جلسه با پاسخ به پرسشی دربارهٔ آداب تلاوت قرآن و فرق آن با تدبر آغاز میشود. سپس برای سومین جلسه از استدلالی میگوید که به نظر او سورهٔ مریم در اختیار شیعه میگذارد: ادریس و مسیح، شأن تکوینی انبیا، ابراهیم و ملائکهٔ قوم لوط و دعای زکریا. بخش بعدی دربارهٔ خانواده است: شباهت و تفاوت سورهٔ مریم و سورهٔ نور، جایگاه خانواده در جهان امروز و معنای احسان به پدر و مادر. در پایان به پرسشی دربارهٔ اسماعیل و ادریس در سوره میرسد.
تلاوت، تدبر و خلاصهٔ سوره
به پرسشی پاسخ میدهد که هنگام خواندن قرآن باید رو به قبله بود یا میشود آن را مثل کتابی معمولی، مثلاً در رختخواب، خواند. به گفتهٔ او رعایت آداب ممکن است باعث شود آدم کمتر قرآن بخواند، و فکرکردن دربارهٔ محتوای سوره یا مراجعه به المیزان کار دیگری است که تلاوت نمیشود. تلاوت را چنین میفهمد که خداوند انگار نامهای برای بشر فرستاده و خواسته آن را بخوانیم، و چون عبادت است آداب دارد؛ ولی تدبر، مثل حل مسئلهای ریاضی، میتواند در شرایط عادیتری انجام شود.
توصیه میکند جریان مستمر تلاوت از ابتدا تا انتها حفظ شود و به خاطر تدبر در جایی خاص کنار گذاشته نشود. میگوید یک ماه رمضان، حدود ۱۵ سال پیش، در سورهٔ بقره گیر کرد و هر روز از اول شروع میکرد و قرآن را ختم نکرد؛ فکر میکند اشتباه کرد و میتوانست روزی یکی دو ساعت این کار را بکند و برنامهٔ متعارف خواندن را هم نگه دارد.
از نظر او مواجهه با قرآن نباید صرفاً مطالعاتی شود، ولی اگر کسی نمیتواند با رعایت آداب دربارهٔ موضوعی در قرآن تحقیق کند، این مانع نشود. در تدبر آزادی عمل بیشتری میشود قائل شد. خودش برای سورهای که میخواهد جدی بررسی کند، خلاصهٔ محتوایش را، حتی سورهٔ بقره را، در یک صفحه مینویسد؛ چون ورقزدن سوره وقت میگیرد و شاید تمرکز را از بین ببرد، و خلاصه کمک میکند اول و آخر سوره یکجا باشد.
با این حال تأکید میکند که کارهایی مثل این به نظر او از اصل ماجرا، یعنی ارتباط با قرآن، دور است. شمردن واژهها، مثلاً اینکه «یوم» ۳۶۵ بار آمده، فعالیتی منفی نیست، ولی اگر تمام فکر و ذکر کسی هنگام قرآن خواندن این شود، در ارتباط با قرآن مشکل پیدا میکند؛ فکرکردن به ارتباط قطعهها خیلی بهتر است، ولی گاهی باید ذهن را آزاد گذاشت تا خود قرآن اثر بگذارد. او میگوید ۹۰ درصد اوقات تحت تأثیر یک آیه یا چند آیه قرار گرفته، نه محتوای کلی سوره، و ۹۰ درصد آنچه دربارهٔ قرآن میشود گفت در این کلاسها نمیگوید؛ کار خودش را به این تشبیه میکند که دارد اینجا واژه میشمارد.
ادریس، مسیح و ایراد کپیکردن
سومین جلسه است که از استدلالی میگوید که سورهٔ مریم به نظر او در اختیار شیعه میگذارد: مسائل فرقهای در این سوره طبیعی مطرح شدهاند و به اختلاف شیعه و سنی در تلقی از نبوت و ولایت و اینکه آیا سلسله پیدا میکند یا نه برمیگردند. اشارهٔ او به آیهای بود که در انتهای ذکر سلسلهٔ انبیا میگوید ادریس به آسمان رفت. دربارهٔ مسیح و ادریس به صراحت چیزی شبیه غیبت آمده؛ نمردند و به نوعی پنهان شدند، و او میگوید نمیخواهد از این عبارتها تعبیر خاصی بکند.
ایرادی را از طرف مقابل مطرح میکند: شاید کسی بگوید شیعیان قرآن را خواندهاند و از رویش سلسلهای ساختهاند و آنچه مطابقت به نظر میرسد شبیهسازی است. پاسخ اول او این است که چنین حرفی را مثل تئوری توطئه همیشه میشود زد؛ و حتی اگر فرض کنیم شواهد را اول پیدا کردهاند، جواب این است که تئوری بهتری بگو.
پاسخ دوم اینکه در تاریخ شیعه ندیده که به شباهت خودشان با سلسلهٔ انبیا استناد شده باشد، و بعید میداند آگاهانه از روی قرآن سلسلهای ساخته باشند. پاسخ سوم اینکه این نوع استدلال که رسالت به ارث میرسد در لابهلای داستانها آمده و باید به لایهای پنهانتر رفت؛ پس دستکم اهل سنت باید اعتراف کنند شیعیان قرآن را بهتر میخواندند. به نظر میآید این ایده که آنها واقعیتاند و با قرآن تطبیق میکنند بهتر جواب میدهد.
او معمولاً دوست ندارد دربارهٔ چیزهای مورد اختلاف صحبت کند، ولی فکر میکند فضای سورهٔ مریم آدم را به فکرکردن دربارهٔ ارثی بودن نبوت میکشاند. به گفتهٔ او نکتهٔ اصلی اختلاف عمیق نگاه شیعه و اهل سنت به نبوت و ولایت است؛ در حالت شدیدش، یعنی وهابیت، پیغمبران را انسانهایی میبینند که انگار تصادفی انتخاب شدهاند و ویژگی خاصی ندارند، و شیعه اوج دیدگاه مقابل است که آنها را افرادی ویژه میداند؛ ایدهای مثل اینکه نخستین مخلوق پیامبر است، که مشابهش را در مسیحیت هم میبینید.
شأن تکوینی انبیا و ارث زکریا
او میگوید استنادی را میآورد که از خودش نیست و بعضی از شیعیان کردهاند: انبیا و اولیا بهغیر از شریعت نقشی در عالم تکوین دارند. مثلاً آیهای که میگوید خدا بعضی پیامبران را فضیلت داد و دربارهٔ مسیح «و ایدناه بروح القدس» میگوید؛ تصورش این است که مسیحیها به نوعی درست میگویند که پس از ظهور مسیح اتفاقی در کرهٔ زمین افتاد. شیعه میگوید اگر هر سال در شب قدر ملائکه و روح نازل میشوند، این نزول معنوی است و باید قلب یکی از اولیای خدا محل نزول باشد.
عرفا هم میگویند زمین از اوتاد خالی نمیشود و اگر در دورانی کسی نباشد که بازتابدهندهٔ صفات الهی و خلیفهٔ خدا باشد، ارادهٔ خدا برای وجود خلیفه قطع میشود. او میگوید اینها را در حاشیه میگوید و اصرار ندارد همه درست باشد، و دربارهٔ آنها حاضر به بحث نیست؛ ولی از استنادی که میخواهد بیاورد، دربارهٔ قوم لوط، دفاع میکند.
زکریا نگران است که پس از او ارث آل یعقوب به کجا میرسد؛ به گفتهٔ او این صرفاً کتاب تورات نیست و مسئله شریعت نیست. عرفا و شیعه محدود کردن نقش انبیا به تشریع و محافظت از کتاب را غلط میدانند؛ او به فتوحات مکیهٔ ابنعربی ارجاع میدهد، که اهل سنت است و از ساختاری معنوی میگوید که در آن همیشه تعداد معینی از انسانها هستند، مثل خضر که کسی هم او را نمیشناسد. از حرفهای ابنعربی دفاع نمیکند، و میگوید تأکید خاص شیعه این است که روالی برای ارث رسیدن نبوت و ولایت وجود دارد.
اگر کسی شک دارد که دعای زکریا برای ارث نبوت است و صرف فرزند خواستن نیست، به نشانهای لفظی اشاره میکند: زکریا میگوید «ببخش از طرف خودت به من یک ولی»، و عین همین واژه، «و وهبنا له اسحاق و یعقوب»، دربارهٔ ابراهیم آمده است. دربارهٔ موسی هم «و وهبنا له من رحمتنا اخاه هارون نبیا» آمده؛ به گفتهٔ او اینها جانشینها هستند و موضوع بچهدارشدن نیست، و این بحث را باز میگذارد.
ابراهیم و ملائکهٔ قوم لوط
او به داستان قوم لوط اشاره میکند: ملائکه پیش از رفتن نزد قوم لوط نزد ابراهیم میروند و میگویند برای عذاب قوم لوط فرستاده شدهاند، و ابراهیم با آنها مجادله میکند. به گفتهٔ او استناد شیعه معمولاً این است که ابراهیم خلیفهٔ خدا در زمین است، مثل کارگزارانی که باید اول نزد فرماندار آنجا بروند؛ لوط در آن زمان پیامبر اصلی عالم نیست، ولی در زمان نوح ملائکه نزد کس دیگری نمیروند. این استدلال را شیعیان و عرفا میکنند و عرفای اهل سنت هم به شأن تکوینی انبیا قائلاند.
برای خود او این استدلال کموبیش قانعکننده است: آمدن ملائکه نزد ابراهیم پیش از قوم لوط به نوعی توجیه خوبی دارد، یعنی ابراهیم در رتبهای بالاتر از لوط است و حق مجادله دارد؛ این به نوعی ممکن است حق وتو باشد، نه وتوی حکم خدا. این برای قوم نوح نمیافتد چون خود نوح درخواست نابودی کرده؛ و او آن را نمونهٔ خوبی از شأن تکوینی انبیا میداند.
از ابراهیم با صفت «حلیم» یاد میشود؛ به گفتهٔ او مجادلهٔ ابراهیم کار بدی نیست و بعد از رفع ترس و دلهره رخ میدهد. در این مورد عذاب غیر مردود است و از آن میفهمد که عذابهای مردود هم هست و ابراهیم میتواند در مواردی باعث رد شدن عذاب شود. یکی از حاضران میپرسد چرا این را همان تقاضای بخشش ابراهیم ندانیم؛ او پاسخ میدهد پرسش این است که ملائکه چرا اول نزد ابراهیم آمدند، و ابراهیم در هر حال میتوانست تقاضای بخشش کند.
تنها چیزی که به نظرش میآید این است که این جزو اختیارات ابراهیم و ساختار عالم است؛ معنای خلافت از نظر عرفا و شیعه فرمانروایی همراه با اختیاراتی است که حتی ملائکه را هم بتواند تحت تأثیر قرار دهد. ملائکهٔ عذاب به شکل ناشناس انسان ظاهر شدند و ابراهیم از هولانگیزی آنها فهمید اتفاق خوبی نمیافتد. به گفتهٔ او چنین نکتههایی در قرآن آشکار نیست، چون اکثریت مردم شاید توان درک آنها را نداشته باشند، و قرآن بطن دارد؛ و آماده است اگر کسی توجیه بهتری دارد بشنود.
خانواده در سورهٔ نور و مریم
شباهت دو سوره در موضوع خانواده است. به گفتهٔ او سورهٔ نور سراسر دربارهٔ خانواده است: حریم آن، خانههایی که کسی بیاجازه واردشان نمیشود، اتاقی که حتی بچهها بدون اذن نمیتوانند واردش شوند، و استقلال خانواده نسبت به جامعه. تمثیل مرکزی نور را به همین ساختار مرتبط میداند: همانطور که برای روشن نگه داشتن شعله آن را از عوامل خارجی حفظ میکنند، این احکام برای خانواده و رابطهٔ زن و مرد همین کار را میکنند.
در سورهٔ مریم از اول سخن از رابطهٔ پدر و فرزند، مادر و فرزند و ابراهیم با پدرش است. به گفتهٔ او نمیشود دو قسمت اول، تولد یحیی و عیسی، را صرفاً مرور سلسلهٔ انبیا دانست؛ جدا از بحث نبوت و ارث، بهعنوان رابطهٔ انسانی اهمیت دارند و دربارهٔ تولد انسان بهطور کلیاند، و آیههای زیادی هست که ربطی به مسئلهٔ انبیا ندارد.
او میگوید همهٔ انسانها به دلایل تکوینی به خانواده و قوم وابستهاند و بهراحتی انترناسیونال نمیشوند؛ ابراهیم به خاطر کارهای خوبش از خانواده طرد شد و آن رشتهها از طرف آنها قطع شد. تفاوت دو سوره این است که روابط خانوادگی در مریم عمودی است، میان پدر و فرزند، و در نور افقی، میان زن و شوهر؛ زن و شوهر در مریم تقریباً وجود ندارند. به نظر او مریم بر اهمیت بینهایت روابط عمودی تأکید میکند و نقض آن، مثل رفتن عیسی از خانه، مجوز لازم دارد.
خانواده و جامعه در دنیای امروز
او تأکید میکند که حس انترناسیونالی امروز، یعنی رها کردن خانواده برای رسالتی جهانی، درست نیست: هر انسانی با رشتههای تکوینی محکم به خانواده متصل است و برای رسالت جهانی مجوز لازم است. به گفتهٔ او جامعه امروز بینهایت قویتر از خانواده است و فکر میکند در تاریخ خانواده اینقدر تضعیف نشده بود. سرمایهداری را عامل پیچیدهتر شدن نظامهای اجتماعی میداند و از تعلیمات اجباری مثال میزند که کودک پنج ششساله را از خانه میبرد؛ و مراحل را چنین میبیند: ابتدا ناسیونالیسم، سپس ملت، و اکنون جامعهٔ جهانی.
از نظر او محتوای مرکزی سورهٔ نور این است که خانواده حریم دارد؛ پیشفرض در احکام دینی استقلال خانواده است، مگر دلیل کافی باشد، مثلاً کودکآزاری. میگوید هر نظام اجتماعی با پیچیدهشدن به کنترل بیشتر نیاز پیدا میکند و این خطر است که باید بفهمیم؛ و با نیات خوب، مثلاً نصب دوربین ۲۴ ساعته در خانه، استقلال خانواده نقض میشود.
به نظر او دیدگاه دینی چنین است: اول اصالت با فرد و خانواده، بعد خویشان، بعد جامعهٔ کوچک و بعد کشور و جهان. کسی که استعدادهای خودش را معطل گذاشته تا خرج پدر و مادر بیمار را دربیاورد، از نظر دینی مجوز دارد؛ ولی اگر برای اینکه ریاضیدان شود خانواده را ول کند، آن دنیا گرفتار است و فکر میکند اینجا هم مشکلاتی پیدا میکند. فرهنگ فعلی برعکس است؛ بشریتی که از ما میخواهند به آن خدمت کنیم به گفتهٔ او همان نظام اقتصادی موجود است. قرآن پر از توصیه دربارهٔ پدر و مادر و اقربا است، و سورهٔ نساء با احکام ارث ساختار مسئولیت را نشان میدهد.
احسان به والدین و نیاز واقعی
او میگوید این حرف که باید رضایت پدر و مادر را جلب کرد و حرفشان را گوش داد، به تعبیر او نه قابل گفتن است و نه قابل شنیدن؛ هیچ پدری به اندازهٔ پدر ابراهیم از بچهاش ناراضی نیست و ابراهیم قهرمان قرآن است. اگر رضایت هر موجودی غیر از خدا را نیت کنید قطعاً مشرکید؛ در قرآن جلب رضایت نیست، احسان است: توجه، ادب و نگه داشتن حرمت. ابراهیم توهین نکرد و با «یا ابت» و مهربانی حقیقت را گفت.
به گفتهٔ او وظیفه برطرف کردن نیازهای واقعی پدر و مادر است، چه خودشان بدانند چه ندانند، و حرف پدر و مادر لزوماً با حقیقت نیازشان منطبق نیست. اکثریت قریب به اتفاق مردم نیازهای واقعی خودشان را تشخیص نمیدهند. به گفتهٔ او روح پدر ابراهیم هم به حرفهای ابراهیم نیاز داشت، هرچند خواستهاش برعکس بود.
اگر پدر و مادر بگویند به ما فکر نکن، این هم مجوز نمیشود؛ باید گوشبهزنگ بود، مثلاً در همسایگیشان، تا اگر روزی نیاز واقعیشان را فهمیدند بشود کمک کرد. به زور نمیشود کمک کرد، ولی رشتهها باید حفظ شود. میگوید هر حرفی که میزند دولبه است: چیزهایی را حذف میکند و چیزهای دیگری ایجاد میکند.
به گفتهٔ او ویژگی اولیای خدا این است که خواستههایشان عین نیازهای واقعی است، ولی خواستهٔ ۹۹ درصد مردم با نیازشان انحراف دارد و در بیان هم نویز میگیرد. یکی از حاضران میگوید این فرض بر تشخیص خود فرد استوار است و همه نمیفهمند؛ او پاسخ میدهد از ما خواستهاند احسان کنیم و نیاز واقعی را برطرف کنیم، و اگر کسی غلط تشخیص دهد مشکل خودش است. دستور «به حرف پدر و مادرت گوش کن» به نظر او دستور غلطی است؛ ملاک مطابقت با حق است.
اسماعیل و ادریس در سوره
دربارهٔ اسماعیلی که در سوره از او یاد میشود، میگوید با توضیحهایی که داده واضح است که همان حضرت اسماعیل است: بعد از ابراهیم و اسحاق و یعقوب و موسی، اسماعیل نمونهٔ کسی است که از میراث ابراهیم خارج شده. اشکال میشود که ادریس بعد از اسماعیل میآید و پس نمیتواند از اجداد نوح باشد؛ او میگوید ترتیب ذکر انبیا در قرآن خوشهخوشه و بدون ترتیب زمانی است. به تعبیر او، که لزوماً شاید درست نباشد، اسماعیل پس از ماجرای ذبح رسالت جانشینی ابراهیم را ندارد و رسالتش به خانوادهٔ خودش محدود میشود.
اگر این اسماعیل آن اسماعیل نباشد، مشکل بزرگتری پیش میآید، چون نام اسماعیل از فهرست فرزندان ابراهیم حذف شده؛ برای او شکی نیست که حضرت اسماعیل است. ادریس را هم همان ادریسی میداند که در تورات اخنوق یا ایناک نامیده میشود، و فکر میکند در یونان هرمس هم همان است.
→ متنِ کاملِ این جلسه