جلسه با مقالهای مسیحی دربارهٔ وعدهٔ اسماعیل شروع میشود و سپس سخنران میگوید کاری را که جلسهٔ قبل آغاز کرده ادامه میدهد: جمعبندی حرفهای گذشته دربارهٔ سورهٔ مریم و سخن کلی دربارهٔ روش خواندن قرآن. برای این کار نخست ایدههای دکتر سروش دربارهٔ فهم متن بازگو و نقد میشود و تمثیل دفترچهٔ آزمایش میآید. بعد دربارهٔ روش فهم متن، ساختار سوره، تولد و ارث نبوت بحث میشود و جلسه به ابراهیم و اسماعیل میرسد.
مقالهٔ مسیحی و هدف جلسه
او مقالهای در یک ژورنال مسیحی دیده است با عنوان «وعدهٔ اسماعیل»، از گروهی که بهشدت صلحجو توصیف میشوند. نویسنده میگوید وقتی با بسیاری از مسیحیها دربارهٔ مسلمانان صحبت میکند، معمولاً میشنود که اسلام اصولاً دینی شیطانی است. خود مقاله با استناد به تورات میگوید به اسماعیل وعدهٔ فرزندان و قومی داده شده و اسلام که در اعقاب او پدید آمده، سهمی از آن وعده دارد. نویسنده میپذیرد که نمیتواند پیامبر اسلام را پیامبر خدا بداند، ولی میگوید لازم نیست هرچه او گفته شیطانی باشد؛ میشود فرض کرد مصلحی بود که آیین اسماعیل را احیا کرد.
او یادآوری میکند که مقاله سال ۲۰۰۰، پیش از ۱۱ سپتامبر، منتشر شده است. دربارهٔ اینکه مسیحیت کجا اگر اسلام را دینی الهی بپذیرد به مشکل میخورد، میگوید فکر میکند با تصوری که مسیحیها از مسیح دارند، یعنی اینکه خداوند در زمین ظهور کرده و مسیح زنده است و منتظرند بیاید، دیگر پیامبری که اصول عقاید مسیحی را انکار کند جایی ندارد. به گفتهٔ او مسلمانان میتوانند با اهل کتاب مسالمتآمیز رفتار کنند، چون منشأ الهی آن ادیان را قبول دارند.
جلسه ادامهٔ کاری است که جلسهٔ قبل شروع شده: جمعبندی همهٔ حرفهایی که دربارهٔ محتوای سورهٔ مریم گفته شده، با نشاندادن اینکه بعضی از آنها از هم مستقلاند و لازم نیست همه را یکجا پذیرفت، و نیز سخن کلی دربارهٔ روش خواندن قرآن. او میگوید جلسهٔ قبل ناخواسته وارد بحث دربارهٔ حرفهای دکتر سروش شده و فاصلهٔ میان جلسات هم کمی از انسجام ذهن خودش کاسته است.
ایدههای سروش در دو مرحله
به گفتهٔ او، دستکم دو مرحلهٔ مشخص در ایدههای دکتر سروش هست. در دورهٔ «قبض و بسط» ایدهٔ اصلی این است که شریعت و متن دینی را ناگزیر در سایهٔ معارف عصر درک میکنیم؛ پس اگر ذهن خودمان را بر دانش نبندیم، نمیتوانیم از متن نتایجی بگیریم که با معارف عصر در تضاد باشد. در مرحلهٔ جدیدتر، الفاظ به پیامبر داده نشده و درک شهودی عمیقی از حقیقت در او پدید آمده که او آن را به زبان قوم خود ترجمه میکند؛ پس ممکن است ایرادهای جزئی فرهنگی، مثلاً از فرهنگ عرب ۱۴۰۰ سال پیش، وارد قرآن شود؛ اساس ایدهٔ سروش این است که این مهم نیست، چون اگر این اتفاق افتاده باشد، که او فکر میکند افتاده، در جاهایی است که به محتوای اصلی دین ربطی ندارند.
سروش نمیخواهد بگوید قرآن منبع صادقی برای برداشت دینی نیست. در مثالی که او نمیداند از خود سروش است یا از دیگری، اگر پیامبر دربارهٔ درخت خرما چیزی گفته باشد، نتیجهٔ عصمت پیامبر لزوماً این نیست که حرفش دربارهٔ درخت خرما درست باشد؛ پس بخشهای حاشیهای قرآن دربارهٔ طبیعت ممکن است اشکال داشته باشد. او میپرسد آیا میشود میان اصل دین و بقیه خط روشنی کشید، و پاسخ میدهد خط روشنی نیست و اشکال این است که هر چه را نفهمیم به مقتضیات زمان نسبت دهیم.
در دورهٔ اول، دربارهٔ ایرادهایی مثل هفت آسمان و هیئت بطلمیوسی، ایدهٔ سروش این بود که برداشتهای سنتی اشتباه است و ایراد از متن نیست. در مرحلهٔ دوم میگوید لازم نیست الفاظ در فرهنگ جدید مابهازا پیدا کنند؛ آنها در همان فرهنگ مابهازا داشتند. او این ایراد را وارد میداند که میزان نفوذ فرهنگ و مرز مهم و غیرمهم روشن نیست، و تأکید میکند بحثهای جدید سروش چیزی نیست جز غلیظترشدن همان ایدههای قبلی.
ذهنیت تدافعی
او بر این تأکید میکند که ذهنیت سروش از آغاز انقلاب همیشه تدافعی بوده است: چند سال اول را با تمام وجود از دین در برابر گروههای مارکسیستی دفاع کرد، و کتابهایی مثل «علم چیست، فلسفه چیست» و «دانش و ارزش» بهنوعی بنیانهایی میگذارند که بشود ایدههای مارکسیستی را خراب کرد.
اوج بحثهای ایدئولوژیک سروش را بحثهایی میداند که در تلویزیون پخش شد، با مصباح یزدی از یک طرف و احسان طبری و فرخ نگهدار از طرف چریکهای فدایی خلق از طرف دیگر. این مقدمه را میگوید تا شک نباشد که ایدههای سروش از همین حالت میآید: چیزی در مقابل مذهب فشار میآورد و باید پاسخی داد یا ایرادهای مشابهی به طرف مقابل گرفت.
به گفتهٔ او پس از چهار پنج سال، با مقالههای «قبض و بسط شریعت»، سروش به صحنهٔ مناظرات برگشت؛ به نظر او در آن دوره هم سروش کاری نمیکند جز اینکه دین را در برابر حملههای احتمالی علم روز «واکسینه» کند، و حرفهای جدید هم ادامهٔ همان پروژه است. دربارهٔ نظریهٔ تکامل، فکر میکند بحثهایی که با تکیه بر الفاظ آیات قرآن را در مقابل آن قرار میدهند از نظر سروش خطرناکاند، چون اگر قرآن را در مقابل نظریهای قرار دهیم و فردا آن محکمتر شود، عواقبش برای ما میماند.
سروش مقالهای دارد با این مضمون که پیامبر طوطی نیست، زنبور است، یعنی فعالانه شهد را جمع میکند. یکی از حاضران بعد از جلسه گفته بود سروش در نوشتههای اخیرش در جهت تجلیل از پیامبر سخن گفته؛ او فکر میکند اینطور نیست و هستهٔ افکار سروش همان است: راهحلی که در مقابل حملههایی که ممکن است پدید بیاید واکسینه کند. او میگوید نزول قرآن واقعیتی معنوی است، نه نازلشدن چند ورق کاغذ.
زبان، مدیومنبودن پیامبر و نامتقارنبودن نظریه
از دو نکتهای که جلسهٔ قبل گفته، نخستین این است که تأکید سروش بر فهم متن با علوم عصر، به نظر او، از این آگاهی خالی است که همهچیز را کموبیش به صورت متن میفهمیم؛ زبان میان ما و دانش ما حائل است و علوم عصر را هم به صورت متن میفهمیم. این را «لینگویستیک ترن» مینامند. او میگوید نمیخواهد اصطلاح تحقیرآمیزی به کار ببرد، ولی به نظر میآید سروش در دورهٔ پیش از آن زندگی میکند؛ این تمایز شدید میان متن و علوم عصر به نظر میآید که انگار علومی داریم که به زبان ربطی ندارند.
او میگوید آنچه در قرآن میبینیم شأن خاصی دارد. با اشاره به آیهٔ «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل» میپرسد اگر کار پیامبر بردن کاغذی برای مردم بود، خودش هم میتوانست، به شرط اینکه فرشته را نبیند؛ این حضور قرآن چیست که کوه را تکهپاره میکند و پیامبر آن را تحمل میکند؟ به نظرش از قرآن برمیآید هم الفاظ نازل میشوند و هم مسئله صرفاً الفاظ نیست؛ تصویری که میآورد ریسمانی است که پیامبر از جایی خیلی دور برداشته و آورده و آن پایین گره میزند؛ و نتیجه میگیرد پیامبر مدیوم نیست.
به نظر او نظریهٔ قبض و بسط برای علوم عصر و متن دینی کاملاً نامتقارن است: انگار جریان فقط از علوم عصر به متن میرود و از متن چیزی وارد علوم عصر نمیشود، و او نمیفهمد چرا. در نکتهٔ دوم میگوید همانطور که ایزوتسو گفته، قرآن تا حدود زیادی زبان را ایجاد میکند؛ پس ما نسبت به زبان منفعل نیستیم و زبان قالبی نیست که در آن زندانی باشیم.
تمثیل دفترچهٔ آزمایش
او میخواهد فرض کنیم هیچ مخالفی در دنیا نیست و همه به قرآن، به همان معنای متعارف با الفاظ مقدس، ایمان آوردهاند؛ آنوقت تعامل میان کتابی که میدانند از خداست و معارف عصری که خودشان به زحمت کسب کردهاند چگونه باید باشد؟ این را به کتابچهای از نتایج آزمایش در مجهزترین آزمایشگاه تاریخ مانند میکند که آن آزمایشگاه از بین رفته است. فرض میکند کتابچه شخصی است، علائم اختصاری دارد و بعضی جاهایش آب خورده و محو شده.
به گفتهٔ او اگر مطمئن باشیم کتابچه از آزمایشگاهی مجهزتر آمده و فقط ابهام دارد، تعامل بسیار ساده است: آزمایشی را که نمیتوانیم انجام دهیم، هر قدر که از آنجا میفهمیم درست فرض میکنیم. اگر آزمایش خودمان با بخشی که ۹۹ درصد مطمئنیم درست فهمیدهایم مخالف درآمد، به کار خودمان شک میکنیم؛ ولی اگر شرح آزمایش تقریباً پاک شده باشد، آزمایش غیردقیق خودمان را ترجیح میدهیم. او میپرسد اگر دعوایی نباشد، آیا باید با نظریهٔ قبض و بسط شریعت ارقام را دستکاری کرد؛ و میگوید هر چیزی را با احتمالی درست یا غلط میفهمیم.
در پاسخ به اعتراض یکی از حاضران که قرآن آب نخورده، میگوید دفترچه در تمثیل همان فهم دین یا معرفت دینی است: خود قرآن همهچیزش درست است ولی در دسترس نیست، فهم ما اعوجاج دارد، و بدون وحی هم در نگاه به جهان اشتباه میکنیم. پس اگر هر دو را الهی بدانیم، گاهی باید به معرفت دینی شک کنیم و گاهی به معرفت عصری. ولی نتیجهٔ ایدههای سروش به گفتهٔ او این است که انگار کسانی کمین کردهاند تا دفترچه را پاره کنند و باید کوتاه آمد؛ روحیه نباید اینگونه باشد.
اگر جو خصمانه نباشد، به گفتهٔ او تأثیر باید دوطرفه باشد و علوم عصر آنقدر محکم نیستند. نمونهای که زیاد تکرار میکند: در قرن نوزدهم تعبیر رؤیا خرافه بود و باید میگفتند تعبیر یوسف تمثیل است، ولی بعد فروید آمد. او میگوید اگر آن زمان بود، میگفت قرآن شهادت میدهد که تعبیر رؤیا وجود دارد؛ ولی صددرصد مطمئن نیست که داستان یوسف عین حقیقت باشد. منتظر است کسی بگوید در مکتب سروش قرآن بهتر فهمیده شده، ولی یک آیه هم نمیبیند که بر آن انگشت گذاشته شود، و این را نشانهٔ همان ذهنیت میداند. به گمان او، برخلاف آنچه شاید سروش میگوید، شریعت نه تنها صامت نیست بلکه حرف برای گفتن دارد.
روش فهم متن
او دربارهٔ سورهٔ مریم میپرسد: دربارهٔ چیست؟ از اسمش دربارهٔ مریم است؛ ولی یک صفحه و اندی دربارهٔ یحیی و زکریاست که بهنوعی خویشان مریم بودند، بعد ابراهیم که با نسب مریم پیوند دارد، و بعد قیامت که عیسی پسر مریم با آن ارتباط خاصی دارد. اگر تئوری غلطی داشته باشد، متن میگوید با آن سازگار نیست؛ متن صامت نیست. متن را وقتی فهمیدهایم که احساس کنیم اگر میخواستیم آن را بیان کنیم، چیزی شبیه همین تولید میکردیم.
هیچکس حق ندارد از دانشمند بپرسد تئوری را از کجا آوردهای؛ او فکر میکند این حرف را در واقع انیشتین زده است. او میگوید لازم نیست همهٔ حرفهای او پذیرفته شود تا یک نکته دربارهٔ این سوره قبول شود؛ بسیاری را میشود در ذهن در حالت تعلیق نگه داشت. در خواندن، حدس میزنیم سوره دربارهٔ چیست و میبینیم با جاهایی نمیخواند؛ اینکه زیادی دور برویم تا همهچیز را شامل شود، کار خطایی است.
متد خواندن، از فهم واژهها و گرامر تا استعاره گرفتن، ممکن است تحول پیدا کند؛ ولی باید اعلامشده باشد، وگرنه کار مثل گفتن «خواب دیدم که این سوره» دربارهٔ فلان چیز است میشود. نمونهٔ روش خودش: دربارهٔ واژهها اولویت با نحوهٔ کاربرد است، بعد ریشهشناسی. اگر این روشها به نتیجه نرسید، میتواند متد را عوض کند.
فرض او این است که هر سوره معنای بسیار منسجمی دارد، و میپذیرد که این خودش یک فرض است و ممکن است کسی، از نظر تاریخی، چون سورهها قطعهقطعه نازل میشد، آن را زیر سؤال ببرد؛ لازم نمیبیند چیزی ثابت کند. از برهان خلف یاد میکند: فرض را میگیرد، جلو میرود و میبیند در سورهای که کمی رویش کار شده معنای منسجمی پیدا میشود. میگوید این با لفظ «سوره» هم هماهنگ است، یعنی چیزی مثل شهری که دورش حصار کشیده باشند.
ساختار سوره و تولد
در نگاه اول سوره را میشود به سه قطعه تقسیم کرد؛ در این تقسیمبندی لازم نیست خطکشیهای خیلی دقیقی بکنیم: زکریا و یحیی و مریم و عیسی؛ مرور تاریخ انبیا؛ و دو صفحهٔ آخر دربارهٔ قیامت و کسانی که عهد با انبیا را شکستند. به گفتهٔ او مسئلهٔ تولد در آنها پررنگ است، و ادعایش این است که در یکی پدر نقش اصلی دارد و در دیگری مادر. استدلال متنی او این است: اگر اینطور نبود، آن همه بحث دربارهٔ اینکه زن نازاست و تردید زکریا و خواستن علامت و نشانه، و تأکید بر اینکه کسی که متولد میشود نام دارد، لازم نبود. او میپذیرد که کسی ممکن است بگوید این ماجرای تاریخی بنیاسرائیل است.
تولد یحیی با دعای زکریا شروع میشود، ولی مریم هیچ خواستهای ندارد و سراغش میآیند. در قسمت سوم «و یقول الانسان ائذا ما مت لسوف اخرج حیا» به جملهٔ داستان اول برمیگردد و قیامت را تولد دوم میگیرد؛ پس به گفتهٔ او سخن دربارهٔ تولد انسان بهطور کلی است. او دو قسمت اول را معرفتی دربارهٔ تولد و ارثبردن میداند که در قسمت دوم روشن میکند سلسلهٔ انبیای ابراهیمی چگونه پدید آمد؛ مسئلهٔ ارث نبوت از اول سوره مطرح است، با زکریایی که برای ارث آل یعقوب وارث میخواهد.
از بیرون متن، استدلالی دارد که برای خودش مهم است و شاید برای دیگران نباشد: ما با انبیا فرقی نداریم جز اینکه آنها نیاز خودشان را میفهمند و خواستهها با نیازها منطبق است. به گمان او هر چه دربارهٔ انبیا میبینیم اصل انسان است و ما نسخههای بدلی هستیم که اعوجاج پیدا کردهایم؛ دربارهٔ ابراهیم گفته میشود قلب سلیم داشت و صدیق بود، یعنی درون و بیرونش عین همدیگر بود. نقش زن زکریا بهعمد حذف شده و کنار مریم مردی نیست؛ خالیبودن فضای مردانه در یک طرف و فضای زنانه در طرف دیگر بهنوعی دوگانهٔ همدیگرند.
او میگوید اگر کسی این کلیت را برای همهٔ انسانها نپذیرد و فقط دربارهٔ انبیا بداند، بقیهٔ بحث همچنان میماند؛ ولی پیوند این قسمتها با قسمت سوم، که انبیا در آن غایباند، خوب درنمیآید. خواندن خوب را این میداند که متن برای خواننده سؤال بسازد و سؤالها از قبل در جیب نباشد: چرا دربارهٔ یحیی «سلام علیه» و دربارهٔ عیسی «سلام علی» آمده؟ «اخت هارون» یعنی چه؟ معنای اینکه یحیی پیشتر همنام نداشته چیست؟
ابراهیم و اسماعیل
از داستان ابراهیم انتظار دارد که بخشی را نشان دهد که او را سرسلسلهٔ انبیا کرد، و متن به صراحت میگوید: پدرش تهدید به سنگسار میکند و ابراهیم میگوید «و اعتزلکم». به گفتهٔ او ابراهیم از جایی به بعد فقط برای مردم مأموریت انجام میدهد، و اینکه دربارهٔ یحیی و عیسی از والدینشان سخن میرود، به این دلیل است که آن دو خیلی مقید به خانواده نبودند. روایتی از یحیی و کاسهٔ عدس را میآورد، و اینکه عیسی در انجیل میگوید «برادران من همینها هستند»؛ نمیخواهد بگوید آن راست است، ولی فضای اطراف یحیی و عیسی را چنین میداند.
او دو قسمت اول را چنین میگیرد که انسانها بر اساس نیاز، و بر اساس خواستی منطبق با نیاز، متولد میشوند و نیاز مهمتر از خواست است؛ مثلاً خواست پدر ابراهیم این است که پسر بتتراش خوبی داشته باشد، ولی نیاز او این است که آدمی بیاید و او را بیدار کند. این را مثل تأییدشدن یک تئوری میداند: جدا از شواهد پیشین، اینکه بعداً چقدر جواب میدهد خیلی اهمیت دارد، بلکه مهمتر است. اگر نیازها به آدمها تبدیل میشوند، باید انتظار داشت نخستین فرزند وارث باشد، چنانکه در شریعت یهود نخستزادگی احکام خودش را دارد؛ پس طبیعی است اسماعیل جانشین ابراهیم باشد.
اسماعیل در میانهٔ سخن از سلسلهٔ انبیا یاد میشود، چون در آن سلسله نیست: از قرآن میفهمیم ارث نبوت به اسحاق و یعقوب رسید، و فکر میکند صراحت هم هست. با اینکه ابراهیم کعبه را همراه اسماعیل ساخت، انتظار میرود رسالت به او برسد. او توجیهی میآورد: امر به قربانیکردن اسماعیل زمینهساز آن بود که سلسله در ذریهٔ اسحاق ادامه یابد، مثل اینکه اسماعیل عملاً قربانی شده. حکمتی هم در این هست: اطراف کعبه خالی بماند تا بعداً شریعت نهایی آنجا پدید آید؛ این آخری عین متن قرآن است، ولی اینکه اسماعیل ذاتاً وارث اصلی بوده و ارث را موقتاً به اسحاق منتقل کرده، عین متن نیست. او میگوید نمیخواهد بگوید توجیههای خیلی دقیق و صددرصدی است.
او میپرسد پیامبر اسلام از چه کسی ارث میبرد؛ تصورش این است که ماجرای قربانیشدن اسماعیل ربط دارد به ذخیرهشدن پتانسیلی در این صحرا برای ظهور پیامبری بزرگ، ولی نمیداند و نمیتواند توضیح دهد این سازوکار چیست. برای خودش یکی از اوجهای عاطفی سوره جایی است که پس از موسی از اسماعیل یاد میشود: احساسش این است که به او سخت گذشته، چون آدمی با آن عظمت در تنهایی بیابان مانده، و اسماعیل به وعدهای که به پدرش داد وفا کرد و خدا رضایت خود را ابراز میکند: «و کان عند ربه مرضی».
→ متنِ کاملِ این جلسه