند و این‌ها بگویند نمی‌شود، دیگر به جایی رسیده که غیر مردود است و جزو چیزهایی نیست که تو بتوانی ردش کنی؟ پس مسئله این نیست. گاهی خداوند دقیقاً این کار را می‌کند: مثل اینکه چیزی را خبر می‌دهد تا یکی از انبیا به نوعی تقاضای بخشش کند.

یادم نیست در جلسهٔ آخرِ بحث مسیحیت، که سعی می‌کردم همه‌چیز را فاکتور بگیرم — معمولاً این‌طور است که طول می‌کشد و بعد در آخر کمی چیزهایی را حل می‌کنم — دربارهٔ این قطعه در کلاس بحث کردم یا نه: چرا خداوند از مسیح می‌پرسد آیا تو به این‌ها گفتی که تو را بپرستند؟ چرا خدا این سؤال را از مسیح می‌کند؟ برای اینکه مسیح آن جمله را بگوید: «اگر این‌ها را عذاب کنی، بندگان تواند و اگر ببخشی‌شان، تو غفور و رحیمی.» مثل اینکه خداوند به نوعی چیزی از مسیح می‌گیرد، چون این کمک می‌کند؛ انگار نمی‌خواهد این‌ها را خیلی عذاب کند. گاهی انگار این پرسش انجام شده تا مسیح وارد این ماجرا شود، چون حرف مسیح خودش وزنه‌ای است؛ وقتی مسیح چیزی به‌طور تلویحی در جهت بخشش این مردم می‌گوید، این خودش مؤثر است؛ مثل اینکه باری با خودش دارد.

ولی این مورد از آن موارد نیست؛ این‌ها نیامدند که کاری کنند تا ابراهیم تقاضای بخشش کند، چون او تقاضا می‌کند و این‌ها می‌گویند نه. تنها چیزی که به نظرم می‌آید این است که این جزو اختیارات حضرت ابراهیم و جزو ساختار عالم است: ملائکه اگر می‌خواهند قوم دیگری را که در کرهٔ زمین زندگی می‌کند مجازات کنند، باید پیش ابراهیم بیایند و به او بگویند؛ و ابراهیم حق مجادله دارد و می‌تواند تقاضای رد عذاب بکند یا نکند. حالا بعضی از احکام حکومت مرکزی طوری است که این فرماندار نمی‌تواند ردشان کند — مهرهای خاصی دارند — و بعضی‌شان این‌طور نیستند؛ و کاملاً ممکن است در مواردی ابراهیم بتواند چیزی را به تأخیر بیندازد. این معنای خلافت از نظر عرفا و شیعه است: خلافت یعنی نوعی فرمانروایی همراه با مجموعه‌ای از اختیارات، که حتی ملائکه را هم بتواند تحت تأثیر قرار دهد و بعضی از فرمان‌ها را کم و زیاد کند.

این مخالفت با خدا نیست؛ خداوند اصلاً این‌جا از این حرف نمی‌زند که مجادلهٔ ابراهیم مخالفت با فرمان الهی است؛ می‌گوید او حلیم بود، از بردباری‌اش بود، و این اتفاقی بود که انگار به‌طور طبیعی می‌افتاد.

این‌ها رسولان عذاب‌اند و به‌طور کاملاً غیرعادی ظاهر شدند؛ ملائکه به شکل انسان بر حضرت ابراهیم ظاهر نمی‌شوند. حضرت ابراهیم در قومی نبوده که تا حالا عذاب‌شدنش را دیده باشد؛ این ظهوری خاص از ملائکه برای ابراهیم است و انگار دقیقاً چون اولین بار است که چنین اتفاقی می‌افتد، نوعی هول‌انگیزی دارد. ابراهیم آن‌قدر، به اصطلاح، شعور معنوی دارد که می‌فهمد وقتی این ملائکه این‌طور ظاهر شدند، اتفاق خوبی قرار نیست بیفتد. ملائکه معمولاً این‌طور پیش حضرت ابراهیم نمی‌آمدند؛ ملائکه برای دادن بشارت اسحاق نمی‌آیند که به‌صورت سه آدم ناشناس ظاهر شوند و باعث ترس و وحشت هم بشوند. این چیز خیلی خاصی است؛ چیزی رعب‌انگیز در وجود این ملائکه هست، چون این‌ها ملائکهٔ عذاب‌اند؛ برای همین است که ابراهیم می‌ترسد.

این ربطی به این ندارد که آمدن و رفتن ملائکه برای ابراهیم روزمره باشد یا نباشد — که قطعاً هست. صرفِ ترسیدن ابراهیم نیست و واژهٔ ترس به کار نرفته؛ این حالت دلهره و هول‌انگیزی است که این ملائکه دارند، چون ملائکهٔ عذاب‌اند و این چیز روزمره‌ای نیست. معلوم است که ابراهیم انگار می‌فهمید این‌ها خبر بدی آورده‌اند و اتفاق خیلی وحشتناکی قرار است بیفتد که این‌طور ظاهر شده‌اند. یادتان باشد که ویژگی ملائکه این‌جا این است که به‌صورت انسان ظاهر شدند، به خاطر آن صحنهٔ کریه در میان قوم لوط. خداوند این را به‌عنوان یک سنت الهی ذکر می‌کند که وقتی می‌خواهیم قومی را عذاب کنیم، کاری می‌کنیم که دیگر به اوج برسند. اینکه قوم لوط می‌آیند تا این سه نفر را از حضرت لوط بگیرند، در واقع اوج خباثتشان است؛ یعنی هر کس این صحنه را ببیند می‌گوید این‌ها دیگر واقعاً باید نابود شوند و حقشان است که هر بلایی سرشان بیاید.

نکتهٔ خاصی این‌جا هست: ملائکه به شکل عجیبی ظاهر شدند، چون ملائکهٔ عذاب‌اند و برنامه‌ای را پیاده می‌کنند، و ابراهیم هم در واقع حق دارد که این‌جا دچار هول و هراس شود؛ فضا رعب‌انگیز است و برای ابراهیم این چیز عادی نیست. قوم خود ابراهیم هم که عذاب نشدند؛ او از قوم خودش جدا شده بود.

به نظر من این نکتهٔ مهمی است و اشارهٔ خاصی به نوعی شأن انبیاست؛ اگر کسی ایده‌ای دارد، بگوید. طبق معمول، این‌جور نکات در قرآن آشکار نیست؛ بخشی از واقعیت‌های مربوط به انبیا را نه اینکه نتوانید از قرآن استنتاج کنید و بفهمید، ولی این‌طور نیست که خیلی آشکار باشد، چون واقعاً اکثریت مردم شاید توان درک این چیزها را نداشته باشند. چقدر می‌توانید مفهوم خلیفة‌اللهی و اینکه نظامی معنوی در عالم وجود دارد را برای مردم واضح کنید؟ بعضی از این حرف‌ها به نوعی برای آدم‌هایی گفته می‌شود که کمی دقیق‌ترند و انگار فهم بیشتری دارند؛ رموز و اشاراتی هست. اینکه می‌گویند قرآن بطن دارد همین است: شما ظاهرش را می‌خوانید و ممکن است لزوماً خیلی دقت نکنید؛ این چیزها کمی ظریف‌تر گفته می‌شود تا آدم‌های ظریف‌تر بفهمند، و آدم‌های زمخت‌تر همان بهتر که نفهمند.

این در واقع جزو ویژگی‌های قرآن است که خود قرآن هم به آن اشاره می‌کند: قرآن حتی برای آدم‌هایی که فاسق‌اند تله‌گذاری شده است، و این چیزی نیست که انکار شود. دقیقاً بعضی چیزها طوری نقل می‌شود که شبهه‌انگیز باشد؛ تعدادی هدایت می‌شوند، و آدمی که خودش کج و معوج است، قرآن در او کج و معوج انعکاس پیدا می‌کند و ممکن است دچار انحراف شود.

خیلی آدم‌ها، به دلیل اینکه سوابق بدی دارند، ممکن است در قرآن خواندن به جایی گیر بدهند و بعد دنبال عقاید عجیب و غریبی بروند. من همچنان آمادگی دارم؛ اگر فکر می‌کنید واقعاً حرف تأمل‌برانگیزی دارید یا جور دیگری فکر می‌کنید، به همهٔ جاهایی که این داستان در قرآن آمده نگاهی بکنید؛ سه چهار بار در قرآن به این ماجرا اشاره می‌شود: به حضور ملائکه به شکل انسان در خانهٔ ابراهیم، که در واقع کسانی‌اند که فرستاده شدند تا قوم لوط را از بین ببرند.

ولی زکریا و ارث نبوت

در ادامهٔ بحث‌هایی که دربارهٔ نوع استدلالی که می‌شود از سورهٔ مریم آورد، و دربارهٔ شباهتی که میان ایده‌های شیعی و عرفانی با آنچه در قرآن گفته می‌شود وجود دارد، کردم، می‌خواهم یک بار دیگر بر چیزهایی تأکید کنم که جلسهٔ قبل می‌توانستم بگویم. اگر کوچک‌ترین شکی برایتان وجود دارد در اینکه درخواست زکریا از خداوند فرزند است و واژهٔ «ولی» را مثلاً به این معنا به کار می‌برد که می‌خواهد ولایت اموال خودش را به او بدهد؛ یعنی کسی را می‌خواهد که ارث به او برسد، ارث آل یعقوب هم، چون به هر حال نمایندهٔ آل یعقوب است و اموالی و زمینی دارند و این‌ها به ارث برسد؛ اگر کوچک‌ترین شکی دارید که این دعای حضرت زکریا در جهت ارث رسیدن نبوت است و فرزند خواستن نیست، می‌خواهم به یک نشانهٔ لفظی اشاره کنم.

آنچه زکریا از خداوند می‌خواهد، عین عبارتی که زکریا می‌گوید، این است: «ببخش از طرف خودت به من یک ولی.» عین این عبارت‌ها را وقتی داستان ابراهیم را می‌خوانید ببینید. عین همین عبارت را خداوند می‌گوید: «و وهبنا له اسحاق و یعقوب». این همان اتفاقی است که زکریا، به دلیل مقام معنوی‌ای که دارد، همان‌طور که خدا حرف می‌زند همان واژه‌ها را به کار می‌برد. دربارهٔ دادن اسحاق و یعقوب به ابراهیم عیناً همان واژه به کار می‌رود، و دربارهٔ یعقوب و اسحاق باز همین «وهبنا» گفته می‌شود.

اگر فکر می‌کنید ماجرا این است که این «وهبنا له» یعنی به او فرزند دادیم، در کتاب موسی می‌گوید: «و وهبنا له من رحمتنا اخاه هارون نبیا»؛ دربارهٔ موسی، این‌ها جانشین‌ها هستند که با همان لفظ «وهبنا له من رحمتنا» آمده‌اند. دقت می‌کنید؟ این ولیّی که به این‌ها داده می‌شود از رحمت خداوند است؛ فقط «من لدنک» این‌جا شده «من رحمتنا». اصلاً موضوع بچه‌دار شدن نیست. اینکه این واژه‌ها عیناً همان واژه‌هایی است که زکریا به کار می‌برد، نشانهٔ این است که بخششی که خداوند این‌جا دربارهٔ جانشینان و کسی که در واقع میراث‌برِ نبی است انجام می‌دهد، دقیقاً همان چیزی است که زکریا می‌خواهد. این بحث را همچنان باز می‌گذارم و ممکن است باز هم به این موضوع اشاره کنم. فکر می‌کنم خواندن سورهٔ مریم به فهمیدن این استدلال مربوط می‌شود.

بگذارید سراغ بحث دیگری بروم که باز ممکن است حالت حاشیه‌ای داشته باشد، ولی فکر می‌کنم جای خوبی است که این موضوع را مطرح کنم: می‌خواهم مقایسه‌ای کنم میان چیزی که در سورهٔ نور گفتیم و سورهٔ مریم. چون انتهای سورهٔ مریم به چیز دیگری می‌پردازد، فکر کنم جای مناسب‌ترش همین الان است، بعد از آنچه جلسهٔ قبل گفتم. می‌خواهم شباهت خیلی خیلی واضحی میان محتوای سورهٔ نور و مریم بگویم: از یک جهت موضوع مشترکی در این دو سوره هست، با دو دیدگاه مختلف که هر دو مهم است؛ و در ادامه‌اش بحث‌هایی را که شاید لزوماً استناد به قرآن هم نباشد، به‌طور عمومی مطرح کنم.

شباهت سورهٔ مریم و سورهٔ نور در چیست؟ موضوع خانواده. سورهٔ نور را می‌شود گفت سراسر دربارهٔ خانواده است؛ چیزی که در سورهٔ نور می‌بینید، اهمیت فوق‌العاده زیاد دادن به خانواده و حریم قائل شدن برای آن است. تصاویری که در سورهٔ نور می‌بینید، خانه‌هایی است که کسی حق ندارد بی‌اجازه واردشان شود. احکامی آن‌جا وجود دارد که انگار دور محیط داخل خانه حصارهایی هست که کسی از بیرون حق ندارد وارد شود؛ دادگاه از جایی به بعد انگار اصلاً حق ندارد دخالت کند؛ خانواده حریمی برای خودش دارد. مثلاً حتی خویشاوندان حق ندارند همین‌طوری بیایند این‌جا غذا بخورند؛ آیهٔ طولانی و کمی عجیبی آن‌جا هست که می‌گوید چه کسانی می‌توانند بیایند و کجاها غذا بخورند. خانواده نسبت به جامعه استقلال دارد، استقلال اقتصادی دارد؛ حریمی وجود دارد؛ این‌جا چیزی تشکیل شده که نه به‌راحتی می‌شود واردش شد و نه به‌راحتی می‌شود از آن خارج شد.

در این حریم، حریم کوچک‌تری وجود دارد. همان‌طور که می‌توانید تصویر آدم‌هایی را مجسم کنید که پشت در خانه متوقف شده‌اند و اجازهٔ ورود ندارند، در این خانه هم اتاقی هست که حتی بچه‌های این خانه هم حق ندارند واردش شوند. واژه‌ای که مدام در سورهٔ نور می‌بینید به کار می‌رود «اذن» است: مدام باید اجازه گرفت، برای آمدن به خانه و برای رفتن به آن اتاق. داخل این حریم هم حریم خصوصی‌تری وجود دارد که حتی اعضای داخل این حریم هم نمی‌توانند آن‌جا بروند، مگر اینکه اذن داشته باشند.

این ویژگی سورهٔ نور است که یک بار این اصطلاح را برایش به کار بردم: مثل اینکه دستورالعمل ساختن آن مشکات است، آن چیزی که قرار است آن نور را در خودش منعکس کند. در آن مراحلی که چراغی هست و مثلاً روی بلندی قرار دارد، این لایه‌هایی که وجود دارد، همین لایه‌هایی است که با تشریح ساخته می‌شود، برای اینکه در آن اتاق وسطی انگار شعله‌ای روشن است و قرار است نوری بدهد، و این‌طور این نور محافظت می‌شود. تمثیل مرکزی سورهٔ نور به نوعی به همین ساختار تشریحی خانواده و استقلالش نسبت به جامعهٔ بیرون اشاره می‌کند. همان‌طور که برای روشن نگه داشتن یک شعله و نور دادنش باید آن را از عوامل خارجی محافظت کنید — همان‌طور که ما چراغ درست می‌کنیم و شیشه‌ای، چیزی، می‌گذاریم و شعله در آن روشن است — این احکام دقیقاً همین کار را برای خانواده و برای رابطهٔ مرد و زن که در خانواده شکل گرفته انجام می‌دهند.

خانواده در سوره نور و مریم

در سورهٔ مریم هم، از اول که سوره را می‌خوانید، به وضوح سخن از رابطهٔ پدر و فرزند، مادر و فرزند، و رابطهٔ ابراهیم با پدرش است؛ تا این‌جا که خوانده‌ایم، همه‌اش به نوعی دربارهٔ روابط خانوادگی است، منتها این روابط خانوادگی دربارهٔ انبیا نقل می‌شوند. ولی من مدام تأکید می‌کنم، و حالا که این‌قدر تأکید می‌کنم، یک استدلال متنی هم بیاورم، بی‌آنکه صرفاً از نظر معنوی بگویم واضح است که این‌طور است. همهٔ حرفم این است که وقتی داستان زکریا یا مریم و نوع دخالتشان در پدید آمدن فرزندان را می‌بینید، این‌ها کلی‌اند؛ یعنی رابطهٔ مادر و فرزند را به‌طور کلی می‌بینید؛ این‌طور نیست که تصور کنید این دو بخش اول هم صرفاً داستان انبیاست.

نمی‌توانید بگویید از اول سوره تا انتهای قسمتی که ذکر انبیا تمام می‌شود، ما داریم سلسلهٔ انبیا را مرور می‌کنیم. دو قسمت اول، که خیلی طولانی است — داستان تولد یحیی و داستان تولد عیسی — جدا از بحث‌هایی که در این سوره دربارهٔ نبوت و ارث و میراث انبیا هست، خودش به‌عنوان یک رابطهٔ انسانی، رابطهٔ پدر و فرزند و مادر و فرزند، اهمیت دارد. دلایل متنی‌اش این است که اولاً یک عالم آیه این‌جا دارید که ربطی به مسئلهٔ انبیا ندارد؛ آیه‌ای رابطهٔ خانوادگی این آدم را با پدر و مادر خودش بیان می‌کند، و خیلی چیزهای دیگر.

اشارهٔ خاصی که می‌خواستم بکنم این است: دقیقاً ببینید که بعد از اینکه داستان انبیا تمام می‌شود، مسئلهٔ مجازات‌هایی مطرح است که در انتظار کسانی است که پس از سلسلهٔ انبیا می‌آیند و آنچه را گفته شده رعایت نمی‌کنند — کفاری که بعداً ظاهر می‌شوند — و سرنوشتشان در روز قیامت؛ عین همان عبارت را آن‌جا می‌بینید. حضرت زکریا وقتی بشارت داده می‌شود، می‌گوید چطور ممکن است من بچه‌دار شوم، و جوابی به او داده می‌شود؛ عین همین عبارت گفته می‌شود وقتی آدم‌هایی که منکر قیامت‌اند سخن می‌گویند. اولین آیه‌هایی که وارد قیامت می‌شود این است که این‌ها می‌گویند: وقتی ما می‌میریم، به‌زودی دوباره زنده از قبر خودمان خارج می‌شویم؟

می‌خواهم بگویم موضوعِ پدید آمدن یحیی، خودِ مسئلهٔ تولد در داستان یحیی و تولد عیسی، موضوعیت دارد؛ این‌طور نیست که فقط چون انبیا هستند نقل می‌شود. دقت می‌کنید؟ بارها تأکید کرده‌ام که دو قسمت اول، دو داستان اول، داستان تولد انسان است به‌طور کلی، و اینکه پدر و مادر انگار چه نقشی در تولد فرزندان دارند: یک مرد با پسرش و یک مادر با پسرش. بنابراین این‌جا صرفاً روابط خانوادگی انبیا نیست؛ داریم دربارهٔ چیزی کلی در روابط خانوادگی بحث می‌کنیم.

این حرف را الان می‌زنم، چون جلسهٔ قبل خواستم توضیح بدهم چه ویژگی‌ای در داستان ابراهیم در این سوره هست که توضیح می‌دهد چطور شد که سلسلهٔ انبیا از ابراهیم به بعد قرار داده شد؛ ابراهیم چطور رسالت جهانی پیدا کرد و قرار شد از، به اصطلاح، ذریه‌اش افرادی پدید بیایند که رسالت جهانی را بر عهده بگیرند. این رسالت جهانی بود؛ تا پیش از این، انبیا در قوم‌های مختلف می‌آمدند، و بعد از ابراهیم هم آمدند، مثل حضرت لوط. لزوماً همهٔ پیغمبرها در آن جریانی نیستند که از حضرت ابراهیم شروع شد و در سلسلهٔ اسحاق تا حضرت عیسی ادامه پیدا کرد؛ همهٔ انبیا که این‌جا نیستند؛ انبیای دیگری هم هستند که برای قوم خودشان فعالیت می‌کنند.

چیزی که ناچار باید توضیح می‌دادم این بود که همهٔ انسان‌ها به دلایل تکوینی به خانواده و قوم خودشان وابستگی‌هایی دارند که نباید این وابستگی‌ها را قطع کنند؛ به‌راحتی نیست که انسانی انترناسیونال و جهانی شود. این را در سورهٔ مریم می‌بینید: حضرت ابراهیم در واقع به دلیل کارهای خوبی که می‌کند از طرف خانواده و قومش طرد می‌شود؛ بنابراین آن رشته‌ها از طرف آن‌ها قطع می‌شود و حضرت ابراهیم به این موقعیت می‌رسد که بتواند انسانی شود که در کرهٔ زمین این‌ور و آن‌ور می‌رود و دیگر کاری به قوم خودش ندارد.

بنابراین تفاوت دیدگاه سورهٔ مریم با دیدگاه سورهٔ نور این است که — این اصطلاح را دوست دارم به کار ببرم — روابطی که در سورهٔ مریم در خانواده می‌بینید روابط عمودی‌اند؛ روابط از بالا به پایین‌اند، میان پدر و فرزند، فرزند و پدر؛ در حالی که تأکید سورهٔ نور بر روابط افقی است، روابط میان زن و شوهر. در سورهٔ مریم روابط میان زن و شوهر را خیلی خیلی ضعیف‌تر می‌بینید و سوره کار چندانی به آن ندارد. زن و شوهرهایی در سورهٔ مریم هستند، ولی انگار اصلاً وجود ندارند. نقشی از زن حضرت ابراهیم و زن حضرت زکریا در این ماجرا نمی‌بینید؛ همه‌اش روابط عمودی است: روابط پدر و پسر، مادر و پسر، و باز در ابراهیم پدر و پسر. درست است که در سلسلهٔ انبیاست، و خود سلسلهٔ انبیا را هم از بالا به پایین مرور می‌کنید که چگونه به ارث می‌رسد.

بنابراین در روابط خانوادگی‌ای که ما خودمان در زندگی‌مان داریم، یک سری روابط افقی داریم، روابط میان زن و شوهر و خواهر و برادرها با یکدیگر، و یک سری روابط عمودی، یعنی روابط آدم‌ها با فرزندان و اجداد خودشان؛ و در سورهٔ مریم، ما آن نگاه را به خانواده داریم: چگونه از انسانی انسان دیگری متولد می‌شود؟ اصلاً تولد یعنی چه؟ نقش پدر و مادر چیست و چه ربطی به سلسلهٔ انبیا دارد؟ آنچه می‌خواهم بر آن تأکید کنم این است که به نظر من در سورهٔ مریم، چه در داستان یحیی، چه در داستان عیسی و چه در داستان ابراهیم، بر این نکته تأکید می‌شود که این روابط عمودی بی‌نهایت مهم است. نقض شدن این روابط — اینکه مثلاً حضرت عیسی از خانه بیرون می‌آید و دیگر در دوران رسالتش هیچ کاری به مادر خودش ندارد — مجوزی است که برای این داده شده است.

دفعهٔ قبل گفتم و میل دارم بر این تأکید کنم که این حس انترناسیونالی که الان، به اصطلاح، خیلی در دنیا وجود دارد — آدم‌ها خیلی زود احساس می‌کنند وظیفه‌ای برای جامعهٔ خودشان دارند و وظیفه‌ای برای بشریت بر عهده‌شان است، و خیلی راحت مثلاً خانواده‌شان را می‌گذارند و می‌روند دنبال رسالتی که برایش دارند — اصلاً این حرف‌ها نیست. هر انسانی که متولد می‌شود، قطعاً رشته‌های تکوینی بسیار محکمی او را به خانواده متصل می‌کند. همهٔ آدم‌ها ممکن است رسالت‌های اجتماعی و رسالت‌های جهانی داشته باشند، ولی سلسله‌مراتب وجود دارد؛ یعنی نمی‌توانید روابط خانوادگی خودتان را قربانی این کنید که مثلاً می‌خواهید یک کار جهانی انجام دهید. می‌خواهم بگویم مجوز لازم است.

دفعهٔ قبل دربارهٔ همهٔ انبیایی که به نوعی فرزند نبی نبودند ولی وارد آن سلسلهٔ رسالت شدند، سعی کردم شواهدی بیاورم که این‌ها همه به نوعی فاقد خانواده بودند یا بی‌آنکه مقصر باشند از خانوادهٔ خودشان طرد شده بودند. اگر کسی تعهدات خانوادگی و قومی داشته باشد و به جامعهٔ خودش متعهد باشد، به‌راحتی نمی‌تواند خودش را موجودی انترناسیونال حساب کند. می‌خواهم اصرار کنم که ویژگی‌ای که الان در جامعهٔ، به اصطلاح، مدرن ما وجود دارد این است که دقیقاً آن حریم‌ها، آن درهای بسته‌ای که افراد بیرون خانواده باید پشتش بایستند، به نوعی باز است؛ یعنی جامعه دست می‌کند در خانواده و بچه‌ها را بیرون می‌آورد و می‌برد؛ باید تعلیمات اجباری ببینند.

ما در دورانی زندگی می‌کنیم که جامعه بی‌نهایت قوی‌تر از خانواده است. فکر می‌کنم در طول تاریخ خانواده این‌قدر تضعیف نشده بود که الان در دنیا شده است. خانواده خیلی جاها دیگر به وجود نمی‌آید و شکل نمی‌گیرد؛ اگر هم به وجود بیاید، هیچ‌جور چفت و بستی ندارد؛ روابط خیلی ضعیف‌اند و درهای خانواده هم کاملاً به سمت جامعه باز است. خانواده به آن معنای قدیمی، که دو انسان بخواهند بروند و برای خودشان زندگی کنند، در جامعهٔ فعلی که در آن زندگی می‌کنیم اصلاً ممکن نیست. در واقع مسئله پیچیده شدن نظام‌های اجتماعی است. نمی‌خواهم بیایم و بگویم نظام سرمایه‌داری است که پوست مردم را می‌کند؛ ولی واقعیتش این است که ویژگی‌اش سرمایه‌داری نیست؛ سرمایه‌داری عامل این بوده است که نظام‌های اجتماعی از خانواده مدام پیچیده‌تر و مهم‌تر شوند.

ویژگی سرمایه‌داری این است که بازی خیلی هیجان‌انگیزی راه انداخته که خیلی خیلی رشد کرده است، و ۹۹ درصد جهان شده جهانِ بیرون از خانواده، بیرون از روابط انسانی. روابط اجتماعی در ساختارهای خاص اقتصادی خیلی خیلی جذاب شده‌اند و خانواده در مقابلش تضعیف شده است. الان چون در نظام سرمایه‌داری زندگی می‌کنیم، می‌توانم بگویم نظام سرمایه‌داری، ولی شاید فردا این نظام تغییراتی کند و پیچیده‌تر و بزرگ‌تر و هیولاوارتر شود. نظام اجتماعی‌ای که دست می‌کند و شما را در پنج‌سالگی از خانه‌تان بیرون می‌آورد و جایی می‌برد: تعلیمات اجباری؛ باید آماده شوید تا به بشریت خدمت کنید. یعنی بشر کلاً دارد نابود می‌شود برای اینکه بشریت پیشرفت کند.

کلاً فضایی الان در دنیا هست که شما را از پنج شش‌سالگی با گریه و زاری می‌برند. حالا خیلی‌ها مثلاً کمی آب‌نبات می‌دهند تا خیلی گریه و زاری نشود، ولی خودم شاهد صحنه‌های رقت‌باری از این دست بوده‌ام که بچه‌ای پنج شش‌ساله روز اول، هفتهٔ اول، تمام مدت گریه می‌کند و آمادگی جدا شدن از خانواده را ندارد. ولی کی به کی است؟ جامعه است که حکم می‌کند این آدم باید مثل سرباز برای جامعهٔ خودش و برای بشریت خدمت کند. مراحل رشد این روند را می‌توانید در یکی دو قرن اخیر خیلی خوب دیتکت کنید. اول این‌طور شد که هر انسانی باید در خدمت جامعهٔ خودش باشد؛ اول ناسیونالیسم پدید آمد. در دورانی چیزی به نام انترناسیونال هنوز وجود نداشت؛ دوره‌ای داریم که آدم‌ها به‌شدت تشویق می‌شوند که تو باید در خدمت ملت خودت باشی؛ خانواده چیست؟ خانواده‌ات را ول کن و بیا؛ مثلاً سربازگیری دارند می‌کنند، باید بیایی بجنگی و از ملت خودت دفاع کنی.

جهان زمانی، تا حدود خیلی قدیم که عقب بروید، از تعدادی خانواده تشکیل شده بود. ساختارهای کلی‌تر، مثلاً نظام‌های اجتماعی‌ای که پوشش بدهند، ضعیف بودند؛ همیشه مقداری وجود داشتند، ولی نظام تعلیمات عمومی وجود نداشت، نظام سربازگیری عمومی وجود نداشت. واقعاً یک خانواده می‌توانست فرار کند و برود جایی در جنگلی، کوهی، و کسی کاری به کارش نداشته باشد و برای خودشان ارتزاق کنند. الان شما را پیدا می‌کنند؛ کجا می‌خواهید بروید که اصلاً مال دولتی نباشد؟

در مرحلهٔ اول که خانواده تضعیف می‌شود، کم‌کم مثلاً شهر است که خودش را تحمیل می‌کند؛ بعد چیزی به نام ملت پدید می‌آید. اوایل قرن را که نگاه می‌کنید، ناسیونالیسم است: همه باید در خدمت ملت باشند؛ باید بروید درس بخوانید، باید بروید در جنگ شرکت کنید، باید این کار و آن کار را بکنید؛ آن چیزی که مقدس است ملت است، و خانواده‌ها باید رضایت بدهند که بچه‌هایشان در خدمت چیز کلی‌تری باشند. الان هم — و این‌جا دیگر به‌طور مشروعی می‌توانم از واژهٔ نظام سرمایه‌داری استفاده کنم — نظام سرمایه‌داری، پس از اینکه ارتباطات این‌قدر رشد کرده، به دوره‌ای رسیده که همه‌اش حرف از جامعهٔ جهانی است. ما این‌جا هم که هستیم، الان شما همه در خدمت بشریت هستید؛ یعنی کلاً مسئولیت‌های خانوادگی چیز مزاحمی است برای شما: بروید مثلاً در بهترین دانشگاه‌های دنیا درس بخوانید و به بشریت خدمت کنید.

این حس هست که جامعه‌ای انسانی وجود دارد و مدام به همهٔ ما تذکر داده می‌شود که مدیون جامعهٔ خودمان هستیم؛ از طرف نظام اجتماعی کمتر به شما تذکر داده می‌شود که در درجهٔ اول مدیون خانوادهٔ خودتان هستید و بعد مثلاً کمی حریم‌های نزدیک‌تر به خودتان. من اصلاً احساس دِین نسبت به آمریکایی‌ها نمی‌کنم؛ برعکس، فکر می‌کنم نوعی احساس طلبکاری هم نسبت به جامعهٔ جهانی دارم.

چیزی که می‌خواهم به آن اشاره کنم این است که دقیقاً به جایی رسیده‌ایم که به حرف‌هایی مربوط است که جلسهٔ قبل دربارهٔ داستان ابراهیم زدم: اینکه رسالت‌های خانوادگی وجود دارد؛ اینکه اصلاً کودک وقتی متولد می‌شود قرار است جاهای خالی‌ای را پر کند که بخشی از آن قطعاً مربوط به خانوادهٔ خودش است. نیازهایی در خانواده‌اش وجود دارد که این آدم باید به آن فکر کند و سعی کند رفعش کند؛ در قوم خودش و در جامعهٔ جهانی هم ممکن است نیازهایی باشد؛ این‌ها بخشی از چیزهایی است که قرار است رفع کند. ولی هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید من به خانواده‌ام کار ندارم، مگر اینکه مجوز پیدا کند.

مثلاً حضرت ابراهیم — حرفی را که دفعهٔ قبل زدم می‌خواهم تأکید کنم — دقیقاً رسالتی را که دربارهٔ خانوادهٔ خودش داشت انجام داد و بیرونش انداختند. رسالتش همین بود: باید به‌عنوان یک آدم به پدرش تذکر می‌داد که این شور دینی که تو داری منحرف شده است؛ داری بت می‌پرستی، باید خدا را بپرستی. هر کاری که کرد کاملاً در راستای رسالت خانوادگی‌اش بود، و برخوردی هم که با او شد تهدید به قتل و رسماً اخراج بود. بنابراین حضرت ابراهیم این‌طور آزاد شد که فقط به آن بخش از نیازهای جهانی بپردازد که هر انسانی می‌تواند در آن سهمی داشته باشد.

تأکیدم این است که این حرف که حریمی در خانواده وجود دارد و به‌راحتی نمی‌شود دست کرد در خانواده و کسی را بیرون آورد، همان چیزی است که در سورهٔ نور به نوعی جزو محتوای مرکزی است: خانواده حریم دارد و آدم‌ها نمی‌توانند راحت واردش شوند. فضای سورهٔ نور این است که خانواده‌ها تا حدی نسبت به جامعه استقلال داشته باشند؛ نه اینکه هر اتفاقی در خانواده افتاد به هیچ‌کس ربطی نداشته باشد؛ ولی واقعاً در سورهٔ نور نزدیک به این می‌شود که انگار در آنچه در حریم خانواده اتفاق می‌افتد، همان بهتر که دادگاه دخالت نکند. این‌طور نیست که بتوانید راحت به چیزی درون خانواده بُعد اجتماعی بدهید، مگر اینکه دلیلی وجود داشته باشد؛ مثلاً کودک‌آزاری بُعد اجتماعی دارد، یا خیلی چیزها در خانواده ممکن است انعکاس اجتماعی پیدا کنند و لازم شود که جامعه دخالت کند. فکر می‌کنم در احکام دینی، در آنچه در قرآن هست، دیفالت این است که خانواده کاملاً مستقل است، مگر اینکه دلایل کافی داشته باشید که به نوعی در آن دخالت کنید.

بنابراین الان فشار زیادی هست و خانواده‌ها مثل اجزای مکانیکی یک دستگاه بزرگ‌اند. سنت هر موجودی که متولد می‌شود این است که در خانه پشت قرآنی بنویسند؛ باید بروید بچه‌تان را ثبت کنید. علت اینکه نمی‌گویم نظام سرمایه‌داری این است که هر نظام اجتماعی به محض اینکه پیچیده می‌شود، به کنترل بیشتری نیاز پیدا می‌کند؛ این خطر وجود دارد. چیزی که در همان سورهٔ نور هم بر آن اصرار داشتم این بود که ما باید این خطر را بفهمیم. قرآن در واقع به نوعی، در حد جامعه‌ای که دست‌کم در آن زمان وجود داشت، مشخص می‌کند چه دخالت‌هایی را نمی‌شود کرد.

از جایی به بعد، چه در جامعهٔ خودمان در ایران و چه در جامعه‌های غربی، اصلاً این حریم‌ها رعایت نشده است؛ یعنی فکر نشده که اگر مثلاً این دادگاه خانواده در جزئیات زندگی مردم احکامی صادر کرده و دخالت می‌کند، این اصلاً خوب است یا بد، یا بهتر است خانواده را به حال خودش بگذاریم. شما با نیات خوب دارید استقلال خانواده را نقض می‌کنید. فرض کنید در جامعه‌ای حکمی داده شود که اصلاً پرده نباید باشد؛ ما باید ببینیم که شما بچه‌هایتان را کتک نزنید و با آن‌ها بدرفتاری نکنید. فکر کنید نیت‌هایمان هم خوب است، و بگویند همه‌جا همیشه، ۲۴ ساعته، دوربین نصب کنید تا همه‌چیز را ببینیم، چون می‌خواهیم اتفاق بدی نیفتد. هیچ اتفاقی بدتر از همین نیست که مدام بخواهید داخل یک خانواده را مانیتور کنید و مدام دست ببرید که تو آن‌ور برو، تو بیا این‌ور.

اینکه آدم‌ها استقلال داشته باشند و خانواده استقلال داشته باشد را در سورهٔ نور گفتم؛ فکر می‌کنم الان در سورهٔ مریم هم این فضا به نوعی وجود دارد. فکر کنم دیدگاه دینی این‌طور است: اول اصالت با فرد و خانواده است، بعد خویشان، بعد مثلاً جامعهٔ کوچک، یعنی قوم و شهری که اطراف است، و بعد اگر چیزهای بزرگ‌تری مثل کشور و کل جهان وجود دارد؛ وظایف آدم‌ها هم این‌طور تعریف می‌شود: وظیفهٔ قطعی‌تان نسبت به پدر و مادر است. مثلاً اگر ببینید کسی همهٔ استعدادهای خودش را معطل گذاشته، چون باید کار کند و خرج پدر و مادرش را که مریض و علیل‌اند دربیاورد، مطمئن باشید که از نظر دینی مجوز دارد. می‌توانست ریاضی‌دان شود، ولی مجبور شد از دوران کودکی برود کار کند؛ مطمئن باشید این آدم آن دنیا اجر می‌برد، و ممکن است فرضاً در نسلش چیزی از استعدادی که با مجوز کنارش گذاشته است باقی بماند.

ولی مطمئن باشید اگر کسی برای اینکه ریاضی‌دان شود خانوادهٔ خودش را ول کند و به آن توجه نکند، هم آن دنیا گرفتار است و هم، فکر می‌کنم، این‌جا مشکلاتی پیدا می‌کند. یعنی کلاً اولین چیزی که قطعی است این است که باید دِینتان را نسبت به نزدیک‌ترین آدم‌های خودتان، به اصطلاح، ادا کنید و بعد سراغ جامعه‌های بزرگ‌تر بروید. و دقیقاً فرهنگ و فضایی که الان در نظام فعلی دنیا وجود دارد برعکس است: به همهٔ ما به نوعی تلقین می‌کنند که انگار باید همه‌اش به بشریت فکر کنیم؛ چیزی موهوم. در واقع این بشریت همان نظام اقتصادی‌ای است که وجود دارد؛ بشریتی در کار نیست. در واقع مدام این‌طور است که نیازهایی در جامعه وجود دارد و مشاغلی معطل مانده‌اند و شما باید بروید این‌ها را پر کنید؛ این‌ها در اولویت‌اند، و فضیلت شمرده می‌شود اگر آدمی خانواده‌اش را ول کند ولی برود به بشریت خدمت کند.

نه الان بشریتی به آن صورت وجود دارد، نه کسی به بشریت خدمت می‌کند، و نه از شما چنین چیزی خواسته‌اند که پیش از توجه به خویشان و نزدیکان خودتان به جامعه‌تان توجه کنید. رسالت‌هایی را که دربارهٔ نزدیکان خودتان دارید بشناسید و سعی کنید تأثیری بگذارید. کاملاً این‌طور است که شما را به کارهایی دعوت می‌کنند که خودشان در جامعه می‌خواهند، و فکر می‌کنم این با فضایی که در قرآن می‌بینید تناقض دارد.

رسالت اصلی فردی‌تان، یعنی قسمت اصلی وجود فردی‌تان، از نظر دینی به ارتباط با خدا برمی‌گردد که تحت تأثیر هیچ چیز قرار نمی‌گیرد؛ و آن قسمت، مثلاً استعدادهای خاصی که دارید و می‌تواند در اختیار جامعه قرار بگیرد، در درجات بعد قرار می‌گیرد. نمی‌خواهم بگویم کلاً دیدگاهتان این باشد که باید به استعدادهای خودتان پشت کنید. آن رشته‌های خانوادگی در قرآن این‌قدر قوی‌اند: چقدر این را می‌بینید، چقدر توصیه دربارهٔ پدر و مادر؛ می‌خواهید انفاق کنید، می‌گوید به اقربا.

سورهٔ نسا را داریم که دقیقاً به نوعی می‌گوید ساختاری که وجود دارد چیست: مال و وقت و انرژی و هر چه را خدا به شما داده، به چه نسبتی باید صرف کنید. یعنی اصلاً احکام ارث را صرفاً این‌طور نگاه نکنید که حتماً باید بمیرید تا این احکام ارث اجرا شوند. خداوند چیزهایی در اختیار شما قرار داده؛ وقتی می‌میرید، خدا آن‌ها را تقسیم می‌کند. اگر واقعاً بندهٔ خدا باشید، موقعی که زنده هستید هم باید همین‌طور تقسیم کنید؛ یعنی مثلاً یک‌هشتم به مادر، به پدر و مادر، بیشترش به زن و بچهٔ خودتان، و همین‌طور به خواهر و برادر؛ درجه‌بندی وجود دارد: آدم‌های درجهٔ یک، آدم‌های درجهٔ دو. سورهٔ نساء ساختار خانوادگی‌ای را که در آن قرار دارید از نظر شدت و ضعف روابط به شما نشان می‌دهد: چقدر در برابر برادر و خواهرتان مسئولیت دارید، پدر و مادرتان چقدر، و بیش از هر چیز نسبت به زن و بچه‌تان مسئولیت دارید؛ واضح است. این خیلی مهم است.

شما نسبت به پدر و مادر مسئولیت دارید؛ مقدار وقت و انرژی و مالی که دارید، هر چه دارید، باید صرف خانوادهٔ خودتان کنید، در آن حریم صرف کنید، آن‌جایی که همهٔ درهایش را بسته‌اند؛ اصلش آن‌جاست. ولی حتماً باید مقداری هم به بیرون، به سمت بالا برود، کمی هم به سمت خارج برود. ساختاری از نظر دینی وجود دارد که با احکام ارث به نوعی توصیف می‌شود. سوره‌ای این‌طور داریم؛ و هر جا دستور پرستش خدا را دارید، چیزی هم دربارهٔ پدر و مادر می‌گویند. این‌ها چیزهایی است که در قرآن اهمیت فوق‌العاده دارد و بر ریاضی‌دان شدن اولویت دارد.

منتها نکتهٔ خیلی مهمی بگویم: بارها تأکید کرده‌ام که این حرف به هیچ وجه نه قابل گفتن است، نه قابل شنیدن و نه قابل تحمل کردن، که آدم باید رضایت پدر و مادرش را جلب کند و آدم باید حرف پدر و مادرش را گوش بدهد؛ همه‌اش مزخرف است. هیچ پدری به اندازهٔ پدر ابراهیم از بچه‌اش ناراضی نیست، و ابراهیم قهرمان قرآن است. پدرش می‌خواهد او را بکشد، می‌خواهد تکه‌پاره‌اش کند؛ این‌قدر ناراضی است. آبرویش را برده است: خودش رئیس معبد و بت‌تراش است و بچه‌اش آمده و بت‌هایش را شکسته؛ دیگر واقعاً آبرویی برای پدرش نگذاشته است.

احسان به والدین نه جلب رضایت

رنجی که پدر ابراهیم کشیده، هیچ پدری از پسرش نکشیده است، و از ته دل این حرف را می‌زند که من تو را سنگسار می‌کنم؛ برو، گم شو. دقیقاً نمی‌خواهد ریختش را ببیند. و ابراهیم قهرمان قرآن است و پاداش می‌گیرد؛ حق را جلوی پدرش گفت: این کار را نکن، آن کار را بکن. پدرش آدم منحرفی است. اینکه دلم بلرزد که کار درستی که دارم می‌کنم، پدر و مادرم خوششان می‌آید یا خوششان نمی‌آید، کاملاً چیزی انحرافی است. اگر رضایت هر موجودی غیر از خدا را بخواهید و نیت کنید که رضایتش را جلب کنید، هر کس باشد، قطعاً مشرکید. جلب رضایت نداریم؛ چه داریم؟ در قرآن احسان کردن داریم: باید به پدر و مادرتان توجه کنید، ادب را رعایت کنید و حرمتشان را نگه دارید.

یک بار این را گفته‌ام و باز دوست دارم بگویم: در احکام تورات، به نظر می‌آید که جزای توهین کردن به پدر و فحش دادن به پدر و مادر مرگ است. احکام تورات به نوعی تخفیف داده شده‌اند و ما به اسلام رسیده‌ایم. می‌خواهم بگویم مثل اینکه خداوند حق می‌بیند که اگر کسی به پدر و مادرش توهین کرد، این جرم آن‌قدر بزرگ است که بکشندش؛ حق حیات ندارد. حالا با تخفیف، مثلاً کمی به او وقت می‌دهیم که زندگی کند. همین آدمی که به پدر و مادر خودش توهین کرده، مدتی قاچاقی در دنیا زندگی می‌کند، به امید اینکه شاید پشیمان شود و کار خودش را درست کند؛ وگرنه کسی که به پدر و مادر خودش فحش بدهد یا هر جور اهانتی بکند، از نظر دینی جرمش در این حد است.

این‌ها هیچ ربطی به جلب رضایت ندارد. ابراهیم هیچ توهینی به پدرش نکرد؛ حرف راست را زد؛ حتی گفت بیا از من تبعیت کن؛ حقیقتی را گفت و خیلی هم سعی کرد حرفش را همه‌اش با واژهٔ «یا ابت» و با نهایت مهربانی و دلسوزی بزند. این گفت‌وگو ملاک خوبی است: می‌توانید جلوی پدر و مادرتان بایستید، ادب را رعایت کنید و حرمتشان را نگه دارید، ولی اگر قرار است حرف راستی بزنید، آن را بگویید، و خداوند خوشش می‌آید؛ حتی اگر خیلی ناراضی شوند و بخواهند شما را سنگسار کنند یا از خانه بیرونتان بیندازند؛ البته نه برای اینکه رسالتی جهانی پیدا کنید و ریاضی‌دان شوید.

چیزی که مهم است این است که اصلاً اهمیتی ندارد پدر و مادرتان در خودآگاهشان از شما چه می‌خواهند؛ یعنی شما می‌توانید نیازهای واقعی پدر و مادرتان را کشف کنید و سعی کنید رفعشان کنید، چه پدر و مادرتان بدانند این نیاز را دارند، چه ندانند، و چه خوششان بیاید. بعضی وقت‌ها زخمی جایی هست که برای اینکه درمان شود باید بروید دست بزنید؛ ممکن است کسی دادش به هوا برود و اولش هم به شما بد و بیراه بگوید، ولی شما وظیفه دارید این زخم را التیام بدهید. وظیفهٔ ما در برابر پدر و مادر این نیست که حرف‌هایی را که خودشان می‌زنند گوش بدهیم. روح پدر ابراهیم به این حرف‌هایی که ابراهیم می‌زند نیاز دارد. اگر پدر ابراهیم یک لحظه جنبه‌های انحرافی زندگی‌اش را کنار بگذارد و روحش بتواند حرف بزند، دقیقاً از ابراهیم می‌خواهد که بیا به من بگو چه کار کنم تا مثلاً از دست شیطان خلاص شوم.

نیازهای واقعی‌ای وجود دارد که انسان می‌تواند رفع کند؛ نیازهایی که ممکن است خود آدم‌ها تشخیص ندهند. حرفی که دفعهٔ قبل زدم این بود که کودک در یک خانواده بر اساس نیازها و جاهای خالی واقعی وجود دارد؛ نه اینکه پدر خودش خوشش می‌آید که بچه‌ای ریاضی‌دان داشته باشد و بچه‌اش ریاضی‌دان شود؛ نه، چیز عمیقی در آن حیطهٔ ناخودآگاه وجود دارد که به نوعی تجلی می‌کند؛ موجوداتی پدید می‌آیند که می‌توانند آن جاهای خالی را پر کنند. اکثریت قریب به اتفاق مردم نیازهای واقعی خودشان را تشخیص نمی‌دهند؛ گمراه‌اند و به هدایت نیاز دارند و این را تشخیص نمی‌دهند؛ فکر می‌کنند وضعشان خیلی هم خوب است. تنها نیازهایی که معمولاً تشخیص می‌دهند این است که اگر جیبشان خالی باشد، می‌فهمند که به پول احتیاج دارند، یا اگر گرسنه‌شان باشد؛ چیزهای خیلی ساده را می‌فهمند.

فرزندی که پدید آمده، اگر خودش را بشناسد و استعدادهای خودش را دریابد، شاید بتواند بفهمد نیازهای واقعی‌ای که آن‌جا وجود دارد چیست؛ به‌علاوه، مطالعه و دقت در اطراف خودش هم می‌تواند نشان بدهد که چه جاهای خالی‌ای را می‌تواند به‌خوبی پر کند. در هر موردی هم ممکن است آدمی که بیان خوبی ندارد وظیفه نداشته باشد که بخواهد پدر و مادر خودش را ارشاد کند؛ شاید کار را بدتر خراب کند. می‌دانید منظورم چیست؟ نیازهایی وجود دارد که فرزندان می‌توانند رفع کنند. معمولاً پدر و مادرهایی که فقیرند این نیاز را دارند و خودشان هم می‌دانند؛ بچه‌ها می‌توانند کمک کنند و رفعش کنند و همه‌چیز هم به خوبی و خوشی می‌گذرد؛ ولی ممکن است نیازهایی داشته باشند، نیازهای خیلی عمیقی، که نفهمند.

چیزی که می‌خواهم بگویم این است که حرف پدر و مادر گوش کردن ندارد؛ بلکه حرف‌های پدر و مادرها، حرف‌های انسان‌ها، لزوماً منطبق با حقیقت نیازهایشان نیست. انسان را می‌توانید این‌طور ارزیابی کنید: خواسته‌هایش چقدر با نیازهای واقعی‌اش انطباق دارد؟ آنچه به زبان می‌آورد همان چیزی است که واقعاً لازم است؟ همان چیزی را که لازم دارد تشخیص می‌دهد و به زبان می‌آورد یا نه؟ بنابراین این حرف‌ها را نداریم که موظفیم رضایت پدر و مادرمان را جلب کنیم و حرف‌هایشان را گوش بدهیم، چون اگر گوش ندهیم از ما ناراضی می‌شوند. به‌طور معمول ممکن است پدر و مادر نیازهای واقعی خودشان را به زبان بیاورند و شما موظفید آن‌ها را برطرف کنید؛ ولی جایی هم ممکن است این‌طور نباشد. دقت می‌کنید؟ معمولاً آدم وقتی حرفی می‌زند که تکلیفی می‌سازد، همه به نوعی راحت می‌پذیرند.

حالا می‌خواهم برعکس از آن استفاده کنم: اگر پدر و مادرت به تو می‌گویند به ما فکر نکن، برو مثلاً ریاضی‌دان شو، برو دنبال زندگی خودت، نباید این حرف را گوش کنی. این مجوز نمی‌شود که پدر و مادرم به من اجازه دادند، مهاجرت کردم، رفتم خارج از کشور و دیگر اصلاً نفهمیدم چه کشیدند و مرده‌اند یا زنده‌اند. اینکه پدر و مادر هر هفته زنگ بزنند و این حرف‌ها را بزنند — کما اینکه الان فرهنگ این‌طور است که پدر و مادر این حرف‌ها را می‌زنند — نباید این حرف‌ها را گوش بدهید. می‌خواهم بگویم این حرف به نفع شما نیست.

اگر پدر و مادرتان شما را آزاد اعلام کردند که بروید کاری بکنید، شما اگر احساس می‌کنید در قبال پدر و مادرتان وظیفه‌ای دارید و می‌توانید کمک کنید، باید کمک کنید؛ وظیفه‌تان این است. این‌طور نیست که ملاک این باشد که پدر و مادر به زبان گفته‌اند ما می‌خواهیم یا نمی‌خواهیم. دقت می‌کنید؟ اگر پدر و مادر به نوعی ابراز رضایت کردند که احتیاج به کمک داریم یا احتیاج نداریم، این مجوز نیست. جایی ممکن است اعلام نیاز کنند که این‌جا کمکی می‌خواهیم، ولی در جهتی باشد که شما تشخیص بدهید این کار نباید انجام شود؛ نباید گوش بدهید. جایی هم می‌گویند ما به کمک تو احتیاج نداریم؛ نباید به زور کمک کنید، ولی باید به نوعی در حالت استندبای قرار بگیرید، اطرافشان باشید و ببینید؛ این‌ها ممکن است روزی نیاز واقعی‌شان را خودشان بفهمند و من باید کمک کنم.

این استندبای بودن ممکن است در همسایگی‌شان باشد، کمی آن‌ورتر باشد، یا در کشوری خارجی؛ گوش‌به‌زنگ باشید و بدانید که اگر اتفاقی افتاد و فهمیدند چنین احتیاجی دارند، باید بلافاصله ظاهر شوید. به هر حال این‌طور نیست که به امر پدر و مادرتان این رشته‌های خانوادگی را پاره کنید و بروید دنبال کاری که از شما خواسته‌اند. الان فضا طوری است که فضیلت محسوب می‌شود که خانواده‌ها بگویند ما اصلاً از بچه‌هایمان هیچ نمی‌خواهیم؛ بروید دنبال سرنوشت خودتان. من واقعاً خانواده‌هایی دیده‌ام که فرزند یا فرزندانشان را خارج از کشور فرستاده‌اند؛ خانواده متلاشی شده و بدبخت شده‌اند، و همیشه هم به بچه‌هایشان می‌گویند اصلاً به ما فکر نکنید.

فکر می‌کنم آن بچه‌ها باید فکر کنند؛ خدا گفته فکر کنید. پدر و مادر می‌گویند به من فکر نکن؛ من باید فکر کنم؛ باید به این فکر باشم که چه کار خوبی می‌توانم برای پدر و مادر انجام بدهم. اگر حضور من صرفاً در همسایگی‌شان می‌تواند به آن‌ها آرامش بدهد، باید در همسایگی‌شان باشم. بنابراین همان‌طور که دربارهٔ قیدهایی که برای شما می‌گذارند و حق نیست، نباید گوش بدهید، قیدهایی هم که وجود دارد، اگر به زبان بگویند که وجود ندارد و من این قید را برایتان نمی‌گذارم، این‌ها را هم نباید گوش بدهید. باید چیزی واقعی را تشخیص بدهید و مطابق آنچه خدا می‌خواهد عمل کنید. اگر پدر و مادرتان جایی از شما کمک نمی‌خواهند، نمی‌توانید به زور کمک کنید، ولی باید همیشه آمادگی داشته باشید که اگر روزی فهمیدند به کمکتان احتیاج دارند، رشته‌ها را حفظ کرده باشید تا بتوانید کمک کنید. هر حرفی که من می‌زنم، به قول معروف، دولبه است: چیزهایی را حذف می‌کند و چیزهای دیگری را هم ایجاد می‌کند.

به‌عنوان آخرین چیزی که می‌خواهم به آن اشاره کنم، همین جملهٔ زکریا: ویژگی اولیای خدا این است که خواسته‌هایشان عین نیازهای واقعی است؛ همه‌چیزشان واقعی است و هیچ چیز انحرافی وجود ندارد. اگر زکریا به فرزندی احتیاج دارد که میراث یعقوب را تحویل بگیرد، این نیاز، نیازی واقعی است که آن‌جا وجود دارد؛ و حتی جمله‌ای که می‌گوید، عین جمله‌ای است که بعداً خداوند خودش دربارهٔ انبیای دیگری که برایشان وارثی قرار داده به کار می‌برد؛ حتی کلمه‌ها همان کلمه‌هاست. اولیای خدا چنین آدم‌هایی هستند؛ اگر پدر شما جزو اولیای خدا بود و به شما گفت کاری را بکن، معلوم است که این‌جا نیازی واقعی دارد و دقیقاً همان را بیان می‌کند؛ پس باید بکنید؛ و اگر گفت نکن، نباید بکنید.

ولی حرف‌های ۹۹ درصد مردم بیشترشان خیلی خیلی انحراف دارد؛ خواسته‌هایشان با نیازهای واقعی‌شان انحراف دارد، و تازه وقتی آن خواسته‌ها را به زبان می‌آورند، معمولاً درصدی نویز هم به آن تعلق می‌گیرد. یعنی از نیازی که وجود دارد تا اینکه به خواست تبدیل شود، و این خواست به کلام تبدیل شود، و شما چه بفهمید و بعد چه کار کنید، ممکن است اصلاً همه‌چیز برعکس شود. پدر ابراهیم دقیقاً از ابراهیم می‌خواهد کاری را بکند که نباید بکند: اصلاً بت‌پرست شود، انحراف پدر خودش را تأیید کند و اوضاع را بدتر کند؛ ابراهیم درست در جهت مخالف کار می‌کند.

آنچه می‌خواستم بگویم این بود که فکر کردم موقعیت خوبی است که به این ارتباط اشاره کنم: سورهٔ نور و سورهٔ مریم هر دو به نوعی به حرمت‌هایی که درون خانواده وجود دارد و به اهمیت پیوندهای درون خانواده اشاره دارند؛ آن‌جا بیشتر پیوندهایی که درون حریم خانواده میان زن و شوهر وجود دارد، یعنی، به اصطلاح، روابط افقی خانواده، و این‌جا روابط عمودی: رابطهٔ پدر با پسر، پسر با پدر و مانند این‌ها.

این حرف درست است: واقعاً آدم‌هایی هستند که در خانواده‌هایی بزرگ شده‌اند که به‌طور طبیعی خانواده را این‌طور تصور می‌کنند. اصلاً ممکن است بعضی از آن علمایی که این حرف را زده‌اند، به این دلیل زده باشند که در عمرشان پیش نیامده که پدر و مادرشان چیزی بگویند و صلاح نباشد؛ انگار مدلی که در ذهنشان از خانواده هست، مدل خیلی پاک و تمیزی است. اگر کمی بیایند و ببینند که چه خانواده‌هایی و چه پدر و مادرهایی چه چیزهایی از بچه‌هایشان می‌خواهند، فکر می‌کنم دیگر راحت این حرف را نمی‌زنند که حرف پدر و مادر مقدم است.

در قسمت تولد، انگار یک مرد و یک زن را جدا می‌بینید؛ منتها فکر می‌کنم تأکید بر این است که زن در واقع به قابلیت متولد کردن می‌رسد، چون به تعادل رسیده است؛ فکر کنم این را گفته‌ام. وقتی به موسی وحی می‌شود، اشاره می‌شود که در جانب غربی است؛ یعنی مثل اینکه نیمهٔ متعادل‌کنندهٔ خودش را دارد. فکر می‌کنم این دوگانگی شرقی و غربی مناسبت دارد. نمی‌دانم؛ فکر می‌کنم آن‌جا اشاره به شرقی بودن به دلیل حالت متکامل‌کننده و متعادل‌کننده‌ای است که رابطهٔ زن و مرد دارد، و این‌جا باز اشاره به این است که آن تعادل چطور در تولد تأثیر می‌گذارد؛ یعنی باز این‌جا نگاه به سمت عمودی است. منتها به تعادل رسیدن نقشی بازی می‌کند که این‌جا به آن اشاره شد.

یکی از حاضران: فرض شما بر این است که من تشخیص بدهم سلیقهٔ پدر و مادرم چیست؛ اگر آدمی باشم که خیلی می‌فهمم، درست است، ولی همهٔ آدم‌ها این‌طور نیستند.

چیزی که من می‌گویم خیلی روشن است: آنچه خداوند از ما می‌خواهد این است که به پدر و مادر خودمان احسان کنیم. آنچه از ما خواسته شده این است که احسان کنیم و اگر پدر و مادرم نیاز واقعی‌ای دارند، برطرفش کنیم. اینکه حالا شما تشخیص می‌دهید یا تشخیص نمی‌دهید یا غلط تشخیص می‌دهید، مشکل خودتان است. از من چه خواسته شده است؟ از من خواسته نشده که به خواسته‌هایی که پدر و مادرم اعلام می‌کنند، به اصطلاح، بهای صددرصد بدهم و بگویم این خواسته را که گفتند، دیگر موظفم این کار را انجام بدهم. ممکن است خواسته‌شان، مثل خواستهٔ پدر ابراهیم، صددرصد انحراف باشد. اگر آدمی باشید که تشخیص نمی‌دهید یا غلط تشخیص می‌دهید، مشکل خودتان است.

دستور، دستور درستی است و من حرفی دربارهٔ آن ندارم؛ می‌گویم این دستور که «به حرف پدر و مادرت گوش کن» دستور غلطی است. مثل این است که من قانونی را بیان می‌کنم و چون و چراهای شما در زمینهٔ نحوهٔ اجرای قانون است. گناه آن‌ها نیست؛ آن‌ها گناهی ندارند. مثل این است که بگویم: اگر می‌گویید قانون بهتری در ذهنتان است، مثلاً اینکه بهتر است هر چه پدر و مادر گفتند گوش بدهید، پس شما چه گناهی دارید که پدر و مادرتان چیز خیلی غلطی از شما خواسته‌اند و باید گوش بدهید؟ معلوم است که قانون باید این باشد که مطابق حق رفتار کنید. چه دربارهٔ پدر و مادرتان و چه در مسائل مربوط به خودتان و مسائل شخصی‌تان، همه‌جا، خلاصه تشخیص شماست که حائل می‌شود میان اینکه حق و باطل را تشخیص می‌دهید یا نمی‌دهید؛ از جمله در احسان کردن به پدر و مادر خودتان.

یک ملاک خوب برای تشخیص این است که مثلاً اگر خواسته‌ای دارند که از محدودهٔ شرع خارج می‌شود، واضح است که نباید این کار را بکنید؛ این دیگر به تشخیص شما نیست؛ این‌طور نیست که تشخیص کاملاً فردی باشد. اگر هر چیزی خلاف آنچه خداوند گفته از شما بخواهند، قطعاً نباید بکنید. حالا جاهایی هم هست که خواسته‌هایشان به هیچ چیز شرعیِ خیلی واضحی مربوط نمی‌شود، ولی شما تشخیص می‌دهید که این کار را الان نباید انجام بدهید، یا باید انجام بدهید در حالی که آن‌ها از شما نخواسته‌اند. هر کاری که در زندگی انجام می‌دهید وابسته به تشخیص‌های خودتان است؛ حتی همین که تشخیص بدهید باید به حرف‌های قرآن گوش بدهید یا گوش ندهید. این در مورد رابطه با پدر و مادر نیست؛ همیشه این مشکل هست؛ زندگی خودش سخت است.

دربارهٔ این اسماعیلی که این‌جا از او یاد می‌شود و آنچه در المیزان آمده: فکر می‌کنم قبلاً به این اشاره کرده‌ام و فکر می‌کنم با توضیح‌هایی که دادم واضح و مبرهن است که این همان حضرت اسماعیل است. الان خیلی وقت است و یادم نیست آن‌جا چه نوشته، ولی اگر دلایلش را یادتان هست بگویید. فکر کنم توجیه خیلی بدیهی‌ای برایش دارم؛ بدیهی است: اول ابراهیم و اسحاق و یعقوب، که میراث‌بر ابراهیم‌اند، بعد موسی که در این سلسله می‌آید؛ و اسماعیل — هنوز بحثم را ادامه نداده‌ام — نمونهٔ آدمی است که از میراث ابراهیم خارج شده است. پس ادریس هم آن ادریس نیست؟ اگر این استدلال ذره‌ای درست باشد، پس ادریس هم جزو اجداد نوح نیست، چون بعد از اسماعیل آمده و حتماً باید آدمی بعد از موسی و بعد از آن اسماعیلی باشد که بعداً از او یاد شده. نمی‌دانم این چه استدلالی است که باید به ترتیب زمانی بزنم.

اسماعیل و رسالت خانوادگی

دلیل واضح دیگر: مثلاً در سورهٔ انبیا هم، اگر اشتباه نکنم، یا در سورهٔ انعام نگاه کنید؛ ترتیب ذکر کردن خوشه‌خوشه است: چند دسته از انبیا را بدون ترتیب زمانی ذکر می‌کند. پس آن‌جا هم هر کس اسمش از نظر زمانی بعد آمده، مثلاً یوسف که بعد از موسی آمده، این یوسف آن یوسف نیست؟ نه؛ نمی‌شود استدلال کرد که حتماً باید ترتیب زمانی رعایت شود. پس فعلاً این استدلال هیچ است؛ نه به‌تنهایی و نه با چیز دیگر. اگر استدلال دیگری این‌جا هست، دوست دارم گفته شود.

ولی موضوع این است که حضرت اسماعیل، به تعبیر من، که لزوماً شاید درست نباشد، بعد از ماجرای ذبیح شدنش دیگر رسالت جانشینی ابراهیم را ندارد، و در قرآن تأکید می‌شود که رسالتش محدود شده است؛ یعنی رسالت دارد و در حد خانوادهٔ خودش رسالتش را انجام می‌دهد. در بیابانی با خانوادهٔ خودش تنها مانده و آن‌جا مثل آدمی است که نیروهای ذخیره‌ای تربیت می‌کند؛ از جریان اصلی رسالت خارج شده و این را پذیرفته است. علت اینکه از صادق‌الوعد بودنش سخن گفته می‌شود این است که به همان وعده‌ای که به پدرش داد وفا کرد؛ تا آخرین لحظه صبر کرد و اجازه داد پدرش حکم را اجرا کند. فکر می‌کنم همهٔ قرائن نشان می‌دهد که این اسماعیل همان اسماعیل است. اگر این اسماعیلی باشد که ما نمی‌شناسیم، از صادق بودنش چه می‌فهمیم؟ اینکه یک اسماعیلی هست که آدم خوبی بود؟

بگذارید سؤالی بکنم: فرض کنید این اسماعیل آن اسماعیل نیست؛ حالا مشکل بزرگ‌تری پیش می‌آید. داستان حضرت ابراهیم ذکر شده و گفته شده اسحاق و یعقوب؛ اسماعیلش چه شد؟ یعنی اصلاً اسماعیل وجود ندارد؟ اگر خداوند دارد از نسل ابراهیم یاد می‌کند، اصلاً چرا اسم اسماعیل در فهرست فرزندان نیامده؟ یعقوب نوهٔ ابراهیم است، ولی کنار اسحاق آمده: «و وهبنا له اسحاق و یعقوب»؛ اسماعیل را چرا این‌جا نگفته است؟ یعنی اگر این اسماعیل، اسماعیلِ ابراهیم نباشد، مشکل بزرگ‌تری پیش می‌آید: اینکه اسمش اصلاً از وابستگان ابراهیم حذف شده است. فکر کنم این مشکل خیلی بزرگ‌تر است از اینکه خداوند آدمی مشابه را، که اصلاً نمی‌دانیم کیست، بیان کرده باشد. به نظر من این‌قدر بدیهی است که این‌جا داریم از اسماعیل خودمان صحبت می‌کنیم؛ و تمام.

باور کنید فکر می‌کنم ماجرا همین است که آیه چیز خیلی مهمی دربارهٔ اسماعیل می‌گوید: رسالتش در واقع به اهل خودش محدود شد، و به نظر می‌آید این کار را با ارادهٔ خودش انجام داده است؛ و وارثان اسحاق و یعقوب بودند. خیلی از حرف‌هایی که می‌زنم برای خودم جای این را دارد که شاید اشتباه کنم؛ ولی این واقعاً از آن موارد نیست و برای من هیچ شکی نیست: این اسماعیل، حضرت اسماعیل است. و این خیلی مهم است؛ در ادامهٔ همان یاد کردن سلسلهٔ انبیا مهم است که بگویید این اسماعیل همان اسماعیل است تا معنای این سلسلهٔ انبیا درست دربیاید؛ تأخیر افتادنش هم واضح است که چرا تأخیر افتاده. فکر می‌کنم همه‌چیزش بدیهی است.

دربارهٔ آن استدلال که به دلیل تأخیر زمانی این اسماعیل نمی‌تواند اسماعیل باشد، با همان اصطلاحی که یک بار به کار بردم: این‌جا از DfS استفاده می‌شود؛ این هم نوعی رفتن در درخت است. شاخه‌ای را تا آخر می‌روید، برمی‌گردید و شاخهٔ دیگری را نگاه می‌کنید، و بعد برمی‌گردید به ادریس که بالاتر از همهٔ این‌ها بوده؛ هیچ اشکالی پیش نمی‌آید. این‌طور نیست که از یک نفر شروع کنم و مدام لول‌های بعدی را بگویم، و اگر مشکلی پیش آمد استدلال کنم که هر آدمی که بعد می‌آید حتماً از نظر زمانی بعد است. مخصوصاً دربارهٔ آن استدلال، به نظرم نکتهٔ واضح این است که ادریس بعد از اسماعیل آمده؛ ادریس که دیگر همان ادریس است.

این ادریس همان ادریسی است که در تورات هم به او اشاره می‌شود که به آسمان رفت؛ آن‌جا اسمش اخنوق یا ایناک است. ادریس آدمی است که در همهٔ اقوام جهان اسمی دارد: هرمس در یونان، اخنوق در تورات به زبان عبری، و ایناک هم به او می‌گویند؛ و فکر می‌کنم همهٔ این‌ها همان کسی است که ما به او ادریس می‌گوییم.