جلسه با مقالهای مسیحی دربارهٔ وعدهٔ اسماعیل شروع میشود و سپس سخنران میگوید کاری را که جلسهٔ قبل آغاز کرده ادامه میدهد: جمعبندی حرفهای گذشته دربارهٔ سورهٔ مریم و سخن کلی دربارهٔ روش خواندن قرآن. برای این کار نخست ایدههای دکتر سروش دربارهٔ فهم متن بازگو و نقد میشود و تمثیل دفترچهٔ آزمایش میآید. بعد دربارهٔ روش فهم متن، ساختار سوره، تولد و ارث نبوت بحث میشود و جلسه به ابراهیم و اسماعیل میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مقاله مسیحی و وعده اسماعیل
مقالهٔ جالبی در اینترنت دیدم که به نظرم خیلی جالب است: مقالهای در یک ژورنال مسیحی به نام «اینترنشنال ژورنال آو فرانتیر میشن»؛ اسمش «ایشمائل پرامیس»، یعنی «وعدهٔ اسماعیل»، است و نویسندهاش میکوشد راهی باز کند. اینها گروهیاند که بهشدت صلحجو هستند. در پاراگراف اول نوشته است: بهطور طبیعی وقتی با بسیاری از مسیحیها صحبت میکنم و حرف مسلمانان پیش میآید و اینکه همانطور که ما با یهودیها میتوانیم رابطهٔ مسالمتآمیز داشته باشیم، با مسلمانها هم میتوانیم، معمولاً این جواب را میشنوم که نه، اصلاً اینطور نیست، چون اسلام اصولاً دینی شیطانی است؛ و اصطلاح جالبی هم اینجا به کار برده است: انرژیشان توسط شیطان «انرژیز» میشود. این، کلاً دیدگاه آنها نسبت به پدیدآمدن دینی مثل اسلام است.
این مقاله با استناد به تورات، که من دو سه جلسه قبل کموبیش به آن اشاره کردم، میکوشد این پیوند را برقرار کند: بنا به تورات، به اسماعیل وعدهٔ فرزندان و قومی داده شده است و ما هم چون تورات را قبول داریم، این را میپذیریم. بنابراین اعراب، و این اسلامی که در اعقاب اسماعیل و در میان قوم و جانشینان او پدید آمده است، سهمی از آن وعده را در خود دارد؛ یعنی تورات برای فرزندان اسماعیل هم نوعی تقدس قائل شده است. همانطور که اسحاق در تورات وعدهای («پرامس») دارد، اسماعیل هم دارد.
میگوید: درست است که ما نمیتوانیم بپذیریم که پیامبر اسلام پیامبر خدا بوده است، ولی کاری که کرده، بهنوعی احیای آن مذهب و آیینی است که اسماعیل گذاشته بود. بنابراین میتوانیم فرض کنیم که روحی الهی در اسلام هم هست؛ در واقع اسلام احیای چیزی است که نزد اسماعیل بوده، و اگر فرض کنیم پیامبر اسلام پیامبر خدا نیست، لزومی ندارد معتقد باشیم هرچه گفته شیطانی است. میتوان فرض کرد که او آدم مصلحی بوده است: در میان انحرافها و مشکلاتی که در اعراب، نسبت به آنچه نزد ابراهیم و اسماعیل بوده و میراث فرهنگیای که از آنها به ارث رسیده بود، پدید آمده بود، آمده و آن را احیا کرده است. برای همین است که اسلام چیزهای مشترک بسیاری با دین ما دارد، مانند روحیهٔ یکتاپرستی و الی آخر.
این دیدگاهی بسیار صلحطلبانه است، بهویژه اکنون؛ البته مقاله سال ۲۰۰۰، پیش از ۱۱ سپتامبر، منتشر شده است. به هر حال چنین دیدگاهی میان مسیحیها وجود دارد و استنادشان به بخشی از تورات است که دربارهٔ اسماعیل سخن میگوید: فرشته میآید و وعده میدهد که از فرزندت قوم بزرگی پدید میآید. آنها این را مستند این میگیرند که اسلام بهنوعی به ادیان ابراهیمی ربط دارد و اینکه معتقد نباشیم پیامبر اسلام به معنای واقعی کلمه پیامبر خداست، معنایش این نمیشود که مسلمانان توسط شیطان «انرژیز» میشوند. بنابراین میشود هم مسیحیها و هم یهودیها تصور خوبی از اسلام داشته باشند.
اما مسیحیت اصلاً کجا به مشکل میخورد اگر بپذیرد که اسلام دینی الهی است؟ این را میشود با این پرسش سنجید: شما به چه مشکلی برمیخورید اگر بپذیرید که بهاییت دینی الهی است؟ در مسیحیت این مشکل خیلی عمیق است، چون اصولاً کار با آمدن مسیح تمام شده است. فکر میکنم با تصوری که آنها از دین و از شخص مسیح دارند، یعنی اینکه خداوند در زمین ظهور کرده است، دیگر چه چیزی مانده که انجام شود؟ انگار همهٔ ماجراها به اینجا ختم شد که چنین اتفاقی افتاد. موضوع دیگر این است که مسیح زنده است؛ مسیح که نمرده است. مسیحیها منتظرند که مسیح بیاید؛ دیگر پیغمبر برای چه بفرستد، آن هم پیغمبری که اصول عقاید مسیحی را انکار میکند؟ نتیجهای که میگیرند دلایل متنی هم دارد؛ هرچند متن برای مسیحیها آنقدر که برای یهودیها مهم است، مهم نیست. کلیساست که در خیلی جاها تصمیم میگیرد؛ کلیساست که مهم است و ارتباط مستقیم با مسیح دارد. پروتستانها گرایششان به متن بیشتر است. ولی به هر حال اگر به متن هم رجوع کنید، قطعاً به یک معنا خاتمیت از آن درمیآید؛ یعنی ظهور پیغمبری دیگر، با ایدههایی که در انجیل دربارهٔ خود مسیح هست، بهنوعی بیمعنا میشود.
این مقاله به بحثهایی که اینجا کردیم ربط داشت، بهویژه همان قطعههایی دربارهٔ اسماعیل که اینجا خیلی به آنها استناد کردیم؛ برای همین گفتم بد نیست اشاره کنم که چنین جریانهایی در مسیحیت هست و اینها خیلی مثبت است. خودم آدم صلحجویی هستم. مسلمانان اصولاً میتوانند با اهل کتاب با مسالمت و مصالحه رفتار کنند و هیچ مشکلی هم ندارند، چون منشأ الهی آن ادیان را قبول دارند. آنها نسبت به ادیان پس از خودشان مشکل دارند؛ به هر حال دستکم اقلیتی از مسیحیها میکوشند دیدگاهی مثبت هم به مسلمانان داشته باشند.
کاری را که جلسهٔ قبل شروع کردم ادامه میدهم. همانطور که دفعهٔ قبل اشاره کردم، میکوشم مجموعهٔ همهٔ حرفهایی را که تاکنون دربارهٔ محتوای سورهٔ مریم زدهام جمعبندی کنم. افزون بر این، قصدم این است که نشان دهم بعضی از این حرفها از همدیگر مستقلاند؛ لزومی ندارد مثلاً این تئوری را قبول کنید تا آن حرف را بپذیرید. به جای اینکه بستهای («پکیج») ارائه کرده باشم که انگار همهچیزش با همدیگر باید پذیرفته شود یا پذیرفته نشود، میکوشم جاهایی را که مستقلاند نشان دهم. یک هدفم هم واقعاً این است که دربارهٔ روش خواندن قرآن و بحث دربارهٔ سورهها صحبتهایی کلی بکنم.
این حرفها را جستهگریخته زدهام؛ فکر کنم با فاصلهٔ ۲۰ یا ۳۰ جلسه یک بار از این حرفها زدهام، و این دفعه شاید مفصلتر شود: میکوشم ایدههای کلیای را که گاهگاه و جستهگریخته به آنها اشاره کردهام بگویم و نشان دهم که همین الان دربارهٔ سورهٔ مریم چگونه همان کار را میکنیم. جلسهٔ قبل ناخواسته وارد بحث دربارهٔ حرفهایی شدم که دکتر سروش هم میزند؛ وقتی چیزی شروع میشود، کمی ادامهاش هم میدهم، و معمولاً در آغاز هر جلسه چیزی مربوط به جلسات قبل را ادامه میدهم. جدا از این، انگیزهٔ خاصی هم دارم: با فاصلهای که میان جلسات سورهٔ مریم افتاد، خودم شخصاً کمی از انسجامی را که ذهنم باید داشته باشد از دست دادهام و میکوشم خودم هم همهچیز را جمعوجور کنم، البته بیآنکه مراجعه کنم و دقیقاً ببینم در جلسات اول چه گفتهام. نکتهٔ دیگری هم واقعاً هست: دستکم هفت، هشت، ده نفر در ماههای اخیر جستهگریخته به من مراجعه کردهاند و گفتهاند که دارند روی سورههای دیگری فکر میکنند.
احساس میکنم بد نیست دربارهٔ روش کار نکتههایی کلی بگویم و به جای اینکه سورهای را بردارم و نتایج را بگویم، کمی دربارهٔ اینکه آدم چگونه به این نتایج میرسد صحبت کنم. مثلاً یک جلسه گفتم به جای اینکه قرآن را با خودتان به رختخواب ببرید و مدام، وقتی سورهای را، بهویژه سورهای بزرگ، میخوانید، ورق بزنید و جلو بروید و دوباره ورق بزنید و برگردید عقب تا سر و ته سوره را با هم ببینید، کاری را بکنید که خودم میکنم و پیشنهاد هم کردم که بد نیست انجام دهید: اگر میخواهید دربارهٔ سورهای فکر کنید، صفحهٔ کاغذ بزرگی بردارید و خلاصهای از سوره را، در حدی که یادتان بماند محتوای آیات چیست، در آن بنویسید؛ آنوقت در رختخواب هم مشکلی نیست و ورقزدن هم ندارد. من تقریباً همیشه این کار را میکنم. فکر میکنم دربارهٔ سورهٔ مریم نکردم، ولی دربارهٔ سورهای که میخواهم دربارهاش فکر کنم، پیش از آن یادداشتی کلی تهیه میکنم. اگر دربارهٔ سورهٔ مریم این کار را نکردم، دلیلش این است که خیلی در ذهنم حاضر است؛ شاید لزومی ندیدم که آن را در صفحهای بزرگ بنویسم.
به بحثی برگردیم که اول جلسهٔ قبل باز کردم: ایدههایی که دکتر سروش دربارهٔ قرآنخواندن و تفسیر متن و متن شریعت دارد. دستکم دو مرحلهٔ مشخص در ایدههایش وجود دارد.
ایدههای سروش درباره متن
یکی اینکه در دورهٔ «قبض و بسط»، ایدهٔ اصلی این است که ما شریعت و متن دینی را، چه بخواهیم چه نخواهیم، در سایهٔ معارف عصر درک میکنیم؛ این امری اجتنابناپذیر است و بنابراین نمیتوانید از متن نتایجی بگیرید که بهنوعی با معارف عصر در تضاد بیفتد. در واقع معارف عصر بزرگ و کوچک میشوند و تغییر میکنند. اگر انسانی باشید که ذهن خودتان را بر دانش نبندید و آدم دگمی نباشید و اجازه دهید همراه با دانش بشری که پیش میرود، شما هم بهنوعی پیش بروید، وقتی این دانش در ذهن شما هست، متن را هماهنگ با آن دانش خواهید فهمید. من اصرار دارم که کلمهٔ «باید» و «نباید» را به کار نبرم، چون فکر میکنم دکتر سروش هم اصرارش این است که اینجا چیزی تجویز نمیکند، بلکه بیان میکند که وضع اینگونه است: اگر آدمی نباشید که ذهن خودتان را نسبت به بعضی از دانشها ببندید، مثلاً بروید جایی در اتاقی بنشینید و گوشتان را بگیرید و هیچ نشنوید و بکوشید سنتی فکر کنید، دانش پیش میرود و حقایقی را روشن میکند، و ما در هر لحظهای از زمان دانشهایی داریم که جاافتادهاند و به حقایقی از دنیا اشاره میکنند.
البته ممکن است این دانشها ناتمام باشند؛ به هر حال اگر ذهنتان را بر آنها نبندید، وقتی وارد ذهن شما شدند، آنوقت متن را بر اساس همین دانشها میفهمید و نمیتوانید کار دیگری بکنید. این ایدههای قدیمی است. ایدهٔ جدیدتر این است: در ایدهٔ قدیمی، متن صامت است و وقتی آن را به سخن درمیآورید، ممکن است معارف اشتباهی از آن حاصل شود، چون متن خودش را با ذهنیتهای شما هماهنگ میکند و ممکن است ذهنیتهای شما اشتباه باشد. ایدههای جدید متن را از یک جهت کمی انعطافپذیرتر میکنند: متن به این شکل پدید آمده است که الفاظ به پیامبر داده نشده، بلکه حالی و درک شهودی عمیقی نسبت به حقیقت در پیامبر پدید آمده و پیامبر آن را به زبان قوم خودش ترجمه میکند. در این ترجمه، با توجه به اینکه زبان حاوی فرهنگ است و ذهن پیامبر هم حاوی فرهنگ زمان خودش، ممکن است ایرادهای جزئیای که مربوط به فرهنگ، مثلاً فرهنگ عرب ۱۴۰۰ سال قبل، است وارد قرآن شود؛ و اساس ایدهٔ دکتر سروش این است که این اصلاً مهم نیست.
نمیخواهد بگوید قرآن کتابی است که ایراد دارد و زیاد به آن توجه نکنید. معتقد است اگر این اتفاق افتاده باشد، که فکر میکند افتاده، در جاهایی میافتد که اصلاً مهم نیستند و به محتوای اصلی دین ربطی ندارند.
واکسیناسیون در برابر حمله به متن
بنابراین دکتر سروش نمیخواهد بگوید قرآن منبع صادقی برای برداشتهای دینی ما نیست. میخواهد بگوید ممکن است جاهایی از آن مثل همان مثالی باشد که نمیدانم از خود ایشان است یا از کس دیگری: اگر پیامبر دربارهٔ درخت خرما یا کشت خرما چیزی گفته باشد، نتیجهٔ عصمت پیامبر لزوماً این نیست که حرفهایش دربارهٔ درخت خرما هم درست باشد. حرفی که پیامبر دربارهٔ خرما زده، در حد درک و فهم و آنچه در فرهنگ عرب وجود داشته گفته است و این جزو دین نیست. بنابراین بخشهایی از قرآن که حالت حاشیهای دارند، مثلاً جایی که ممکن است دربارهٔ بعضی از پدیدههای طبیعی چیزی گفته شده باشد و ربطی به اصل دین، مثلاً عبادات و رابطهٔ انسان با خدا، یا به اخلاقیات ندارد، ممکن است اشکالی پیدا کنند؛ و لزومی ندارد سخت بگیریم و بگوییم همهٔ قرآن کلمهبهکلمه درست است و همهٔ گزارهها، حتی اگر در زمینهای به طبیعت اشاره شده باشد، عین حقیقت است و ما باید همیشه طبیعت را همانگونه نگاه کنیم که در قرآن به آن نگاه شده است.
اینجا این پرسش پیش میآید که آیا میشود خط روشنی کشید میان چیزهایی که به اصل دین مربوط است و بقیه؟ خط روشن و دقیقی وجود ندارد. اشکال این است که آنوقت هر چیزی را که نفهمیم، بهراحتی میتوانیم بگوییم پیامبر اینجا با مقتضیات زمان خودش توضیحی داده است؛ این همان مرحلهٔ سوم است. فعلاً تا همینجا کمی جلو برویم؛ اگر مشکلات بیشتر شد، بعداً میشود دایره را کمی وسیعتر کرد. خط روشن و دقیقی وجود ندارد؛ حتی در اخلاقیات هم ممکن است بتوانید جاهایی را فرعی بدانید.
تمثیلها را که اصولاً هیچکس با آنها مشکلی ندارد. اگر در قرآن تمثیلی برای فهم مردم آمده، اتفاقاً میتواند از فرهنگ عموم مردم استفاده کرده باشد، چون تمثیل است؛ این اصلاً مشکلی نیست. در تمثیل هیچکس، حتی آدمهایی که قرآن را واوبهواو الهی میدانند، مخالفتی ندارد: وقتی میگوید برایتان مثلی میزنم، یعنی بر اساس همین زندگیای که دارید، از فرهنگ و زندگی روزمرهٔ خودتان برایتان مثال میزنم؛ اینها که مهم نیست. ولی وقتی گزارهای میگویم که تمثیل نیست، یا نمیگویم که تمثیل است، و به چیزی اشاره میکنم، آنوقت تمثیلگرفتنش مسئله دارد، گفتن اینکه فرهنگ در آن نفوذ کرده است مسئله دارد، و الی آخر. تاریخی هم که در قرآن نقل میشود ممکن است خطاهایی داشته باشد. میشود گفت اینها مهم نیست: یا تمثیلی است، یا اینکه مهم نیست و آنچه مهم است، نتیجهای است که میخواهد از داستان بگیرد. مثلاً با توجه به الفاظی که دربارهٔ پادشاه زمان یوسف به کار میرود، شاید بشود استدلال کرد که او فرعون نیست و یوسف مربوط به دورانی است که فرعون و سلسلهٔ فرعونی موقتاً در مصر حکومت نمیکرد.
نمیخواهم بگویم استدلال دقیقی است، ولی در قرآن همیشه آدمی به اسم فرعون داریم، اما آن کسی که در زمان یوسف هست «ملک»، یعنی پادشاه، است و لقب فرعون، که لقب کلی برای پادشاهان سلسلهٔ فرعونی بوده، برای او به کار نرفته است. این استدلال خیلی دقیق نیست، ولی کموبیش بعضیها میگویند که این نشانهای است. حال فرض کنید ثابت شد که اینطور نبوده و تاریخها با آن نمیخواند؛ چه اهمیتی دارد؟ فرض کنید اصلاً صراحتاً در قرآن گفته میشد که او جزو آن سلسلهٔ فرعونی نبوده است؛ چه اهمیتی دارد؟ آیا داستان یوسف به هم میخورد، حالا او فرعون باشد یا نباشد؟ اینگونه معمولاً میشود مسائل را حل کرد.
به هر حال تأکید میکنم، و خیلی زیاد تأکید میکنم، که ذهنیت دکتر سروش اصولاً از اول انقلاب تا الان همیشه، به اصطلاح، ذهنیتی تدافعی بوده است. چند سال اول انقلاب را ایشان با تمام وجود در مقابل گروههای مارکسیستی از دین دفاع کرد و از نظر ایدئولوژیک به گروههای مارکسیستی حمله کرد؛ یعنی اصولاً، بیش از هر کس دیگری، سپر دفاعی جمعیت مسلمانان ایران در مقابل مارکسیستها بود. تقریباً همهٔ کتابهای آن سالها را نگاه کنید، میبینید فضا اینگونه است: کتاب «تضاد دیالکتیکی» شاید معلوم نباشد، ولی «علم چیست، فلسفه چیست» و حتی «دانش و ارزش» بهنوعی بنیانهایی میگذارند که بشود بعضی از ایدههای مارکسیستی را خراب کرد؛ مثلاً اینکه آیا مارکسیسم علمی هست یا نیست، چون آنها بینهایت تأکید داشتند که ایدهها و تئوریهای علمی دارند. بنابراین خیلی مهم بود که ما بهطور کلی تصوری داشته باشیم از اینکه اصلاً علم چیست.
دکتر سروش به هر حال بحث فلسفهٔ علم را در ایران راه انداخت، با همان دیدگاههای پوپری که در ایران مورد اعتراض بسیاری است. پوپر کتابی دارد به اسم «جامعهٔ باز و دشمنانش» که بهشدت از جامعهٔ لیبرال سرمایهداری حمایت میکند؛ بنابراین طبیعی است که بسیاری اصولاً با او میانهای ندارند، حتی با فلسفهٔ علمش، چون کل ایدههایش را یک پروژهٔ مشترک میدانند. دکتر سروش در ابتدای انقلاب چند سالی این کار را کرد؛ بعد گروههای چپ بهطور فیزیکی نابود شدند، یعنی اصلاً گروه چپی وجود نداشت یا دیگر در ایران نبودند. التهاب اولیه این بود که در سالهای اول انقلاب اصولاً یک ماجرا وجود داشت: بحث میان مذهبیها و مارکسیستها. فضای فرهنگی کشور اینگونه بود و فضایی خیلی تند و حاد هم بود؛ و بعضی از گروههای مذهبی هم بهنوعی در آن میانه قرار میگرفتند و طبعاً نفع میبردند. در بحثهای سیاسی اصطلاحی هست که میگویند در طیف گروههای سیاسی و کسانی که در معادلات قدرت در جامعه هستند، همیشه آنهایی که به مرکز ثقل نزدیکاند منتفع میشوند. بنابراین اگر گروهی هستید که به یک جناح، مثلاً جناح راست، تمایل دارید، به نفعتان است که مدام راستتر از خودتان تولید کنید تا خودتان وسط بیفتید.
یا اینکه سمت چپ را حذف کنید؛ این روش در ایران معمولاً خیلی متداول است: از جایی میبُرند و آنوقت کسی که اینجاست وسط میافتد. در اوایل انقلاب اینگونه بود. سازمان مجاهدین خلق برای خودش وسط بود؛ یعنی هم بهنوعی مارکسیست بودند و هم بهنوعی مذهبی، و گرایش نسبتاً شدیدی، بهویژه میان نوجوانان، به آنها بود. بعد که گروههای چپ حذف شدند و سازمان مجاهدین هم حذف شد و کلاً از آن سمت چپ پیوسته کنار رفتند، طبعاً آن شور و هیجان بحثهای ایدئولوژیک هم از بین رفت.
اوج بحثهای ایدئولوژیک دکتر سروش، بحثهایی بود که در تلویزیون پخش شد؛ بحثهای خیلی جالبی است و ای کاش روزی تلویزیون دوباره اینها را پخش کند: بحثهای دکتر سروش و آقای مصباح یزدی از یک طرف، و احسان طبری و فرخ نگهدار از طرف سازمان چریکهای فدایی خلق. جالبترین چیزش به نظر من رابطهٔ میان فرخ نگهدار و احسان طبری است. احسان طبری آدم خیلی باسوادی است و علم روز مارکسیستی را دارد؛ هم از نشریاتی که همین ماه اخیر مثلاً در شوروی چاپ شده خبر دارد و هم کاملاً در جریان تحولات ایدههای مارکسیستی است. فرخ نگهدار آدم جوانِ خیلی سیاستزده و شعاریای است که سواد فلسفی چندانی ندارد، و بحثها هم فلسفی است. تقریباً هر دور که بحث میچرخد، وقت احسان طبری فقط صرف این میشود که خرابکاریهای فرخ نگهدار را بهنوعی درست کند؛ بعد دوباره نوبت به او میرسد و چیزهای عجیب و غریبی میگوید و دوباره آن دو نفر شروع میکنند و از حرفهای فرخ نگهدار بهشدت استفاده میکنند، و دوباره طبری باید بیاید و بگوید نه، اصلاً اینطور نیست؛ ما الان اینطور میگوییم، آنطور نمیگوییم. خلاصه بحثهای خیلی جالبی است و آنجا دکتر سروشِ اوایل انقلاب را دقیقاً میبینید: آدمی که با تمام وجود خودش را وقف این کرده بود که این مشکل را فعلاً در جامعه حل کند.
این مقدمه را گفتم تا شک نداشته باشید که ایدههای دکتر سروش اصولاً اینگونه بوده است: انگار چیزی در مقابل مذهب قرار گرفته و فشار میآورد و مشکل ایجاد کرده، و حالا ما چه کار میتوانیم بکنیم که بهنوعی جواب این مشکلات را بدهیم، یا ایرادهای مشابهی به طرف مقابل بگیریم.
سروش اوایل انقلاب
دکتر سروش همیشه، به اصطلاح، در حالت تدافعی نسبت به مسائل دینی قرار داشته است. احساسم این است که بعدها هم، وقتی مسائل سیاسی حاد اوایل انقلاب در سالهای اول دههٔ شصت حل شد، دکتر سروش، فکر میکنم، دورهای مطالعات عرفانی و ادبی کرد و پس از چهار پنج سال، با نوشتن مقالههای «قبض و بسط شریعت»، بهگونهای دیگر به صحنهٔ مناظرات فرهنگی جامعه برگشت. در آن دوره تدریس میکرد؛ نمیدانم، من از آن دورهٔ چهار پنج سالهای که میان آن فضای اولیه و بحثهای بعدیاش فاصله افتاد، اطلاع دقیقی ندارم و در جریان نیستم. ولی وقتی «قبض و بسط شریعت» را نوشت، فکر میکنم سال ۶۷ یا ۶۸ بود، در «پیمان فرهنگی» چند مقالهٔ «قبض و بسط» نوشت؛ بعد عدهای جوابش را دادند و او جوابها را داد و همینطور به جریانی طولانی تبدیل شد، و سرانجام کتابی از مجموعهٔ مقالات دکتر سروش و، اگر اشتباه نکنم، بعضی از جوابیههایی که به او داده بودند، با عنوان «قبض و بسط تئوریک شریعت» درآمد.
این بحث سالها هم ادامه پیدا کرد؛ مثلاً چند سال بعد آقای جوادی آملی هم حتی کتابی در جواب دکتر سروش نوشت؛ کتاب «شریعت صامت» را، اگر اشتباه نکنم، کس دیگری نوشته است. کتابهایی هم درآمده که آن بحثها را ادامه دادهاند. به هر حال موضوعی بسیار جنجالی در زمان خودش بود. حرف من این است که اگر به آن دوره هم نگاه کنید، دکتر سروش کاری نمیکند جز اینکه دین را در مقابل حملههای احتمالیای که ممکن است از طرف علم روز به آن بشود، و مشابه اتفاقی که در غرب برای مسیحیت افتاد و ممکن است در اسلام هم پیش بیاید، بهنوعی واکسینه کند؛ و هنوز که هنوز است، به نظر من، این حرفهای جدید هم ادامهٔ همان پروژه است. ایدهٔ کلی این است که اگر اینقدر بر الفاظ و بر برداشتهای سنتیای که از قرآن و اسلام داریم تأکید نداشته باشیم، آنوقت خطر کمتری دین را تهدید میکند. مثلاً همین الان نظریهٔ تکامل را در نظر بگیرید: خلاصه تکلیف چیست؟ در قرآن دربارهٔ نظریهٔ تکامل واقعاً چه نوشته شده است؟
مثلاً نظر علامه طباطبایی این است که قرآن با نظریهٔ تکامل سازگار نیست. بعضی از علما کمی معتقدند که سازگار است. آقای یدالله سحابی کتابی دارد که میکوشد برعکس از آیات استفاده کند: در قرآن اشارههایی هست به اینکه مثلاً پیش از حضرت آدم کسانی بودهاند، و اگر آدم نبودند پس چه بودند، و الی آخر؛ مجموعهای از آیات میآورد که دربارهٔ اینکه قرآن دربارهٔ خلقت انسان چه میگوید، کمی شکبرانگیز است. فکر میکنم این نمونهٔ بحثهایی است که از نظر دکتر سروش خطرناکاند: اینکه با تأکید بر اینکه مثلاً اینجا این لفظ به کار رفته و آن لفظ به کار نرفته، آدم یکدفعه وارد بحثهایی شود و حرفهایی بزند و قرآن را در مقابل چیزهایی قرار دهد؛ فردا پایههای نظریهٔ تکامل روزبهروز محکمتر میشود و آنوقت ما میمانیم و عواقب چنین نتیجهگیریهایی دربارهٔ مسائل دینی. افزون بر این، دربارهٔ بعضی از ایرادهایی که به قرآن میگیرند، مثلاً اینکه هفت آسمانی که در قرآن ذکر شده یعنی چه و اینکه هیئت بطلمیوسی قدیم وارد قرآن شده و الی آخر (احتمالاً شنیدهاید که چه چیزهایی گفته میشود)، ایدهٔ دکتر سروش در دورهٔ اول این بود که برداشتهای سنتی ما اشتباه است: ایراد از متن نیست، بلکه متن را بد فهمیدهاند و بنا به دیدگاههای باستانی خودشان فهمیدهاند، و حالا ما باید آن برداشتها را دور بریزیم و دیدگاههای جدیدی نسبت به متن پیدا کنیم.
پیامبر طوطی نیست زنبور است
در مرحلهٔ دوم، ایدهاش این است که اصلاً نباید اینقدر مقید باشیم که این الفاظ لزوماً باید در فرهنگ جدید مابهازاهایی پیدا کنند. این الفاظ در همان فرهنگ مابهازا داشتند و پیامبر به همان زبان حرفهای خودش را زده است و آنچه قرار بود از حرفهایش نتیجه شود، نتیجه شده است. البته این ایراد درست است که اینها خیلی روشن نیست: میزان این نفوذ فرهنگ، و اینکه چیزهای مهم و غیرمهم کجا هستند و چگونه میخواهیم بگوییم کجا مهم است و کجا مهم نیست. اینها چیزهایی است که بعداً با آنها میتوانیم انعطافپذیری را تا حد زیادی از حد معمول بیشتر کنیم و هر جا لازم شد، به بحث انعطاف بدهیم. تأکید من این است که بحثهای جدید دکتر سروش چیزی نیست جز غلیظترشدن همان ایدههای قبلی.
در واقع چیز جدیدی نیست؛ ایدهٔ جدیدی در این بحثها نیست. مخصوصاً این را میگویم چون بعد از جلسه یکی از حاضران گفت که دکتر سروش در مقالات اخیرش، بهنوعی در گرایشهای جدیدش، در جهت تجلیل از پیامبر و فعالبودن پیامبر در تلقی وحی صحبت کرده است؛ و فکر میکنم اینطور نیست. یعنی بعد از اینکه حرفهای اولیهاش را زد و ایرادهایی گرفتند، موضعش به این سمت رفت که بله، پیامبر مثلاً مثل عارف فعالانه رفتار میکند و این حرفها. میخواهم بگویم هستهٔ اصلی افکار دکتر سروش این است که به هر حال ما مشکلاتی، بالفعل یا بالقوه، برای دین داریم و راهحلی که ایشان ارائه میکند، در حال حاضر راهی است که ما را در مقابل حملههایی که ممکن است پدید بیاید، واکسینه میکند. مثلاً ایشان مقالهای نوشتهاند با این مضمون که پیامبر طوطی نیست، زنبور است؛ یعنی پیامبر را به زنبور تشبیه کردهاند، نه به طوطی. طوطی یعنی کسی که هرچه میگویند تکرار کند؛ زنبور یعنی کسی که خودش فعالانه میرود، گلها را میگردد، شهد را میگیرد و جمع میکند و چیزی تحویل میدهد؛ و این، شأن پیامبر را بهنوعی بالاتر از طوطیبودن قرار میدهد.
یعنی خود پیامبر هم در تلقی وحی در مرحلهای کاری انجام میدهد و فقط نقلکنندهٔ الفاظ نیست، اینگونه که فرشتهای بیاید و چیزهایی بگوید و پیامبر نقل کند. من بیرون از جلسه توضیح دادم که آنهایی هم که معتقدند پیامبر الفاظ را عیناً نقل میکند، معتقد نیستند که این ماجرایی منفعلانه است و کس دیگری هم میتوانست این کار را بکند. آنچه مهم است این است که قرآن از نظر تکوینی به معنای واقعی کلمه نازل شود؛ یعنی از آن پشت پرده به جایی برسد و به لفظ تبدیل شود. میتوانید بگویید حضور فرشته مثل قابله است هنگام به دنیا آمدن کودک: پیامبر همهچیز را پخته و آماده کرده و معانی را فهمیده است، ولی الفاظ دقیقاً توسط فرشته بیان میشوند. اتفاقی در درون پیامبر افتاده و قرآن از آن مقام بالایی که دارد بهنوعی در حد بشر نازل شده است؛ این کار را پیامبر انجام داده و کسی جز پیامبر نمیتوانست آن را انجام دهد.
به هر حال، دربارهٔ همین تمثیل طوطی: اگر اینگونه بود، اتفاقاً این ایراد در قرآن هم هست که آنها میگرفتند: چرا اینگونه است و چیزی برای ما نمیآوری که در قرطاس نوشته شده باشد و به دست ما بدهی؟ اصلاً فایدهای ندارد که کاغذی از آسمان بیاید یا نوشتههایی روی سنگها حک شود. نزول قرآن واقعیتی معنوی است که به دست پیغمبر اتفاق افتاده است؛ این برای جهان معنویای که بشر در آن زندگی میکند یک حادثه است: وقتی پیغمبر ظاهر شد و قرآن را نازل کرد، اتفاقی در دنیا افتاد. بنابراین اینکه الفاظ عین آن الفاظ باشند یا نباشند، پیامبر را منفعل نمیکند. نزول قرآن مثل نازلشدن چند ورق کاغذ نیست.
جلسهٔ قبل دو نکته گفتم که به نظرم مهم است.
مدیوم نبودن پیامبر
یکی اینکه تأکیدی که دکتر سروش بر این دارد که ما متن را با استفاده از علوم عصر میفهمیم، به نظر من بهنوعی خالی از این معرفت است که ما همهچیز را کموبیش به صورت متن میفهمیم. زبان میان ما و دانش ما حائل است، دستکم دانش بینالاذهانی ما؛ و این چیز خاصی نیست که کتابی به صورت متن درآمده باشد یا نیامده باشد. ما همهٔ علوم عصر را هم به صورت متن میفهمیم و به صورت متن بیان میکنیم، و زبان نقش بسیار پررنگی در همهٔ دانشهای ما دارد، چه دانشهایی که از متن دینی و غیردینی درمیآیند و چه دانشهایی که بهنوعی از تجربه حاصل میشوند. این اهمیتدادن به زبان را، به این معنایی که میگویم، در فلسفه «لینگویستیک ترن»، یعنی چرخش لینگویستیک، مینامند. فلسفه پس از دورهای که لینگویستیک ترن پیش آمد، اهمیت زبان را بیشتر درک کرده است.
نمیخواهم اصطلاح تحقیرآمیزی به کار ببرم، ولی به نظر میآید دکتر سروش در دورهٔ پیش از لینگویستیک ترن زندگی میکند. این حرفها و این تمایز شدید میان متن و علوم عصر به نظر میآید که انگار ما یک سری علوم داریم که به زبان ربطی ندارند و دانشی داریم که مربوط به متن است؛ در حالی که علت اینکه الان همهچیز را متن میگیرند، همین است که زبان همهجا حضور دارد. این احتمال مطرح شد که شاید اینگونه بوده و نقش پیامبر در حد یک مدیوم ساده است. ممکن است؛ بحث از نقش تفسیر نیست و من دربارهٔ تفسیر حرفی نمیزنم.
میخواهم بگویم آن اتفاقی که در قرآن میبینیم، شأن خاصی دارد. میگوید: «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل». اگر قرار بود کاغذی بیاورند و به پیغمبر بدهند و بگویند ببر برای مردم، من هم میتوانم! به شرطی که فرشته را نبینم؛ آن را در صندوقی بگذارد، من هر روز صبح میروم و برمیدارم و برای مردم میبرم و قول میدهم امانت را رعایت کنم. این حضور قرآن چیست که کوه را تکهپاره میکند و پیامبر دارد آن را تحمل میکند؟ در قرآن به نظر نمیآید که پیامبر کار خیلی سادهای انجام میدهد، در حد اینکه الفاظی به او گفته شود. اگر اینگونه بود، بهتر بود مدیوم سواد داشته باشد. یکی از مشکلات هم این است که پیامبر آیات را تکرار میکند و جایی در قرآن به او تذکر داده میشود: «لا تحرک به لسانک»؛ و میگوید ما خودمان این را جمع میکنیم، نگران نباش که فراموش کنی، و این حرفها.
بنابراین اگر ماجرا این بود، مدیوم خوبی هم انتخاب نشده بود! فکر میکنم در قرآن ماجرا اینگونه نیست، چه دوست داشته باشیم چه نداشته باشیم. به نظرم هم از قرآن برمیآید که الفاظ نازل میشوند، و هم از قرآن برمیآید که مسئله صرفاً الفاظ نیست؛ مسئلهای بسیار عمیق و بزرگ است: اتفاقی در دنیا میافتد که حقیقتی عظیم توسط پیامبر گرفته شده و طی روندی، قرآن به معنای واقعی کلمه در جهان نازل میشود. انگار جای دوری است که بشر به آن دسترسی ندارد، و وقتی پیامبر ظهور میکند، این به لفظ تبدیل میشود؛ مثل ریسمانی که پیامبر از جایی گرفت و آورد، و این قسمتِ لفظ آنجاست که ریسمان آن پایین گره میخورد تا همیشه اینجا بماند و ما هم بتوانیم از آن بالا برویم. ولی ریسمان را پیامبر از جایی خیلی دور بلند کرده و برداشته و آورده است؛ اینطور نیست که آورده باشند و به دستش داده باشند و به او گفته باشند اینجا گره بزن. پیامبر کار بزرگی انجام داده است، همانطور که مریم در تولد عیسی کار بزرگی انجام داد، و کس دیگری نمیتوانست این کار را انجام دهد. مسئله این است که پیامبر مدیوم نیست؛ کسی نیست که فقط بیایند و الفاظی را به او بگویند و برود تحویل دهد، کاری که هر انسان دیگری هم میتواند بکند.
یک نکته این است که ما چیزی تقریباً به نام لینگویستیک ترن داریم که باید عمیقاً درکش کرد؛ آنوقت دربارهٔ این مقدار تمایزگذاشتن، حرفم این است که در این نظریهٔ قبض و بسط، بهویژه دربارهٔ علوم عصر و متن دینی و شریعت، تئوری قبض و بسط برای این دو کاملاً نامتقارن است. یعنی اینطور نیست که من چیزی از متن بفهمم که روی علوم عصرِ من تأثیر بگذارد و چیزهایی از علوم عصر هم در متن تأثیر بگذارد؛ جریان یکطرفه است. انگار چیزهایی به عنوان علوم عصر دارم، آنها را درک میکنم و بعد اینها در متن میریزد؛ اما از آن طرف هیچ جریانی برقرار نیست که از درون متن چیزی وارد علوم عصر شود. من نمیفهمم چرا. فکر میکنم اگر تنها مسئله این است که این متن به زبانی نوشته شده، این زبان در آنجا هم بهنوعی دخالت خودش را دارد. اگر زبان قدیمی است و بحثهای لینگویستیکی خاصی هست، نمیدانم؛ دکتر سروش چیزی مطرح نکرد. همینطور به نظر میآید که فقط نوعی عدم تقارن ذاتی در این نظریه وجود دارد.
نکتهٔ دوم این است که باز در حرفهای دکتر سروش هست که زبان بهنوعی حامل فرهنگ است. نکتهای که دفعهٔ قبل گفتم و کمی دربارهاش بحث کردم، و پیشتر هم مفصل کوشیده بودم بگویم، این است که همانطور که ایزوتسو در کتابش گفته، قرآن تا حدود زیادی زبان را ایجاد میکند؛ یعنی ما نسبت به زبان منفعل نیستیم. زبان قالبی نیست که ما در آن زندانی شده باشیم و قرار باشد دقیقاً از همهچیزش تبعیت کنیم. از واژگان گرفته تا گرامر، هر شاعر و هر نویسندهای بهنوعی، و حتی هر کدام از ما بهنوعی، زبان را به نحو خاصی به کار میبریم، و در قرآن این دیگر در اوج خودش قرار دارد.
چیزی میخواهم به این فضای کلی که الان ترسیم کردم و این حرفهایی که زدم اضافه کنم. به نظر من خیلی مهم است متوجه باشیم که ذهنیت دکتر سروش این حالت دفاعکردن را دارد؛ آدمی که اینگونه است، انگار همیشه وقتی فکر میکند، در مقابل مخالفان خودش فکر میکند و مدام نگران این است که اگر الان این حرف را بزنیم، جواب آنها را چه باید داد، جواب مارکسیستها را چه باید داد، جواب دانشمندان را چه باید داد. میخواهم یک لحظه فرض کنید هیچ مخالفی در دنیا نیست. فرض کنید مسلمانان موفق شدند، همهٔ مخالفان را کشتند، فقط مسلمانان ماندند و همه هم با همدیگر توافق دارند. البته میدانید که معمولاً وقتی مخالفان را بکشید، میان خودتان اختلاف میافتد.
آنوقت دوباره باید سر کسانی را ببرید و همینطور پیوسته کوچک و کوچکتر میشوید. حالا فرض کنید، واقعاً دنیایی را تصور کنید که اصلاً معجزاتی در آن رخ داده و همه به قرآن ایمان آوردهاند؛ آن هم نه به معنای سروشیاش، بلکه به همین معنای متعارفش که الفاظش هم مقدس است. اگر هیچ مخالفی نباشد و شما کتابی داشته باشید که بدانید این کتاب از طرف خداست، و معارف عصری هم داشته باشید که خودتان به زحمت در طی هزارهها کسب کردهاید، به نظرتان تعامل میان این کتاب و این معارف چگونه باید باشد؟ اگر از کسی نترسید، از کسی که به قرآن ایمان ندارد و منتظر است شما چیزی بگویید تا بیاید یقهتان را بگیرد و سرتان را به دیوار بکوبد؛ اگر ذهنتان اینگونه درگیر ستیزه نباشد و امکان ستیزهجویی طرف مقابل را نبینید و فکر کنید ضمانتی هم شده است که تا ابد، تا آخر دنیا، همه مؤمناند و همه قرآن را قبول دارند، به عنوان یک مسئلهٔ منطقی این تعامل را در ذهن خودتان چگونه طراحی میکنید؟ یک بار مثالی گفتهام، فکر میکنم در کلاس؛ نمیدانم ضبط شده یا نه، یا در جلسهٔ اول گفتهام. فکر میکنم این مسئله مثل این است که کتابچهای از نتایج آزمایشگاهیِ چندین سال قبل به دستتان برسد و مطمئن باشید که این آزمایشها چند سال پیش در آزمایشگاهی انجام شده که مجهزترین آزمایشگاه دنیا و تاریخ بوده است؛ آن آزمایشگاه هم از بین رفته و ما الان به آن امکانات آزمایشگاهی عظیمی که آنها داشتند، دسترسی نداریم. فکر کنید کتابچهای دارم که در آن یک عالمه آزمایش جالب شرح داده شده، با نتایج دقیق و درست، و من اصلاً قدرت ندارم اینها را اینقدر دقیق آزمایش کنم؛ خودم هم وسایل آزمایشگاهیای دارم که میتوانم با آنها این کار را انجام دهم. نکته این است: فرض کنید این کتابچهای که به دستتان رسیده، کتابچهٔ شخصی است و یک عالمه علائم اختصاری دارد که خیلی معلوم نیست منظور از آنها چیست؛ الفاظی در آن به کار رفته که دقیقاً نمیدانیم یعنی چه؛ یا مثلاً کمی افتاده، جایی آب خورده و کمی مشکل پیدا کرده است.
تمثیل دفترچه و ابهام متن
بعضی جاهایش محو شده است؛ یعنی کتابچهای نیست که الان دقیقاً بتوانم بخوانم و بگویم این آزمایش را اینگونه انجام داده و نتایجش هم تا ۱۰ رقم اعشار این است. ممکن است بعضی از نتایجش رقم اعشارش کلاً پاک شده باشد، بعضی کمی، و بعضی تا ۱۰ رقم اعشار مانده باشد. چیز مبهمی است: کتابچهای که مطمئنم آزمایشهایش دقیقتر از آزمایشهای من است، ولی ابهاماتی در آن وجود دارد.
هیچ آدمی هم در دنیا مخالف این آزمایشگاه و آدمهایی که آن کتابچه را پدید آوردهاند نیست، و ما به عنوان یک دانشمند الان میخواهیم از این کتابچه هم استفاده کنیم. به این کتابچه مطمئنیم: جایی هم که آزمایش کردیم و آنجا آزمایشها خیلی دقیق ثبت شده بود، متوجه شدیم که مثلاً ما تا چهار رقم اعشار رفتیم و آن تا ده رقم رفته است و چهار رقم ما اول با آن نمیخورد؛ دوباره آزمایش کردیم، چند بار هم پیش آمد، و دیدیم جایی که درست نوشتهاند، همیشه آن درست است. اگر چنین وضعیتی داشته باشد، شما چه کار میکنید؟ اگر دعوایی نباشد، آیا نظریهٔ قبض و بسط شریعت را میدهید و مثلاً میگویید ما همواره باید دفترچهها را در سایهٔ علوم عصر بفهمیم، و هرچه در آن دفترچه نوشته شده، اگر با آزمایشهای جدید ما تطبیق پیدا نکرد، باید بکوشیم آن ارقام را دستکاری کنیم؟ یا میگویید آن آدمی که آن آزمایشها را مینوشت، درست است که آزمایشهای خیلی خوبی بوده، ولی به میل خودش ارقامی را به کار برده است؟ ببینید، اگر واقعاً ایمان داشته باشید که آن کتابچه از آزمایشگاهی مجهزتر آمده و کسی هم که آن را آورده، کاملاً دقیق نوشته و خیلی مواظب بوده و اشتباه هم نمیکرده، و فقط مشکل این است که همهچیزش برای ما شفاف نیست و ابهاماتی وجود دارد، مثلاً ارقامش محو شده یا هرطور که میخواهید در ذهنتان تصور کنید، به نظر من تعامل بسیار سادهای وجود دارد: آزمایشی را که الان اصلاً نمیتوانم انجام دهم و آنجا چیزهای مبهمی دربارهاش نوشته شده، فعلاً در حدی که آنجا نوشته و هر قدر که از آنجا میفهمم، درست فرض میکنم، چون امکان آن آزمایش را فعلاً ندارم.
اگر آزمایشی را تا چند رقم اعشار انجام میدهم و میبینم کاملاً با آن چند رقم اعشاری که آنجا نوشته شده مخالف است، به این کاری که دارم میکنم کاملاً شک میکنم، یا فکر میکنم شاید آن آزمایش، این آزمایش نیست. به هر حال نمیآیم بگویم آنچه آنجا نوشته غلط است؛ شاید من آن را بد میفهمم. این را دوباره تکرار میکنم: اگر مخالفی در کار نباشد و همهٔ آدمها فقط در تلاش این باشند که از مجموع چیزهایی که الان داریم و میتوانیم آزمایش کنیم، و مجموع چیزهایی که آنجا نوشته شده، استفادهٔ بهینه کنند، فکر میکنم این تعامل دوطرفه پدید میآید. در واقع کلاً میشود یک ایدهٔ بسیار ساده گفت: من نتایجی را از آن کتابچه همیشه با احتمالی میفهمم که درست است یا غلط. مثلاً بعضیهایش را ۹۹ درصد مطمئنم: هم شرح آزمایش خیلی شفاف و واضح است و هم نتیجهٔ آزمایش بهوضوح نوشته شده، و تقریباً هیچ شکی ندارم در اینکه آنچه میفهمم درست است؛ میگویم ۹۹ درصد مطمئنم که منظور از آنچه اینجا نوشته این است و نتیجهاش هم این است. حالا من این آزمایش را تکرار کردم و به نتیجهٔ دیگری رسیدم. من به آن آزمایشگاه بیشتر اعتقاد دارم و فکر میکنم که من جایی اشتباه میکنم. یک بار هم نه، آنجا چیزی نوشته شده که خیلی مبهم است: اصلاً شرح آزمایش تقریباً پاک شده، اعشار هم کلاً ندارد و جایی از دفتر اصلاً پاره شده است؛ معلوم است که آزمایش غیردقیق خودم را به چیزی که اصلاً درست نمیفهمم ترجیح میدهم.
یعنی اگر ترسی نداشته باشم از اینکه مثلاً عدهای کمین کردهاند تا بهانهای بگیرند و آن دفترچه را بگیرند و پاره کنند، که بخواهم در حالتی باشم که بگویم نه، این دفترچه آنطورها هم نیست، یعنی میخواهم فقط آن را حفظ کنم، فعلاً کاری به آن نداشته باشید، ما از آن استفاده نمیکنیم و اینجا برای خودش هست؛ اگر خطری تهدید نکند که کسی بخواهد آن را بردارد و خرابش کند، هیچ آدمی نمیآید بگوید آقا آن را حتماً باید در سایهٔ این بفهمی. منطقیاش این است که بعضی اطلاعات اصلاً مهم نیست؛ همهٔ اطلاعاتی را که در ذهنم هست، هر کدام را با احتمالی درست یا غلط میفهمم، و تعاملشان هم مشخص است که چگونه باید باشد: اگر یکی را با احتمال بیشتری درست میفهمم، درست است، چه از آن دفترچه آمده باشد، چه از تجربهٔ من، چه از هر چیز دیگری. بنا به اینکه به کدام مطمئنترم، به آن اعتماد میکنم و آن یکی را فعلاً نگه میدارم. از این هم نباید بترسید که عدهای طرفدار آن دفترچهاند و اگر بگویید کوچکترین ابهامی در آن وجود دارد، ممکن است کلهٔ شما را بکنند. عدهای هم این طرفاند: اگر بگویید احتمال دارد آنچه میفهمیدیم، یعنی آنچه بزرگان آمدند و گفتند که آن صفحه این آزمایش بوده و نتیجهاش هم این است، این نباشد؛ مثلاً آنجا میبینید معلوم نیست دو است یا چهار یا شش، و ما میگوییم چهار است؛ حالا من آزمایش را انجام دادم و معلوم شد اینجا دو است و اصلاً چهار نمیخورد، و بیایم بگویم این دو بوده و چهار نبوده، ممکن است از آن طرف هم کلهٔ مرا بکنند. چون این وسط شور و هیجانهایی وجود دارد، بحث از حالت منطقی خارج شده است؛ وگرنه فکر میکنم تعامل با متنی که ایمان داریم از طرف خداست روشن است. زبان اصولاً ابهام ایجاد میکند، یعنی ما زبان روشنی نداریم که همهچیز را دقیق بیان کند، و فهم ما از یک متن، مثل فهم ما از جهان، همیشه همراه با احتمال خطایی است. اگر احساس نکنم دعوایی قرار است دربگیرد و کسی قرار است کلهٔ کسی را بکند، فکر میکنم تعامل میان متن و جهان و همهچیز بسیار روشن است و لازم نیست پاسخهای خاصی بدهیم. این خودش جزو واکنشهای ما در زمان حال نسبت به وضعیت اجتماعی و سیاسی عصر است که بخواهیم بهنوعی فقط خودمان را کنار بکشیم و بعضی از چیزهایی را که دین به ما میگوید، فعلاً در حالت تعلیق نگه داریم تا آسیبی نبیند. اینجا نکتهای دربارهٔ «علاقه» مطرح شد: اینکه ممکن است به دلایلی علاقه داشته باشید که چیزی تأیید شود.
این اعتراض هم مطرح شد که قرآن نه آب خورده و نه چیزی از آن از بین رفته است. اولاً ممکن است بعضی از الفاظ را دقیق نفهمم، و بعضی نکات و بعضی جاها هم در فهمش دشواری ایجاد کند. در تمثیلی که میگویم، آن دفترچه نقش چیزی را بازی میکند که به آن فهم دین یا معرفت دینی میگوییم. خود قرآن دفترچهای است که همهچیزش درست است، ولی در دسترس من نیست؛ فهم من در دسترس من است و اعوجاجی دارد: جاهاییاش را مطمئن نیستم درست میفهمم یا نه. فرض بر این است که اگر بخواهیم منصفانه درست بفهمیم، بیآنکه چیزی را دوست داشته باشیم یا قرار و مداری داشته باشیم، هر قدر هم بکوشیم، مثلاً به همان دلیلی که اشاره شد، انگیزههایی ناخواسته و دانشهایی که اصلاً متوجهشان نیستیم باعث میشوند اعوجاجی در درک ما از این متن حاصل شود. از آن طرف، بدون این متن هم که به دنیا نگاه میکنیم، چه خواستهٔ خاصی داشته باشیم چه نه، اشتباه میکنیم؛ و مشکلاتی در معرفت بشریِ بیوحیِ ما وجود دارد. هم در معرفت ما از وحی مشکل وجود دارد و هم در معرفت ما از جهان.
تعامل معرفت دینی و جهانی
اگر ایمان داشته باشیم که این دو، هر دو منشأ الهی دارند و یک چیز را میگویند، روشن است که تعاملشان چگونه باید باشد: من گاهی باید به معرفت دینی خودم شک کنم که بد میفهمم، و گاهی باید به معرفت جهانی خودم شک کنم و معرفت عصریام را زیر سؤال ببرم. اگر تشنجی وجود نداشته باشد، فکر میکنم خیلی روشن است که چه باید کرد.
شما به سازوکارهایی اشاره میکنید که فهم ما از متن را دچار اعوجاج میکند. آن آبخوردگی از کجا میآید؟ یکیاش همین است که شما میگویید. هرچه بگویید، من میگویم دربارهٔ علوم عصر هم خودتان را متهم کنید که اشتباه میفهمید؛ فیزیک هم اشتباه میکند. من میگویم همهٔ معرفتهای ما مطلقاً حالتی نسبی دارند؛ یعنی درصدی از خطا در آنها وجود دارد، چه معرفت ما از متن و چه معرفت ما از جهان. در برداشتهای علمی ما همیشه خطا وجود داشته و الان هم وجود دارد. ما همه مطمئنیم که این دو، منبعهاییاند که به یک حقیقت وصلاند، و فقط میخواهیم چیزهایی را که برداشت میکنیم، با همدیگر در جوی دوستانه حل کنیم. بله، باید دیدگاه انتقادی نسبت به خودمان داشته باشیم. منظورم از این حرفها این نیست که آدمهای سادهانگاری باشیم و همینطور هرچه به ذهنمان رسید، بگوییم درست است؛ بلکه بهشدت خودمان را نقد کنیم و بهشدت اعتقاد داشته باشیم که در هرچه میفهمیم، چه از متن چه از دنیا، ممکن است خطا باشد. ولی من میگویم نتیجهٔ ایدههای دکتر سروش این است که انگار آدمهایی کمین کردهاند که همین الان این کتابچه را بردارند و پاره کنند، و ما باید فعلاً بهنوعی کوتاه بیاییم و بگوییم ما کاری به این کتابچه نداریم، به کار شما کار نداریم، شما زندگیتان را بکنید؛ و اینگونه برخورد کنیم. من میگویم روحیهٔ ما نباید اینگونه باشد؛ نه اینکه از خودمان انتقاد نکنیم: انتقاد، به اصطلاح، علمی، یعنی اینکه برای خودمان احتمال خطا قائل باشیم.
این از آن موضوعهایی است که میخواهم چیزی بگویم و تمام شود و حوصله ندارم دربارهاش زیاد بحث کنم. فکر میکنم اینطور نیست که گاهی چیزی بگویم و تازه در جلسه بفهمم موضوع حاد است؛ میدانم این موضوع حادی است و الان در جامعهٔ دانشگاهی ایران دربارهٔ بحثهای اخیر دکتر سروش خیلی حرف زده میشود. این پرسش هم مطرح شد که فهم آن دفترچه تابع چه علمی است؛ مثلاً علم به میزان پاکشدگی جوهر، علم دیگری است. همهٔ حرف من این است که ما در درک متن از دانشهایی مثل لینگویستیک و هرمنوتیک استفاده میکنیم و همیشه هم میکردیم: واژهها را باید بفهمیم و باید بدانیم واژهها را چگونه بفهمیم؛ باید متدی داشته باشیم. درک متن برای خودش قواعدی دارد و این قواعد هم خودش متحول میشود؛ در طول صحبتهایم به این موضوع اشاره میکنم. بنابراین، بیآنکه بخواهم بگویم درصد احتمال را چگونه تعیین میکنیم و از کجا میآوریم، همانطور که متن و قواعد متنی در درک جهان دخالت میکنند، درک جهان هم ممکن است بهنوعی روی درک من از متن تأثیر بگذارد. نمیگویم اینجا دو جهانِ کاملاً مستقلاند که با همدیگر هیچ تعاملی ندارند؛ میخواهم بگویم اگر جو خصمانه نباشد، روشن است که چه باید کرد.
من دو منبع دارم و از هر دو منبع با احتمالهایی چیزهایی میفهمم؛ گاهی ممکن است هر دو خیلی مبهم باشند. ببینید، در جو خصمانه از شما سؤال میکنند و شما باید همین الان جواب بدهید؛ اینطور نیست که بگویید الان نمیدانم. مثلاً کسی برود بالای منبر و از او بپرسند اسلام دربارهٔ فلان چیز چه میگوید، و بگوید نمیدانم؛ یا بپرسند این آیهٔ قرآن یعنی چه، و بگوید نمیدانم.
معمولاً جو طوری است که باید بگویید این هست یا نیست، و اشتباه اینگونه پیش میآید؛ یعنی در معرض این هستید که همین الان جواب طرف را بدهید. من میگویم اگر جو خصمانه نباشد، همین حرفهایی که شما میزنید درست است. قواعد زبانشناسی ما هم دارند تکامل پیدا میکنند؛ چه اشکالی دارد؟ بعضی از قواعد کشف جهانِ ما هم ممکن است بهنوعی تحت تأثیر متن قرار بگیرد: متن قرآن ممکن است ایدههایی به شما بدهد که بعضی از روشها درست و بعضی از روشها غلطاند؛ یعنی هر دو ممکن است حتی روی روشهای همدیگر تأثیر بگذارند. میخواهم بگویم همهٔ تأثیرها باید بهنوعی وضعیت متقارن داشته باشند؛ دلیلی نمیبینم که عدم تقارن را فرض کنیم و بگوییم چیزهایی در علوم عصر هست و با آنها استنتاجهایی از متن بکنیم. ممکن است آن متن واقعیتی را به صراحت بگوید که صددرصد هم مخالف علوم عصر است، و آنقدر به صراحت بگوید که من، به عنوان آدمی که به آن متن اعتقاد دارم، همهٔ علوم عصر را زیر سؤال ببرم. اگر کسی نباشد، از کسی هم نمیترسم؛ ولی الان چون هست، میترسم.
نمیگویم مثلاً ممکن است چیزی در قرآن باشد که تمام علوم عصر را زیر سؤال ببرد؛ چه اشکالی دارد؟ علوم عصر آنقدر محکم نیستند. فکر میکنم اگر مخالف و معارضی وجود نداشت، اگر چیزی را خیلی قاطعانه در کتاب مقدس میدیدم و مطمئن بودم که همهچیز این کتاب درست است و تحریف نشده، و با ۹۹ درصد یا بیشتر اطمینان داشتم که این را میگوید و علوم عصر چیز دیگری میگویند، و آن تئوریای که در علوم عصر هست ممکن است تئوری خیلی محکمی نباشد، من میتوانم آن را کنار بگذارم. میخواهم بگویم اگر آدم مشکلی نداشته باشد و منطقی فکر کند، باید به جریان برعکس هم معتقد باشد؛ یعنی جایی که فهم شما از متن روی درک شما از جهان، و حتی روی علوم عصرتان، تأثیر بگذارد. اینکه الان آدمهایی که علوم عصر در دستشان است این چیزها را نمیفهمند و به هیچ متن مقدسی معتقد نیستند و نمیشود به آنها گفت آقا اینجا این را نوشته، بروید آن تئوریتان را درست کنید، و به شما میخندند، به نظر من چیزی مربوط به فضای فعلی است. منطقیاش این است که من ممکن است از متن چیزی بفهمم. نمونهای که زیاد بر آن اصرار دارم و تکرار میکنم: در قرن نوزدهم اگر قرآن را میخواندید، باید میگفتید اینکه یوسف رؤیاها را تعبیر میکند، همینطوری چیزی است که اینجا نوشته شده و تمثیل است؛ چون در قرن نوزدهم تعبیر رؤیا جزو خرافات و احمقانه بود.
بعد مثلاً فروید کتابی نوشت و در قرن بیستم کمکم دیسیپلین علمی متشخصی پدید آمد. الان بسیاری از آدمها کراوات میزنند و به کلاس میروند و دربارهٔ تفسیر رؤیا صحبت میکنند و اینکه رؤیاها محتوای خاصی دارند؛ حتی کمکم حرف این هست که دربارهٔ آینده هم ممکن است چیزهایی بگویند. من میگویم اگر در قرن نوزدهم هم بودم و متن را میخواندم، میگفتم آقا این حرفی که میزنید درست نیست؛ بیشتر دقت کنید، اینها خرافه نیست. اینجا به صراحت نوشته شده که یوسف چنین رؤیایی را تعبیر کرد و تعبیرش هم درست بود؛ قرآن شهادت میدهد که تعبیر رؤیا وجود دارد. آیا صددرصد مطمئنم که ماجرایی که قرآن در سورهٔ یوسف میگوید عین حقیقت است و هیچ تمثیلی در آن نیست؟ نه، نمیتوانم این حرف را بزنم. حتی دربارهٔ داستان یوسف هم میتوانم بگویم شاید عین حقیقت را نمیگوید و آن را بهگونهٔ دیگری تعبیر کنم؛ شاید استعارهای در میان باشد. همیشه در متن و در هر چیزی که درک میکنید، میتوانید، به اصطلاح، اِنقُلتی بیاورید و بگویید درصدی خطا ممکن است وجود داشته باشد. ولی وقتی آدم قرآن را میخواند، تقریباً با احتمال بسیار بالایی میفهمد که این داستان دربارهٔ واقعیت صحبت میکند: یوسف واقعاً این کار را کرده و رؤیاها معنا داشتهاند!
بهراحتی نمیتوانید به متن تحمیل کنید که اینگونه نخوانیدش. بنابراین در قرن ۱۹ من باید به روانشناسها و دانشمندان میگفتم که اشتباه میکنید؛ بیشتر فکر کنید و کار کنید، به اینجا میرسید که رؤیاها نه تنها معنا دارند، بلکه ممکن است دربارهٔ آینده هم چیزهایی بگویند. چه اشکالی دارد؟ به نظرم تعامل منطقی میان متن و معارف عصر اینگونه است: جایی هم متن پیش میبرد و با صراحت بیشتری چیزی را میگوید. ببینید معارف عصر چگونه میگفتند رؤیا معنا ندارد؛ همینطوری! بسیاری از چیزهایی که الان در محافل آکادمیک هست همینطور است و دلیل چندان روشن و محکمی ندارد؛ فضا اینگونه است و چیزهایی گفته میشود. الان میگویند ذهن با کامپیوتر دیجیتال قابل مدلسازی است؛ بگردید ببینید یک دلیل هم وجود دارد؟ جز اینکه دوست دارید اینگونه باشد، هیچ دلیلی وجود ندارد. اگر من مثلاً بگویم در متن نوشته شده که نه، چنین چیزی نیست، گفتهام؛ اگر مخالفی وجود نداشته باشد، میتوانم زورم را هم بگویم. متأسفانه فعلاً در محافل علمی ما در موضع ضعف قرار داریم. نکتهای که خیلی بر آن تأکید دارم این است: اگر دکتر سروش یا هر کس دیگری برای فهم متن متدولوژی ارائه میدهد، که برای فهم متن اینگونه بکنید و آن کار را نکنید، معارف عصر را بیاورید و آنها را نبرید، شما در نهایت دارید حرف میزنید که مردم چه بکنند و چه نکنند. وقتی متدولوژیای ارائه میشود، هرچند ممکن است دکتر سروش بگوید من اصلاً متدولوژی ارائه نمیدهم و دربارهٔ واقعیتهایی صحبت میکنم، به هر حال آدمهایی که به این واقعیتی که دکتر سروش به آن اشاره میکند معتقدند و این حقیقتهایی را که دکتر سروش میگوید درک کردهاند، طبعاً باید در سایهٔ این حقایقی که درک کردهاند، چه از نوع متد باشد چه نباشد، فهم بهتری از متن ارائه دهند.
من منتظرم کسی بگوید آقا در مکتب دکتر سروش قرآن اینگونه فهمیده شده و این بهتر از فهمی است که ما داشتیم. کسی که ادعاهایی از این دست میکند، که متن اینگونه است، علوم عصر اینگونهاند و رابطهشان اینگونه است، باید نتیجهای داشته باشد و چیزی ارائه کند؛ این مکتب باید فهمی ارائه کند. من هیچ چیزی نمیبینم؛ یک آیه نمیبینم که در نهایت روی آن انگشت گذاشته شود که اینگونه این را بهتر میشود فهمید. دکتر سروش الان چه چیزی را بهتر از بقیه میفهمد؟ میخواهم بگویم دقیقاً همین را بفهمید که موضوع، فهمیدن قرآن نیست؛ موضوع فقط این است که اگر روزی تیری آمد، بتوانیم قرآن را کمی کنار بکشیم تا تیر به آن نخورد، و راه باز کنیم که چگونه میشود جابهجایش کرد. به نظر من این کاملاً همان ذهنیت را نشان میدهد. کاری که من دارم میکنم چیست؟ میخواهم بگویم من، درست برخلاف آنچه شاید دکتر سروش میگوید، خیلی معتقدم که شریعت نه تنها صامت نیست، بلکه حرف برای گفتن دارد. درست است که هر نوع معرفتی که در ذهن من باشد ممکن است در فهم متن، یا هر درک دیگری که از متن و غیرمتن داشته باشم، تأثیر بگذارد؛ ولی ما میتوانیم بهنوعی برای متن و معارف دیگری که داریم استقلالی قائل باشیم. اگر متد مشخص و اسلوب خاصی برای برخورد با متن داشته باشیم، مثلاً برای معنیکردن واژگان و برای اینکه بگوییم چیزی استعاره است یا نیست، کار دلبخواه نیست. عرضم این است که شما باید متن را بر اساس متدولوژی مشخصی بخوانید و نتایجی داشته باشید؛ اگر نتایجتان غلط است، یا متدتان اشتباه است یا آن را اشتباه به کار بستهاید. هیچ چیز خاصی دربارهٔ فهم متن وجود ندارد که لازم باشد حرفهای جدیدی دربارهٔ آن زد؛ قواعد فهم بهطور کلی دربارهٔ فهم متن هم کار میکند.
وقتی چیزی را میفهمم، انگار مدلی در ذهنم میآید و تئوریای درست میکنم: این سوره دربارهٔ این است؛ میخوانم و میبینم. نمیدانم دفعهٔ قبل چه مثالی زدم. فرض کنید کسی بپرسد سورهٔ مریم اصلاً دربارهٔ چیست.
تئوری فهم متن
مثلاً کسی فکر کند دربارهٔ تولد است؛ دربارهٔ تولد دو چیز گفتم. یا مثلاً فرض کنید دربارهٔ عیسی است. واقعاً این متن را از اول تا آخر میخوانید؛ آیا متن دربارهٔ عیسی است؟ یا از روی اسمش بگویید: این سورهٔ مریم است، پس دربارهٔ مریم است؛ معلوم است، از اسمش پیداست. بعد میخوانید و میبینید یک صفحه و اندیاش دربارهٔ یحیی و زکریاست. آنها بهنوعی خویشان و بستگان مریم و زمینهساز مریم بودند. بعد میروید و میرسید به ابراهیم؛ اینها هم با نسب مریم پیوند دارند. بعد دربارهٔ قیامت است؛ آن را هم باید بگویید عیسی بهنوعی با قیامت ارتباط خاصی دارد، و عیسی هم پسر مریم است. اگر تئوری غلطی داشته باشم، متن به من میگوید؛ صامت نیست. به من میگوید این تئوری با این سازگار نیست.
اگر این است، این آیه اینجا چه کار میکند؟ آن آیه اینجا چه کار میکند؟ ببینید، من یک بار این حرف را زدم: وقتی میگویم متن، منظورم قرآن نیست؛ فیلمی نگاه میکنید، شعری میخوانید. متن را وقتی فهمیدهاید که در ذهن خودتان به چیزی رسیده باشید که واقعاً احساس کنید اگر الان میخواستید آن را بیان کنید، چیزی شبیه همین تولید میکردید. یعنی اگر مثلاً به معنای سورهٔ مریم برسید، باید بهنوعی احساس کنید که این بیان خوبی از چیزی است که الان در ذهن شما هست و به آن رسیدهاید. شعر، بهویژه، خیلی اینگونه است. ببینید، واقعاً وقتی شعری را فهمیدید، مثلاً شعرهای نو که کمی پیچیدهاند، آیا راه بیان خوب برای آنچه در ذهنتان آمده، همین است که اینجا هست یا نه؟ وقتی فکر میکنم دربارهٔ این است و دوباره میخوانم، میبینم اگر دربارهٔ این است، نمیدانم این اینجا چه کار میکند! متن حرف خودش را میزند و اجازه نمیدهد هر چیزی را به عنوان معنای متن بپذیرید. اگر الان بیایم و بگویم سورهٔ مریم مثلاً دربارهٔ تشکیل خانواده است، اشتباه است. آیا اینکه آنچه را دربارهٔ سورهٔ نور گفتم دربارهٔ مریم بگویم، واقعاً فرقی نمیکند با اینکه بیایم و چیزی کمی درستتر دربارهٔ مریم بگویم؟ یعنی آن سوره همانجا ایستاده است تا هر کسی بیاید و هر چیزی دربارهاش بگوید؟ به محض اینکه فقط بپذیرید که یک اپسیلون متن حرف میزند، دیگر همهچیز حل است؛ حالا این اپسیلون چقدر است؟ میبینید که از نظر منطقی، برخلاف شریعت صامت، هیچ متنی صامت نیست. اگر بیایم و بگویم مثلاً فیلم «۳۰۰» دربارهٔ سلسلهٔ انبیاست، آیا کسی نمیآید بگوید کجایش دربارهٔ سلسلهٔ انبیاست؟ شروعش اینگونه است و آخرش اینگونه. هر متنی اقتضائاتی دارد و نمیشود هر چیزی را به آن نسبت داد؛ یعنی هر نقد و تفسیری با هر متنی سازگار نیست. اینکه حالا چقدر میشود نزدیک شد یا دور شد، و متد چیست، بحث دیگری است. کلاً ببینید، درک متن مثل درک هر چیز دیگری است: ذهنیتی برایم درست میشود که کلیتی دارد؛ وقتی چیزی را میفهمیم، جزئیات را کنار همدیگر میگذاریم و مدام میکوشیم آن را به چیزهای کلیتری برسانیم و تئوریای درست کنیم که همهچیز را به هم ربط دهد. در مدل ریاضیای که برای مشاهدات فیزیکی درست میکنیم هم همین کار را میکنیم؛ همیشه در ذهنمان میکوشیم گزارههای کلی و مدلهای کلیای پدید بیاوریم که جزئیات و مشاهدات و همهچیز را به همدیگر ربط دهد.
واژگان و جملههایی که در متن هست و نشانههایی که، به اصطلاح نشانهشناسها، در متن هست، مثل همان دادههای حسی و فکتهای ما هستند، و ما میکوشیم تئوریای درست کنیم که همهچیز را به همدیگر ربط دهد. هیچ چیز خاصی اینجا نیست. من مرتب این حرف را تکرار میکنم که این حرف پوپر را گوش بدهید؛ البته فکر میکنم این حرف را در واقع انیشتین زده و کمی به اسم پوپر معروف شده، ولی واقعاً عین حرف انیشتین است: هیچکس حق ندارد از دانشمند بپرسد تئوریات را از کجا آوردهای. هیچکس نمیتواند از من بپرسد حرفهایی را که الان دربارهٔ سورهٔ مریم زدم، از علوم عصر گرفتهام یا از علوم ماقبل تاریخ، یا خواب دیدهام، یا خودم به آنها رسیدهام. شاید مثل ابن عربی بگویم آقا اصلاً من اینها را با کشف و شهود دیدم و انبیا این حرفها را به من گفتند. ابن عربی میگوید من میگویم اسحاق ذبیح بوده است، به دلیل رابطهای که با ارواح انبیا دارم. چه کار کنیم؟ کاری که من میتوانم بکنم چیست؟ متن را جلویش میگذارم و میگویم آقا این با این متن سازگار نیست، به این دلیل: از اینجای متن با احتمال بالای ۹۰ درصد برمیآید که حرف دربارهٔ اسماعیل است، نه اسحاق. ولی حق ندارم بگویم تو حق نداری از ارواح انبیا سؤال کنی و تقلب کردهای و فقط باید متن را بخوانی و تئوریهای خودت را درست کنی.
هر کس هر کاری که دلش میخواهد بکند. در این جلسات، جلسهٔ قبل، میخواستم شروع کنم، و هنوز هم میخواهم، که بگویم این حرفهایی که زدهام از کجا آوردهام؛ نه اینکه لازم باشد، بلکه چون فکر میکنم مهم است گاهی درک بهتری پیدا کنیم که کجایش وابسته است و کجایش مستقل. آیا لازم است شما همهٔ حرفهای مرا بپذیرید تا مثلاً این یک نکته را دربارهٔ این سوره قبول کنید؟ شما میتوانید چیزهایی را که دربارهٔ این سوره گفتم بپذیرید و بسیاری از حرفهایی را هم که زدهام، در ذهنتان در حالت تعلیق نگه دارید. متن را هم که میخوانیم، هر متنی باشد، همان کاری را میکنیم که هنگام درک هر چیزی انجام میدهیم: تا جایی که رسیدهایم درکی داریم و حدس میزنیم که مثلاً این سوره دربارهٔ این موضوع است؛ جلو میرویم و میبینیم با جاهایی، مثلاً، متن نمیخواند، یا مجبوریم درکمان را عمومیتر کنیم تا آنچه نفهمیده بودیم زیر چتری که به عنوان معنای سوره پهن کردهام جا بگیرد؛ یا برعکس، میبینم زیادی دور رفتهام. اینکه زیادی دور برویم تا همهچیز را شامل شود، کار خطایی است.
باید بهگونهای در حالتی قرار بگیریم که تا حد ممکن به معانی خاص متن نزدیک باشیم. به هر حال، نکتهٔ بسیار مهم این است که خود این متدولوژیای که دربارهاش حرف میزنیم، که بخشی از آن برمیگردد به اینکه واژهها را چگونه میفهمیم و گرامر را چگونه، یعنی معنای یک پترن گرامری را چگونه درک میکنیم، همهٔ اینها ممکن است خودش تحول پیدا کند. قرار نیست روشی را فیکس کنم و با آن متن را بفهمم و تعهد کنم که تا آخر عمرم روشم را ثابت نگه دارم. حتی همین حرفی را که دربارهٔ درک متن میزنم، ممکن است محدودتر یا گستردهتر کنند؛ هیچ اشکالی ندارد. فقط وقتی این کار را میکنم، باید بدانم که متدم این شده است.
من باید متد اعلامشدهای داشته باشم: واژهها را اینگونه درک میکنم، گرامر را اینگونه میفهمم و الی آخر؛ کجا چه چیزی را استعاره میگیرم و چه چیزی را استعاره نمیگیرم. اگر قواعد اعلامشده نداشته باشم، کاری که دربارهٔ متن انجام میدهم کاری است مثل اینکه بگویم خواب دیدم که اینگونه شد؛ مثلاً خواب دیدم که این سوره دربارهٔ فلان چیز است. اگر معلوم نباشد که پایههای استدلال من اصولاً چیست، نمیتوانم استدلال کنم: شواهد را چگونه میخواهم بیاورم؟ واژگان را چگونه باید معنی کنم؟ باید بگویم با متن چگونه برخورد میکنم. شاهدآوردن خودش متدولوژی دیگری است. من متدی دارم و در این متد اجزای لینگویستیکی هست: واژگان چگونه معنی میشوند و الی آخر. مثلاً دربارهٔ واژگان میگویم اولویت با نحوهٔ کاربرد است، بعد با ریشهشناسی؛ بعد مثلاً سراغ متون پیش از قرآن در زبان عرب میروم تا ببینم واژه را چگونه به کار میبردند. یا مثلاً اگر بدانم دربارهٔ این واژه، یا دربارهٔ این موضوع خاصی که بحث میکنم، در نقلهایی که از پیامبر و معصومان شده چیزی وجود دارد، و اگر چیز خیلی مطمئنی وجود دارد، میتوانم از آن استفاده کنم. اینها مجموعهای از متدهاست که برای خودم میگذارم و از آنها تخطی هم نمیکنم.
اگر این روشها به نتیجه نرسید، آنوقت میتوانم متدم را عوض کنم؛ به هر حال باید متدی داشته باشیم. نکتهٔ مهم این است که خود این روشهای ما هم کاملاً در معرض تغییرند. مقدماتی را در جلسهٔ قبل آماده کردم و میکوشم چیزهایی را که مربوط به خود این سوره است کمی تندتر بگویم و نکتههایی را که به نظرم مهم است تثبیت کنم، تا در یک جا جمع شده باشد و دوباره میان جلسات مختلف پخش نشود. نقطهٔ شروع این است که تقریباً همیشه، وقتی با سورهای روبهرو میشویم، اولاً فرض کردهایم که سوره معنای بسیار منسجمی دارد. این خودش یک فرض است. کسی میتواند بگوید سورهها، آنطور که شما فکر میکنید، قرار نیست به معنای بسیار منسجمی برسند. ممکن است کسی، از نظر تاریخی، بگوید (بعضی از آدمهای روشنفکر امروزی ممکن است بگویند) که چون سورهها قطعهقطعه نازل میشده و کنار همدیگر قرار میگرفته، اینطور نیست که اول و آخر این سورهها همه به همدیگر خیلی وصل باشد. کسی ممکن است ادعا کند کل این کاری که میکنید زیر سؤال است. هیچ اشکالی ندارد که کسی چنین ادعایی بکند؛ من هم لازم نیست چیزی را ثابت کنم. من با فرض اینکه اینگونه است، میکوشم بخوانم؛ اگر روشم جواب داد، خوب است و به این نتیجه رسیدهام که سورهها معنای خوبی دارند.
آیا لازم است ثابت کنم که مثلاً پیغمبر به دلایل تاریخی سورهها را اینگونه یا آنگونه میگذاشت؟ بهترین راه همان فرض برهان خلف است: وقتی میخواهید چیزی را ثابت کنید، خلافش را فرض کنید و جلو بروید و ببینید به اشکال میرسید. من خلاف این حرف را فرض میکنم و میگویم سورهها معنای مشخصی دارند؛ جلو میروم و میبینم به دنیای خوبی رسیدهام: سورهای که کمی روی آن کار شده، معنای بسیار منسجمی دارد. این بهتر از دلیل تاریخی آوردن است. فرض ما این است که سورهها از اول تا آخر همه به همدیگر ربط دارند و هر سوره متنی منسجم است، و این با لفظ «سوره» هماهنگ است؛ یعنی شاهد متنی هم دارد: سوره یعنی چیزی مثل شهری که دورش حصار کشیده باشند. انسجام یعنی اینکه چیزی کاملاً از بقیهٔ چیزها جدا شده و برای خودش برج و بارو و حصاری دارد؛ نوعی مفهوم انسجام و بههممربوطبودن و جدابودن از بقیهٔ چیزها. من برای خواندن سوره همیشه همین کار را میکنم و میگویم بکوشید در سراسر سوره، از اول تا آخر، قطعههایی را که معنایشان کاملاً روشن است و به هم ربط دارند، جدا کنید. اگر یادتان باشد، این بحث را اینگونه شروع کردیم که همهٔ حرفهایم را کمی استدلالیتر بگویم: از کجا آمدهاند، کدامها از بیرون آمده و کدامها را مثلاً خواب دیدهام. اشکال ندارد منشأشان را بگویم، هرچند منشأشان مهم نیست؛ ولی فهمیدنش شاید بد نباشد.
دستکم در نگاه اول مثلاً میشود سوره را به سه قطعهٔ کاملاً متمایز تقسیم کرد؛ البته در این تقسیمبندی لازم نیست خطکشیهای خیلی دقیقی بکنیم. قطعهٔ مربوط به زکریا و یحیی و مریم و عیسی، قطعهٔ اولیه است. بعد یک دور مرور تاریخ انبیا داریم.
ساختار سوره مریم
چیزهایی هم داریم، در دو صفحهٔ آخر سوره، دربارهٔ قیامت و احوال مردم در قیامت و کلاً کسانی که این عهد با انبیا را بهنوعی شکستند؛ بیشتر آنها در قسمت آخر قرار دارند. میشود فراز اول و دوم را یکی گرفت و آن را جدا؛ این خیلی مهم نیست. در خود آن قسمت اول بهوضوح دو قسمت متمایز وجود دارد: یکی مربوط به زکریا و یحیی و یکی مربوط به مریم و عیسی. بیآنکه هیچ پیشفرضی داشته باشیم، این قطعهبندیها تقریباً درمیآید؛ یعنی هر کس آن را مثل یک داستان بخواند، چه متن مقدس باشد چه نباشد، مثلاً آن قطعهای که زکریا دعا میکند و جواب میگیرد و یحیی به دنیا میآید، واضح است که داستانی مستقل در این سوره است. مریم و عیسی هم که مستقلاً اینجا برای خودشان داستانی دارند. بعد داستانهای کوتاه ابراهیم و داستان موسی هست که میشود آنها را در قطعههای بزرگتری گذاشت. اگر بتوانید خوب قطعهبندی کنید، کارتان برای فکرکردن راحت میشود.
اینجا خیلی حساس نیست که قطعهها را چگونه در نظر بگیریم. نکتهٔ بسیار مهمی که از متن برمیآید و لازم نیست از بیرون آورده باشید، این است که در قسمت زکریا و یحیی و مریم و عیسی، مسئلهٔ تولد بهوضوح پررنگ است. یعنی انگار این آیهها دربارهٔ تولد انسان صحبت میکنند، ولی دو انسان بسیار بزرگ و خاص. ممکن است کسی بگوید شما این را به متن تحمیل میکنید که میگویید اینجا متن دربارهٔ تولد بهطور کلی است. از کجای متن میخواهم این را دربیاورم؟ از چه چیز متن استفاده میکنم که میگویم دو قطعهٔ اول دربارهٔ تولد بهطور کلی، یعنی تولد انسان، است؟ آن هم تازه ادعایم این است که در یکی پدر نقش اصلی را دارد و در یکی مادر. ممکن است بگوید نه، این دربارهٔ داستان تاریخی سلسلهٔ بنیاسرائیل است و این هم پایانش است: دو آدم آخر متولد شدند و ما داستان را میخوانیم؛ اینکه خودِ تولد اینجا پررنگ باشد، آیا از خود متن میآورید یا از جای دیگری؟ میخواهم بکوشم بگویم شواهد متنی وجود دارد که ما اینجا با مسئلهٔ تولد بهطور کلی سروکار داریم؛ بهویژه از این جهت که مثلاً در داستان زکریا، مسئلهٔ به ارث رسیدن چیزی به کسی که متولد میشود از همان اول مورد توجه است. استدلال متنی من این است: اگر اینطور نبود، آن همه بحثی که در سوره هست، که سخن از این میرود که زن من نازاست، تردید زکریا که چطور ممکن است بچهدار شوم، اینکه علامت و نشانهای میخواهد و خداوند علامت و نشانه به او میدهد، اینها بهنوعی مسئلهٔ تولد، تولد انسان، را پیش میکشند.
همچنین گفته میشود، یعنی تأکید میشود، که این کسی که متولد میشود نام دارد، و ویژگیهایی دربارهٔ این تولد گفته میشود که به مسئلهای طبیعی اشاره دارد. اگر داستان فقط این بود که ما ماجرایی تاریخی از انتهای قوم بنیاسرائیل را میشنویم که یحیی و عیسی در آن متولد شدند، به نظر میآید گفتن این چیزها ضروری نیست؛ خیلی حرفهای دیگر میشود زد، حرفهای تاریخیای که جالبتر باشد. میخواهم بگویم به ویژگیهای خاصی اشاره میشود که مربوط به تولد انسان است: طبیعیبودن و غیرطبیعیبودن. بارها بر این اصرار کردهام که جداکردن زکریا و مریم و کنار هم گذاشتن این دو قطعه منظوری دارد، و آن این است که نقش پدر و مادر را در تولد جدا ببینیم؛ به نظر من متن ما را مجبور میکند اینگونه بخوانیم. وقتی این دو متن را کنار هم میخوانید، الفاظ مشابه بسیاری آنجا هست که اینجا هم هست؛ سیر حوادثی که آنجا اتفاق میافتد، بهنوعی اینجا هم داریم؛ بعضیهایش مشابه است. اصلاً ذهن آدم وقتی با چنین دو متنی کنار هم برخورد میکند، ناچار شباهتها و تفاوتها را نگاه میکند و چیزی درک میکند: چرا اینجا اینگونه است؟ چرا آنجا آنگونه است؟
تولد یحیی و مریم
تولد یحیی با دعا، با دعای زکریا، شروع میشود؛ اینجا برعکس است: مریم هیچ خواستهای ندارد و سراغش میآیند. یعنی نقشی که زکریا دارد، بهنوعی بیان خواسته و نیاز خودش است، در حالی که دربارهٔ مریم اینگونه نیست؛ این تفاوتشان است. هر دو در برابر اینکه این اتفاق چگونه میافتد، این جواب را میشنوند که مثلاً پروردگارت گفته است. و در انتهای سوره، در قسمت سوم، وقتی نگاه میکنید، میگوید: «و یقول الانسان ائذا ما مت لسوف اخرج حیا»؛ انسان میگوید وقتی من مردم، آیا بهزودی زنده از قبر خارج میشوم؟ «اولا یذکر الانسان انا خلقناه من قبل و لم یک شیئا»؛ آیا انسان به یاد ندارد که ما پیشتر او را آفریدیم، بیآنکه چیزی باشد؟ این به چه چیزی اشاره میکند؟ به جملهای اشاره میکند که در داستان اول هست. سخن دربارهٔ زکریا و یحیی نیست، دربارهٔ همهٔ انسانهاست. ببینید قسمت سوم را چگونه میفهمید: داستان با دیدن دو تولد خاص شروع میشود؛ درست است که این دو تولدِ خاصاند، ولی ایدهٔ کلیِ اینکه انسان چگونه متولد میشود در این دو تولد هست؛ و بعد در قسمت سوم میبینید که دربارهٔ قیامت از همین موضوع استفاده میکند، چون دوباره زندهشدن تولد دوم ماست. آن قسمت سوم سوره، که هنوز به آن نرسیدهایم، با مسئلهٔ تولد این پیوند را دارد که ما یک بار اینگونه متولد شدیم و یک بار دیگر هم، همهٔ انسانها. بنابراین اینجا ماجرای تولد انبیا نیست؛ ماجرای تولد و خلقت انسان بهطور کلی است. در قسمت اول، هم اشارههای خاص به انبیا داریم و هم اشارههای کلی به مسئلهٔ تولد، و این دو در کنار همدیگر بهنوعی موازی هم پیش میروند. یک مشکل این است که بعضیها اصولاً انگار برایشان کمی سخت است که وقتی داستانی دربارهٔ ماجرایی خاص نقل میکنید، روند کلیای را که پشت آن وجود دارد ببینند و استخراج کنند؛ یعنی اگر آدم خودش را زیادی منحصر کند.
این را به عنوان نکتهای از تاریخ ادبیات بگویم: در ادبیات اروپا نخست جنبش رمانتیسیسم پدید آمد و بعدها رئالیسم و ناتورالیسم شکل گرفتند. فکر میکنم یک بار جایی به این موضوع اشاره کردم: در کتابی که خیلی در طرفداری از رئالیسم نوشته شده بود، برای مقایسهٔ روحیهٔ رمانتیسیسم با رئالیسم، متنی از ویکتور هوگو، به عنوان یکی از رهبران جنبش رمانتیسیسم، و متنی از استاندال آورده بود که هر دو دربارهٔ جنگ واترلو هستند، یعنی آخرین جنگی که ناپلئون کرد و شکست خورد. نقطهٔ دید ویکتور هوگو اینگونه است که خیلی دور ایستاده، انگار آدمی روی تپهای ایستاده و منظرهٔ جنگ را میبیند، و یک عالم تعابیر ادبی دارد: آن لشکر مثل ماری که در دره حرکت میکرد آمد و چنین شد، و گرد و خاک و خورشید؛ منظرهای را میبینید، نقاشی بسیار زیبایی از جنگ واترلو و اتفاقهایی که درون آن میافتد. دیدگاه رئالیستی اینگونه نیست. اینطور نیست که استاندال، به عنوان یکی از رهبران جنبش رئالیسم، روی تپه بایستد و جنگ را نگاه کند. قهرمان داستان استاندال سرباز پیادهنظامی است و هرچه در داستان دربارهٔ جنگ واترلو میبینید، همان اطراف این آدم اتفاق میافتد؛ کلاً لشکر را نمیبینید و نمیدانید آن مار میرود یا نمیرود؛ فقط همین اطراف این آدم است و چیزهایی که این آدم میبیند. تأثیرگذاری رئالیسم این است که چیزی بسیار خاص و جزئی را از تجربهٔ خاص یک آدم نقل کنید، ولی طوری که حسی کلی دربارهٔ همهچیز به شما بدهد. یعنی اگر آدم رئالیست همینطور تصادفی آدمی را انتخاب کند و تجربیات درهم و نامنظمش را نقل کند، هنری نکرده است. هنر این است که واقعهای بسیار خاص را نقل کنید و تجربیات خاص یک آدم را مثلاً در برههای زمانی پیگیری کنید، ولی این ایده را طوری پیش ببرید که چیزی بسیار کلی دربارهٔ همهٔ جامعه و تاریخ در زندگی این آدم انعکاس پیدا کرده باشد. فکر میکنم ما ایرانیها همچنان روحیهٔ رمانتیک زیادی داریم: دوست داریم مثلاً «در دره آمد و فلان شد»؛ دوست داریم اصلاً ناپلئون را ببینیم که میجنگد. انگار کمی سختمان است وقتی چیز بسیار خاصی گفته شد، خطوط کلی را هم پشتش ببینیم. فکر میکنم تنها مشکلی که اینجا وجود دارد، که ممکن است کسی احساس کند این ماجرا اصلاً صرفاً ماجرای انبیاست و ماجرای تولد به عنوان چیزی کلی در آن پررنگ نشده، شاید به این دلیل باشد که اصلاً عادت نداریم وقتی دربارهٔ آدمی خاص چیزی میخوانیم، خاصبودنش را کنار بگذاریم و چیزی بسیار کلیتر ببینیم. آنچه اگر خیلی دور بایستید در این سوره دیده میشود، فرض کنید آدمها را نمیشناسید، همین متولدشدنها و جانشینشدنهاست: از اول زکریا و یحیی هست، بعد مریم و عیسی میآید، بعد همینطور ابراهیم و اسحاق و یعقوب، و سلسلهای از آدمها را میبینیم که انگار در طول تاریخ میآیند و جانشین هم میشوند؛ و این به قیامت میانجامد، جایی که همهٔ این آدمها انگار همزمان با همدیگر دوباره ظهور میکنند. بهنوعی این تعاقبِ انسانها به دنبال همدیگر در طول تاریخ را میبینید و بعد میرسیم به جایی که همهشان با همدیگرند. به هر حال، یک دیدگاه دربارهٔ این سوره میتواند این باشد که ما فقط و فقط سلسلهٔ انبیا را مرور میکنیم؛ و من فکر میکنم دیدگاه عمیقتر این است که در دو قطعهٔ اول ماجرای تولد انسان را بهطور کلی میبینیم. آیا لازم است آنچه من میگویم عیناً اثبات شود؟
مهم این است که بعداً وقتی سوره را میخوانند، چقدر از آن چیز درمیآید و چقدر میشود خوب فهمید. دید من این است که در دو قسمت اول، افزون بر اینکه تولد دو انسان خاص و بسیار سطحبالا را میبینیم، به دلایلی که حالا میکوشم کمی توجیه کنم، ماجرای تولد انسان را هم بهطور کلی میبینیم، و نقشی را که پدر و مادر دارند جدا میبینیم، به عنوان موضوع خاصی که خودش اینجا مورد توجه سوره است. فکر کنم در اولین جلسه این حرف را زدم: قرار است از دو قسمت اول چیز عمیقی دربارهٔ تولد انسان و ارثرسیدن به انسان بفهمیم که مشکلات ما را دربارهٔ بعضی چیزها حل کند؛ دربارهٔ سلسلهٔ انبیا، یعنی این پرسش که سلسلهٔ انبیا چرا پدید آمد، از کجا شروع شده و چگونه ختم میشود. یعنی من میگویم در دو قسمت اول معرفتی نسبت به تولد و ارثبردن هست که در قسمت دوم برای ما روشن میکند این سلسلهٔ انبیای ابراهیمی چگونه پدید آمد و چگونه این آدمها آدمهای آخرند؛ قرار است درکی فراتر از اینکه صرفاً تاریخنگاریای شده باشد، پیدا کنیم.
اینکه قسمت دوم دربارهٔ سلسلهٔ انبیا توضیح میدهد، و اصلاً ما سلسلهٔ انبیا داریم، پرسشی را چه در متن و چه بیرون از متن در ذهن ما ایجاد میکند: چطور نبوت در یک سلسله قرار داده شده است؟ یکی از کارهایی که فکر میکنم در سورهٔ مریم انجام میشود این است که به این مسئلهٔ ارثبردن نبوت اشاره میکند و میکوشد آن را توضیح دهد. چگونه توضیح میدهد؟ با علائمی که در قسمت اول هست، زمینههایی در ذهن ما فراهم میشود که بعداً در قسمتهای بعدی آن را بفهمیم. چرا اینگونه است؟ چون وقتی متن را شروع میکنید، نخستین چیزی که میبینید این است که زکریا بیوارث مانده و برای ارث آل یعقوب دنبال وارث میگردد، و خداوند در اثر این دعاهای زکریا وارثی به او میدهد تا ارث آل یعقوب به او برسد. بنابراین مسئلهٔ به ارث رسیدن نبوت موضوعی است که از ابتدا در این سوره مطرح است و مشخصاً از اول وجود دارد؛ و بعداً در قسمت دوم، که از ابراهیم شروع میکند و تا انتها مرور میکند، این مطلب واضحتر میشود.
ارث نبوت در آغاز سوره
از درون متن اشارههایی کردم به اینکه چرا معقول است فرض کنیم قرار است دو قطعهٔ اول را اینگونه بخوانیم که دربارهٔ تولد انسان، دربارهٔ ویژگیهای انسانی که متولد میشود و ارتباطش با پدر و مادر و اینگونه چیزها، چیزی بیشتر از آنچه معمولاً میفهمیم درک کنیم.
پس اینجا چیزی را روشن کردم: یکی از موضعهایی که گرفتهام و ممکن است کسی با آن معارض باشد، این است که آیا دو قسمت اول، که میکوشم بگویم سازوکارهای کلی تولد را توضیح میدهند، واقعاً اینگونه هست یا نیست. ممکن است کسی بگوید من اینطور نمیفهمم و متن تاریخی است و به واقعهای خاص اشاره میکند؛ شاید هم کلیاتی در آن باشد، اما نه این. من میکوشم از متن استدلال کنم، و حق دارم از بیرون متن هم استدلال کنم. استدلالی که از بیرون متن دارم و برای خودم مهم است، و ممکن است برای شما مهم نباشد، این است که اصلاً ما با انبیا فرقی نداریم، جز اینکه آنها مثلاً نیاز خودشان را دقیقاً میفهمند و ما نمیفهمیم.
آنها نیاز خودشان را میفهمند؛ خواستههایشان با نیازها منطبق است و میتوانند آن را بهخوبی بیان کنند. خواستههای ما با نیازهایمان منطبق نیست و نمیتوانیم آن را بیان کنیم. آنچه برای من مهم است این است که اتفاقهایی که اطراف انبیا میافتد، اتفاقهایی است که بهطور کلی برای انسان میافتد؛ نه اینجا، بلکه همهجا. انبیا انسانهای شستهرفته و درستی هستند.
یعنی اینکه میبینید یحیی چگونه در اثر دخالت زکریا متولد میشود، اصلش همین است. هر چیزی دربارهٔ انبیا میبینید، اصل انسان آن است و ما نوعی نسخههای بدلی هستیم که اعوجاج پیدا کردهایم. بنابراین راهی بهتر از این نیست که تولد یک پیامبر را نشان دهید و نقش پدرش را در آن؛ یعنی اگر زکریا در تولد یحیی این نقشی را دارد که اینجا میبینید، این نقش کلیِ پدرِ هر انسانی است؛ ولی دربارهٔ ما فرقش این است. ایدهٔ کلیای که دارم این است: زکریا چگونه یحیی را به این دنیا میآورد؟ نیازی واقعی وجود دارد، نه نیاز شخصی زکریا، بلکه نیازی کلی در جهان برای اینکه چنین آدمی وجود داشته باشد که ارث آل یعقوب به او برسد. زکریا این نیاز را درک میکند و آن را میخواهد و با بهترین الفاظ به خداوند میگوید، و این فرایند با پدیدآمدن یحیی تکمیل میشود. آیا من، به عنوان انسانی که از آنچه باید باشم دورم، ممکن است الان تشخیص دهم که چه چیزی در خانوادهٔ من یا در جامعهٔ من لازم است تا آن را از خدا بخواهم؟
یعنی فرق من با پیغمبر این است که من نیازها را درست درک نمیکنم؛ این نیازها در درون من به خواستههای آگاهانه تبدیل نمیشوند، و اگر هم بشوند، نمیتوانم آنها را درست بیان کنم. اگر به تفاوت ما با انبیا اینگونه نگاه کنید و بهطور کلی ایدهتان این باشد که انبیا همیشه نسخهٔ اصل انساناند، آنوقت میتوانید این ایده را در ذهن خودتان بیاورید و بگویید این متن به من میگوید که اصلاً انسان بهطور کلی چگونه متولد میشود و پدر بهطور کلی چه نقشی دارد؛ در رابطهٔ زکریا و یحیی، چیزی که همیشه وجود دارد، به صراحت و وضوح دیده میشود.
انبیا نسخه اصل انسان
نه اینکه دربارهٔ پدر شما و شما این رابطه وجود ندارد. فرق ما انسانهایی که بهنوعی آدمهای عقبافتادهای هستیم، با آدمهای پیشرفته این است که خودآگاهی ما با چیزهایی که در اعماق وجودمان هست سازگار نیست.
حرفهای ما با چیزهایی که در لایههای وجودمان هست، یعنی این لایهها با همدیگر، منطبق نیستند. دربارهٔ انبیا اینها همه با همدیگر منطبقاند. دربارهٔ ابراهیم گفته میشود که قلب سلیم داشت؛ اصلاً صدیق بود.
قلب سلیم داشتن و صدیق بودن، اینها همه شفافیت را نشان میدهد: آدمی که هرچه در درونش هست و هرچه به زبان میآورد، با درونش منطبق است. اصلاً درون و بیرونشان، یعنی این لایههای مختلف وجودشان، عین همدیگر است و هیچ مشکلی ندارند؛ در حالی که ما ناخودآگاه داریم، پیشخودآگاه داریم، خودآگاه داریم، و تازه همهٔ اینها با هم منطبق نیستند.
یعنی تمام چیزهایی که فکر میکنم نیاز دارم، با چیزهایی که واقعاً نیاز دارم ۱۸۰ درجه فرق دارد؛ یعنی خواستههای من ممکن است ضد نیازهایم باشد؛ تازه آنچه میگویم هم ممکن است با خواستهام منطبق نباشد. این لطیفه را دوست دارم که میگویند یک پروفسور ریاضی میخواست بگوید «آ»، ولی گفت «بی» و روی تخته نوشت «سی». ما هم تقریباً همین مراحل وارونهشدن چیزها را داریم: چیزهایی که باید بگوییم، با آنچه میخواهیم بگوییم و آنچه واقعاً میگوییم، ممکن است کلی فرق داشته باشد. ایدهٔ کلیای که، از نشانههای متنی هم، شاید برایم قانعکنندهتر است، این است که کلاً به ماجرا اینگونه نگاه کنیم که وقتی سرگذشت انبیا را میخوانید، انسان را به همان معنایی که باید باشد میبینید. ما هستیم که اعوجاج پیدا کردهایم و چیزهایی در زندگی ما واضح نیست. در زندگی انبیا واضح است که بچهشان از کجا میآید: زکریا به صراحت بچه را از خداوند، از عالمی دیگر، میگیرد و موجودی را متولد میکند. از آن طرف، بینهایت تأکید کردم که اتفاقی که برای مریم میافتد، برای هر زنی میافتد. فکر کنم در آن قسمت اول خیلی بر این موضوع تأکید کردم که کلی نشانهٔ جالب اینجا وجود دارد از اینکه زن چگونه مراحلی را طی میکند که به بارداری میانجامد، و کلاً این ایدهٔ کلی که مرد چه میکند و زن چه میکند. فکر میکنم در دو قسمت اول، اگر بقیهٔ قسمتها را جدا کنید و این دو را کنار همدیگر بخوانید و مطابقتداشتن یا نداشتن بعضی بخشهایشان را با همدیگر ببینید، واقعاً ماجرای انبیا بعداً پررنگ میشود؛ در این قسمت، آنچه پررنگ است همین تولد و تفاوتهای این دو قسمت است.
شباهتهایی هست، مثلاً اینکه کلام برای هر دو به یک معنا قطع میشود؛ چیزهایی هست که تفکربرانگیز است و متن شما را به مقایسهٔ این دو داستانی که کنار همدیگر نقل شده میکشاند. بارها بر این تأکید کردهام که نقش زن زکریا آنجا به صراحت و بهعمد حذف میشود: دعای زکریا را میشنوید که با خدا حرف میزند و بعد یحیی را میبینید؛ دیگر هیچ فاصلهای نیست که اینجا چه اتفاقی افتاد. اصلاً انگار، از نگاه آدمی که از مریخ بیاید و نداند انسانها چگونه متولد میشوند، این حرفها زده شد و یکدفعه یحیی ظاهر شد؛ داستان اینگونه نقل میشود و این تعمد در آن هست. در مقابل این، آن طرف هم کنار مریم مردی نیست. خالیبودن فضای مردانه در آن طرف با خالیبودن فضای زنانه در این طرف، بهنوعی دوگانهٔ همدیگرند. به هر حال این ایده، ایدهای کلی است دربارهٔ اینکه همهٔ چیزهایی که دربارهٔ انبیا هست، بهنوعی کلیت دارند و شفافاند؛ فرض زندگی انبیا و حرفهای انبیا این است که اینها انسانهای شفافی هستند؛ چون صدیقاند، همهچیزشان بهخوبی دیده میشود. نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است. در حرفهایی که دربارهٔ آن ایدهٔ کلی بیان کردم، به این ارجاع دادم که افلاطون هم این حرف را زده است؛ یعنی از علوم غیرعصری استفاده کردم.
من حتی از علوم باستانی استفاده میکنم؛ یک بار در سورهٔ نور از علوم هندوها استفاده کردم. واقعاً شرمآور است که به جای استفاده از علوم عصر، مثلاً ژنتیک، سراغ چیز دیگری میروم! نکتهای که در مجموع این حرفهایی که زدم میخواهم بر آن تأکید کنم این است که اگر هم فرض کنید این اتفاقها در سلسلهٔ انبیا افتاده است، بسیاری از حرفهایی را که بعداً زدم، بهنوعی میتوانید دربارهٔ خود آنها بپذیرید. ببینید، من ایدهٔ کلیای دارم و میگویم همیشه این اتفاق میافتد که انگار نیازهایی در جهان هست و نیازهایی در خانواده، در اطراف یک مرد، و اینها بهنوعی در درون او منعکس میشود. بسته به اینکه مرد چقدر مرد خوب یا بدی باشد، نیازها را درست میگیرد؛ محدودهای که نیازها را میبیند، به افق فکرش بستگی دارد. اینها در درونش منعکس میشود و، به قول افلاطون، به یک ایده تبدیل میشود. از این صورت ظاهری رابطهٔ مرد و زن و تولد بگذرید؛ آنچه پشت این چیزها اتفاق میافتد این است که حقیقتی از یک نیاز در درون مردی پدید میآید، این بهنوعی انگار به زن منتقل میشود، و زن انگار ایده را پرورش میدهد و به یک انسان تبدیل میکند. دربارهٔ مریم، کلیترین ایدهای را که از آغاز خلقت دربارهٔ انسان در جهان وجود داشت، به عیسی تبدیل کرد؛ ایدهای که به هیچ خانه و هیچ مرد و زن و قوم و قبیلهای مربوط نبود: اینکه انسان کامل با این مشخصات پدید بیاید، ایدهای کلی از خلقت بود که از اول وجود داشت.
اگر فرض کنید این کلیتی که من دربارهٔ داستان اول و دوم میگویم وجود ندارد و فقط دربارهٔ انبیاست که چنین اتفاقهایی میافتد، یعنی انبیا نیاز خودشان را بیان میکنند و فرزندی متولد میشود، یا به زنی در درجهای مثل مریم، ایدهای کلی که در جهان هست انگار بهنوعی منتقل میشود، حتی ممکن است بیدخالت مردی این اتفاق بیفتد، و فرزندی اینگونه ممکن است نیازی کلی از جهان را برطرف کند؛ اگر فرض کنید این حرفها فقط دربارهٔ انبیا صادق است، باز هم تمام حرفهایی را که بعداً دربارهٔ سلسلهٔ انبیا زدم، میتوانید دوباره بزنید، چون سلسلهٔ انبیاست. یعنی لزومی ندارد فرض کنم که در همهٔ انسانها بهطور کلی تولد از چنین روندی تبعیت میکند. میخواهم بگویم بسیاری از بحثهایی که کردم، وابسته به این نیست که حتماً حرفهای دورهٔ اول را بهطور کلی دربارهٔ تولد انسان بگیرید. میتوانید بگویید اینها مراحل تولد انبیاست؛ مثلاً پاکان اینگونه متولد میشوند و پاکاناند که اینگونه با نیازهای جهان پیوند پیدا میکنند؛ و بعد بگویید که دربارهٔ انبیای قبل و بعد هم میتوانید بگویید این سلسله اینگونه تشکیل شد: وقتی مثلاً نبوت و رسالتی جهانی به عهدهٔ ابراهیم گذاشته شد، همان کاری را کرد که زکریا کرد: نیاز را حس کرد، به خواست تبدیل شد، دعا کرد؛ بنابراین این میراث در ذریهٔ او ادامه پیدا کرد. به همان دلیل، همان کاری که زکریا میکند، ابراهیم و اسحاق و یعقوب و همهٔ این سلسله بهنوعی کردند، و لزومی ندارد کلیتش را برای همهٔ انسانها قبول کنید.
البته من دلیلی دارم که میگویم کلی است؛ ولی اگر قبول نکنید هم، متن را تا حدود زیادی میشود با انسجام خواند. اما پیوند این قسمتها با قسمت سوم خوب درنمیآید. یعنی اگر همهٔ این چیزها را به انبیا منحصر کنیم و بر کلیتش برای انسان تأکید نکنید، آنوقت قسمت سوم را، که دیگر انبیا در آن غایباند، باید بهنوعی مستقل از دو قسمت اول بخوانید، یا بهگونهای دیگر. فکر میکنم چون قسمت سومی هم وجود دارد، کمی بهتر است این حرفها را قبول کنیم که کلاً اینجا سازوکار کلی پدیدآمدن و به دنیا آمدن انسان را میبینیم که دربارهٔ انبیا شفاف است و آنجا کلی مسئله را میشود فهمید. میخواهم تأکید کنم که در مقایسهٔ دو قسمت اول، دربارهٔ نقش مرد و زن و ارتباط ویژگیهای فرزندی که متولد میشود با آنچه پیش از آن گذشته، کلی «اوپن پرابلم» وجود دارد؛ یعنی فکر کنم یک عالمه ریزهکاری اینجا هست که میشود دربارهاش فکر کرد. نحوهٔ تولد یحیی و عیسی را، و این دو آدم را هم، خودتان میبینید؛ و چیزهایی که دربارهٔ آنها گفته میشود، و اینکه این ویژگیهای این آدمها چه ربطی دارد به اینکه یکی از مرد آمده و یکی از زن، فکر میکنم جا برای فکرکردن و حرفزدن دارد.
اینها مسئلههایی باز است؛ خودتان دربارهشان فکر کنید. نکتهٔ مهمی دربارهٔ چیزهای عجیب: وقتی مثلاً در فیزیک آزمایشی انجام میدهید و نتیجهاش را اصلاً حدس نزده بودید و خیلی غیرعادی است، خیلی خوب است؛ اگر واقعاً فیزیکدان خوبی باشید، کلی خوشحال میشوید، چون احتمال دارد اصلاً کل تئوریتان جابهجا شود و یک عالم اطلاعات در آن آزمایش هست. اگر مدام آزمایش کنید و تئوریتان تأیید شود، خوشحالیتان میتواند در این حد باشد که تئوری ما ظاهراً بد نیست. مثلاً الان اگر هیگز بوزون در این آزمایش دیده شود، عدهای از پیرمردها خوشحال میشوند، آنهایی که جایزهٔ نوبل بردهاند؛ بعضیهایشان، خدا بیامرزدشان، مردهاند، ولی بعضی هنوز زندهاند، و اگر مدل استاندارد با این آزمایش تأیید شود، میتوانند خوشحال باشند که دستکم جایزهٔ نوبل را از آنها پس نمیگیرند؛ برای این تئوریشان جایزهٔ نوبل گرفتهاند. ولی واقعاً فکر میکنم برای فیزیکدانهای جوان، اگر هیگز بوزون وجود نداشته باشد و دیده نشود و مدل استاندارد رد شود، بهتر است: فضا دوباره میشکند و میشود کار جدیدی انجام داد و مدلهای خوبی تولید کرد. قبلاً اشاره کردم که در قسمت اول، در دو داستان اول، چیز عجیبی هست، و آن اشاره به این است که یحیی و عیسی «برا بوالدیه»اند و «جبارا شقیا» نبودند.
اینکه دربارهٔ انبیایی با این عظمت صحبت میشود و سخن از این است که اینها نسبت به والدین خودشان جبار و شقی نبودند، کمی با فضای ذهنی ما هماهنگ نیست. چیزی با این جمله در ذهن ما کاشته میشود که باید جوابش را بعداً بگیریم. فکر میکنم این زمینهای را آماده میکند که بعداً در داستان ابراهیم چیزی را بفهمید: اینکه رابطهٔ آدمها با پدر و مادرشان مثلاً چگونه است. دارم به این اشاره میکنم که چیزی از متن در قسمت اول هست که سؤالی در ذهنتان ایجاد میکند و بعداً در قسمت بعد جوابش را میگیرد. یک بار دیگر میخواهم این را تکرار کنم: اینکه میگویند ما از متن سؤال میکنیم و متن را میفهمیم، حرف کاملاً درستی است؛ ولی اگر فکر کنیم معنایش این است که ما سؤالها را از قبل در جیبمان داریم و میرویم متن را میخوانیم و بعد سؤالهای خودمان را جواب میدهیم، این تصور بسیار نادرستی است. خوب خواندن متن یعنی مدام متن را بخوانید و متن برایتان سؤال ایجاد کند: نمیفهمید این چرا اینگونه است، این واژه چرا اینگونه آمده است. هر قدر وقتی سراغ متن میروید سؤال کمتری در جیبتان باشد و متن بیشتر سؤالهای خودش را ایجاد کند و شما به آنها جواب دهید، درک بهتر و مستقلتری از متن دارید. فکر میکنم صد سؤال در این متن میشود طرح کرد: این چرا اینگونه است؟ این را چرا دربارهٔ رابطهٔ این دو با والدینشان میگوید؟ چرا زن زکریا را حذف کرده؟ و الی آخر. وقتی با این متن روبهرو میشویم، اینها را از قبل در ذهنمان نداریم. متن شگفتیهایی دارد؛ قرآن همیشه اینگونه است. شگفتیهایی در متن هست که باید بکوشید آنها را درک کنید: ترتیب آیهها چرا اینگونه است؟ چرا دربارهٔ یحیی گفته میشود «سلام علیه» و دربارهٔ عیسی این به «سلام علی» تبدیل میشود؟ این شگفتی است؛ دستکم این حرفی که عیسی میزند شگفتانگیز است.
فکرکردن به این چیزها؛ یا مثلاً اینکه به مریم «اخت هارون» میگویند: چه ربطی میان مریم و اخت هارون هست؟ ماجرا مثلاً چیست؟ منظورشان از این حرف چیست؟ و الی آخر. متن است که سؤال ایجاد میکند و ما به آن جواب میدهیم. متن این سؤال را ایجاد میکند که آدمها چگونه متولد میشوند و در قرآن از قبل اسم دارند؛ اسم داشتن یعنی چه؟ چطور به زکریا میگویند که فرزندی به تو میدهیم که اسمش یحیی است و پیش از این همنامی نداشته است؟ تصور ما از اسم آدمها این نیست؛ اینکه این آدم پیش از این همنامی نداشته، یعنی چه؟ بعداً جایی در این متن دربارهٔ خداوند این حرف زده میشود: آیا برای خدا همنامی میشناسید؟ این با آن ربطی دارد. این سؤالها را متن ایجاد میکند: آدمها چگونه با اسم متولد میشوند؟ اینکه پیشتر همنام داشته یا نداشته، یعنی چه؟ اینها را پیش از خواندن متن، با خودم وارد متن نکردم. شما هرچه از دو قسمت اول فهمیده باشید، دستکم این را همهٔ مردم بهطور مشترک میفهمند، چون آنقدر قرآن را میشناسیم و سلسلهٔ انبیا را میشناسیم، که این دو، آخرین پیامبران بنیاسرائیلاند؛ و اینکه بعد از آن، این سلسلهٔ انبیا دوباره از نقطهٔ آغاز شروع به مرورشدن میکند و پایین میآید، بهنوعی به همین قسمت اول ربط دارد؛ اینجا ربط بسیار واضح و روشنی وجود دارد. مثل اینکه بعد از اینکه پایان سلسله را دیدم، میخواهم برگردم و بگویم سلسله چگونه بود و چگونه شروع شد. تأکیدم این است که از داستان ابراهیم در این سوره باید انتظار داشته باشید که به شما بگوید چه لحظهای از زندگی ابراهیم را جدا کرده و به شما نشان میدهد: همان چیزی که مقدمه شد برای اینکه سرسلسلهٔ انبیا شود. این را متن میگوید و من آن را از پیشفرض نمیگیرم. یعنی در کل این داستان، آخر سلسله را دیدم و ماجرای ارث آل یعقوب را داشتم؛ یعنی خود متن این سؤال را در ذهن من ایجاد میکند که این یعنی چه که چیزی در آل یعقوب به ارث میرسد. بعد شروع میکند به ابراهیم، که همهٔ ما میدانیم سرسلسلهٔ انبیاست و در قرآن تأکید میشود که حکمت و نبوت در این سلسله گذاشته شده است. میخواهم ببینم این سلسله چگونه شروع شد؛ انتظارم از داستان ابراهیم این است که آن بخشی از زندگی ابراهیم را ببینم که مربوط به سرسلسلهشدنش است.
آن بخش چیست؟ آن بخش این است که این آدم از خانه و قوم خودش اخراج میشود.
اعتزال ابراهیم و وهب اسحاق
این را به صراحت میگوید: بعد از آنکه میبینید با پدر خودش برخوردی دارد، پدرش را دعوت میکند به اینکه بت نپرستد، و پدرش به او میگوید اگر این حرفها را تمام نکنی سنگسارت میکنم، از من دور شو، ابراهیم میگوید «و اعتزلکم»؛ و نتیجه این بود که این سلسلهٔ انبیا در خاندان ابراهیم پدید آمد. دیگر پیشفرض هم لازم نداریم؛ متن با صراحت میگوید که آن بخش از زندگی ابراهیم را به ما گفت. اولاً ما در خود متن انتظار داریم که وقتی به سرسلسلهٔ انبیا برمیگردیم، اگر داستانی نقل میشود، مربوط به سرسلسلهشدنش باشد. اگر ارثی وجود دارد، یکی از سؤالهایی که در ذهنم هست این است: این از کجا آمده است؟ ارث آل یعقوب چگونه پدید آمده که بعداً به ارث رسیده است؟ نقطهٔ شروع را میبینم، و آنچه نقطهٔ شروع به من میگوید این است که اعتزال ابراهیم بهنوعی او را به اینجا رساند که سرسلسلهٔ انبیا شد؛ نه فقط از پدر و خانوادهاش، بلکه کلاً از قوم خودش، که جدا شد، و از «و ما یعبدون من دون الله»، یعنی آنچه میپرستیدند؛ این اتفاق برایش افتاد. حرفم این بود که اگر در قسمت اول به اندازهٔ کافی ایدهٔ خوبی گرفته باشید که تولد چیست و ارث چیست، آنوقت این را بهراحتی میفهمید؛ و اگر نفهمیده باشید، این الان به ما میگوید چه باید میفهمیدیم: چه ارتباطی هست میان اینکه آدمی بیآنکه تقصیری داشته باشد از قوم خودش جدا شود، و اینکه بتواند سرسلسلهٔ انبیا شود.
در واقع اینجا زمینههایی را به ما نشان میدهد که چگونه رسالت جهانی در خاندان ابراهیم پدید آمد و او موجودی جهانی شد. توضیح من چیست؟ توضیح میدهم که هر انسانی که متولد میشود، و لازم نیست پدرش پیغمبر باشد، انگار بر اساس نیازهایی پدید میآید. این نیازها خانوادگی است، قومی است، جهانی هم ممکن است باشد؛ دستکم خانوادگیاش همیشه وجود دارد. یعنی وقتی در خانوادهای متولد میشوید، انگار جای خالیای را در اطراف خودتان پر میکنید: نیازهایی آنجا هست و شما به درد آنجا میخورید. ابراهیم با پدرش و قوم خودش رابطهای داشت که خودش آن را قطع نکرد؛ آنها قطع کردند. این زمینهسازِ آن شد که ابراهیم ابراهیم شد: موجودی که از جایی به بعد دیگر فقط «للناس» مأموریت انجام میدهد، نه برای پدرش و نه برای خانوادهاش. اینکه دربارهٔ عیسی و یحیی آن جمله دربارهٔ والدین گفته میشود، به این دلیل است که عیسی و یحیی نمونهٔ آدمهایی هستند که خیلی مقید به خانواده نبودند. ما این را میدانیم و از خود همین حرف هم آن را میفهمیم؛ چیزی اینجا وجود دارد. داستانهای کتب مقدس دیگر و روایات را هم دربارهٔ یحیی و عیسی شنیدهایم: یحیی اصلاً در خانه نمیماند، همیشه در بیابان بود و در حال ریاضتکشیدن، و سختیهایی به خودش میداد. داستانی را اوایل خواندم؛ روایتی هست که میگویند یک بار مادرش آمد و کاسهای عدس به او داد.
یحیی خورد و خوابید و در خواب ندایی از خداوند شنید که تو ما را رها کردهای و عدس میخوری؛ یحیی بلند شد و گفت دیگر اصلاً از این کارها نمیکنم. یحیی و عیسی انگار اینگونهاند؛ عیسی که بهوضوح، به دلیل نوع ماهیت تولدش، اصلاً جز چیزی جهانی در او نیست؛ اصلاً بهنوعی، فکر میکنم، کمی فراتر از «للناس» است: موجودی یونیورسال. البته «العالمین» در قرآن بیشتر به آدمها اشاره میکند تا به جهان؛ ولی به هر حال انگار چیزی مربوط به خدمت به جهان است. دربارهٔ یحیی هم از اول میبینیم که زکریا دعایی برای خودش و زنش نکرد؛ دعایش برای ارث آل یعقوب بود. یحیی از کودکی کتاب در دستش است و تبلیغ دین میکند. جدا از این، در انجیل جایی هست که مریم به دیدن عیسی میآید و عیسی میگوید برادران من همینها هستند؛ برادران خودش را خیلی به رسمیت نمیشناسد. نمیخواهم بگویم اصلاً آن راست است؛ ولی این فضای اطراف یحیی و عیسی است که در قرآن هم اینگونه منتقل و بیان شده است: نوع زندگیشان اینگونه نبوده که به والدین خودشان نیکی نکنند، ولی توجهشان به خانوادهشان خیلی کم بوده است.
یعنی رسالت جهانیشان ارجحیت کامل داشته است. حرفم این است: آن دو قسمت اول را کلاً اینگونه در نظر بگیرید که انسانها بر اساس نیاز، و بر اساس خواستی که منطبق با نیاز باشد، متولد میشوند، و نیاز مهمتر از خواست است. قطعاً خواست پدر ابراهیم این است که پسر بتتراش خوبی داشته باشد، ولی نیاز جهان، و نیاز خودِ واقعیِ خود پدر ابراهیم، این است که آدمی بیاید و او را بیدار کند، و خدا این را متولد کرده است. دربارهٔ انبیا، خواستشان همان نیاز خودشان و جهان است. اگر این ایدههای اولیه را بپذیرید، اینجا خیلی روشن است که دربارهٔ ابراهیم چه چیزی نقل میشود. این مثل تأییدشدن یک تئوری است: جایی راه میافتید، چیزی درست میکنید، فکر میکنید اینگونه است، جلو میروید و میبینید که جواب سؤالهای قسمت بعدی، مثلاً داستان، را هم خوب میگیرید. دربارهٔ یک تئوری، جدا از اینکه چقدر به شواهدی از قبل تکیه کرده است، اینکه بعداً در آزمایشها چقدر جواب میدهد خیلی اهمیت دارد، بلکه مهمتر است.
یعنی اگر چیزهایی را از قرآن یا از شریعت برایتان نقل کنم که با استفاده از این ایده بشود آنها را خوب توجیه کرد، به نظر میآید ایده دارد تأیید میشود. چرا نخستزاده در شریعت یهود اینقدر احکام ویژهٔ خودش را دارد؟ اصلاً نخستزادگی چرا مهم است؟ در تاریخ هم اینگونه بوده است که معمولاً ارث اصلی مثلاً به پسر بزرگ میرسد: پادشاه را چه کسی جانشین میشود؟ پسر بزرگش. اگر قبول کنید این یک واقعیت است که نیازها به آدمها تبدیل میشوند، از آدمی، از پیامبری که ارث نبوت دارد، طبعاً باید انتظار داشته باشید که نخستین فرزندش وارثش باشد؛ پیش از آنکه فرزند دیگری داشته باشد، بیشترین نیاز را دارد به اینکه کسی وارثش شود؛ وقتی یک فرزند داشته باشد، برای فرزند دوم نیاز به وارث کمتر وجود دارد. متوجه هستید چه میگویم؟ یعنی دربارهٔ ابراهیم، به همین استدلال، طبیعی است فرض کنید که اسماعیل جانشین اوست. ابراهیم دعا کرده که خدایا، من فرزندی میخواهم تا این ذریهٔ نبوت در ذریهٔ من قرار بگیرد. اینکه وارث، فرزند دوم شود، کمی حالت غیرعادی دارد؛ روال این است که بزرگترین نیاز ابراهیم به صورت نخستین فرزندش متجلی شود. در شریعت یهود هم نخستزادگی احکام خودش را دارد؛ یعنی نخستزادگی به عنوان امری که وارث اصلی است اهمیت دارد. در ماجرای یعقوب و عیسو، اینکه یعقوب چگونه وارث اسحاق شد، یهودیان خیلی بر این مسئله تأکید دارند که یعقوب مثلاً دو دقیقه بعد به دنیا آمده بود، ولی بهنوعی وارث شد، و اینجا ماجرایی پدید آمد که این اتفاق افتاد. کلاً فکر میکنم که دربارهٔ انبیا و سلسلهٔ انبیا، این نخستزادگی اهمیت خودش را نشان میدهد؛ یعنی معمولاً فرزندان ارشد اهمیت دارند. کلاً در سنت دینی اینگونه بوده و در سنت تاریخی هم اینگونه است.
میخواهم دربارهٔ اسماعیل صحبت کنم. این ایدههایی که فکر میکنم در قسمت اول پدید میآید، هرچند از جهاتی ضرورت ندارد، به نظرم بهتر است ایدهها را دربارهٔ انسان کلی فرض کنیم؛ آنوقت داستان ابراهیم را توجیه میکند و توجیه میکند که چرا آن سلسلهٔ انبیا در این سوره آنگونه نقل میشود. یکی از سؤالهایی که در این سوره لازم نیست با خودتان آورده باشید، ولی باید جواب بدهید، این است که اسماعیل چرا آنجا نیست و جای دیگری است: اول ابراهیم و اسحاق و یعقوب و موسی و هاروناند، بعد یکدفعه در میانه سخن از اسماعیل زده میشود. دلیلش این است که اسماعیل در این سلسلهٔ انبیا نیست؛ یعنی شما از قرآن اینگونه میفهمید که ارث ابراهیم، ارث نبوت، به اسحاق و یعقوب رسید، نه به اسماعیل. سلسلهٔ انبیایی که از ابراهیم پدید آمد، از سمت اسحاق و یعقوب است؛ فکر کنم صراحت هم وجود دارد. ابراهیم اسماعیل را، طبق چیزی که خداوند خواست، به بیابانی برد و آنجا مستقر کرد؛ بعد میخواست او را قربانی کند که از قربانیشدن معاف شد؛ اسماعیل در بیابان ماند و سلسله هم در جای دیگری ادامه پیدا کرد.
سؤالهایی که اینجا وجود دارد این است: اسماعیل، به نظر میآید، اولاً نخستزاده است؛ این خیلی مهم نیست. مهم این است که ابراهیم رسالت عظیم ساختن کعبه را، یعنی «اول بیت وضع للناس» در جهان را، یعنی مهمترین قسمت رسالت جهانی را، همراه با اسماعیل انجام داد. بنابراین بهنوعی انتظار دارید که این ارث رسالت جهانی به اسماعیل برسد، ولی نمیرسد؛ رسالت در آن طرف ادامه پیدا میکند. میگویم اینجا تئوریای لازم است که بگویید این رسالت انگار اینگونه منتقل شده و زمینهاش با ماجرای قربانیشدن اسماعیل فراهم شده است. کوشیدم بگویم توجیه معقولی وجود دارد که فرض کنید امر به قربانیکردن اسماعیل زمینهساز این است که سلسلهٔ انبیا در ذریهٔ اسماعیل ادامه پیدا نمیکند و به ذریهٔ اسحاق میرود؛ مثل اینکه اسماعیل عملاً قربانی شده است. درست است که در لحظهٔ آخر نجات پیدا میکند، ولی انگار چیزی از اسماعیل برداشته میشود و در اسحاق ادامه پیدا میکند. این توجیه میکند که چرا شخصیت اصلی سلسله اسحاق نیست، یعقوب است؛ مثل اینکه اسحاق خودش ذاتاً وارث این سلسله نیست. چند آیه در قرآن میتوانم بیاورم، که پیشتر به بعضیشان اشاره کردهام، که قرآن همیشه اینگونه برخورد میکند که انگار یعقوب پسر ابراهیم است: میگوید به او اسحاق را دادیم و پس از او یعقوب را. ما میدانیم که یعقوب نوهٔ ابراهیم است، ولی متن آنها را بیشتر مثل اینکه دو فرزند باشند کنار همدیگر میآورد؛ یعنی انگار نیاز ابراهیم به فرزند است که حتی یعقوب را پدید میآورد؛ یعنی فراتر از اسحاق، یعقوب را هم به ابراهیم میدهند، نه به اسحاق. یعقوب است که ذاتاً انگار کسی است که سلسلهٔ انبیا را ادامه میدهد؛ برای همین است که ما بنیاسرائیل و آل یعقوب داریم، نه آل اسحاق و بنیاسحاق.
ببینید، تصور این است که اسحاق بهطور، به اصطلاح، عرضی وارث ابراهیم شده و وارث اصلی اسماعیل بوده است: اسحاق برای این کار ساخته نشده و به دنیا نیامده بود، بلکه بعداً بهنوعی این به او منتقل شد، و وارث واقعیای که انگار برای این کار ساخته شده، یعقوب است نه اسحاق؛ و این انتقال نبوت از اسماعیل به اسحاق، همهٔ اینها بهنوعی مجموعهٔ این وقایع را توضیح میدهد. اگر بپذیرید که کلاً این ماجرای ارث اینگونه است و طبیعی است که اسماعیل وارث باشد، و در اثر آن حکم، نبوت و رسالت جهانی بهنوعی از اسماعیل برداشته میشود و به آن سمت میرود، حکمتی در اینها هست: قرار است اطراف کعبه، این طرف، خالی بماند و یک دور شریعت آن طرف، در آل یعقوب، ادامه پیدا کند و بعداً شریعت نهایی در اطراف کعبه پدید بیاید. این قسمت در قرآن صراحت دارد که ابراهیم اصلاً به این منظور کعبه را ساخت و اسماعیل و قومش را اینجا گذاشت که بعداً اینجا پیامبری ظهور کند؛ این چیزی نیست که از تئوریهای ما دربیاید، عین متن قرآن است. آنچه عین متن نیست و باید با نگاه به جزئیات به آن بپردازیم، این است که اصلاً اسماعیل ذاتاً وارث اصلی ابراهیم بوده و این وراثت را با پذیرش مرگ و قربانیشدن خودش انگار موقتاً به اسحاق منتقل کرده است، و بعداً این از طریق یعقوب ادامه پیدا میکند، نه از طریق اسحاق.
با این، افزون بر اینکه ماجرای امر به قربانی، یعنی اینکه چرا ابراهیم به قربانیکردن اسماعیل امر میشود، توجیه پیدا میکند، اینکه چرا اسحاق سرسلسله نیست و یعقوب است هم توجیه میشود. نمیخواهم بگویم توجیههای خیلی دقیق و صددرصدی است؛ به هر حال حرفی برای گفتن داریم. اینکه چرا در این سوره بعد از همهٔ انبیا، آن طرف، انگار از اسماعیل یاد میشود، و اینکه چرا اسماعیل را در این سوره به این شکل میبینیم که فقط خانوادهٔ خودش را ارشاد میکند؛ رسالت جهانی ندارد، حتی رسالت قومی هم ندارد، و رسالتی بسیار محدود در حد خانوادهٔ خودش انجام میدهد، و این دون شأن آدمی است که کعبه را همراه ابراهیم ساخته است؛ اینها بهنوعی توجیه میشوند. یعنی کلاً روال ذکرکردن انبیا در متن توجیه میشود، اینکه جای اسماعیل چرا آنجاست توجیه میشود، و خیلی چیزهای دیگر. این در واقع نمونهٔ این است که دربارهٔ یک تئوری، افزون بر اینکه برایش شواهدی از متن یا از بیرون متن میآورید، اینکه بعداً چگونه جواب میدهد، یعنی متن را چطور معنادار میکند، آزمون خوبی است برای اینکه ایدهٔ خوبی برای فهمیدن متن دارید. به نظر من، دربارهٔ همین زمینهای که دفعهٔ قبل فراهم کردم، که اسماء الهی چگونه در طول تاریخ تجلی میکنند و تاریخ اینگونه ساخته میشود و تاریخ انبیا در واقع نتیجهٔ این شکل از تجلی اسماء الهی است، چیزی توجیه میشود.
آن این است که اگر به سلسلهٔ انبیا اعتقاد داشته باشید، و اینکه چیزی است که همینطور در آل یعقوب به ارث میرسد، فکر میکنم اگر ایدهتان دربارهٔ آل ابراهیم این باشد که چیزی در آن گذاشته شده که به ارث میرسد، حتماً باید به این سؤال جواب بدهید که پیغمبر اسلام از چه کسی ارث میبرد؟ این نبوت چطور به حضرت رسول منتقل میشود؟ از پدرش که نیست. یک بار این را گفتهام، فقط به عنوان چیزی که نمیتوانم، نمیدانم و نمیتوانم توضیح بدهم: آیا اصلاً کل این ماجرای قربانیشدن سازوکاری برای این کار نیست؟ مثل اینکه چیزی که در آل اسماعیل هست محفوظ بماند تا بعداً بتواند دوباره تجلی کند؛ چون شایستگیای در وجود اسماعیل هست که آن را بهنوعی انگار به خداوند برمیگرداند؛ آیا این سازوکاری نیست برای اینکه امکانی پدید بیاید که هزاران سال بعد کسی از اعقاب اسماعیل این نبوت را تحویل بگیرد؟ نمیدانم. فکر میکنم اینجا سؤالی وجود دارد که باید به آن جواب داده شود. فکر میکنم مسئلهٔ قربانیکردن اسماعیل، و اینکه چرا قرار میشود نبوت به خاندان اسحاق برود و آنجا ادامه پیدا کند، اینها زمینهساز ظهور پیغمبری بسیار بزرگ در خاندان اسماعیل است. تصورم این است که ربط دارد، ولی آنقدر نمیتوانم پیش بروم که بگویم چنین سازوکاری چه معنایی دارد و چگونه انجام میشود. تصورم این است که ماجرای قربانیشدن اسماعیل مربوط به نوعی ذخیرهشدن پتانسیلی در این صحراست، برای اینکه چیزی دستنخورده اینجا بماند و بعداً مثلاً پیامبری بزرگ ظهور کند؛ وگرنه باید بهنوعی بگویید که از طریق مسیح چیزی به پیامبر ما منتقل میشود. نمیدانم.
به هر حال فکر میکنم این سؤال، سؤال بهجایی است که حضرت رسول از کجا رسالت را در آل ابراهیم به دست آورد. همیشه از این شکایت میکنم که اینگونه حرفزدن دربارهٔ قرآن، در عین حال که خوبیهایی دارد، آدم را از چیزهایی هم دور میکند. مثلاً سورهٔ مریم بار عاطفی بسیار بسیار عمیقی دارد، و زیاد فکرکردن به یک متن ممکن است نتیجهاش این باشد که وقتی میخوانید، مدام در حال دو تا چهار تا باشید و چیزی را بشمارید و ضرب و تقسیم کنید، و آخرش هم به لحظهای که برسید که بار عاطفی بسیاری دارد، اصلاً متوجه نشوید که اینجا باید حسی به شما دست بدهد.
میخواهم چیزی را بگویم که چند بار قرار بوده بگویم و، به اصطلاح، مانده است. اگر از من بپرسید اوجهای عاطفی این سوره کجاست، برای شخص من، با توجه به تصوری که از اسماعیل دارم، واقعاً یکی از اوجهای عاطفیاش آنجاست که از اسماعیل یاد میشود، بعد از اینکه این سلسلهٔ انبیا رفته و تازه به موسی رسیده است. آنجا چیزی هست: ماجرایی که اصلش در واقع مال اسماعیل است، ولی اسماعیل بهنوعی بنا به خواست خدا از چیزی گذشته است. تصوری از حال اسماعیل دارم: زندگی چنین آدمی با این عظمتی که در درونش هست، در تنهایی سخت است. مثل آدمی که مثلاً استعداد ریاضی بسیار بزرگی دارد، ولی مجبور میشود برای خانوادهاش برود و، چه میدانم، انبارداری کند. رامانوجان هم مدتی در ادارهای انبارداری میکرد؛ البته کلک میزد و مدت زیادی ریاضی کار میکرد. ولی فکر کنید نمیتوانست کلک بزند، اصلاً کارگر کشتی میشد و تمام مدت باید کاری میکرد؛ به چنین آدمی سخت میگذرد. احساسم این است که از این نظر به اسماعیل سخت گذشته و، به اصطلاح، گذشتی کرده است؛ اینطور نبوده که فقط در آن لحظه بپذیرد که کشته شود، که پذیرفت. اوج عاطفی این دو آیه این است که اولاً از این آیهها به صراحت میفهمید که اسماعیل به وعدهای که به پدرش داد، و گفت «ستجدنی ان شاء الله من الصابرین»، وفا کرد. این «صادق الوعد» اشاره به این است، و طبعاً اشاره به اینکه بعداً هم همچنان به این وفای خودش ادامه داد؛ یعنی نه تنها آنجا، وقتی قرار شد پدرش او را بکشد، هیچ دست و پایی نزد و کاری نکرد که پدرش مثلاً متزلزل شود، و صبر کرد، بلکه در سایر اوقات زندگیاش هم، با اینکه به او سخت میگذشت، خیلی خوب صبر کرد. اینجا در واقع تجلیلی از اسماعیل میشود که همهٔ این چیزها را بهخوبی گذراند. مثل اینکه خدا کسی را برای پادشاهی خلق کرده، ولی بنا به مصالحی، به اصطلاح، از این پادشاهی خلع شده است.
و حالا آدم سادهای شده است که در بیابان برای خودش زندگی میکند و حداکثر خانوادهاش را به نماز و زکات امر میکند، در حالی که مرد بزرگی است که شاید، چون خطیبی بزرگ، میتوانست قومی را هدایت کند؛ حرفهای زیادی برای گفتن داشت که جای چندانی برای گفتنشان پیدا نکرد. اسماعیل را بعد از آن میبینیم که سلسلهٔ انبیا مرور میشود و موسی را بهویژه میبینید که پرمشغلهترین رسول این سلسله است، همراه با هارون؛ تنهایی نمیتواند رسالتش را انجام دهد و یک نفر هم کمکش است؛ و بعد یکدفعه داستان به محیطی خلوت کات میشود: اسماعیل برای خودش، مثلاً در کلبهای در بیابان، و حداکثر کاری که میتواند انجام دهد این است که به خانوادهاش بگوید مثلاً نماز را درست بخوانید. این گذشتی است که اسماعیل کرده است؛ و واقعاً این آدمها آدمهایی هستند که اگر به آنها بگویی مثلاً برو پیش فرعون، به اسماعیل اگر میگفتی برو پیش فرعون، میگفت باشه. خواستشان این است که هر کاری خدا از آنها میخواهد، همان کار را انجام دهند. واقعاً آنچه در زندگی این آدمها هست، صرفاً توجه به این است که خدا از آنها راضی باشد. بگویند برو بالای کوه و بساز و کار بزرگ انجام بده؛ بگویند حالا کار بزرگ انجام نده و در خانهات بنشین؛ مهم این است که خدا از او چه میخواهد؛ همان کار را میکند. این کاتشدنِ داستان موسی و هارون، که همهٔ ما میدانیم آنجا چه خبر است: اینها تاریخیترین اتفاقهایی را که در کرهٔ زمین میافتد رهبری میکنند؛ قومی را برداشتند و بردند؛ فرعون با لشکرش در آب غرق شد؛ چه اتفاقهایی در اطراف موسی میافتد! تصورم این است که اسماعیل چنین پتانسیلهایی داشت؛ آدمی به این بزرگی بود که مثلاً بتواند چنین کارهایی بکند. واقعاً دربارهٔ موسی میگوید «و رفعنا فوقهم»؛ کوه را بلند کرده است. در زمان موسی کار به اینجا رسید که مثلاً کوه را از زمین بلند میکردند و دریا شکافته میشد. اسماعیل چنین شخصیتی است، ولی او را میبینید که در جایی خلوت، فقط بنا به اینکه خدا اینگونه از او خواسته است، بیآنکه هیچ چیزی داشته باشد، صادق الوعد، بیآنکه حالت، به اصطلاح، بیصبری به او دست بدهد، همهٔ این پتانسیلش انگار اینگونه معطل مانده است، و برای رضای خدا همان کاری را که خدا از او میخواهد، با نهایت جدیت انجام میدهد.
حتی بر همان خانوادهاش هم تأکید دارد. اینطور نیست که بگوید آقا، حالا که قومی به من ندادید، خانوادهام هم که خوباند. هر کاری را انگار با همان جدیتی انجام میدهد که قرار بود برود فرعون را دعوت کند که بیا نماز بخوان و به خدا اعتقاد پیدا کن؛ کار خودش را میکند و در محدودهٔ خانوادهٔ خودش، خانوادهاش را ارشاد میکند. تأکیدم بر انتهای این دو آیه است که میگوید «و کان عند ربه مرضی»؛ رضایت خدا را جلب کرد. خدا از او خواست که در بیابان، وسط جایی بیابانی، بماند و در کلبهای با خانوادهاش زندگی کند، چون برای «للناس» اینگونه خوب بود و مصلحتی بود؛ او هم با کمال صداقت پذیرفت و همان کاری را که به او گفته بودند کرد، و نتیجهاش این است که خدا دربارهٔ اسماعیل، با عبارتی که دربارهٔ انبیای دیگر به کار برده نمیشود، رسماً ابراز رضایت میکند: درست است که مردم او را ندیدند، ولی نزد پروردگارش مورد رضایت است. کلاً واقعاً این قطعه از این سوره برای من بار عاطفی بسیار شدیدی دارد. جدا از این محاسبات که سوره معنایش چیست و این قطعه اینجا چه میکند، دیدن اسماعیل در این وضعیت و این ابراز رضایت مستقیمی که خدا دربارهٔ او میکند، فکر میکنم از آن جاهایی است که خوب است آدم کمی مکث کند، این تصویر را کمی در ذهن خودش جا بیندازد و این حرف خدا را کمی با غلظت بیشتری بخواند که دربارهٔ اسماعیل گفته میشود «کان رسولا نبیا»: رسول بود و نبی بود، ولی رسالتش در همین حد خانوادهٔ خودش محدود شد، و خداوند از او راضی بود. به هر حال فکر میکنم این ابراز رضایت خدا نسبت به اسماعیل چیز خاصی است. هیچکس اسماعیل را ندید؛ اسماعیل در واقع مثل آدمی بود که مرده باشد؛ دیگر چندان فرقی نمیکرد که اسماعیل را سر میبریدند یا نمیبریدند. خود اسماعیل در جایی بسیار دور ماند و هیچوقت هم دیگر به این طرفها نیامد؛ بنا به امری که به او شده بود، همانجا، کنار خانهٔ خدا، ماند، و خداوند از او ابراز رضایت میکند که این کارها را بهخوبی انجام میدهد.