سخنران میگوید در جلسههای گذشته چند موضوع تا حدودی پراکنده و موازی هم مطرح شده و در این جلسه میکوشد چند شاخهٔ بازمانده را تا حد زیادی ببندد. یکی از آنها آمدن فرشتهها پیش ابراهیم است، دیگری مسائل رابطه با خانواده، و سومی آنچه یهودیان و مسیحیان دربارهٔ داستان ابراهیم و فرزندانش میگویند؛ از خود سوره هم مطالبی مانده است. او از بحث عذاب قوم لوط شروع میکند که به بحثهای فرقهای چند جلسهٔ پیش گره خورده بود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
فکر میکنم در جلسات گذشته چند موضوعِ تا حدودی پراکنده به موازات هم مطرح شده است.
جمعبندی شاخههای باز
جلسهٔ قبل میخواستم دربارهٔ یکی دو تا از این موضوعها صحبت کنم، کارشان را تمام کنیم و بحثهای خودمان را ادامه دهیم، که نشد. در این جلسه سعی میکنم این کار را انجام دهم؛ یعنی چند شاخهای را که باز مانده تا حدود زیادی ببندیم. یکی از شاخههای باز بحث دربارهٔ آمدن فرشتهها پیش حضرت ابراهیم است؛ قرار شد جلسهٔ قبل دربارهٔ آن بحث کنیم، ولی عملاً امکانش نبود.
دستکم یکی دو نفر پرسش داشتند و چون وقت نبود، قرار شد در این جلسه به آن بپردازیم. شاخهٔ دیگر مسائلی مربوط به رابطه با خانواده است که به نظر من مهماند؛ در این سوره تقریباً در هر داستانی که وارد میشوید، رابطه با پدر و مادر بهویژه به نحوی مطرح است. همچنین جلسهٔ قبل دربارهٔ دیدگاههایی که یهودیان و مسیحیان نسبت به داستان ابراهیم و فرزندانش دارند و آنچه در تورات آمده، چیزهایی گفتم.
فکر میکنم اینها کمی جای بحث دارد. به اضافهٔ اینها، از خود سوره هم در ادامهٔ بحثهایی که داشتیم مطالبی مانده که باید ادامه دهیم. میخواهم از بحث دربارهٔ همان مسئلهٔ عذاب قوم لوط شروع کنم و بگویم موضوعی که مطرح کردیم چه بود؛ خودم هم در ادامهٔ آن مقداری حرف دارم. مسئله در ادامهٔ بحثهای فرقهای بود که از چند جلسه قبل شروع کردم؛ فکر کنم همان جلسهٔ اول و دوم این سوره هم گفتم که نمیشود دربارهٔ این سوره بیآنکه وارد بعضی از بحثهای مربوط به اختلافات شیعه و سنی شد، بحث کرد.
عذاب قوم لوط و مجادله ابراهیم
کل مسئله، اگر یادتان باشد، این بود که شباهت فوقالعاده زیادی هست میان آنچه شیعه برای ادامهٔ نسل پیامبر اسلام قائل شده و آنچه در قرآن دربارهٔ ادامهٔ نسل ابراهیم، در شاخهای که از اسحاق و یعقوب میگذرد، آمده است. شباهت خیلی زیادی اینجا وجود دارد. استدلال من این بود که این شباهت به اصطلاح توپ را به زمین حریف میاندازد: اهل سنتاند که باید جواب دهند چرا در خاندان اسماعیل، پس از ظهور پیامبر اسلام، این پیامبر جانشینی ندارد و سلسلهای در ادامهاش پدید نمیآید. طبعاً جواب اصلی این است که از این راه استدلال کنند که رسالت و نبوت ختم شده است و طبعاً چنین ادامهای هم متصور نیست.
من ایراد این جواب را گفتم. یکی از چیزهایی که در جواب گفتم این بود که اینجا موضوع خیلی عمیقی وجود دارد که تا حدود زیادی محل اختلاف شیعه و سنی است — دستکم شیعه همیشه یک طرف این ماجرا را میگیرد، هرچند همهٔ اهل سنت هم طرف مقابل نیستند — و آن این است که ما اصلاً برای انبیا چه شأنی قائل هستیم: آیا انبیا فقط مدیومهاییاند، یعنی خداوند انسانهایی را انتخاب میکند تا کتابی را به بشر برسانند، یا خودشان هم شأنی دارند؛ به اصطلاح شأن تکوینی دارند. مثلاً حضرت عیسی به نظر میآید دخالت چندانی در تشریع نمیکند، با اینکه شاید، پیش از حضرت رسول، بزرگترین پیامبر خداست.
به نظر میآید عیسی به نوعی از موسی هم شأن بالاتری دارد؛ ولی موسی و جانشینهایش کلی تشریع کردند و عیسی نمیکند. اگر تنها وظیفهٔ پیامبران تشریع باشد، چگونه پیامبری میتواند پیامبر بزرگی باشد در حالی که تشریع نمیکند؟ کار به اینجا رسید که این بحث را مطرح کردم: اصولاً اختلاف خیلی جدی و عمیقی وجود دارد، نه فقط میان شیعه و سنی؛ فکر میکنم در همهٔ ادیان این بحث هست که شأن انبیا چیست. آیا اینها کاملاً آدمهای عادیاند و خداوند فقط به نحوی از آنها بهعنوان واسطه استفاده میکند، یا از نظر اخلاقی برتریهایی دارند و به همین دلیل انتخاب میشوند ولی صرفاً همین است، یا نه، اصلاً پشت پرده خبرهای دیگری هست؟ یعنی انبیا به نوعی اختیاراتی دارند، یا از نظر کمال به حدی رسیدهاند که به نوعی در عالم تکوین هم دخل و تصرف میکنند، مثل حضرت عیسی؛ و در کنار شأن تشریعیشان، که به نزول کتابی میانجامد و نهایتش کتاب قرآن است، این سلسلهٔ انبیا اثری در عالم تکوین هم دارد. این بحث خیلی خیلی کلی است.
فکر میکنم در همهٔ ادیان ابراهیمی، یعنی میان مسیحیها و یهودیها هم، چنین بحثهایی هست. اینجا هم، بهویژه چون شیعه جزو اصول عقایدش برای ائمه شأنی قائل است، معمولاً اینطور است. نخستین نکتهای که واقعاً میخواهم بر آن تأکید کنم این است که ممکن است از حرفهای من این برداشت پدید آمده باشد که این جزو اختلافهای شیعه و سنی است، ولی واقعاً اینطور نیست. اشارهای کردم و میخواهم بر آن تأکید کنم که اصولاً در میان اهل سنت هم عدهای هستند که به مسئلهٔ انبیا همینطور نگاه میکنند، و شیعیانی هم هستند که نگاهشان به مسئلهٔ انبیا، و حتی امامت، تا حدود زیادی تشریعی است. حتماً شنیدهاید که بعضی از استدلالهای شیعه دربارهٔ اینکه چرا امام لازم بوده، این است که کتابی نازل شد و احتیاج به مفسر داشت؛ یکی دو قرن باید میگذشت تا عدهای احکامی را که در قرآن بیان نشده بود بیان کنند. شیعیانی هستند که به ائمه اینگونه نگاه میکنند.
اینها معلمانیاند که شرع را در طول دو قرن بیان کردند؛ کاری که در زمان حضرت رسول نمیشد انجام داد. بنابراین ممکن است کسی شیعه باشد و اصولاً اعتقادی به شأن تکوینی انبیا و ائمه نداشته باشد، و ممکن است سنی باشد و چنین اعتقادی داشته باشد؛ کما اینکه کلاً آدمهایی که گرایشهای عرفانی دارند معمولاً برای انبیا و ائمه شأن تکوینی قائلاند، و آنهایی هم که چنین گرایشی ندارند ممکن است دیدگاهشان نسبت به دین اصولاً به اصطلاح تشریعی باشد. از این نظر فرق زیادی میان شیعه و سنی نیست؛ منتها فکر میکنم به هر حال اینگونه اعتقادات در شیعه شیوع بیشتری نسبت به اهل سنت داشته است. غالب این بوده که شیعیان به نحوی برای ائمه شأنی قائلاند، و شاید به همین دلیل است که بعضیها رابطهٔ خیلی عمیقی میان تشیع و تصوف و عرفان اسلامی میبینند. خیلی از عرفا، مثلاً ابن عربی، ظاهراً باید جزو اهل تسنن حساب شوند، ولی به نظر میآید ابن عربی به نوعی به تمام چیزهایی که شیعه معتقد است معتقد است؛ حتی به غیبت امام زمان هم اعتقاد دارد. تقریباً اکثریت اهل سنت به اینکه شخصیتی بهعنوان مهدی وجود دارد اعتقاد دارند، ولی نه به اینکه شخصیتی غایب شده و قرار است دوباره ظاهر شود؛ فکر کنم اکثر اهل سنت به چنین چیزی معتقد نیستند.
ولی ابن عربی دقیقاً چنین حرفهایی را در کتاب فتوحات مکیه هم میزند و، اگر اشتباه نکنم، میگوید در مکه او را ملاقات کرده و از نزدیک دیده است. به هر حال منظورم این است که این قسمت بحث واقعاً بحث فرقهای به معنای اختلاف شیعه و سنی نیست؛ بحث خیلی کلیای است که برمیگردد به اینکه اصلاً مفهوم دین چیست: آیا دین منحصر در شرع است یا باید جور دیگری به آن نگاه کرد؟
نمیخواهم زیاد وارد بحثهای کلی شوم؛ فقط میخواهم این شبهه پیش نیاید که وقتی از این موضوع خاص صحبت میکنیم، داریم دربارهٔ اختلافات شیعه و سنی صحبت میکنیم. بگذارید مسئلهای را که دربارهٔ عذاب قوم لوط و آمدن فرشتهها پیش حضرت ابراهیم گفتم، یک بار دیگر مختصراً تکرار کنم.
ملائکه نزد ابراهیم پیش از لوط
اصل ماجرا، یعنی استدلالی که با قرآن میکنند، این است که وقتی قرار است قومی عذاب شود، در قرآن با صراحت آمده که ملائکهای که مأمور عذاباند مستقیماً سراغ قوم لوط نمیروند، بلکه مستقیماً سراغ حضرت ابراهیم میآیند؛ و کاملاً به صراحت و با تأکید گفته میشود که حضرت ابراهیم دربارهٔ اینکه این حکم اجرا شود یا نشود، به اصطلاح جدال کرده و با ملائکه بحث کرده است، و ملائکه به هر حال به نحوی گفتهاند که این حکم قطعی است و حتماً اجرا میشود.
حضرت ابراهیم هم دیگر بحث نکرده است. قرآن به صراحت به این مجادلهٔ حضرت ابراهیم اشاره میکند و حضرت ابراهیم به نوعی به دلیل این روحیهای که دارد تحسین هم میشود؛ اینطور نیست که دارد تخطی میکند و نمیخواهد حکم خدا را بپذیرد. بنابراین به نظر میرسد اینجا جزو اختیارات حضرت ابراهیم است و جا داشته که چنین بحثی بکند. فرض کنید خداوند ملائکه را فرستاده بود و قرار بود بروند قوم لوط را عذاب کنند و این به کسی هم ربط نداشت؛ حضرت ابراهیم ظاهراً اصلاً پیغمبر قوم لوط هم نیست. آمدهاند و میخواهند این کار را انجام دهند و ابراهیم بحث میکند که این کار را بکنید یا نکنید؛ بنابراین دارد به نحوی سر حکمی که صادر شده بحث میکند. اگر چنین مجادلهای صورت گرفته بود، باید فضای بیان قرآن این میبود که حضرت ابراهیم دارد تخطی میکند و تسلیم حکم خدا نیست. بنابراین وقتی این مجادله صورت میگیرد و لحن قرآن نسبت به حضرت ابراهیم کاملاً مثبت و تحسینآمیز است — که چقدر صبور و حلیم بوده — و او همچنان به نحوی میکوشد برای قوم لوط فرجهای بگیرد، این نشان میدهد که جزو اختیارات حضرت ابراهیم است که چنین درخواستی داشته باشد.
عرفا معمولاً این را به این معنا میگیرند که انبیا نوعی ویژگیهای تکوینی دارند؛ یعنی مثلاً فرض کنید عذاب بر قوم لوط نازل نمیشود مگر اینکه انگار حضرت ابراهیم به نوعی خواسته باشد. شاید این تعبیرها خیلی دقیق نباشد. به هر حال نکتهای که گفتم و سعی کردم نظرتان را کمی به آن جلب کنم این است که اینجا مسئلهٔ جالبی هست و باید این ماجرا را به نحوی تحلیل کنیم: آمدن ملائکه پیش حضرت ابراهیم چه معنایی دارد؟ خودم علیه این استدلال وارد بحث میشوم.
بحث من دربارهٔ اینگونه نگاه به شأن تکوینی انبیاست: اینکه برای وقوع بعضی از رویدادها در کرهٔ زمین امضای انبیا یا ائمه لازم است؛ این تصور که انگار خداوند، وقتی از این سخن میگوید که میخواهد در زمین خلیفهای بگذارد و اینها مصداقهای خلیفهٔ خدا هستند، کارهای زمین و زمینیان را به کسی واگذار کرده است. چنین تصوری وجود دارد. وقتی بعضیها این حرفها را میزنند، میخواهم تبصره بزنم که آیا از حرفهایی که زدم چنین چیزهایی نتیجه میشود یا نه.
نکتهٔ اصلی، فکر میکنم، بیآنکه وارد جزئیات این داستان شویم، دربارهٔ کسی است که بخواهد تا این حد نتیجهگیری کند. بحثی که الان میخواهم بکنم این است که واقعاً چه نتیجهای میشود گرفت و تا چه حد؛ این شأن تکوینی چیست؟ به نظر میآید چیزی اینجا هست و انگار چیزی دارد بیان میشود؛ ولی بعضیها میخواهند از آن نتیجه بگیرند که انگار امور زمین اصولاً در اختیار شخصی گذاشته شده که خلیفهٔ خداست. نکتهٔ اصلیای که میخواهم بگویم این است که هیچ لازم نیست کسی اینگونه به این داستان نگاه کند. اصلاً چنین چیزی نیست، به خاطر صراحتی که همهٔ آیات قرآن دارند که خداوند هیچ کاری را به هیچکس واگذار نمیکند؛ به این معنا که مثلاً امور زمین در اختیار کسی باشد. این واگذارکردن دقیقاً همان چیزی است که مشرکین، مثلاً قریش، بنا به نقل قرآن دربارهٔ بتها میگفتند: میگفتند ما خدا را قبول داریم، ولی بتها را میپرستیم، چون امور به آنها واگذار شده است.
مثلاً یک خدایی هست که باد را میفرستد و خدایی که چیز دیگری را میفرستد. میگویند واسطههایی اینجا هست که خداوند به آنها قدرتی داده و خود خدا مستقیماً دخالت نمیکند. میخواهم بگویم که متأسفانه بعضیها واقعاً این تصور افراطی را پیدا کردهاند که انگار ما اصلاً مستقیماً با خدا طرف نیستیم، بلکه با واسطههایی، با خلیفهٔ خدا، طرف هستیم.
حتی سخن از این میگویند که باید خلیفهٔ خدا، مثلاً امام زمان خودمان، را از خودمان راضی نگه داریم؛ یعنی انگار اصلاً امور واگذار شده است. حتی سخن از این است که برای بخشش گناهان باید به ائمه و پیامبران رجوع کنیم، و این فقط مختص عدهای خاص در شیعه نیست؛ در همهٔ زمانها چنین اعتقاداتی دربارهٔ خود انبیا و ائمه وجود داشته است. میخواهم بگویم که اولاً، با توجه به بحث محکمات و متشابهاتی که در قرآن هست، حتی اگر کسی بتواند بر اساس این داستان استدلالی کند که چنین چیزی را ثابت کند — و من الان میخواهم بگویم که اصلاً چنین چیزی از این داستان درنمیآید، یعنی اینکه امور کرهٔ زمین به کسی واگذار شده باشد و ما طرفمان او باشد نه مستقیماً خدا — اگر چنین چیزی را هم به نحوی میشد از این داستان درآورد، به دلیل صراحتی که بقیهٔ قرآن دارد، این استدلال اصلاً کارساز نبود؛ یعنی باید توقف میکردیم و چنین نتیجهای نمیگرفتیم. در سراسر قرآن، مفهوم توحید این است که همهٔ انسانها مستقیماً سروکارشان با خداست.
سروکار ما با هیچکس دیگری جز خدا نیست. اگر میخواهید گناهانتان بخشیده شود، اگر میخواهید توبه کنید، هر چیزی میخواهید، از خدا بخواهید. ممکن است در عالم برای بعضی از امور واسطههایی وجود داشته باشد، ولی من حق ندارم از آن واسطهها بهطور استقلالی چیزی بخواهم. طرف معاملهٔ من همیشه و در همهٔ موارد باید خدا باشد.
تنها کسی که باید از خودم راضی کنم خداست و هیچ چیز دیگری در کار نیست. در عین حال به وضوح میبینیم که مفهوم سلطان — که چند بار به آن اشاره کردم و گفتم یکی از مفاهیم کلیدی در درک مفهوم شرک و توحید در قرآن و مرز میان شرک و توحید است — بارها در قرآن به کار رفته است: خداوند برای بعضیها، برای بعضی چیزها، سلطان قرار داده است؛ یعنی مثل اینکه قدرتی دارند. شما پیش کسی میروید، از او سؤال میکنید و چیزی یاد میگیرید؛ این شرک نیست. خداوند علمی را آنجا گذاشته که شما میتوانید بروید و از آن استفاده کنید. منتها توحید این است که برای این ابزار و واسطهها هیچ وجه استقلالی قائل نباشید و حواستان پرت نشود. حرف من این است: خود حضرت ابراهیم را در نظر بگیرید. موقتاً فرض کنید با این استدلال ثابت کردهایم که حضرت ابراهیم کاملاً واسطهٔ همهٔ فیضهای خداست، به نوعی حاکم مطلق کرهٔ زمین است و امور به حضرت ابراهیم واگذار شده است.
حتی ملائکه اگر بخواهند کاری انجام دهند، باید بروند از حضرت ابراهیم اجازه بگیرند. فرض کنید چنین چیزی با این استدلال ثابت شده باشد. حال اگر مردم زمان ابراهیم به حرفهای ابراهیم ایمان بیاورند، خود حرف ابراهیم اصلاً چیست؟ دعوتش چیست؟ اینکه مردم بیایند خدمتش و از او چیزی بخواهند؟ همهٔ انبیا، حتی اگر چنین شأنی برایشان قائل باشید، دعوتشان این است که همه به درگاه خدا بروند؛ هیچکدام خودشان را بهعنوان واسطه معرفی نکردهاند. خیلی واضح است که تمام حرف حضرت ابراهیم هم این بود که تا حد ممکن کسی به خود ابراهیم توجهی نکند و همه متوجه خدا باشند، همانطور که خودش اینگونه بود. بنابراین در این مسائل معمولاً ممکن است گاهی در لفظی پیچیدگیهایی باشد و آدم بخواهد از آن استفادههای عجیب و غریب کند و چیزی را ثابت کند که به وضوح غلط است و با همهٔ قرآن ناسازگار. فکر میکنم یک راه استدلال این است که اول بهطور قطع در نظر بگیریم که اگر کسی بخواهد از این استدلال در حد افراطی چیزی نتیجه بگیرد، به دلیل مخالفت با متن قرآن اصلاً قابل گوشکردن نیست.
در عین حال باید به خود استدلال هم پاسخ داده شود. آنچه آن روز گفتم در این حد نبود؛ منتها چون همیشه ترسم از این است که در مسائل مربوط به شیعه و سنی فضا گاهی اینگونه است که به محض اینکه چیزی به نفع شیعه گفته شود، به سمت عقاید غلوآمیزی که در شیعه وجود دارد سوق داده میشود، حقیقتش کمی احتیاط میکنم تا اگر چیزی هم گفتم، همیشه این مرز حفظ شود. فکر میکنم ما الان در دورهای زندگی میکنیم که خیلی مد شده که دربارهٔ ائمه و اختیاراتشان غلوِ فراوان و در حد شرک میشود. یک بار این را در کلاس نقل کردم، هنوز هم نقل میکنم و در آینده هم تکرار میکنم؛ واقعاً لحظهای بود که خودم خیلی جا خوردم. شبی در نیمهٔ شعبان به جمکران رفته بودم و با مردم مصاحبه میکردم. از جوانی که خیلی سوز و آه داشت و چشمش پر اشک بود پرسیدند: اگر الان آقا امام زمان اینجا بود، به آقا چه میگفتی؟ گفت: میگفتم آقا، گناههای مرا ببخش. باور کنید هنوز هم که فکر میکنم، شرک از این واضحتر؟ اینکه کسی به غیر از خدا متوسل شود.
این هم نه اینکه به امام زمان بگوید از خدا بخواه؛ اصلاً به امام زمان میگفت این گناه مرا ببخش. امام زمان اصلاً کاری به گناههای ما ندارد. شما اجازه دارید از هر کسی بخواهید که برایتان استغفار کند. در قرآن، پسران یعقوب بعد از اینکه ماجرا معلوم میشود، از پدرشان میخواهند که برایشان استغفار کند. در قرآن آیهای هست که خطاب به پیامبر میگوید اگر این منافقان میآمدند و از تو میخواستند که برایشان استغفار کنی، من آنها را میبخشیدم. اینکه آدم میتواند از کسی بخواهد که برایش دعا کند، بحث کاملاً واضحی است.
معلوم است که میتوانم التماس دعا داشته باشم؛ هیچ شرکی هم نیست. از هر وسیلهٔ مشروعی میتوانم استفاده کنم. ولی مستقیماً به کسی بگویم گناههای مرا ببخش؟ گناه چه ربطی به آدمها دارد که بخشیده شود یا نشود؟
اینگونه چیزها جزو اختیارات مطلق خداست. دربارهٔ حضرت مسیح گفتم که استثنائاً اینگونه بود که گاهی، همانطور که در قرآن میبینید، کلامش مثل کلام خداست؛ یعنی آن حالتِ به اصطلاح شدتِ اتصالی که وجود دارد، چنین مشکلی را پدید آورده است.
این مشکل به نحوی فهمش را برای مردم سخت کرده بود. در قرآن میبینید حرفی را که خداوند دربارهٔ یحیی میزند، مسیح با «و السلام علی» دربارهٔ خودش میزند؛ در واقع از طرف خدا میگوید. آنقدر در حالت اتحاد و غرق در وحدت است که انگار کلام خدا را نقل میکند و دیگر ذکر هم نمیکند که دارد نقل قول میکند. در واقع وقتی میگوید گناهانت بخشیده شد، انگار از طرف خداوند میگوید که خداوند بخشید و مسیح این حرف را میزند. اینطور نیست که مسیح برای خودش شأنی قائل باشد. آنچه نقل کردم این است که از قرآن برمیآید بعضی از حرفهایی که در انجیل هست و برای مسیحیها این شبهه را پدید آورده که مسیح خود خدا بوده — چون انگار از اختیاراتی سخن میگوید که اختیارات خداست — نتیجهٔ این نوع سخنگفتن حضرت مسیح است، یعنی نتیجهٔ به اصطلاح حالت اتحادی که حضرت مسیح با خدا دارد. تمام عرضم دربارهٔ حضرت مسیح این بود که انگار مسیح تنها آدمی است که اصلاً هیچوقت وارد کثرت نشده بود؛ بنابراین حالات خاصی دارد و حالات دیوانهوار مردم را هم نمیفهمد. فرقش با انبیای دیگر این است.
فکر کنم بقیهٔ انبیا دستکم میدانند که این مردم کورند و کرند، چه چیزهایی را نمیبینند و نمیفهمند؛ بنابراین چیزهایی را مراعات میکنند. همهٔ ما در واقع گرفتار وقوع در کثرتایم که نوعی دیوانگی است؛ مسیح چون این دیدگاههای دیوانهوار ما را تجربه نکرده، ممکن است بعضی از حرفهایی که میزند کمی شبههانگیز شده باشد. به هر حال آن بحث کاملاً جداست. نکتهای که میخواهم روشن کنم این است که هیچگونه ادعای عجیب و غریبی را، با هیچ داستانی، نمیشود به قرآن نسبت داد. من هم سعی میکنم کمی دربارهٔ چیزهایی که واقعاً از این داستان میشود نتیجه گرفت بحث کنم: اگر سخن از خلافت الهی است، خلافت الهی چگونه است و در چه حدی است. به هر حال اینکه ما باید نوعی نگاه توحیدی داشته باشیم جزو بدیهیات است. بگذارید سعی کنم فقط وارد جزئیات شوم: از این داستان چه چیزی به معنای واقعی کلمه ثابت میشود و چه چیزهایی را نمیشود درآورد.
بدیهی است که از این داستان برمیآید ملائکه فرستاده شدند تا این پیام را به حضرت ابراهیم برسانند و این خبر را بدهند. این نکته از داستان برمیآید. آن روز که صحبت میکردم، کسی میگفت آمده بودند مثلاً بشارت اسحاق را بدهند؛ این را هم در ضمن گفتم که همینطور آمده بودند به ابراهیم سر بزنند و حالا دو خبر مهم هم بود که آنها را هم گفتند؛ مثل اینکه ما برویم کسی را ببینیم و بگوییم: شنیدی چه شده؟ یکی دو خبر. از داستان به وضوح برمیآید که این ملائکه آمدند تا این اطلاع را به حضرت ابراهیم بدهند، و برمیآید که او به نوعی میتواند در اجرای این حکم دخالت کند. اینکه معنای این دخالت و این اطلاعرسانی چیست، کمی جای بحث دارد. نکتهٔ خیلی سادهای بگویم.
میخواهم نتایج مهمی را که به نظر من از این داستان میشود گرفت بگیرم. به نظر من این داستان، جدا از ادعای واگذاری امور کرهٔ زمین به ابراهیم، نتایج خیلی جالبی دارد. از اول هم گفتم که خودم شخصاً نسبت به این نوع استدلالی که اینجا دربارهٔ این داستان میکنند نظر مثبتی دارم. یک لحظه حضرت ابراهیم را کنار بگذارید. فکر کنید قرار است بروند قوم لوط را مجازات کنند.
مجادله برای قوم لوط
فرض کنید خداوند پیغمبری را برای قومی فرستاده تا آنها را دعوت کند و آن پیغمبر هم سرگرم دعوت این قوم است، و حالا ملائکه قرار است بیایند و این قوم را نابود کنند. به نظر شما امکان دارد که خداوند ملائکهٔ عذاب را بفرستد، قومی را نابود کنند و به پیغمبری که آنجا فرستاده اطلاع ندهد که ما قرار است این کار را بکنیم؟
موضوع حضرت ابراهیم و قوم لوط و رابطهشان را فعلاً کنار بگذارید. آیا میشود قوم لوط را مجازات کرد و بعد پیش خود حضرت لوط رفت و اطلاع داد که وقتش شده بود قوم لوط نابود شوند؟ میشود پیغمبر قومی سالها زحمت کشیده و سعی کرده رسالت خودش را انجام دهد، بعد مثلاً یکی دو روز به مسافرت برود و برگردد و ببیند قومش نیستند و نابود شدهاند؟ فکر میکنم بدیهی است که نمیشود. پیغمبری که جایی تبلیغ میکند و هنوز دارد تبلیغ میکند، لابد امیدوار است که رسالتش به جایی برسد و شاید چند نفر دیگر هم ایمان بیاورند، اگر نه همهٔ قوم؛ چون خودش در این مسئله دخیل است، باید در جریان باشد. یا خودش، مثل حضرت نوح، درخواست عذاب برای قومش میکند؛ به این نتیجه میرسد که دیگر هیچ راهی نمانده و هیچکدام از این آدمها ایمان نمیآورند. در این مورد خاص، خودش فعالانه در این ماجرا دخیل است. در موارد دیگر هم همیشه اینطور است که اگر قرار است عذاب نازل شود، پیامبر باید پیش از نزول عذاب، چون رسالتش به اتمام رسیده، از قوم خودش دوری کند و بعد آنها عذاب شوند. این واضح و بدیهی است که وقتی پیامبری برای قومی کار میکند، لحظهٔ پایان کارش به نحوی مشخص شده باشد.
بنابراین اطلاعرسانی، دستکم برای خود پیغمبری که در میان قوم است، بدیهی است. نکتهٔ دیگر اینکه خود پیغمبر، همانطور که میبینید، مثلاً حضرت نوح، اختیار دارد؛ دعا میکند، اعلام میکند که این قوم دیگر قابل هدایت نیستند و از خدا میخواهد که آنها را ریشهکن کند. خواستن و نخواستن پیغمبر، و اینکه به این نتیجه برسد که دیگر قابل هدایت نیستند، تا حدود زیادی مطرح است. پیغمبری که گرم کار خودش است و به نوعی کارش را ادامه میدهد، طبیعی است که کارش ادامه پیدا کند تا به نقطهٔ خاصی برسد که به اصطلاح حجت تمام شود؛ حالا پیغمبر بخواهد یا نه. خداوند میگوید ما وقتی عذاب نازل میکنیم که کلمهٔ عذاب بر آنها حق شده باشد؛ یعنی کار به جایی رسیده باشد که بدیهی باشد دیگر جا دارد مجازات شوند و دیگر ایمان نمیآورند، و به نحوی اتمام حجتی صورت گرفته باشد. بنابراین پیغمبرِ یک قوم میتواند واسطه باشد برای اینکه درخواست عذاب کند، و میتواند واسطه باشد که برای قوم خودش شفاعت کند؛ مثلاً فرض کنید میخواهد کمی بیشتر رسالت خودش را آنجا ادامه دهد. هر پیغمبری دربارهٔ قوم خودش به وضوح اختیاراتی دارد: لازم است که عذاب به او اطلاع داده شود، میتواند برای قومش دعای خیر یا دعای شر کند و خداوند سخن رسول یک قوم را دربارهٔ آن قوم بیشتر از هر کسی میشنود؛ یعنی مؤثر است. میخواهم بگویم اینطور نیست که یک پیغمبر دربارهٔ قوم خودش حق وتو داشته باشد؛ ولی اینکه خواستهٔ یک پیغمبر دربارهٔ قوم خودش به نوعی در اتفاقهایی که برای آن قوم میافتد مؤثر است، چیز واضحی است.
نمونهاش را دربارهٔ حضرت نوح داریم: خداوند نقل میکند که حضرت نوح درخواست کرد که نسل اینها ریشهکن شود و بعد ماجرای طوفان نوح پیش آمد. اینکه شخصی را، بهویژه اگر امام و رسول باشد، دربارهٔ قومی که همهٔ عمرش را صرف ارشاد و رسالتی کرده که برای آنها داشته، به اصطلاح نافذالرأی بدانید — البته با این فرض که دعایش بهطور قطع پذیرفته نمیشود، ولی تأثیرش دربارهٔ آن قوم بیشتر از دعای هر کس دیگری است — و اینکه سرنوشت قوم تا حدودی به خواست آن پیغمبر و رسول ربط پیدا میکند، فکر میکنم چیز واضحی است؛ یعنی اصلاً چیز مشرکانهای در آن نیست و خیلی هم واضح است. هر آدمی دربارهٔ قومی که در آن زندگی میکند به نحوی میتواند دعای خیر یا شر کند، و تقریباً کسی که رسول است اختیارات و نفوذ کلمهٔ بیشتری دارد. من میگویم هر انسانی دربارهٔ قوم خودش به هر حال چیزی دارد؛ در حدی میتواند دعای خیر یا شر کند. ولی کسی که رسول خداوند است، نسبت به این قوم شأن خاصی پیدا کرده؛ شأن خاصی که دربارهٔ ماندن و رفتنشان و اینکه کارشان به کجا رسیده، نظرش به نوعی اثر داشته باشد. فکر نمیکنم از این داستان بتوانید این را دربیاورید که مثلاً شأن خاصی بوده است؛ این برمیگردد به اینکه شما رسالت را ناشی از احراز شأنی میدانید، یا نه، خود رسالت همان شأن را میآورد.
چیزی که هست این است که رسول یک قوم باید در جریان همه چیز باشد. اگر قرار است قوم عذاب شوند، قطعاً باید اطلاع داشته باشد، نه فقط برای اینکه بیرون برود و فرار کند؛ چون اینجا اصلاً مسئلهٔ زندگیاش است. معمولاً هم میبینید که پیغمبرها نسبت به قوم خودشان حالت دلسوزی دارند، و طبعاً لوط هم دربارهٔ قوم لوط، با همهٔ آزار و اذیتی که آنجا میبیند، چنین مسئولیتی دارد. به نظر میآید که باز هم وقتی فرشتهها میآیند، حضرت لوط اصلاً خوشحال نیست. در حرفی که میزند، اگر اشتباه نکنم، میبینید احساسش این است که تمام زندگیاش را گذاشت تا این روز نیاید و این قوم عذاب نشوند؛ و نهایتاً کار به جایی رسیده که دیگر دارد تمام میشود و فقط تعداد خیلی کمی از کسانی که به او ایمان آوردند همراهش میروند. معجزه تعریف و معنای خاص خودش را دارد. کلاً دعای پیامبران، بهویژه دربارهٔ قوم خودشان، به نحوی نافذ است؛ اما معجزه معنای خیلی خاصی دارد و اختیار خاصی است. بگذارید فرقش را اینطور بگویم.
ممکن است کسی رسول نباشد ولی دعایش دربارهٔ قوم خیلی تأثیرگذار باشد؛ ولی معجزه نمیتواند بکند. معجزه اذن خاصی است که خداوند به دلیل خاصی به افرادی میدهد که رسالت دارند. فکر میکنم نمونهٔ خاص قدرت معجزهکردن در قرآن — برای اینکه از خود قرآن تأیید بگیرم که چنین عقیدهای درست است — آدمی مثل خضر است که به نظر میآید دانش خیلی عجیبی دارد. دربارهٔ آن کشتی، حالا ممکن است بگویید خبری شنیده و چیزی میداند؛ ولی دربارهٔ آن بچهای که بچهٔ خوبی نیست، دیگر واقعاً انگار به نحوی از غیب خبر دارد. ولی خضر معجزه نمیکند!
خضر به نحوی رفتارهای معجزهآسای خصوصی دارد. معجزه ظهور نیرویی غیبی در عالم است؛ میخواهم بگویم اصولاً اینگونه قدرتها منحصر در انبیا و مرسلین نیست. خیلی از انسانها دارند، ولی ظهور پیدا نمیکند. چنین چیزی وقتی به اذن خدا ظاهر میشود که مسئلهٔ هدایت یک قوم در کار باشد. مدام در قرآن تأکید میشود که کارهای خارقالعادهای که پیغمبران میکنند به اذنالله است؛ دربارهٔ حضرت مسیح هم مدام بر این تأکید میشود که اینها اذن دارند تا این چیزها را نشان دهند.
دیگرانی هم هستند که چنین اذنی ندارند و میتوانند این کار را بکنند. حالا میخواهم آنچه را از این آیات نتیجه میشود بگوییم و اینکه چه چیزهایی نتیجه نمیشود؛ ممکن است بعضی چیزهای درست اینجا وجود داشته باشد که لزوماً از این آیات نتیجه نمیشود. از این آیات بیش از اندازه نتیجه نگیرید. نکتهای که اینجا هست و بدیهی است این است که پیامبران نسبت به قوم خودشان شأن خاصی دارند و طبیعی است که هر عذابی که میخواهد نازل شود به نوعی به اطلاع پیامبران میرسد و پیامبران انگار به نوعی به آن رضایت میدهند؛ به اینکه رسالتشان تمام شده است. ولی نتیجه میشود که اینجا به هیچ وجه حق واگذارشدهای برای پیامبران نیست؛ چون دقیقاً اینطور است که حرف ابراهیم را گوش نمیکنند. میخواهم بگویم اتفاقاً درست برعکسِ مفهوم واگذاری را از این آیه میفهمید.
از این آیه برمیآید که نظر ابراهیم به نوعی مهم است و مجادلهای که میکند بر حق است و حق دارد این کار را بکند، ولی خداوند کاری را که میخواهد انجام میدهد. به نظر میآید ابراهیم این را دوست ندارد و فکر میکند اگر کمی دیگر باز به قوم لوط فرصت داده شود، ممکن است اتفاقی بیفتد؛ ولی پاسخ میشنود که بحث نکن، این امری است که دیگر قطعی شده. یعنی پیامبران در حدی میتوانند دعا کنند؛ و ممکن است حضرت لوط، اگر خداوند تا صد سال دیگر هم عذاب نمیکرد، همچنان صبر و بردباری داشت که در قوم خودش بماند و تبلیغ کند. به هر حال خداوند است که حاکم است، حکم میدهد و حکمش اجرا میشود. آنها هم در حدی، در حد اختیارات و نفوذ کلامی که دارند، دربارهٔ قوم خودشان چیزی میگویند. ولی میخواهم بگویم درست اینجا اگر قرار است چیزی نتیجه شود، برعکس است: چیزی واگذار نشده. اگر واگذار شده بود، رضایت حضرت ابراهیم شرط بود؛ مثلاً در محدودهٔ حضرت ابراهیم، اگر حضرت ابراهیم نمیخواست این اتفاق بیفتد، نمیافتاد. فکر میکنم درست برعکس میشود استدلال کرد: واگذاری وجود ندارد، بلکه به هر حال نوعی نفوذ کلام وجود دارد.
نتیجهٔ مهمی که حاصل میشود این است؛ همان چیزی که فکر میکنم خیلی اهمیت دارد: متوجه باشید حرفی که دربارهٔ حضرت ابراهیم زدم درست است که حضرت ابراهیم پیغمبری است که دیگر وابسته به هیچ قومی نیست؛ به نوعی پیغمبرِ للناس است و چنین شأنی پیدا کرده، و این شأنی است که انگار حضرت ابراهیم، جدا از سایر پیامبران پیش از خودش، دارد. این نکته به نظر من از این آیات درمیآید و نکتهٔ خیلی مهمی است که حتی وقتی میخواهند قوم لوط را عذاب کنند، اول پیش ابراهیم میآیند و بعد میروند؛ انگار همهٔ اقوام دیگر قوم ابراهیماند. یعنی در اتفاقهایی که در جهان میافتد، به دلیل رسالت جهانی ابراهیم، دامنهٔ نفوذش به نحوی افزایش پیدا کرده است. دربارهٔ قوم لوط، به نظر نمیآید که خود حضرت لوط مجادله کرده باشد؛ ولی ابراهیم به نوعی دربارهٔ عذابی که برای قوم لوط دارد ظاهر میشود مجادله میکند. این شأن ابراهیم را ثابت میکند: اینکه پیامبر هیچ قوم خاصی نیست و در واقع پیامبر همه است.
ابراهیم به نوعی به رسالت جهانی رسیده است. فکر کنم این چیزها درمیآید: اینکه انبیا دربارهٔ قوم خودشان نوعی اختیارات و نفوذ کلام دارند و عدم رضایتشان تا حدودی مؤثر است؛ نه بهطور قطع، ولی تأثیر میگذارد. عین همین است که مثلاً بروید از کسی درخواست کنید که چیزی یادتان بدهد؛ شرک نیست. اگر بخواهید برایتان دعا کند، شرک نیست. ممکن است کسی سلطانی ماورای همهٔ انسانها داشته باشد و به نحوی بتواند عذاب قوم خودش را به تأخیر بیندازد یا جلو بیندازد. ولی اینها مثل همان است که شما بهطور طبیعی میتوانید بروید از کسی چیزی یاد بگیرید، ولی اگر خدا نخواهد، همه میروند از آن آدم چیزی یاد میگیرند و شما نمیتوانید یاد بگیرید. یعنی هیچ چیز قطعیای وجود ندارد؛ هیچ اختیار قطعیای در هیچ جای دنیا داده نشده که ماورای سلطهٔ خدا باشد. دربارهٔ انبیا هم همینطور است. این داستان میگوید که ابراهیم انگار به نحوی میل دارد که این عذاب به تعویق بیفتد، ولی این حکمی که ملائکه آوردهاند از آن حکمهایی نیست که بشود سرش مجادله کرد؛ یعنی شما اتفاقاً باید آن سلطهٔ نهایی خدا را ببینید. میخواهم بگویم این داستان اتفاقاً بهشدت علیه کسانی کار میکند که حسشان این است که در کرهٔ زمین چیزی به کسی واگذار میشود.
میبینید که هیچ چیزی واگذار نشده است؛ یعنی حضرت ابراهیم اگر خلیفهٔ خدا روی زمین است، خداست که دارد حکم میدهد؛ چه ابراهیم بخواهد چه نخواهد، چه مجادله کند چه نکند. ولی اینکه به هر حال حضرت ابراهیم آنجا کارهای است و در حدی به نحوی اختیاراتی دارد و حتی مثلاً حق مجادله دارد، در حد خودش جالب است. دربارهٔ این پرسش که بشارت تولد اسحاق در آغاز داستان آمده — فکر کنم بیش از یک بار — و اگر این نکتهٔ اصلی نیست، چرا اول داستان، پیش از توضیح ماجرا، گفته شده است: من واقعاً در این پرسش نکتهٔ خاصی نمیبینم که تقدم و تأخرش خیلی معنا داشته باشد؛ چون به هر حال میبینید که اصل استدلال سر این است که این اطلاع را به ابراهیم میدهند و ابراهیم حق مجادله دارد. این آن استدلال را خراب نمیکند. اینکه منظور دیگری هم از آمدن ملائکه هست، یعنی دادن بشارت اسحاق، اصل استدلال را خراب نمیکند. به هر حال نکتهٔ اصلی این است که ابراهیم مجادله میکند. ما وارد حیطههایی میشویم که درکش آسان نیست؛ اگر بخواهید خیلی وارد جزئیات شوید، من رسماً استعفا میدهم. تقدم و تأخر این بشارت با آن خبر، فکر کنم جزو سنتهای الهی است؛ به هر حال بشارت به نحوی مقدم بر عذاب است. نمیدانم از من چه انتظاری دارید؛ همین الان هم کمی پایم را از گلیمم درازتر کردهام. دربارهٔ انبیا دارم صحبت میکنم و دربارهٔ اینگونه چیزها واقعاً هیچ حرف درستوحسابیای ندارم.
نکتهٔ دیگر اینکه کلاً وقتی عذاب نازل میشود، معمولاً اینطور است که انگار از اسماء خداوند، اسمی که دارد تجلی میکند اسم منتقم است؛ خداوند به نحوی دارد انتقام میگیرد. این را در قرآن میبینید: خداوند ذوالانتقام. خدا انتقام چه چیزی را از کسانی که عذاب میکند میگیرد؟ انتقام خودش را که نمیگیرد! اصلاً منتقم بودن یعنی چه؟ کسانی که کارهای بد میکنند — مثلاً در قرآن دربارهٔ اصحاب اخدود نقل میشود که آدمها را میگرفتند و کسانی را که ایمان آورده بودند زنده در آتش میانداختند — کلاً آدمهای بد در تمام طول تاریخ راه را بر آدمهایی که راه درست را میروند میبندند، آدمها را گمراه میکنند و به نوعی موجوداتیاند که کار شیطان را میکنند؛ انسانها را از رشد بازمیدارند، میکشند، عذاب میکنند و الی آخر. آسیبی به خدا نمیرسانند؛ خدا انتقام کسانی را میگیرد که از این آدمها آسیب میبینند. خدا اقوام کافر را عذاب میکند و در واقع از روی کرهٔ زمین محو میکند، چون مانع رشد و هدایت دیگراناند؛ به این خاطر که راه خدا را انگار سد کردهاند، و الی آخر. بنابراین این صفت انتقام برمیگردد به همان چیزی که ما به زبان ساده میگوییم: کسی که حق مردم را پایمال کرده باشد، خداوند به نحوی انگار از طرف آدمهایی که به آنها ظلم شده، طرف حساب این آدم میشود.
بنابراین ویژگی انتقامگرفتن این است که انگار حق دیگران ضایع شده و اینجا باید حقِ پایمالشدهای را از اینها گرفت. اگر گفته شود که انتقام ظلمی را هم که به خودشان کردهاند میگیرد، بله؛ ولی معمولاً وقتی ما حرف از انتقام میزنیم، پای کس دیگری هم در میان است. آدمی که مثلاً خودش آدم بدی است، به کلبهای برود و خیلی هم به خودش ظلم کند، فکر نمیکنم خدا صاعقهای بفرستد و نابودش کند. اینگونه عذابهای الهی که نازل میشود، این آدمها با فرهنگی که درست کردهاند جامعهایاند که راه خدا را سد میکنند و مزاحم دیگراناند؛ اینها محو میشوند. وگرنه آدمی که تنها باشد، هر کاری هم با خودش بکند، فکر نمیکنم مشمول اینگونه عذابها شود. البته هر کسی که کار بد میکند، همین که کار بد میکند، بلایش بر سر خودش میآید؛ بنابراین آن مسئلهای که شما میخواهید بگویید برای هر کسی صادق است. ولی اینگونه عذابهای قومی معمولاً اینطور است که اینها ظلمهای آشکاری دارند؛ یعنی خطری برای کل نسل بشرند و قرار است نسلشان برداشته شود. آیا خدا برای حق خودش مثلاً با صاعقه کسی را نابود میکند؟
چنین جامعهای به نحوی دارد به دیگران آسیب میرساند؛ به نحوی کرهٔ زمین را آلوده میکنند و قرار است پاک شوند. اگر اینطور است، میخواهم بگویم حقوق مردم، حقوق آدمهای دیگر مطرح است. دارم جدا از مسئلهٔ شأن رسالت حرف میزنم. اگر حقوق دیگران مطرح است، بزرگترین «دیگری» که وجود دارد مثلاً حضرت ابراهیم است؛ یعنی نظر حضرت ابراهیم به اندازهٔ یک امت ارزش دارد. میدانید منظورم چیست؟ چیز خیلی بدیهی این است که اگر حضرت نوح به خدا شکایت کند که این آدمها را از بین ببر، طبیعی است که این شکایت وزن خیلی زیادی دارد؛ و همینطور شفاعتی که حضرت ابراهیم میکند تا عذاب به نحوی عقب بیفتد. میخواهم بگویم به دلیل اهمیت خود این آدمها، واضح است که خواستشان تأثیری میگذارد.
میخواهم از تأثیرهایی صحبت کنم که جزو بدیهیات است؛ حتی لازم نیست در این مورد خاص به این رجوع کنم که ابراهیم رسالت دارد یا نه. آنچه میخواستم بگویم این است که میشود به این داستان طوری نگاه کرد که آنگونه ایدهها، اینکه چیزی واگذار شده، مطلقاً از آن درنمیآید. در واقع حرف اصلی من — و این حرفها را میزنم تا بر آن تأکید کنم — این است که دو نکتهٔ مهم از این داستان درمیآید: اولاً رسالت ابراهیم دیگر محدود به قوم خاصی نیست؛ حتی انگار به نوعی سرسلسلهٔ همهٔ کسانی است که در آن لحظه در کرهٔ زمین در حال هدایتاند؛ از جمله دربارهٔ قوم لوط، دستکم میبینیم که نظرش به نوعی صائب است. به اضافهٔ اینکه همین داستان نشان میدهد که هیچ واگذاریای وجود ندارد؛ و اینگونه حرفهای غلوآمیزی که زده میشود — که معمولاً این خطر هست که آدم وقتی وارد این حرفها میشود، به نوعی به این نتیجهگیریها برسد — به نظر من کاملاً با همین داستان نفی میشود. یعنی حکومت مطلق دست خداست، به اضافهٔ اینکه بعضی از افراد شأن خاصی دارند که میتوانند دعا کنند و خواستههایشان تأثیرگذار است. نمیدانم توانستم آنچه را میخواستم بگویم یا نه؛ نظری است نسبتاً معتدل که خیلی هم به آن سو نرویم. کمی احساس کردم که انگار تأثیری که این استدلال من گذاشته، به سمتی است که ممکن است به نحوی جا برای غلو باز کند. نکتهٔ اصلیای که میخواهم بگویم این است که اینجا به هیچ وجه نهتنها اینگونه ادعاها ثابت نمیشود، بلکه درست برعکس نفی میشود.
اگر ابراهیم خلیفهٔ خدا روی زمین است، میبینید که در مقابل حکم خدا حداکثر این است که حرفی میزند و بعد حکم خدا اجرا میشود، با وجود اینکه ابراهیم انگار چیز دیگری میخواهد؛ بنابراین هیچ نوع واگذاریای در هیچ کاری وجود ندارد. دربارهٔ معنای خلافت الهی چیزهای دیگری هم میشود گفت. به هر حال این داستان جای خیلی قابل تأملی است و نتایج خوبی دارد. فکر میکنم دستکم یکی دو چیزی را که راحت میشود از آن نتیجه گرفت گفتم.
رابطه با پدر و مادر
دربارهٔ مسائل خانوادگی بحثهایی کردم و بیرون کلاس هم پرسشهایی از من شد. بیهیچ شکی سورهٔ مریم دربارهٔ رابطهٔ میان والدین و بهویژه فرزند، یعنی رابطهٔ تکوینیای که وجود دارد، چیزی میگوید. صحنهای که رابطهٔ پدر ابراهیم با ابراهیم را نشان میدهد، به نظر من صحنهٔ خیلی مهمی در قرآن است: مرزهای اینکه چطور میشود کسی جلوی پدر خودش بایستد، او را تا حد مرگ عصبانی و ناراضی کند، و این خلاف حکم احسان به والدین نباشد؛ نهتنها مجازاتی از طرف خدا به او تعلق نگیرد، بلکه جایزه هم بگیرد.
مرز اطاعت از والدین در سوره مریم
فکر میکنم این صحنه با بعضی از تصوراتی که در جامعهٔ دینی ما وجود دارد ناسازگار است؛ اینکه نمیدانم باید پدر و مادر از آدم راضی باشند و نباید هر حرفی بزنی که پدر و مادرت عصبانی شوند. تأکیدم روی این است که حرفهایی که حضرت ابراهیم میزند عصبانیکنندهترین حرفهایی است که میشود به یک پدر زد؛ پدر ابراهیم در حدی ناراحت است که میخواهد پسرش را سنگسار کند، و خداوند خیلی هم خوشحال است از اینکه ابراهیم به هر حال میکوشد در نهایت ادب و دلسوزی و مهربانی حرف حقی را به پدرش بزند. بنابراین اینگونه محدودیتها — که نمیدانم پدرم از من راضی نیست، بدبخت میشوم و به جهنم میروم — و این رضایت پدر و مادر، بارها تأکید کردهام که شاید آنچه میخواهند بگویند درست باشد، ولی وقتی اینطور بیان میشود، کاملاً به وضع ناجوری بیان شده است. آنچه در قرآن هست این است که باید به پدر و مادرتان احسان کنید و احترام بگذارید؛ اینها احکامیاند که به هیچ چیز مقید نیستند. شما میگویید پدر و مادر باید از او راضی باشند، بعد طرف میپرسد اگر اینطور شد چه، و میگویند اینطور اشکال ندارد؛ اگر گفت نماز نخوان چه؟ نه، نباید حرفشان را گوش بدهی. ما نه اطاعت از والدین و نه جلب رضایت والدین را جزو احکام دینمان داریم.
آنچه داریم و به هیچ چیز مقید نیست — و هیچ مثالی هم نمیتوانید بزنید که من بگویم نه، اینجا اینطور نیست — این است که باید به پدر و مادرتان احسان کنید، به آنها احترام بگذارید، در مقابلشان متواضع و با آنها مهربان باشید. اینها واژههایی است که در قرآن دربارهٔ رابطه با پدر و مادر به کار رفته و به هیچ چیز مقید نیستند. شما تحت هیچ شرایطی نمیتوانید حرف توهینآمیزی به پدر و مادرتان بزنید یا نامهربان باشید. حق ندارید چیزی بگویید؛ حتی کوچکترین حرفی که نشانهٔ خستگی باشد یا چیز بدی در آن باشد، به پدر و مادرتان بگویید. اینها احکامیاند که مقید به هیچ چیز نیستند؛ لازم نمیشود بعداً در شرایط خاصی بگویم اگر اینطور شد، اشکال ندارد. هیچ جا، پدر و مادرت هر بلایی هم سرت آورده باشند، حق نداری این رشتهها را قطع کنی، احسان نکنی، مهربان نباشی یا توهین کنی؛ در اینگونه احکام هیچ چیز قابلنظری وجود ندارد. ولی وقتی حرف از رضایت و اطاعت است — و اطاعت که اصلاً وحشتناک است — میگویند باید حرف پدر و مادرت را گوش بدهی. بعد کافی است آدم چهار مثال بزند؛ آنها هم میگویند نه، آنها مواردی است که مثلاً اگر گفت نماز نخوان، نه؛ اگر خلاف شرع بود، نه؛ اگر فلانطور بود، نه؛ آن هم نه. پس کلاً نه! وقتی حکم صحیحی وجود دارد، این است که تنها کسی که باید از او اطاعت کنم خداست و تنها کسی که باید رضایتش را جلب کنم خداست. حالا اگر پدر و مادر من به اصطلاح جور دیگری خواستند، من بیآنکه بیادبی باشد و بیآنکه کار بدی بکنم، میتوانم راه خودم را بروم.
بگذارید از چیزهایی که فکر میکنم برایم مهم است و میخواهم به نحوی بر آن تأکید کنم، با پرسشی که از من شد شروع کنم. مثلاً میگویند اگر در خانهٔ پدرت باشی و پدرت بگوید حق نداری روزهٔ مستحبی بگیری، یا بخواهی نذر کنی و پدرت نذرت را قبول نداشته باشد، اذن پدرت لازم است.
میبینید که پرسش خیلی کشیده میشود به جاهایی که حالت تخصصی و موردی پیدا میکند و آدم نباید خیلی وارد این حیطه شود، چون مثالهای خیلی پیچیدهای است. یک بار کسی دربارهٔ رنگ لباس پرسیده بود: مثلاً مادرم دوست دارد رنگی بپوشم که زیاد سنگین نیست؛ حالا چه کار کنم؟ نکتهٔ مهمی که فقط میخواهم به آن اشاره کنم این است: اصلاً موضوع رابطهٔ پدر و مادری را با خودتان کنار بگذارید. تا وقتی در خانهٔ پدرتان زندگی میکنید و به اصطلاح سر سفرهٔ پدرتان مینشینید، او در خانهٔ خودش اختیاراتی دارد. شما میخواهید شب بیدار باشید و نماز شب بخوانید و همه را بیدار کنید؛ اگر پدرتان بگوید حق نداری این کار را بکنی، حق ندارید؛ خانهٔ اوست. ولی این اصلاً ربطی به پدر و مادر بودن ندارد.
عمویت هم باشد و در خانهٔ عمویت زندگی کنی، مگر کارهایی نیست که حق نداری انجام دهی؟ این غیر از آن حقی است که پدر و مادر دارند. در خانهٔ کسی هستی؛ مثلاً یک ماه مهمان کسی هستی و بعد میخواهی شلوغ کنی، کارهایی بکنی، صبح زود بیدار شوی. اینها اصلاً جدا از مسئلهٔ حکم رابطه با والدین است: در خانهٔ کسی زندگی میکنی و او در خانهٔ خودش اختیاراتی دارد، میتواند احکامی صادر کند و در آن خانه حکومت میکند. پدر و مادر هم در خانهٔ خودشان اختیاراتی دارند، بهویژه نسبت به بچههایشان. بنابراین فکر میکنم این پرسشها کمی پرسشهایی است که اصولاً فقط به رابطه با پدر و مادر مربوط نمیشود. تا وقتی مستقل نیستید و در خانهٔ پدر و مادرتان زندگی میکنید، باید یک سری قواعد و آدابی را که آنها رعایت میکنند رعایت کنید. اگر آداب شرکآمیز دارند — جزو قواعد خانهٔ پدرت این است که نباید نماز بخوانی یا باید بتها را پرستش کنی — باید از این خانه بیرون بیایی؛ نمیتوانی آنجا بمانی، همه چیز را به هم بریزی و با پدرت گلاویز شوی. حضرت ابراهیم چه کار کرد؟ این حرفها را زد، پدرش او را از خانهاش بیرون انداخت و او هم بیرون رفت؛ چه کار میکرد؟ یعنی تا وقتی در خانهای زندگی میکنید که خانهٔ خود کسی است — پدرتان، عمویتان یا هر کس — او حق دارد برای خانهٔ خودش مقرراتی وضع کرده باشد یا آدابی را آنجا رعایت کنند؛ مثلاً سر سفره به شکل خاصی غذا میخورند و شما میخواهید همین نظمها را به زور به هم بریزید. فکر میکنم جدا از مسئلهٔ رابطه با والدین، اصولاً تا وقتی مستقل زندگی نمیکنید محدودیتهایی وجود دارد.
میخواهم بگویم بعضی از این پرسشها جدا هستند. پرسش دیگری که کسی کرد این بود که اگر کسی از پسر خودش بخواهد که از همسرش جدا شود، چه کار باید بکنیم؟ نمیدانم؛ اینکه پدری یا مادری از پسرش بخواهد که از همسرش جدا شود، وقتی او مستقل زندگی میکند، فکر میکنم اصولاً این خواسته زیادهخواهی است. باید به نحوی مؤدبانه گفت که باشد، مثلاً اجازه بدهید، آخر هفته. اگر وارد اینگونه پرسشها شویم، به چیزهای عجیب و غریبی میرسیم. پرسشی را که یکی از بچهها مطرح کرد هنوز در ذهنم مانده. کلاً یکی از جاذبههای فقه همین است که هر جوابی که داده میشود، بر اساس آن جواب میشود پرسشهای عجیب و غریبی طراحی کرد، و اینطور مجموعهای از پرسش و پاسخها پدید میآید که سطح آیکیوی آن هم بالاست. نمیدانم برخورد کردهاید یا نه؛ مثلاً دربارهٔ قصاص یک بار مجموعهای از اینگونه سؤال و جوابها خواندم که دیگر فوقالعاده به جاهای پیچیده رسیده بود. نمیخواهم به آن سؤال و جوابهایی که شنیدم اشاره کنم؛ چیزهای جالبی بود. ولی اتفاق جالبی یک بار سر یک بحث فلسفی دربارهٔ علیت افتاد.
یکی از آقایان فلاسفه، که آدم خیلی باسوادی هم هست، در ایران از یک سری مقالات روز چیزهایی نقل میکرد: مثالهای پیچیدهای مثل اینکه فرض کنید تیری شلیک میشود و به جای اینکه به آن یکی بخورد، به این یکی خورده است؛ حالا آیا میتوانید بگویید این آدم قاتل اوست، در حالی که نیتش را نکرده؟ چیزهای بسیار پیچیدهای دربارهٔ اینکه چه وقت میتوانید فعلی را به کسی نسبت دهید؛ بحثهای فلسفی روز. واقعاً وقتی اینها را شنیدم، دیدم کلی چیزهای پیچیدهتر در فقه ما، در قسمت قصاص، دقیقاً به همین منظور هست. یعنی مدام پرسیدهاند، کسی جواب داده و بعد بر اساس جواب آن را کمی پیچیدهتر کردهاند. مثلاً اگر کسی دیگری را از بالای کشتی هل بدهد و به قصد اینکه غرقش کند به دریا بیندازد — اینها مسائل فقهی است — و فرض کنید این آدم شنا بلد است و با این کار غرق نمیشود، ولی وقتی در دریا میافتد، به دلیل دیگری میمیرد؛ به دلیلی که این آدم اصلاً رویش حساب هم نکرده؛ حالا آیا این را میشود مثلاً حساب کرد یا نه؟ این آدم نیت کرده که کسی را غرق کند، ولی آن آدم به دلیل دیگری مرده است. شما میگویید آره، باید حساب کرد. بعد پرسشهای بعدی جالبترند: اگر مهم نیست که این آدم برای کاری که کرده چه نیتی داشته، پرسشهای دیگری مطرح میکنند و مسئله پیچیدهتر میشود که اصلاً کی میشود گفت کسی دیگری را کشته است. آن فیلسوف میگفت عین همین بحثها در ده پانزده سال اخیر در محافل آکادمیک مطرح شده و مثالهای پیچیدهای پدید آمده که مسئلهٔ علیت و فاعلیت را زیر سؤال میبرد؛ و جالبش این است که همهٔ مثالها در این پیپرهای جدید بر اساس همین کشتن است: کسی تیری شلیک میکند، آن یکی جاخالی میدهد و تیر به آن یکی میخورد. واقعاً اینها را که شنیدم، به این سخنران گفتم که ما منبع عظیمی در این زمینه داریم که میتوانید به آن رجوع کنید؛ شاید کلی پیپر از آن دربیاید. به هر حال وارد اینگونه بحثها نشویم. دربارهٔ پرسشی که از من شد، فقط این را بگویم که پدر و مادر به دلیل اینکه شما در خانهشان زندگی میکنید، شأنی دارند که جدا از پدر و مادر بودن، رعایت بعضی از حرفهایشان را اجباری میکند. وقتی مستقل نشدهاید، بهطور طبیعی باید مقرراتی را رعایت کنید. یک بار در همین کلاس چیزی گفتم: همیشه به نحوی صحبت میکنم که انگار بچهها از پدر و مادرشان بهترند؛ لحن صحبت من اینطور است که نباید حرفشان را گوش کرد و نباید فلان کرد. واقعیت این است که معمولاً پدر و مادرها از بچهها بهترند.
این بهویژه در این دوران جدید است که روز به روز نسلهای جدید دارند موجودات عجیب و غریبتری میشوند. ولی همان موقع هم جواب دادم که لحن صحبت من چیست: لحن صحبت من در مقابل افراطهایی است که در آموزش دینی وجود دارد؛ مثلاً اینکه باید رضایت پدر و مادر را جلب کرد. اعتراف دارم که اگر قرار باشد بچهها یا حرفهای خودشان را گوش بدهند یا حرفهای پدر و مادر را، من هم نظرم این است که فعلاً با این اوضاع، اگر حرف پدر و مادرشان را گوش بدهند، فکر کنم به نتایج بهتری میرسند. اکثراً فکر کنم برعکس است؛ یعنی الان در خانهها پدر و مادرها حرفهای معقولتری میزنند تا بچههای نسل جدید، بهویژه در این دوران جدید که این مسئله خاصتر شده است. مثلاً پدر و مادرها الویس پریسلی گوش میدادند و بچهها امینم گوش میدهند؛ به هر حال گوشدادن به الویس بهتر است. اصلاً مقررات خانهها را هم الان تا حدودی بچهها وضع میکنند: کی بخوابند و کی بیدار شوند. بگذریم. اینجا یک عالمه از این پرسشها هست؛ فقط میخواهم اشاره کنم که هزاران پرسش عجیب و غریب اینجا وجود دارد که احتمالاً از آن پیپر هم میشود درآورد، و قصد ندارم اصولاً وارد اینگونه چیزها شوم. همهٔ تأکیدم این است که دقیقاً آنچه را قرآن گفته رعایت کنید؛ همه چیز درست میشود.
یعنی رعایت تواضع و احترام و الفاظی که در قرآن آمده؛ هیچکدام از اینها مقید نیستند، حتی اگر پدر و مادر کسی بچهشان را معتاد کرده باشند. یک بار داستانی در روزنامه خواندم که پدر و مادری — یا شاید هم پدر و مادر واقعی نبودند — از بچههای خودشان برای حمل مواد مخدر استفاده میکردند تا پلیس مشکوک نشود. میدانیم که هزاران هزار بلای عجیب و غریب ممکن است پدر و مادرها سر بچههایشان آورده باشند و بیاورند. فکر کنم همهتان مثالهایی در ذهنتان دارید؛ مثلاً این پدیدهٔ کودکآزاری که در جامعهٔ ما تا چند سال پیش خیلی مطرح شده بود و هنوز هم گاهگداری آدم چنین حرفهایی میشنود. بچهای که مورد آزار و اذیت پدر و مادر دیوانهٔ خودش قرار گرفته، آسیبهای روحیای میبیند که ممکن است تا آخر عمر نتواند بهراحتی از آنها جدا شود. ولی باز هم این احکام قرآن مقید نیستند.
یعنی پدر و مادر هر بلایی سر بچه آورده باشند، اینطور نیست که بچه حق بیادبی داشته باشد یا حق داشته باشد به نحوی با پدر و مادرش بدرفتاری کند. من فکر میکنم اینطور است. قرآن مطلقاً نمیگوید به پدر و مادر خوب خودتان، در قبال کارهایشان، احترام بگذارید؛ حکمی کلی است: با پدر و مادر خودتان باید خوشرفتاری کنید. حالا پدر و مادر هر قدر هم بخواهند با شما رفتار بد یا خوب داشته باشند، این بحث جداگانهای است. شأن شما این است که در مقابل پدر و مادرتان متواضع باشید و به آنها احترام بگذارید. تأکیدم روی این است که هیچ چیزی این احکام را مقید نمیکند. فکر میکنم اینجا حرف زیاد است و واقعاً نمیدانم چرا؛ این جاهایی که عواطف شدیدی وجود دارد، به اصطلاح کمپلکس وجود دارد و مسائل پیچیده میشوند.
همین وجود زیاد پرسشهای عجیب و غریب در ذهن آدمها نشانهٔ همین است. ما نسبت به مسائل خانوادگی خودمان و رابطهمان با پدر و مادرمان ممکن است نوعی عواطف شدید داشته باشیم، مثبت یا منفی؛ در بعضی موارد مثبت و در بعضی موارد منفی. همینهاست که به نحوی پرسش ایجاد میکند و مسائل اینقدر پیچیده به نظر میرسد، در حالی که شاید اساساً مسئلهٔ پیچیدهای وجود نداشته باشد. نکتهای میخواهم بگویم: چندین بار عملاً در صحبتهایی که با مردم داشتم مجبور شدم این مسئله را توضیح دهم و دیگر به این احساس رسیدم که نکتهٔ خیلی مهمی است: آدم باید سعی کند فرق میان وابستگی و علاقهداشتن را بفهمد. دربارهٔ خیلی از بچهها نمیشود گفت که به پدر و مادر خودشان علاقهمندند؛ به پدر و مادرشان وابستهاند. فکر میکنم تفاوت میان این دو چیز خیلی ریشهای و عمیقی است. آنچه از شما خواسته میشود این است که از وابستگی دوری کنید و به این سمت بروید که پدر و مادر خودتان را دوست داشته باشید و به آنها محبت کنید.
اینکه چه فرقی دارند و چطور میشود توضیح داد که مرز وابستهبودن کدام است: ببینید، کودک به پدر و مادر خودش وابسته است؛ نمیتوانید بگویید علاقه دارد. آن نوع علاقهای که کودک به پدر و مادر خودش دارد اسم بهتری دارد: وابستگی. آدم وقتی به کسی وابسته است، ممکن است چیزی شبیه عشق و علاقهٔ خیلی شدید هم در آن پدید بیاید. این پدیدهٔ خیلی خیلی عظیمی است: هر آدمی که متولد میشود، در کودکی به پدر و مادر خودش وابسته است و این وابستگی میتواند خیلی خطرناک باشد؛ اینکه در جایی از زندگیاش باید این وابستگی را به نحوی قطع کند و آن را به علاقه تبدیل کند؛ به علاقهای که فعالانه از طرف خودش باشد. واقعاً با مواردی که عملاً دیدم، نظرم خیلی جلب شده که این مسئله چرا اینقدر مهم است و اینکه مردم اصولاً انگار متوجه نیستند کی به کسی علاقهمندند و کی این علاقه حالت وابستگی دارد.
آدمهایی هستند که احساسشان این است که عاشق پدر و مادرشاناند و تمام زندگیشان را به پدر و مادرشان خدمت کردهاند؛ ولی آنچه واقعاً در نهایت میبینید این است که اینها همچنان مثل یک بچه به توجه و تأیید پدر و مادرشان نیاز دارند. خیلی از آدمها از این مرحله عبور نمیکنند؛ انگار در چشم و نگاه پدر و مادرشان زندگی میکنند.
میدانید منظورم چیست؟ یعنی اینکه تمام زندگی کارهایی را کردهاند که پدر و مادرشان از آنها خواستهاند، دلیلش علاقه به معنای واقعی کلمه نیست؛ دلیلش این است که مثل یک بچه هنوز وابستهاند. نمیتوانند کاری بکنند که پدر و مادرشان از آنها عصبانی شوند؛ هر کاری میکنند تا تأیید پدر و مادر خودشان را داشته باشند. این دقیقاً وضعیتی است که بچهها در سنین پایین دارند و طبیعی هم هست که به تأیید پدر و مادرشان نیاز داشته باشند. اصلاً در مراحل رشد طبیعی هر بچهای اینطور است که نخستین ملاکهای خوب و بد را از حرفهای پدر و مادر خودش میگیرد: چه چیزی خوب است و چه چیزی بد؟ آنچه پدرم میگوید خوب است، خوب است؛ آنچه مادرم میگوید بد است، بد است. ملاک خوب و بد معمولاً از حرفهای پدر و مادر میآید و بعد ممکن است تعمیم پیدا کند. آدمها در عمرشان به جایی میرسند که باید بفهمند خوب و بد چیست.
خوب و بد آن چیزی نیست که مثلاً پدر و مادرم گفتهاند. وابستگیهای اکثر آدمها به نحوی قطع نمیشود. مثلاً بعضی از آدمها را میبینید که وقتی وابستگیشان به پدر و مادرشان قطع میشود، دقیقاً معنایش این است که به جای دیگری وابسته شدهاند؛ یعنی حالا کس دیگری خوب و بد را برایشان تأیید میکند. این خطر همیشه در رابطهٔ فرزند و والدین هست که به نوعی وابستگیهای عمیق مزمن تبدیل شود؛ این متأسفانه وضعیتی است که در تمام جوامع، و شاید بهطور خاص در جامعهٔ ما، وجود دارد. همیشه هم بیاستثنا اینطور است که آدمی که به پدر و مادر خودش وابسته است، احساس درونیاش این است که به پدر و مادرش علاقه دارد و از روی علاقه است که همهٔ این کارها را میکند. معمولاً آدمی که وابسته است نمیفهمد که این چیزی منفی در خود دارد؛ احساسش این است که من از روی عشق و علاقه و دینی که به پدر و مادرم دارم اینطور زندگی کردهام. اینها همه به نحوی در جهت این است که وابستگیهای کودکانه خیلی خیلی پایدار میمانند و قطع نمیشوند؛ و دقیقاً اینگونه وابستهبودن مزاحم رشد شخصیتی آدم هم هست. یعنی آدمها نمیتوانند زندگی مستقلی داشته باشند و ملاکهای مستقلی برای خودشان در زندگی داشته باشند، و خیلی از اینها برمیگردد به وابستگیهایی که در خانواده پدید میآید؛ بهویژه در کشوری مثل کشور ما که همچنان اینطور بوده و همچنان هم روابط به اصطلاح عمودی — رابطهٔ پدر و مادر با فرزند، پدر و مادر با جد، و با نوه و نتیجه — خیلی خیلی عمیقتر و قویتر از روابطی است که خود آدمها دارند؛ روابط زناشویی و روابط دوستانه همه در حاشیهٔ رابطههاییاند که در خانواده پدید میآیند. اگر میخواهید مثالی ببینید از اینکه این نکته دربارهٔ فرهنگ ما نکتهٔ خاصی است، میخواهم به این اشاره کنم که شما در اکثر فرهنگهای دیگر دنیا این را میبینید که — بگذارید اول اینطور شروع کنم، چون این مسئله سوءتفاهمزاست. اخیراً در دانشگاه تهران بحثهایی دربارهٔ مردسالاری کردم؛ گاهی چیزهایی را که در جلسهٔ سخنرانی نمیگویم و در ذهنم است، جای دیگری میگویم.
استقلال فرزند و وابستهسازی
میگویند یکی از خوبیهای فرهنگ ایرانی این است که از اینگونه مردسالاری دور است؛ اینکه شما مثلاً در اروپا بهطور عجیبی میبینید که همیشه اینطور بوده و هنوز هم اینطور است که وقتی زنی ازدواج میکند، انگار هویت خودش را از دست میدهد و نام خانوادگیاش نام خانوادگی شوهرش میشود؛ در حالی که در ایران نام خانوادگی دختر تغییر نمیکند و به نظر میآید اینطور استقلال خودش را در خانهٔ شوهرش همچنان حفظ میکند. من میخواهم بگویم این هیچ مزیتی برای فرهنگ ایرانی نیست، بلکه نشان میدهد روابط عمودی اینجا چقدر قویاند؛ یعنی اینکه زن اسم خودش را از پدرش میگیرد یا از شوهرش، هیچ ربطی به مردسالاری ندارد. مهم این است که در رقابت میان پدر و شوهر، در فرهنگ ما قاطعانه پدر برنده است.
شوهر حتی پس از ازدواج هم به نظر میآید که در مقابل پدر به نحوی تحتالشعاع قرار میگیرد. بنابراین هیچ نکتهٔ غیرمردسالارانهای اینجا وجود ندارد، بلکه این نشاندهندهٔ عمق وابستگیهای عمودیای است که همیشه در فرهنگ ما بوده. فکر میکنم ما از این نظر به هر حال نمونهٔ خیلی خوبی هستیم. این نظام شبیه نظام قبیلهای است؛ به هر حال طایفه و قبیله حکم خودش را میکند.
این نکته را برای این گفتم که چند بار در حرفهایم تأکید کردم که اینگونه وابستگیهای عمیق به خانواده، که همه جای دنیا هست، در ایران شاید حالت خیلی خاصی دارد؛ ما شاید در وضعیت شدیدی بودیم و هنوز هم هست. موضوع وابستهبودن و سازوکارهایی که پدر و مادر خودآگاه یا ناخودآگاه با آنها بچهها را به خودشان وابسته میکنند، و توصیههایی که دربارهٔ اینکه چه کار کنند تا بچهها مستقل بار بیایند وجود دارد، بحثهایی است که در روانشناسی به اندازهٔ کافی مطرح است و الان نمیخواهم واقعاً وارد آن شوم. فقط میخواهم نظرتان را به این موضوع جلب کنم که اصولاً چنین سازوکاری وجود دارد: پدر و مادرها خواسته یا ناخواسته رفتارهایی انجام میدهند که به اصطلاح به آن وابستهسازی میگویند و ممکن است بچهها را بیش از اندازه به خودشان وابسته کنند. هنر پدر و مادر، یعنی پدر و مادر خوب، این است که بچهها را تا حد ممکن مستقل بار بیاورد و این را تحمل کند که یکی از نتیجههای مستقل بار آمدن بچهها میتواند مخالفت با خودشان هم باشد. یعنی وقتی کسی را خیلی مستقل بار آوردید، باید این را هم به تنتان بمالید که چنین بلایی سرتان بیاید که کمی جلوی خودتان هم بایستد.
نکاتی که دربارهٔ مسئلهٔ رابطه با پدر و مادر هست فراوان است؛ فقط فکر میکنم باید به نحوی جایی اینها را ختم کنم. فقط یک نکتهٔ کوچک بگویم: از این حرف زدم که اصلاً مهم نیست پدر و مادرتان چه کسانیاند و با شما چه کردهاند؛ احکام مقید به این نیستند که پدر و مادرتان خوب بودهاند یا بد. هیچکدام از کارهایی را که گفتهاند نکنید، نباید بکنید و کارهایی را که گفتهاند بکنید، باید انجام دهید. نکتهٔ خیلی مهم این است که اگر حافظهٔ خوبی از دوران کودکیتان داشته باشید، بچهها همیشه نگاه اغراقآمیزی نسبت به پدر و مادر خودشان دارند؛ نمونهٔ خیلی واضحش این است که پدرشان قهرمان و قویترین مرد دنیاست و این حرفها.
چیزی وجود دارد. نکتهای که میخواهم بگویم این است که حسی ذاتی و فطری وجود دارد؛ به قول یونگ، آرکتایپ پدر و مادر وجود دارد که شما با آن متولد میشوید. پدر و مادر مثل مفهومی ازلی در ذهن ما نقش بستهاند و بعداً شما در خارج پدر و مادر خودتان را کشف میکنید و در این قالب میگذارید. همانطور که مثلاً فرض کنید مرد وقتی به دنیا میآید، جای خالیای در ذهنش هست برای زنی که میتواند مورد علاقهاش باشد — به اصطلاح آنیما دارد، ظرف ذهنی خاصی دارد — و زن هم نسبت به مرد ایدهآل چنین ظرفی دارد. انگار ما از قبل میدانیم که قرار است در زندگیای که در دنیا میکنیم به نوعی با جنس مخالف مواجه شویم و چه رابطهای برقرار کنیم. عیناً و بهشدت این آرکتایپها دربارهٔ پدر و مادر هم وجود دارد: اینکه پدری هست که انگار قانون را وضع میکند و قدرتمند است، و مادری که منشأ شور و لطف در زندگی است. اینها چیزهایی است که در نهاد ما هست و از تجربهٔ ما نیامده؛ انگار ما با آمادگی برای کشف چنین موضوعاتی وارد دنیا شدیم و چنین آدمهایی را پیدا کردیم.
هر قدر پدر و مادرهای شما به این چیز ایدهآلی که قرار است باشند نزدیکتر باشند، به نفع شماست. همانطور که اگر مردی عاشق زنی شود که واقعاً همین ویژگیهای مورد نیازی را که یک زن باید داشته باشد عمیقاً داراست، خیلی شانس آورده؛ آنیمایش تقویت میشود و زندگی روانیاش کلی شور و نشاط پیدا میکند؛ و اگر با موجودی طرف شود که اصولاً واجد آن شرایطی که باید داشته باشد نیست — در ظاهر به نظر میآمده ولی واقعاً آن شرایط را ندارد — ممکن است به هر حال دچار آسیب شود. آنچه میخواهم بگویم این است که احکام به نحوی وضع شدهاند که حتی اگر پدر و مادرتان واجد آن شرایط ایدهآل نیستند، قرار نیست طوری رفتار کنید که انگار آن نقصها وجود دارند. میدانید؟ باید سعی کنید رفتارتان اینطور باشد که انگار رابطهتان با پدرتان همیشه رابطه با همان آرکتایپی است که قرار است پدر باشد، یعنی پدر ایدهآل، و با مادرتان هم انگار که مادر ایدهآل است. یعنی از طرف خودتان به نوعی سعی کنید بعضی از نقایصی را که وجود دارد نادیده بگیرید. مسئله حرفگوشکردن نیست؛ از نظر حسی که نسبت به پدر و مادرتان دارید، هر چه به آن احساسهای کودکانهٔ خیلی صاف و ساده — پیش از آنکه واقعاً بدانید پدر و مادرتان چگونه موجوداتیاند — نزدیکتر باشد، به نفعتان است.
هیچکدام از پدر و مادرهای ما ممکن است موجودات ایدهآلی نباشند، ولی خوب است که رفتارهای ایدهآلی در مقابلشان داشته باشید. کسی که پدرش میگوید روزه نگیر، میتواند برود با پدرش صحبت کند و سعی کند پدرش را قانع کند؛ اشکال ندارد. ولی حق ندارد در خانهٔ پدرش شلوغبازی دربیاورد. اینکه سعی کنید کار خوبی انجام دهید، خیلی خوب است.
بگذارید از نکتهای که گفتید، که پل خوبی است، برای زدن حرف آخرم استفاده کنم. خیلی از مشکلات در خانوادهها — اینکه پدری میگوید روزهٔ مستحب نگیر، مادری میگوید آن کار را بکن، این کار را نکن، فلان لباس را نپوش — باور کنید این را از قرآن نمیگویم؛ از تجربهٔ خیلی شخصی و چیزهایی که در اطرافم دیدهام میگویم: عمدتاً اینها برمیگردند به اینکه کارهایی را که باید بکنید نمیکنید. مثلاً پدرتان حقش است که در حد خیلی زیادی به او احترام بگذارید؛ وقتی نمیگذارید، بعد این مسائل پیش میآید که ممکن است روی جزئیاتی گیر بدهد. نمیدانم متوجه هستید منظورم چیست یا نه. یعنی واقعاً به پدر و مادرتان احترام بگذارید و رفتارتان همان احسان به معنایی باشد که در قرآن هست؛ یعنی پدر و مادرتان با تمام وجود حس کنند که شما بهشدت به آنها علاقهمندید و سعی میکنید هر کاری که به نظرتان خوشایندشان است انجام دهید.
وقتی این کارها را نمیکنید، انگار آزمایشهایی باید ترتیب داده شود. مثل اینکه میگویند زنها همیشه شوهرها را بهطور مداوم تست میکنند تا ببینند به آنها علاقه دارند یا نه. وقتی یک ماه میگذرد و از مردی هیچ اثری نیست — نه حرف محبتآمیزی زده، نه کاری کرده — جا دارد که تست شود. اگر شوهر فعالانه و بهطور مداوم ابراز علاقه کند و کارهایی بکند که برای زن اطمینان پدید بیاید که علاقه همچنان وجود دارد، وضع فرق میکند. بعضی از چیزهایی که در خانوادهها میبینید مثل همان تستهاست: واقعاً برای حرف پدرت احترام قائلی یا نه؟ به فکر مادرت هستی یا نه؟ مثلاً چند وقت یک بار برای مادرتان هدیهای میخرید؟ اصلاً تا حالا خریدهاید؟ قرار است بخرید؟ مثلاً چیزی ببینید و احساس کنید مادرتان از آن خوشش میآید و برایش بخرید و ببرید؛ کسی که جلویتان را نگرفته. میگویم اگر این کار را بکنید، بعداً شاید دیگر مادرتان تست نکند که اگر به شما بگوید فلان لباس نارنجی یا صورتی را بپوش، میپوشید یا نمیپوشید. یا مثلاً فرض کنید جاهایی که پدرتان واقعاً حساسیتهایی دارد و نکتهٔ خاصی هم نیست، آن حساسیتها را رعایت کنید؛ مثلاً موسیقی با صدای بلند گوشکردن یا ساعت سه یا نصف شب فوتبال نگاهکردن؛ اینها که دیگر واجب و مستحب نبوده است. وقتی کارهایی میکنید که مقرراتی را میشکنید، بعداً انگار اینگونه جبران میشود. کاملاً قبول دارم که بعضی از پدر و مادرها ممکن است به این دلیل که تحت فشارهای روانی و عصبی زندگی خودشاناند، نسبت به بچههای خودشان بهانهگیریهای عجیب و غریبی داشته باشند؛ ولی میخواهم بگویم که معمولاً فعالیت از طرف بچهها خیلی کمتر از آن است که باید باشد. مثلاً بعضی از شما شاید به جایی رسیدهاید که درآمد مستقلی برای خودتان دارید؛ مثلاً از اولین حقوقی که گرفتید، اصلاً جا نداشت چیزی برای مادرتان بخرید، کاری بکنید و خلاصه به نحوی نشان بدهید که همچنان خودتان را مدیون میدانید؟
میدانید منظورم چیست؟ فعال برخورد کنید؛ یعنی کارهایی انجام دهید که از شما نخواستهاند و خودبهخود آن کارها را میکنید — که معنای احسان همین است — از صبح که بیدار میشوید به فکر این باشید که کار خوبی برای پدر و مادرتان بکنید، چیزی بخرید، چیزی بگویید؛ چه میدانم، اگر حرف جالبی شنیدید. خیلی از خانمها به طرز خیلی ظریفی به چیزهایی که میخواهند ابراز علاقه میکنند، و اگر ببینند که شما به این ابراز علاقهشان توجه کردهاید و مثلاً آن را تهیه کردهاید، به نحوی مطمئن میشوند که نسبت به تمایلاتشان حساسیتی دارید. فکر میکنم مقدار زیادی از این آزمونها — اینکه روزهٔ مستحبی نگیر و این کار را نکن — از این است که روابط به نحو خوبی پیش نرفته و این مسائل پیش میآید. در عین حال مطمئنم که در بعضی از خانوادهها ممکن است اصلاً مشکلات عمیقی وجود داشته باشد که اینطور قابل حل هم نباشد؛ ولی به هر حال وظیفهٔ بچهها این است که فعالانه برای پدر و مادرشان کارهای خوبی که از دستشان برمیآید بکنند: از هدیهخریدن و حرفهای خوبزدن تا کارهایی که فکر میکنند نیازهای آنها را برطرف میکند. فکر میکنم اگر روابط اینطور باشد، خودبهخود بخش عمدهای از مسائل حل میشود.
خیلی خوب هم میدانم که در خانوادهها سدهای روانی وجود دارد؛ در بعضی از خانوادهها حتی ابراز علاقهکردن ممکن است برای بعضیها سخت باشد. دیگر وارد جزئیات نمیشوم. به هر حال این برخورد فعال عاملی است که آدم را به نحوی از وابستگیها رها میکند و به سمت چیزی میبرد که میشود به معنای واقعی کلمه به آن علاقهداشتن گفت؛ در حالی که در خیلیها همان سدهای روانی نشاندهندهٔ یک سری وابستگیهای روانی است که هنوز از دوران کودکی باقی مانده، و بچهها معمولاً بهراحتی به استقلال نمیرسند.
بازگشت به انسجام سوره مریم
اگر یادتان باشد، جلسهٔ قبل دربارهٔ این بحث کردم که انبیایی که پس از داستان اول ذکر میشوند — یعنی حضرت ابراهیم، اسحاق، یعقوب، حضرت موسی، هارون، ادریس و اسماعیل — همه ویژگیهایی دارند که به محتوای اصلی سوره مربوط میشود: دربارهٔ تولد، وراثت، سلسلهٔ انبیا و اینکه نبوت و رسالت الهی چگونه به ارث میرسد. میبینیم که اینها از تمهای اصلی این سورهاند و انبیایی که انتخاب شدهاند، متناسب با وضعیت خاصی که از نظر وراثت دارند انتخاب شدهاند. یادتان باشد که ویژگی ابراهیم این است که از کسی به ارث نبرده و خودش نقطهٔ شروع است. سعی کردم بگویم که از اسحاق و یعقوب بهعنوان وارثهای مستقیم ابراهیم یاد میشود؛ به اضافهٔ اینکه یعقوب و ابراهیم به نحوی رابطهای دارند؛ به نظرم میآید از قرآن اینطور میشود نتیجه گرفت. بعد هم اینکه حضرت موسی یا حضرت اسماعیل و ادریس همه در واقع ویژگیهای خاصی دارند که به همین مسئلهٔ وراثت مربوط میشود.
ایدهام این بود که در این جلسه — حالا فعلاً این کار را نمیکنم — کل ادعاهایی را که کردهام به نحوی بیان کنم که مقداری روشن باشد کجاهایش تئوری است. فکر کنم مشکلی که پیش آمده این است که ظرف ده پانزده جلسه حرفهایی زدهام؛ مثلاً دربارهٔ اینکه انسان چگونه متولد میشود و مسائل معنوی چگونه میتوانند به ارث برسند. بعد از آن تئوری استفاده کردم و چیزهایی هم گفتم دربارهٔ اینکه مسئلهٔ حضرت اسماعیل چه بوده، یعقوب و ابراهیم چه، و الی آخر؛ خیلی چیزها. نگرانیام این است که مقداری مشکل پیش بیاید؛ چون فکر میکنم خیلی از حرفهایی که میزنم مستقل از این است که کسی آن تئوری را بپذیرد یا نپذیرد.
منظورم این است: چندین بار پرسشهایی که در کلاس شد این احساس را به من داد که انگار همه چیز وابسته شده به اینکه یک سری چیزهای خیلی اصولی و تا حدودی اسرارآمیز، مثلاً دربارهٔ تولد انسان، را پذیرفته باشید. ببینید، فکتهایی وجود دارد؛ کاری که من میکنم این است که سعی میکنم مثلاً تئوریای بیان کنم و بعد بگویم کلی از این مسائلِ روابط میان انبیا را میشود با آن توضیح داد. اگر شما این تئوری را نپذیرید — اولاً لازم نیست این تئوری را بپذیرید — مهم این است که لازم است به بعضی از این پرسشها جواب بدهید. مثلاً به نظر من طبیعی است که کسی بپرسد چرا از آن شاخهٔ فرزندان ابراهیم با عنوان آل یعقوب یا بنیاسرائیل یاد میشود، در حالی که اینها همه فرزندان اسحاق هم هستند. اینکه حضرت ابراهیم دو فرزند دارد، اسماعیل و اسحاق، و آن شاخه چرا به اسم یعقوب است و نه به اسم اسحاق، کمی عجیب است؛ باید توضیحی وجود داشته باشد. کل اینکه چرا از حضرت ابراهیم خواسته میشود که اسماعیل را قربانی کند، خودش توضیحی میخواهد. حالا من شاید بتوانم با استفاده از این حرفهایی که میزنم توضیحی نه چندان قطعی بدهم. میخواهم فکتها و پرسشهایی را که وجود دارد از هم جدا کنم. اصلاً فکت چیست؟ فکر میکنم جزو بدیهیات است — وقتی قرآن را میخوانید — که ابراهیم حضرت اسماعیل را آورده و اینجا کعبه را ساخته، برای اینکه بعداً، وقتی نبوت در آن شاخهٔ اسحاق و یعقوب پیش رفت، آخرش قرار است دوباره اینجا به اصطلاح رسولی بیاید؛ و این شاخهٔ اسماعیل به نحوی زنده است. این جزو بدیهیات است؛ جزو فکتهاست و شما باید به نحوی اینها را در ذهن خودتان داشته باشید. و اینکه در سورهٔ مریم حرفهایی زده شده، برای انسجامش لازم است توضیح دهید که چرا این قطعه از زندگی ابراهیم اینجا نقل شده؛ اینکه این قطعه در وسط سورهٔ مریم آمده، که دربارهٔ سلسلهٔ انبیا و شروع سلسلهٔ انبیاست؛ اینها فکت است. شما اگر تئوریها را هم نپذیرید، در مقابل این پرسشها و در مقابل این فکتها باید واکنشی نشان بدهید. ادعایم این نیست که حرفهایی که زدهام همهٔ پرسشها را جواب میدهد یا همهٔ فکتها را خیلی دقیق و خوب توجیه میکند؛ و فکر میکنم اصولاً این حیطه، حیطهٔ مقداری اسرارآمیزی است، چون به انبیا مربوط میشود.
آنجا خبرهایی هست که ممکن است ما اصلاً نتوانیم بفهمیم واقعیتش چیست. ادعایم این است — شاید دوست ندارم کلمهٔ ادعا را به کار ببرم — که بعضی از این ادعاها را خوب است به صورت پرسش مطرح کرد: آیا مثلاً اینطور نیست که دستور ذبح اسماعیل به این دلیل صادر شده که این پتانسیل نبوت در این شاخهٔ اسماعیلی به نحوی حفظ شود؟ اینجا رازی وجود دارد: آنچه در این ماجرا بالقوه قرار بود برای اسماعیل رخ دهد، رخ نمیدهد و به صورت پتانسیل شدیدی در وجود اسماعیل میماند. آیا اینطور نیست که به نحوی این امکان فراهم میشود که بعداً در این سلسله کسی به پیامبری برسد؟ فکر کنم جلسهٔ قبل در پایان به اینجا رسیدیم که چنین فرضی میتواند محتمل باشد و به نحوی با همین تئوریهایی که دربارهٔ تولد و ارث گفتم سازگار است. اینکه چرا اسماعیل به آنچه باید برسد نمیرسد، اسحاق انتخاب میشود و اسماعیل در بیابان فقط به خانوادهٔ خودش رسالتش را میرساند، نکاتی است که فکر میکنم توضیحات کاملی دربارهٔ آنها ندادم. احساسم این است که حرفهایی که آدم دربارهٔ انبیا میزند همینطور به اصطلاح خیلی در سطح میماند، و تقریباً شاید چارهای هم جز این نباشد. ولی دوست داشتم یک دور همهٔ حرفهایی را که زدهام مرور کنم و قسمتهای تئوری و فکت و پرسش را جدا کنم. بعضی از حرفهایی که زدهام، جدا از اینکه آن تئوری درست باشد یا غلط، درستاند؛ بعضی از توجیهات درستاند، ولو اینکه وابسته به آن تئوری نیستند. میدانید، خیلی وقتها حرفهایی که آدم میزند — من با مقدماتی میچینم و بعد نتیجهای میگیرم — ممکن است آن نتیجه را جور دیگری هم بشود ثابت کرد؛ یعنی وابسته به این مقدمات نیست. فکر میکنم چون مجموعهٔ حرفهایی که در طی ده پانزده جلسه زدهام بیش از اندازه پراکنده شده، شاید لازم باشد یک بار نیم ساعت، سه ربع وقت بگذاریم و همهٔ اینها را بهطور منظم بیان کنم و جاهایی را که مستقل است و میشود بدون هیچ تئوریای، یا با تئوریهای خیلی عمومیتر، پذیرفت بگویم. همین مشکل سر بحث دربارهٔ حضرت مسیح هم پیش آمد. یعنی وقتی چیزی اصولی را بیان میکنید که حقیقت حضرت مسیح چیست — مثلاً فرض کنید من ادعایی دربارهٔ حضرت مسیح میکنم — خیلی چیزها با آن ادعا درمیآید و توجیه میشود؛ در حالی که برای خیلی از شأنهایی که برای حضرت مسیح قائل هستیم، لزومی ندارد حرفهای مقدماتی را پذیرفته باشید؛ رسماً در قرآن ذکر شده و میتوانید بهعنوان فکت به آن نگاه کنید، یا هزار جور دیگر هم میتوانید آن نکته را توجیه کنید. وسواسم این است که اگر مثلاً جاهایی از یک تئوری میلنگد، باعث نشود همهٔ حرفهایی که آدم بهعنوان نتیجهٔ آن تئوری میزند زیر سؤال برود؛ خیلی از آنها ممکن است مستقلاً قابل بیان باشد. کلاً احساس میکنم چنین وضعیتی کمی پیش آمده است.
موسی و وارث رسالت ابراهیم
نکتهای از جلسهٔ قبل مانده بود که فکر میکنم سریع و راحت میتوانم به آن اشاره کنم؛ دربارهٔ حضرت موسی است و آیهای که اینجا دربارهٔ حضرت موسی هست، و نکتهای که فکر میکنم بد نیست به آن دقت کنید. دفعهٔ قبل سعی کردم توضیح دهم که موسی از نظر به عهده گرفتن این رسالت الهی چه ویژگی عجیبی دارد: از پدر چیزی به ارث نمیبرد. نکتهای که میخواهم بگویم، در تأیید حرفهایی که به نوعی دو سه جلسه قبل گفتم، این است: اتفاقی که برای حضرت ابراهیم افتاد — اتفاقی که در بنیاسرائیل افتاده و ما در قرآن به صراحت میبینیم که از حضرت ابراهیم شروع شده — این است که حضرت ابراهیم صاحب رسالتی جهانی برای کل انسانهایی شد که در کرهٔ زمیناند؛ برای ناس شده و دیگر قوم خاصی ندارد. سعی کردم توضیح دهم که چگونه چنین اتفاقی افتاده و چه ربطی با این آیههایی که اینجا نقل شده دارد؛ و آنچه در آل ابراهیم به نوعی به ارث میرسد همین رسالت جهانی است. کل بنیاسرائیل صاحب رسالت جهانیاند.
یعنی پیامبران بنیاسرائیل ممکن است دعوتشان را در محدودهٔ بنیاسرائیل بنا کنند، ولی معنایش این نیست که اینها پیامبران قومیاند؛ چون کل این ماجرا دیگر ماجرایی جهانی است. خیلی وقتها دیدهام که سوءتفاهمی پیش میآید و مثلاً بعضی از انبیا را انبیای بنیاسرائیل میدانند؛ فکر میکنم اینجا سوءتفاهمی وجود دارد. کل ماجرای بنیاسرائیل ماجرایی جهانی است؛ یعنی رسالتی به عهدهٔ این قوم گذاشته شده است. بنابراین همهٔ انبیای بنیاسرائیل به نوعی انبیاییاند که رسالت جهانی دارند. نکتهای که در این متن بر آن تأکید کردم این بود که اگر کل این ماجرا را پذیرفته باشید — که حضرت اسماعیل، پسر بزرگ حضرت ابراهیم، انگار قرار بود وارث این رسالت جهانی شود و بعداً، پس از آن حکم ذبح اسماعیل، رسالت جهانی به اسحاق انتقال پیدا کرد — این ادعایی بود که من کردم. حالا چه تئوریای پشتش باشد چه نباشد، میتوانم خود این ادعا را بهعنوان ادعایی مستقل مطرح کنم و نشان دهم که خیلی چیزها را توجیه میکند، حتی اگر از جایی پشتیبانی نشود. یکی از نکتههایی که گفتم این بود که وقتی آیههای مربوط به حضرت ابراهیم را میخوانید، مدام میبینید که حرف از ناس است؛ بارها در کنار کارهایی که حضرت ابراهیم میکند سخن از ناس است، و این چیزی است که در شأن ابراهیم است: خداوند میگوید من تو را برای مردم بهعنوان الگو انتخاب کردم. ادعایی را که دربارهٔ حضرت اسماعیل کردم، اینطور از متن قرآن تأیید کردم.
پیش از آن ماجرای ذبح اسماعیل، میبینید که اسماعیل با حضرت ابراهیم در حال ساختن خانهٔ کعبه است، و ادعای قرآن این است که این نخستین کار، نخستین ساختمانی بود که برای عموم، برای ناس، ساخته شد. پیش از آن هیچوقت در کرهٔ زمین کسی بنایی برای همهٔ مردم نساخته بود؛ همهٔ کارها قومی و به نوعی وابسته به جغرافیایی خاص بود؛ در حالی که بنای کعبه رسالتی بود که خداوند به حضرت ابراهیم و اسماعیل داد تا اینجا را بسازند و پاکیزه نگه دارند، برای اینکه حج، که وظیفهای کاملاً عمومی و جهانی است، انجام شود. این را شاهد میگیرم که حضرت اسماعیل انگار وقتی دارد این کار را با پدرش میکند، کاندید رسالت جهانی است؛ در آن رسالتِ للناس شریک پدرش است و با هم این کار را میکنند. و بعد این تصویری که در این سوره از حضرت اسماعیل هست، که اهل خود را به نماز و زکات فرمان میداد، نشاندهندهٔ تغییری در زندگی اسماعیل است: پس از آن ماجرا دیگر رسالتش فقط به همین افرادی محدود شده که اطرافش زندگی میکنند و انگار دیگر کاری را که باید انجام میداد انجام نمیدهد؛ رسالت جهانی را ندارد. حضرت ابراهیم است که برای آن رسالت خودش میرود و حضرت اسحاق هم ادامه میدهد.
البته اسماعیل متولی کعبه بودن را همچنان حفظ میکند، منتها انگار به صورت رسالتی که به نحوی پنهان است و دعوت عمومی در آن نیست. میخواهم بگویم مشابه این، برای حضرت موسی برعکسش اتفاق افتاده است. نمیخواهم به جای خاصی از قرآن هم اشاره کنم؛ شاید پرتکرارترین قطعهٔ داستانهای قرآن قسمتی است که به حضرت موسی وحی میشود. داستان آدم و حوا هم از بالاترین بسامدها را دارد و بارها و بارها تکرار میشود، حالا یا در یک صفحه یا در یک جمله؛ این صحنه هم که موسی دارد میرود و بعد به او وحی میشود، صحنهای تکراری در قرآن است. تقریباً هر جای قرآن، هر سورهای را که در آن داستانی هست نگاه کنید، احتمال اینکه این قطعه را در آن ببینید هست. حتماً سورهٔ طه نسبتاً مفصل این قطعه را در خودش دارد؛ سورهٔ قصص هم دارد. میخواهم این قطعه را از سورهٔ قصص بیاورم؛ همینطور تصادفی سورهٔ قصص آمد و طه هم قابل ارجاع بود.
تقریباً همه جا عبارتهایی از این دست پیدا میکنید. پس از اینکه موسی پیش شعیب میرود و قرار میشود ازدواج کند و ده سالی آنجا خدمت شعیب را میکند، میگوید وقتی آن مدت پیمان تمام شد، موسی با اهلش راه افتاد و آتشی دید. میخواهم در این لحظه برعکسِ آن ماجرای اسماعیل را ببینید که با وضوح به آن اشاره میشود. یعنی حضرت موسی تا این لحظه، پیش از اینکه این وحی به او برسد، کاملاً آدمی است که مشغول اهل خودش است. حتی وقتی آتش را میبیند — بارها در قرآن نقل شده — به اهل خودش میگوید اینجا بایستید تا من بروم؛ در شبی تاریک گم شدهاند و نوری دیده؛ میگوید من بروم از این آتش بگیرم و برای شما بیاورم. قصدش از رفتن این است. این صحنهٔ نمادینی است از اینکه چگونه آدمی که با اهل خودش سیر میکند و آنها را جایی میبرد، یکدفعه به او دستور میدهند که برو بنیاسرائیل را سیر بده؛ بعداً عین همین واژه را به کار میبرد، مثلاً میگوید شب اینها را سیر بده. موسی انگار مسئول چیز مختصری، یعنی زن و بچهٔ خودش، است و انگار اشتباهاً فکر میکند این آتش هم به درد اهلش میخورد؛ در لحظهای که میرود، میرود تا آن آتش را برای اهل خودش بیاورد، ولی آن آتش چیزی خیلی بزرگتر و عظیمتر است: لحظهای است که آن رسالت جهانی را در گوش موسی میگذارند و قرار میشود پیش فرعون برود و پیغامی برای فرعون ببرد. این برعکسبودن ماجرا همان مشغولبودن حضرت موسی به اهل خودش است. تأکیدم این است که بارها در قرآن وقتی این صحنه نقل میشود که به حضرت موسی وحی میشود، تقریباً همیشه این مقدمه گفته میشود که با اهل خودش داشت میرفت، آتش را دید و گفت بایستید تا من بروم و از آن برای شما چیزی بیاورم. کاملاً مشغول سیر اهل خودش است، آنها را جایی میبرد و آتش را هم بهعنوان چیزی میبیند که ممکن است راهنمایی کند: ممکن است آنجا آدمهایی باشند که آتش روشن کردهاند و از آنها خبری بگیرد که کجا هستند و کجا دارند میروند؛ به اضافهٔ اینکه ممکن است بتواند خود آتش را بیاورد. اینها مشکلات خانوادگی است.
در حالی که یکدفعه صحنه تبدیل به این میشود: ربالعالمین، پروردگار همهٔ جهانیان؛ سروکار موسی با خدا افتاده و دیگر قرار است برود بنیاسرائیل را از دست فرعون نجات دهد. این آتش در واقع آتشی است که انگار برای بنیاسرائیل آنجا میسوزد، نه برای اهل کوچک حضرت موسی. میخواهم دقیقاً بدانید که وقتی ذکر حضرت موسی در سورهٔ مریم میآید، به آن لحظهای اشاره میکند که آن اتفاق برای حضرت موسی افتاد. این لحظهٔ خاص در زندگی موسی است که یکدفعه از آدمی که برای شعیب کار میکرد و زن و بچهای داشت و آنها را به سویی میبرد، تبدیل شد به انسانی که رسالت یافت تا برود و بنیاسرائیل را نجات دهد؛ و در اثر همین رسالت بود که باز این اتفاق غیرمتعارف افتاد که همزمان با حضرت موسی، هارون هم بهعنوان کمککار موسی رسالت پیدا کرد.
میخواستم در این جلسه، بهعنوان نکتهای مربوط به سوره، به این اشاره کنم که آن آیهای که دربارهٔ حضرت موسی هست، باز مناسبتی دارد و به آن لحظهای اشاره میکند که حضرت موسی از اهل خودش جدا شد. این درست برعکس ماجرایی است که به نظر میآید برای اسماعیل اتفاق افتاده: پس از ماجرای ذبح اسماعیل، احتمالاً — همه چیز را به صورت احتمال میگویم، چون خیلی قاطع صحبتکردن شاید درست نباشد — نتیجهٔ اقامت اسماعیل در بیابان این بود که مشغول اهل خودش شد و رسالتش در حد اهل خودش ماند. موسی هم قطعاً همین کار را برای اهل خودش میکرد؛ ولی در یک شب ناگهان تبدیل به انسانی شد که رسالتی یافت؛ بزرگترین رسول خدا از نظر عملیاتی که در کرهٔ زمین قرار بود انجام دهد. شما چیزی مشابه ماجرای موسی نمیبینید: پیغمبری را سراغ فرعون فرستادهاند که بنیاسرائیل را بده تا ببرم. کل ماجرا به اصطلاح ماجرای سیاسیاجتماعی بزرگی است که در کرهٔ زمین اتفاق میافتد؛ مسئله در جغرافیای بزرگی رخ میدهد. حضرت ابراهیم بهعنوان انسانی تک، حالا همراه با خانوادهٔ خودش، در خاورمیانه خیلی اینسو و آنسو رفته است؛ ولی حرکت حضرت موسی همراه با قوم بنیاسرائیل از مصر به سمت کنعان اتفاق خیلی عجیبی است که نطفهاش در همین شب، از همین آتشی که موسی جور دیگری به آن نگاه میکند، شروع شده است. اگر وقت میکردم، میخواستم همهٔ ادعاها را از جهت تئوری و فکت مرور مختصری کنم تا به نحوی احساس آرامش کنم که همه چیز وابسته نشده به پذیرفتن اینکه مثلاً سازوکار وراثت چیست؛ چون دانش خودم دربارهٔ وراثت، مثلاً وراثت معنوی، در حد حدس و گمان است. فقط فکر میکنم خوب است آدم در این زمینه تئوری داشته باشد؛ یعنی همینطور دستش خالی نباشد. تئوریها باید طوری باشند که بشود این مجموعه چیزهایی را که دربارهٔ وراثت انبیا در قرآن آمده به نوعی با آنها توضیح داد و قرآن را با آنها خواند. باز میخواهم تأکید کنم که بعضی از پرسشهایی که سعی میکنم جواب بدهم، اگر جوابهای من قانعکننده هم نبود، شما به هر حال باید برای این پرسشها جوابی پیدا کنید.
شما باید جواب داشته باشید: اصلاً رسالت و نبوت چگونه به ارث رسیده است؟ این نکتهای است که فکر میکنم در ذهن خیلیها بهعنوان پرسش هست: چگونه است که خداوند ابراهیم را انتخاب میکند و رسماً میگوید که ما کتاب و نبوت را در ذریهاش قرار دادیم؟ آدم باید به نحوی این را بفهمد. علم ژنتیک فعلاً، دستکم، ادعایی ندارد که صفات معنوی، مثلاً مسائل اخلاقی، به ارث میرسند. به هر حال علم ژنتیک تا دیروز چیزهای دیگری را هم ممکن بود بگوید به ارث نمیرسند.
حالا روز به روز حرفها ممکن است شبیهتر شود و دوباره نوسان کند. فکر نمیکنم فعلاً خودمان را خیلی وابسته به علم ژنتیک کنیم؛ یعنی سعی کنیم ژن رسالت و اینها را جایی پیدا کنیم. ولی نهایتاً حرف من این است که باید برای این چیزها تئوریهایی داشته باشیم و سعی کنیم چیزهایی را توضیح دهیم. فکر کنم میان مقام خلافت و رسالت فرق گذاشتم. میگویم آنچه اینجا دربارهاش صحبت میکنیم این است که رسالت جهانی ابراهیم در خاندانش به ارث میرسد؛ تا حدود زیادی هم از پدر به پسر میرسد و پیشفرض هم انگار این است که به پسر اول میرسد. سعی کردم بگویم که همهٔ اینها به نحوی با عقل جور درمیآید، اگر یک سری از حرفهای مرا دربارهٔ اینکه اصلاً فرزندان چگونه به دنیا میآیند پذیرفته باشید؛ اگر پذیرفته باشید که آغاز این سوره اصلاً همین را میگوید که زکریا چگونه یحیی را انگار به این دنیا میآورد یا مریم چه میکند، و کاری که آنجا انجام میشود به نوعی همان چیز پشت پردهای است که در تولد همهٔ انسانها هست. اگر این را بپذیرید، آنوقت یعنی نیازها و جاهای خالیای در یک خانواده، یک قوم، یک ملت یا کلاً در یک جهان وجود دارد که آدمها بر اساس آن نیازها به نوعی وارد این دنیا میشوند.
مسئله این است که مرد چقدر این به اصطلاح حس را داشته باشد که بتواند آن را، مثل یک کانال، منتقل کند. در مردی که تمام مدت به فکر کسب و معاش خودش است، اگر واقعاً نیازهای عمیقی در جامعهٔ جهانی و قوم خودش هم وجود داشته باشد، ممکن است اصلاً در وجود این آدم منعکس نشده باشد؛ و تقریباً از فرزندانی هم که از این آدم پدید میآیند نباید خیلی انتظار داشت که موجودات خیلی عظیمی باشند و بتوانند رسالتهای جهانی را بپذیرند. حرف من این است که یک سری نیازهایی که در جهان و در خانواده هست، یا جاهای خالیای که وجود دارد، به نحوی از کانال مرد تبدیل به یک ایده میشود و بعد زن هم به آن تحقق میبخشد. اگر چنین ایدهای را دربارهٔ تولد بپذیرید — که مدام اشاره میکنم ایدهٔ قدیمیای هم هست؛ مثلاً افلاطون؛ من از واژههای افلاطون استفاده میکنم که ایده را به مرد نسبت میدهد و به زن شاید کمی غیرفعالتر نگاه میکند — به هر حال اگر این ایدهها را بپذیرید، فکر میکنم خیلی از واقعیتها توجیه میشوند.
فکر میکنم آنچه دربارهٔ انبیا هست شبیه همان چیزی است که شیعه میگوید؛ و این مستقل از این است که در زمان حضرت موسی خضری هم وجود دارد که به نحو دیگری، در سطحی خیلی بالا، رسالتهای خصوصیتری انجام میدهد. میخواهم بگویم دربارهٔ ائمه هم باز لزوماً ادعای خاصی از این دست وجود ندارد؛ همان شأن و مقامی که مثلاً به حضرت ابراهیم رسید، همان است که فکر میکنم دربارهٔ ائمه ادعایش وجود دارد. فکر میکنم ادعاهای خاص دیگری هم وجود داشته باشد. اگر گفته شود که در رسالت تشریع وجود ندارد: فکر میکنم وجود دارد؛ چرا وجود نداشته باشد؟ دستکم حفاظت از تشریع وجود دارد. و به نظر میرسد که از زمان خود حضرت ابراهیم به نوعی تشریع شروع میشود.
اینطور نیست که به آینده موکول شود. مثلاً در قرآن آیهای هست دربارهٔ غذاهای بنیاسرائیل و آن چیزهایی که یعقوب برای خودش حرام کرده بود؛ بنابراین چیزی وجود داشت. اینطور نیست که شرع یکدفعه با حضرت موسی ظاهر شده باشد؛ در بنیاسرائیل، تا زمان حضرت موسی که تورات نازل شد، از زمان حضرت ابراهیم تشریع وجود داشته است. در قرآن سخن از صحف ابراهیم است؛ به نظر میآید از حضرت ابراهیم هم شرعی بوده، ولی مختصر باقی مانده است. بنابراین در رسالت همیشه شرع بوده است. حتی حضرت مسیح هم با شرع رابطه دارد؛ تخفیف میدهد. مثل حضرت موسی شارع نیست که بیاید بخش عمدهای از شریعتی سنگین را پدید بیاورد، ولی به هر حال با شرع ارتباط دارد. فکر نمیکنم آن رسالتی که در خانوادهٔ ابراهیم بوده خالی از مسائل شرع و تشریع بوده باشد؛ دربارهٔ امامان هم همینطور.
ممکن است گاهی از ناخودآگاه جمعی حرف بزنم، ولی معمولاً اینطور نیست که فهم حرفها به آن وابسته باشد؛ در این جلسهها هیچوقت از چنین تئوریای خیلی جدی استفاده نکردهام. حداکثر گفتهام که اگر بخواهی این حرفهایی را که میزنم از دیدگاه یونگ نگاه کنی، اسمهایش اینطور میشود؛ ولی لازم نیست آن دیدگاهها را بلد باشی تا حرفها را بفهمی. به هر حال فکر میکنم این مسئلهای است جدا از اینکه شما به روانکاو خاصی اعتقاد داشته باشید یا نداشته باشید: اینکه در درون ما حقایقی منعکس میشود؛ ما ارتباطی پنهانی با حقایق عالم داریم. فکر کنم از نظر دینی چیز خیلی واضحی است. تأکیدم همهاش این است که میان نیازهای واقعی من، خواستههای من و آنچه از خواستههایم به زبان میآورم کاملاً فاصله وجود دارد. آدمی مثل زکریا، به نظر من، نمونهٔ آدمی است که نیاز واقعی موجود در دنیا را منعکس میکند.
چون کلاً آدمی نیست که خیلی به خودش اهمیت بدهد، مهمترین نیازی که در دنیا وجود دارد انگار در وجودش به معنای واقعی منعکس شده و احساس نیاز میکند؛ دقیقاً خواستهاش هم همان است. تأکیدم این است که واژههایی که به کار میبرد درست است، چون بعداً خداوند هم که همان حرف را میزند، از همان واژهها استفاده میکند. اصلاً پیامبران در قرآن شبیه خدا حرف میزنند؛ فرعون در قرآن شبیه خدا حرف نمیزند. کمی به لحن آدمهایی از بنیاسرائیل که حرف میزنند نگاه کنید که چگونه حرف میزنند، و بعد اینکه موسی که جوابشان را میدهد چگونه جواب میدهد. اینها آدمهاییاند که انگار حتی از واژههایی خاص استفاده میکنند؛ نمونهٔ خیلی واضحش جاهایی است که مثلاً حضرت یوسف در زندان برای همبندانش خطبه میخواند.
یا جاهایی که انبیا قوم خودشان را تبلیغ میکنند؛ گاهی این تبلیغها با جملههایی از خداوند قطع میشود و دوباره ادامه پیدا میکند؛ یعنی جملهها اینقدر شبیهاند. در سورهٔ عنکبوت اینطور است: حضرت ابراهیم حرف میزند، بعد عبارتی هست که به نظر میآید خدا دارد میگوید، و بعد دوباره بقیهٔ حرف حضرت ابراهیم؛ یعنی حرفهای ابراهیم، حتی در واژگانش، همان چیزهایی است که اگر خداوند میخواست بیان کند، همینطور میگفت. آن خطبهٔ یوسف هم همینطور است. مشابه همین را با همین واژهها کم و بیش از انبیای دیگر هم میشنوید؛ و خداوند هم گاهی از قول خودش چیزهایی شبیه همین در قرآن گفته است. یا بگذارید مثال خیلی خوبی دربارهٔ لقمان بزنم: لقمان همه چیز را به پسرش میگوید، ولی وسط حرفهای لقمان این یکی را خدا میگوید؛ یعنی لقمان میگوید شرک نورز، فلان نکن، بعد خدا میگوید که به والدینت احسان کن، و بعد بقیهٔ حرفهای لقمان است؛ فقط این یکی به نظر میآید که خود لقمان نمیگوید. زکریا نمونهٔ آدمی است که همه چیزش مطابق با حقیقت است؛ حقیقت در وجودش منعکس شده و به بهترین وجه ممکن بیان شده است. برای همین هم موجودی متولد میشود که دقیقاً همان است که حضرت زکریا میخواهد. این قسمت ایده است؛ بعد ایده باید به جایی متصل شود که درست پرورش پیدا کند تا به وجود بیاید. منظور از درست چیست؟ مثلاً حضرت نوح: وقتی زنش زن خوبی نیست، فرزندانی که از او متولد میشوند بچههای خوبی نیستند. نمونهٔ واضحش در قرآن پسر نوح است؛ نمیشود گفت که نوح، بهعنوان یکی از بزرگترین پیغمبرهای خدا، مشکلی دارد؛ ولی این ایده هر جایی قابل پرورش نیست. یعنی محیط روانی مهم است. افلاطون واژهای دربارهٔ زن به کار میبرد که تقریباً یعنی مکان؛ مثل اینکه مرد ایده را جایی میگذارد، روی طاقچه یا مثلاً در اجاق، چه میدانم، جایی گذاشته است. چیزی که من میگویم برخلاف آن است.
فکر میکنم تصوری که در قرآن پدید میآید و مقدمهٔ سورهٔ مریم این است که شما اول تولدی را ببینید که مرد ایجاد میکند، تا ببینید نقش مرد چیست، و بعد تولدی را که زن ایجاد میکند، تا نقش زن را ببینید. هیچ کس جز مریم نمیتواند عیسی را متولد کند؛ یعنی تمام حالتهای روانی زن روی پرورش کودکی که دارد، یعنی ایدهای که دارد به واقعیت تبدیل میشود، تأثیر میگذارد. موجودی عصبی و خودخواه، کسی که اینطور است، جسمش قابلیت این را ندارد که کودکی سالم تحویل دهد؛ بنابراین زن فعالانه آن ایده را به واقعیت تبدیل میکند. همیشه مثالی که میزنم این است که از نظر من هیچ فرقی نیست میان این و کاری که شاعری میکند که حسی را تبدیل به شعر میکند؛ به نظرتان این چقدر فعالانه است؟ این حس اولیه ممکن است در موقعیتهایی در همهٔ آدمها پدید بیاید، ولی بلد نیستند آن را به نحوی پرورش دهند و تبدیل به داستان یا قطعهای کنند. زن هم همینطور است: هر زنی، حتی پس از اینکه شوهرش وظیفهاش را خوب انجام داده باشد، توانایی این را ندارد که این بچه را خیلی خوب به دنیا بیاورد.
حتی اگر شوهر، پیغمبر هم باشد، میبینید نتیجهاش پسر نوح است؛ نمونهٔ چنین موجودی. البته سعدی دربارهٔ پسر نوح میگوید که با بدان نشست؛ ولی در قرآن ایرادش بیشتر از این است؛ چیزی در خودش بوده که رفته و با بدان نشسته است. حالا بگذریم. فکر میکنم مریم دقیقاً نماد زنی است که نشان میدهد نقش زن چقدر مهم و فعال است. نکتهای که میخواهم بگویم این است که مدام بر این تأکید کردهام که هر انسانی که متولد میشود، بخشی از تولدش به نیازهای خانوادگیاش ربط دارد، به نیازهای قوم خودش ربط دارد و ممکن است نیازهای جهانی هم در کار باشد.
اصل این است که جاهای خالیای در خانواده وجود دارد. میخواهم دوباره تأکید کنم که حضرت عیسی دقیقاً ایدهای جهانی است؛ ایدهای ازلی که باید تبدیل به انسان شود و هیچ چیز مکانی و قومی ندارد؛ و نتیجهاش این است که از ازل تا زمان ظهور مریم، هیچ زنی نتوانسته بود این کار را بکند.
شأن مریم و تولد عیسی
فکر میکنم حضرت عیسی هیچ ویژگی خاص زمانی و مکانی نداشته و هر لحظهای که میشد متولد شود، فکر میکنم متولد میشود. نمیخواهم بر این تأکید کنم؛ میخواهم بر شأن مریم تأکید کنم که کار مهمی دارد.