سخنران میگوید در جلسههای گذشته چند موضوع تا حدودی پراکنده و موازی هم مطرح شده و در این جلسه میکوشد چند شاخهٔ بازمانده را تا حد زیادی ببندد. یکی از آنها آمدن فرشتهها پیش ابراهیم است، دیگری مسائل رابطه با خانواده، و سومی آنچه یهودیان و مسیحیان دربارهٔ داستان ابراهیم و فرزندانش میگویند؛ از خود سوره هم مطالبی مانده است. او از بحث عذاب قوم لوط شروع میکند که به بحثهای فرقهای چند جلسهٔ پیش گره خورده بود.
شأن انبیا و اختلاف شیعه و سنی
یادآوری میشود که شباهتی زیاد میان باور شیعه به ادامهٔ نسل پیامبر اسلام و ادامهٔ نسل ابراهیم از اسحاق و یعقوب هست. او گفته بود این شباهت توپ را به زمین اهل سنت میاندازد، چون باید توضیح دهند چرا در خاندان اسماعیل پس از پیامبر اسلام جانشینی نیست؛ پاسخ اصلی آنها ختم نبوت است و او به این پاسخ ایراد گرفته بود.
زیر این ماجرا پرسشی عمیقتر است: برای انبیا چه شأنی قائلیم؛ آیا فقط واسطهاند و خدا انسانهایی را برمیگزیند تا کتابی را برساند، یا خودشان هم شأن تکوینی دارند؟ او میگوید عیسی به نظر میآید در تشریع دخالت چندانی ندارد، با اینکه شاید بزرگترین پیامبر خدا باشد؛ و فکر میکند این بحث در همهٔ ادیان ابراهیمی هست.
سخنران تأکید میکند که این اختلاف شیعه و سنی نیست: ممکن است کسی شیعه باشد و به شأن تکوینی انبیا و ائمه باور نداشته باشد، و سنی باشد و داشته باشد؛ عرفا معمولاً چنین شأنی قائلاند. به گمان او این باورها در شیعه شیوع بیشتری داشته و شاید به همین دلیل بعضی میان تشیع و تصوف رابطهای عمیق میبینند. او ابن عربی را مثال میزند که به نظر میآید به همهٔ باورهای شیعه، حتی غیبت امام زمان، معتقد است. به گفتهٔ او مسئله در نهایت این است که دین منحصر در شرع هست یا نه.
استدلال دربارهٔ ابراهیم و نقد غلو
او استدلالی را که با قرآن میکنند میآورد: ملائکهای که مأمور عذاباند مستقیم سراغ قوم لوط نمیروند و پیش ابراهیم میآیند؛ ابراهیم با آنها جدال میکند و میشنود که حکم قطعی است. چون لحن قرآن نسبت به او تحسینآمیز است و ظاهراً او پیامبر قوم لوط هم نیست، نتیجه میگیرند که این جزو اختیارات ابراهیم بوده؛ عرفا آن را نشانهٔ ویژگیهای تکوینی انبیا میگیرند، هرچند به گفتهٔ او شاید این تعبیرها دقیق نباشد. او اعلام میکند خودش علیه این استدلال وارد بحث میشود.
او با این نتیجهٔ افراطی مخالف است که امور زمین به خلیفهٔ خدا واگذار شده؛ میگوید همهٔ آیات قرآن صراحت دارند که خدا هیچ کاری را به هیچکس واگذار نمیکند، و واگذارکردن همان است که مشرکان دربارهٔ بتها میگفتند. حتی اگر کسی از این داستان چنین چیزی دربیاورد، با صراحت بقیهٔ قرآن کارساز نیست: توحید یعنی همه مستقیم با خدا سروکار دارند و برای بخشش گناه و توبه باید از خدا خواست. او میگوید واسطهها ممکن است باشند، ولی حق ندارد از آنها مستقلاً چیزی بخواهد.
او میگوید خودش جا خورده بود وقتی شب نیمهٔ شعبان در جمکران جوانی در پاسخ به اینکه به امام زمان چه میگفتی، گفت «گناههای مرا ببخش»؛ و میگوید شرک از این آشکارتر نمیشود. میگوید از هر کسی میشود خواست برای آدم استغفار یا دعا کند، ولی بخشیدن گناه از اختیارات مطلق خداست.
آنچه از داستان برمیآید و آنچه برنمیآید
او ابراهیم را کنار میگذارد و میپرسد آیا ممکن است ملائکه قومی را نابود کنند بیآنکه به پیامبر همان قوم خبر بدهند؛ به نظر او بدیهی است که نه، چون پیامبر در سرنوشت قومش دخیل است، چنانکه نوح عذاب را درخواست کرد. به گفتهٔ او پیامبر میتواند واسطهٔ درخواست عذاب یا شفاعت باشد و دعایش دربارهٔ قوم خودش اثر دارد، هرچند نه بهطور قطع پذیرفته میشود، و حق وتو ندارد و در این چیز مشرکانهای نیست.
بنا به نظر او معجزه چیز دیگری است: اذن خاص خدا به صاحبان رسالت. او خضر را مثال میزند که دانشی عجیب دارد ولی معجزه نمیکند، و میگوید قرآن مدام تأکید میکند کارهای خارقالعادهٔ پیامبران به اذن خداست.
از همین داستان برمیآید که حق واگذارشدهای در کار نیست، چون حرف ابراهیم شنیده نمیشود و حکم خدا اجرا میشود؛ او میگوید اگر واگذاری بود رضایت ابراهیم شرط میشد و درست برعکس میشود استدلال کرد. در عین حال میگوید اینکه فرشتهها پیش ابراهیم میآیند و او حق مجادله دارد، نشان میدهد ابراهیم پیامبر همه است و رسالتش جهانی شده؛ به گمان او انگار همهٔ اقوام دیگر قوم ابراهیماند.
او میگوید اگر خدا اقوامی را عذاب میکند، در واقع انتقام کسانی را میگیرد که از آنها آسیب دیدهاند، و نظر ابراهیم به اندازهٔ یک امت وزن دارد. به گفتهٔ او دو نکته از این داستان درمیآید: رسالت ابراهیم محدود به قوم خاصی نیست، و هیچ چیزی واگذار نشده و ادعاهای غلوآمیز با همین داستان نفی میشود؛ نظر او نسبتاً معتدل است و نگران است استدلالش جا برای غلو باز کند.
مرز اطاعت از والدین در سورهٔ مریم
سخنران میگوید صحنهٔ ابراهیم و پدرش به نظر او بسیار مهم است: ابراهیم پدر را تا حد خشم و قصد سنگسار ناراضی میکند، با این حال خدا از او خوشحال است، چون با ادب و دلسوزی حرف حق را میزند. به گمان او این با تصور رایج در جامعهٔ دینی دربارهٔ لزوم رضایت پدر و مادر سازگار نیست.
به نظر او آنچه در قرآن هست احسان، احترام، تواضع و مهربانی است که به هیچ چیز مقید نیست و هیچ توهین یا کوچکترین نشانهٔ خستگی روا نیست؛ ولی اطاعت و جلب رضایت را جزو احکام دینی نمیداند؛ میگوید تنها کسی که باید از او اطاعت کرد و رضایتش را جلب کرد خداست و اگر پدر و مادر جور دیگری بخواهند، میشود بیآنکه بیادبی شود راه خود را رفت.
دربارهٔ پرسشهایی مثل روزهٔ مستحبی، نذر، رنگ لباس یا جدایی از همسر میگوید موضوع را باید از رابطهٔ پدر و مادری جدا کرد: هر که در خانهٔ کسی زندگی میکند، حتی عمو، باید مقررات آن خانه را رعایت کند و ابراهیم هم وقتی پدرش بیرونش کرد رفت. او به پرسشهای ریزِ اینچنینی وارد نمیشود و میگوید لحنش در برابر افراطهایی است که در آموزش دینی هست و در این روزگار اگر بچهها حرف والدین را گوش دهند فکر میکند به نتایج بهتری میرسند.
او باز تأکید میکند که این احکام مقید به هیچ چیز نیست، حتی اگر والدین بچه را معتاد یا آزار داده باشند؛ و به گمان او قرآن نمیگوید فقط به والدین خوب احترام بگذارید.
وابستگی، علاقه و احسان فعال
او میگوید باید فرق وابستگی و علاقه را فهمید: کودک به والدین وابسته است و این وابستگی باید جایی قطع شود و به علاقهای فعال از جانب خود فرد تبدیل شود. به گفتهٔ او بسیاری هنوز مثل کودک نیازمند تأیید والدیناند، گمان میکنند از عشق است، و وابستگی گاه به کس دیگری منتقل میشود. او میگوید این وابستگی مزاحم رشد شخصیتی است و در فرهنگ ایران شاید حالتی خاص دارد.
برای نشاندادن قدرت روابط عمودی در فرهنگ ایرانی میگوید در اینجا زن نام خانوادگی پدرش را نگه میدارد، ولی این به نظر او مزیتی نیست و نشان میدهد در رقابت پدر و شوهر پدر برنده است. او میافزاید پدر و مادر خوب بچه را تا حد ممکن مستقل بار میآورد و تحمل میکند که نتیجهاش گاهی مخالفت با خودشان باشد.
او میگوید به قول یونگ آرکتایپ پدر و مادر در ذهن هست و احکام طوریاند که حتی اگر والدین ایدهآل نباشند، رفتار فرزند باید چنان باشد که گویی با پدر و مادر ایدهآل سروکار دارد. چنین کسی میتواند با پدر بحث کند و قانعش کند، ولی حق ندارد در خانهٔ او آشوب کند.
به گفتهٔ او، که تأکید میکند از تجربهٔ شخصی میگوید نه از قرآن، بسیاری از مشکلات خانوادگی از آن میآید که فرزند کارهایی را که باید نمیکند، و با رفتار فعال، مثل هدیه و رعایت حساسیتهای والدین، به گمان او بخش عمدهٔ مسائل حل میشود؛ هرچند میپذیرد در بعضی خانوادهها مشکلات عمیقتری هست.
تئوری، فکت و پرسش
سخنران یادآوری میکند که پیامبران پس از داستان اول سوره (ابراهیم، اسحاق، یعقوب، موسی، هارون، ادریس و اسماعیل) هر کدام ویژگیای دارند که به تولد، وراثت و سلسلهٔ انبیا مربوط است. او نگران است که چون ده پانزده جلسه حرف زده، همه چیز وابسته به پذیرفتن تئوری او دربارهٔ تولد شده باشد، و دوست داشت ادعاها را به تئوری، فکت و پرسش تفکیک کند.
به گفتهٔ او فکتها را باید توضیح داد، حتی اگر تئوری او پذیرفته نشود: چرا شاخهٔ اسحاق «آل یعقوب» یا بنیاسرائیل خوانده میشود، چرا ابراهیم مأمور قربانیکردن اسماعیل میشود، و چرا ماجرای ابراهیم و کعبه وسط سورهٔ مریم آمده. ادعا نمیکند همه را پاسخ میدهد و این حیطه را اسرارآمیز میداند. او پیشنهاد میکند ادعایی مثل اینکه دستور ذبح برای حفظ پتانسیل نبوت در شاخهٔ اسماعیل بوده، بهصورت پرسش مطرح شود.
رسالت جهانی ابراهیم و ارث آن
او میگوید آنچه در آل ابراهیم ارث میرسد رسالت جهانی است و پیامبران بنیاسرائیل با اینکه دعوتشان در محدودهٔ این قوم است، پیامبر قومی نیستند. ادعای او این است که اسماعیل قرار بود وارث این رسالت شود و پس از حکم ذبح رسالت جهانی به اسحاق منتقل شد. شاهدش این است که اسماعیل با ابراهیم کعبه را، نخستین بنا برای ناس، میسازد، ولی در این سوره اهل خود را به نماز و زکات فرمان میدهد و رسالتش محدود به اطرافیان است.
دربارهٔ موسی برعکس است: او مشغول اهل خود است، آتشی میبیند و میگوید بایستید تا برایتان بیاورم، و ناگهان با وحی رسالت جهانی و رفتن پیش فرعون را مییابد. سخنران میگوید آیهٔ سورهٔ مریم به همین لحظه اشاره دارد و درست برعکس چیزی است که به نظر میآید برای اسماعیل رخ داده؛ و تأکید میکند همه چیز را احتمالاً میگوید و دانشش دربارهٔ وراثت معنوی در حد حدس است.
او میگوید باید به این پرسش پاسخ داد که نبوت چگونه ارث میرسد و علم ژنتیک چنین ادعایی ندارد؛ و فکر نمیکند فعلاً باید خود را به آن وابسته کرد. به گمان او رسالت جهانی ابراهیم در خاندانش تا حدود زیادی از پدر به پسر میرسد و پیشفرض انگار پسر اول است، و اگر نظرش دربارهٔ تولد را بپذیرید، یعنی ایده از مرد میآید و زن آن را فعالانه به واقعیت تبدیل میکند، به گمان او خیلی از واقعیتها توجیه میشود.
او فکر نمیکند رسالت در خانوادهٔ ابراهیم خالی از شرع بوده باشد؛ به نظر میآید از زمان ابراهیم و صحف او شرع بوده و عیسی هم تخفیف میدهد، و دربارهٔ امامان هم همینطور است. به نظر او زکریا نمونهٔ آدمی است که نیاز واقعی دنیا در وجودش منعکس شده، و میگوید خود پیامبران در قرآن به زبانی شبیه سخن خدا حرف میزنند؛ لقمان و ابراهیم در سورهٔ عنکبوت را مثال میآورد.
به گمان او تصویر قرآن و مقدمهٔ سورهٔ مریم این است که اول تولدی را ببینیم که مرد ایجاد میکند و بعد تولدی را که زن ایجاد میکند؛ هیچکس جز مریم نمیتوانست عیسی را متولد کند و عیسی ایدهای جهانی بود که باید انسان میشد. پایان جلسه تأکید بر شأن مریم است که کاری مهم دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه