خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
جلسه با ایمیل و بحث مبارزه با نفس شروع میشود و بعد به کید زنانه و کلام، زلیخا، زندان یوسف و خطبهٔ او میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ایمیل موضوعات و جهاد اکبر
حس اینکه دشمنی در بیرون وجود دارد، نکتهٔ بسیار مهمی در همهٔ مذاهب است. در پایان جلسهٔ قبل همینطور گذرا و در ضمن سخن از شیطان و مانند آن این را گفتم؛ اما تأکید کردم که در بینش قرآنی هیچ دشمنی در درون من هم وجود ندارد. قرآن نفس را بهعنوان دشمن معرفی نمیکند، ولی در فرهنگ ما کمی جا افتاده است که یک دشمن درونی داریم و یک دشمن بیرونی.
میخواهم کمی توضیح بدهم که چرا این را گفتم. قرار است جهاد اکبر کنیم و با نفس مبارزه کنیم، ولی نفس جزو دشمنان حساب نمیشود. روایت بسیار معروفی دربارهٔ پیامبر هست که وقتی از جنگ برمیگشت، گفت از جهاد اصغر برگشتیم و حالا وقت جهاد اکبر است. پرسیدند یعنی چه. اینکه باید در مورد نفس مجاهدتی انجام داد، معنایش این نیست که اینجا دشمن وجود دارد.
نکته این است که در خودِ نفس و خواستههای نفسانی هیچ چیز بدی برای انسان وجود ندارد. نفس اینگونه نیست که نقشه بکشد و بخواهد شما را از بین ببرد. تصور اینکه بخشی در وجود ما هست که اسمش نفس است، تصور درستی نیست. ما یکپارچهایم؛ وجود ما اینگونه نیست که بخشی به اسم نفس در آن باشد و در کنارش چیزهای دیگری روی آن سوار شده باشد، و خود نفس هم از چند تکه تشکیل شده باشد: یک قسمتش اماره، یک قسمتش لوامه، یک قسمتش مطمئنه، و اصطلاحات خیلی دیگر. اگر اینگونه نگاه کنید، خیلی جالب میشود که آدم در درون خودش بخشی به نام نفس اماره داشته باشد، نفسی که احتمالاً خیلی کوچک است، و نفس مطمئنه که دیگر اصلاً دیده نمیشود، چون خیلی خیلی کوچک است.
ما یک موجود یکپارچهایم، و اینکه در درون ما تضادهای خیلی زیادی وجود داشته باشد، به نظر من تصور درستی نیست. فکر میکنم مذاهب اصولاً، دستکم در قرآن، احساس میکنم، بر این تأکید دارند که دشمن موجودی بیرونی است، نه موجودی در میان ما. ولی در مذهب به معنای سنتی، یعنی مذهبی که در میان عوام پا گرفته، در مسیحیت اینگونه است که در بسیاری جاها از یک دشمن درونی یاد میکنند. به هر حال مشکلی آنجا هست، ولی اینکه مثل شیطان دشمن باشد، این حرف درستی نیست.
تمایلات کودکانه و نفسانیت
به نظر من نگاه درستتر این است که مجموعهای از تمایلات کودکانه در وجود ما هست؛ اینها را در مجموع «نفسانیت» مینامیم. اینها همان چیزهایی است که از کودکی در همهٔ بچهها هست: میل به خوردن، میلهای غریزی، میل به مورد توجه قرار گرفتن از سوی دیگران و جلب توجه. هر چیزی که در بچهها میبینید، یک سری امیال است که بهوضوح در آغاز زندگی در همهٔ آدمها هست، و بقایای آنها در وجود ما باقی میماند. اینگونه نیست که در لحظهای خاص از زمان ناگهان از کودکی به سمت بزرگسالی سوئیچ کنید و بعد همهٔ آن تمایلات کودکانهتان از بین برود.
بسیاری از تمایلات کودکانه تمایلاتی بسیار ساده و خوباند که در جهت ادامهٔ حیات لازماند. مثلاً آیا در میل به خوردن چیز بدی هست یا دشمنی؟ علاقه به خوردن که در وجود انسانها هست، جزو تمایلات نفسانی است. نسبت به فرزند خودتان احساس میکنید که دشمن شماست؟ از من غذا میخواهد، از من نمیدانم چه میخواهد، اینهمه تمایل غریزی دارد؛ و هی کتکش بزنید، به او غذا هم ندهید، نگذارید کاری را انجام بدهد؟ به نظر من نوع رفتاری که با نفس باید کرد، چون در واقع همان بقایای کودکی است، همان رفتاری است که بهطور طبیعی باید با کودک داشته باشید. باید تربیت شود و یاد بگیرد که همیشه، در تمام ۲۴ ساعت، غذا نخواهد و هر چیزی را که میبیند هوس نکند؛ یاد بگیرد که به مقداری از غذا که برایش لازم است و کفایت هم میکند راضی باشد، نق نزند و هی جلوی کار شما را نگیرد.
کاری که باید با نفس کرد این نیست که مثل یک دشمن با آن برخورد کنید؛ مبارزه کردن به معنای نابود کردن نیست. مجموعهای از تمایلات خام در وجود ما هست که مانع رشد انسان است؛ اگر همیشه حرف نفس خودتان را گوش بدهید، مثل یک کودک باقی میماند. نکتهٔ خیلی بدیهیای میخواهم بگویم: رشد کردن همیشه اینگونه اتفاق میافتد که شما تمایلاتی دارید و از نظر رشد ذهنی و روانی، انگار، در یک سطح زندگی میکنید؛ رشد روانی، و به یک معنا حتی رشد جسمانی، همیشه اینگونه اتفاق میافتد که عادتی را که اکنون دارید و مربوط به این سطح است ترک کنید و کاری را که تا حالا میکردید نکنید، و بعد راه باز میشود برای رسیدن به مدارج بالاتر. پس رشد کردن یعنی همیشه یک مرحله را پشت سر گذاشتن و وارد مرحلهٔ جدید شدن؛ در انسانی که رشد میکند، عبور از یک مرحله و رفتن به مرحلهای بالاتر هست. یعنی در نوع کارها و فعالیتهایی که انجام میدهید باید تغییراتی ظاهر شود؛ باید رفتارهای جدیدی از خودتان نشان بدهید تا وارد سطحهای جدیدی بشوید.
مثال خیلی خوبش به نظر من پستانک خوردن است. همهٔ ما ممکن است در دورهای از زندگی خودمان پستانک خورده باشیم، ولی خلاصه به ما گفتند این کار را کنار بگذار، این کار بچههاست. ما هم چون نمیخواستیم بچه باشیم، وقتی بچه بودیم خیلی میل داشتیم که به ما بگویند بزرگ شدهایم، با اینکه دوست داشتیم، این کار را کنار گذاشتیم. آدمی که تا آخر عمرش پستانک بخورد، بخشی از کودکی خودش را در وجود خودش مستحکم کرده و باقی گذاشته است. آنچه مبارزه با نفس نامیده میشود را باید اینگونه نگاه کرد: مجموعهای از تمایلات کودکانه وجود دارد، ممکن است توجه خیلی بیش از اندازهای هم به آن داشته باشیم، و قرار است کمکم سعی کنیم اینها را ترک کنیم و عادتهای متعالیتر را جانشینشان کنیم. اصلاً اینگونه نیست که کودکِ درون ما با ما دشمنی داشته باشد.
دشمن یعنی مثلاً وقتی در مذاهب از شیطان بهعنوان یک دشمن بیرونی سخن میرود، موجودی است که میخواهد شما را نابود کند؛ هر بلایی بر سرتان میآورد، نقشه میکشد که شما را از بین ببرد، به کشتن بدهد، تکهپارهتان کند. نفس چنین حالتی ندارد و نمیخواهد کار بدی انجام بدهد؛ این مجموعه خواستهها را دارد و میخواهد به این خواستهها برسد. نمیخواهد پستانک خوردن را کنار بگذارد؛ دوست دارد، لذت میبرد. در واقع نفس بخشی از درون ماست که حالت لذتطلبی در آن هست، و هیچکس قرار نیست لذتطلبیِ نفس را نابود کند تا مثلاً دیگر هیچ چیزی از ما نخواهد. میگویم مثل رفتار کردن با یک کودک است؛ کودکی که خواستههایی دارد و خواستههایش هم مشروع است، ولی نباید زیادی بخواهد.
تهذیب نفس نه کشتن نفس
کودک نباید در هر زمانی که میل داشت، آنچه را میخواهد با اصرار زیاد بخواهد و مانع کارهای شما شود. این تهذیب نفس است، نه کشتن نفس؛ تربیت کردن است. تهذیب، اصطلاح درست این است. بعضیها میگویند نفس را باید کشت؛ یعنی چه که نفس را باید کشت؟ نفس واقعاً قابل کشتن نیست. اگر کسی بگوید من نفس خودم را کشتهام، بدانید که نمیداند دارد چه میگوید. دستکم باید آن را کنترل کرد؛ یعنی مثل کودکی که ممکن است هر وقت بخواهد چیزی بخورد، یا نیمهشب بیدار شود و بخواهد بخورد، یا بخواهد کارهای دیگر خیلی زیادی انجام بدهد؛ این را باید کنترل داشت.
فقط یک شجرهٔ ممنوعه وجود دارد که قرار نیست کسی از آن بخورد. میخواهم بگویم مثلاً در غریزهٔ جنسی هم اصلش چیز بدی نیست؛ مثل خوردن است، مثل اینکه من میگویم هر چه دلت میخواهد بخور، منتها این چند چیز را نخور. فکر میکنم لذت بردن از یک چیز موهوم از ریشه یکجورایی درخت ممنوعه است، ولی در بقیهٔ جاها شاخ و برگهای ممنوعهای وجود دارد که خیلی مهم نیستند. قرار است مثلاً یک چند چیز نخورم، قرار است در مسائل جنسی محدودیتهایی را رعایت کنم؛ اصلِ هیچکدام از اینها خواستههای نامشروع و بدی نیست، و قرار است ارضا بشوند.
انانیّت و من موهوم
یک چیز موهوم اینجا وجود دارد: لذت بردن از وهم. به نظر من این اصلاً چیزی موهوم است؛ یعنی یک جور لذت بردن از وهم است، نیاز واقعی هم نیست؛ انحرافی است که در همهٔ ما در واقع به وجود میآید. آنچه واقعی است، به نوعی در جهت ادامهٔ حیات لازم است؛ ولی ادامهٔ حیات معنای بسیار وسیعی دارد: تولید مثل مثلاً فقط ادامهٔ حیات من نیست، بلکه ادامهٔ حیات به معنای کلی است، برای انسان، برای نسل انسان. ولی لذت بردن از این چیزِ کاملاً موهوم، چیزی که اصلاً وجود ندارد، انگار چیزی که به آن «من» میگوییم، در سنت روانشناسی هم خیلیها این را قبول دارند: چیزی حدود بالای ۹۰ درصد عین وهم است، یعنی چیز واقعی آنجا وجود ندارد.
نه اینکه من واقعی وجود نداشته باشد؛ ولی آدمی که به اندازهٔ کافی رشد نکرده، مثلاً فرایند فردانیت خودش را طی نکرده، وقتی میگوید «من»، مثل این است که به چیزی اشاره میکند که اصلاً وجود ندارد. ولی یک من متعالی وجود دارد که میشود به آن رسید؛ یعنی میشود تصور درستی پیدا کرد که وقتی میگویی «من» یعنی چه. وقتی اسم خودتان را میشنوید چه تصوری پیدا میکنید؟ اگر الان من اسم تو را بگویم، تصور تو در واقع بیشتر همان چیزی است که در آینهٔ دیگران دیدهای؛ منِ تو وابسته به انعکاسی است که فکر میکنی، بهطور موهومی، دیگران اینگونه به تو نگاه میکنند. یعنی یک من واقعیِ مستقل برای خودت نساختهای؛ همهٔ ما این اختلال را داریم. از این من موهوم میشود لذتهای نامشروع و خیلی بچگانهای هم برد؛ واقعاً به نظر میآید این لذت بهنوعی از اصلش چیزی شیطانی و موهوم است.
خیلی نمیخواهم روی این مسئله تمرکز کنم که این تفکیک را چگونه باید انجام داد؛ شاید نتوانم یک گزارهٔ کلی در این باره بگویم. فکر میکنم این مسئلهٔ حقیقیبودن و موهومبودنِ نیاز است؛ حقیقی بودنش به این معناست که به نحوی با سازوکارهای حیاتی و روانی انسان ربط داشته باشد، مثلاً به درد ادامهٔ حیات یا رشد کردن بخورد. چیزی که حقیقی است این است. ولی چیزی که من میگویم این است که اصولاً آن عاملی که در وجود ماست و قرار است با آن مبارزه شود، حالت دشمن بیرونی را ندارد؛ یعنی چیزی در جهت نابود کردن من نیست و نمیخواهد مرا از بین ببرد. نفس چنین ادعاهایی ندارد. چیزهایی میخواهد؛ مثلاً تا آخر عمر دوست دارد پستانک بخورد. شما خلاصه ممکن است لازم باشد توی سرش بزنید؛ اگر حرف گوش نکرد، این پستانک را از او بگیرید، چون به نفع اوست؛ چون تا وقتی این کار را میکند، در واقع یک پدیدهٔ روانی وجود دارد که فروید، فکر میکنم برای اولین بار، برایش اسم گذاشته است.
فیکسیشن و مراحل رشد
به آن «فیکسیشن» میگویند: اینکه در هر مرحلهٔ رشدی که طی میشود، اگر کسی بیش از اندازه از آن مرحله لذت ببرد، در همان مرحله فیکس میشود. مثلاً فروید سه مرحلهٔ رشدی را که خودش در دوران کودکی تشخیص میدهد برمیشمارد: مرحلهٔ دهانی، مقعدی و مرحلهٔ جنسی. آدمهایی که در مرحلهٔ دهانی بیش از اندازه لذت میبرند، یا اصولاً اختلالی در مرحلهٔ دهانیشان پیش میآید، شخصیتهایی پیدا میکنند که فروید به آنها شخصیتهای دهانی، شخصیتهای مقعدی و مانند آن میگوید؛ کاملاً بسته به اینکه در کدام یک از این مراحل رشدشان اختلال ایجاد شده است.
یکی از سادهترین مکانیسمهای فیکسیشن این است که بیش از اندازه از یک مرحله، از یک چیزی لذت ببرید؛ مثل همین پستانک خوردن. آدمی که تا سنین خیلی خیلی بالا پستانک میخورد، در مرحلهٔ دهانی فیکسیشن دارد و بهطور غیرعادی از لذتهای دهانی استفاده میکند.
کل ماجرا این است که ما موجودی هستیم که باید رشد کنیم. رشد کردن یعنی از هر مرحله به مرحلهٔ بعد بروم؛ یک سری چیزهایی را که مربوط به این سطح بوده کنار بگذارم، یک سری کارها را دیگر انجام ندهم و عادتهای متعالیتری را جانشینش کنم، تا بتوانم وارد حیاتی در سطح بالاتر بشوم. کل ماجرا همین است: ما در درون خودمان دشمن نداریم، ولی کودکی وجود دارد که باید کنترل شود؛ ولش کنید، مثل بچهای که تربیت نکردهاید مزاحم میشود. پس مسئله تربیت کردن است: اینکه کی بخواهد، چقدر بخواهد، چه بخواهد؛ هر کاری دلش میخواهد نکند، یاد بگیرد و عادت کند و در محدودهای که به درد میخورد رفتار کند.
تصور من از اینکه جایگاه نفس چیست و جایگاه شیطان چیست، اینگونه است: نفس ممکن است توسط شیطان فریب بخورد و مانع رشد شما بشود، ولی قصد قبلیای در کار نیست؛ این کارها اینگونه هوشیارانه انجام نمیشود. چیزی که ما به آن نفس میگوییم، همان مجموعه تمایلات کودکانهای که در همهٔ ما هست، اصولاً قابل از بین بردن نیست؛ باید کنترل شود. کنترلش هم اینگونه است که، همانطور که یک کودک را نمیتوانید با خشونتِ صرف یا با ملایمتِ صرف اداره کنید، سیاستی لازم است: جایی ممکن است لازم باشد تحکم کنید، بگویید این کار را باید انجام بدهد، به هر قیمتی که شد؛ و جایی هم قرار است آزادش بگذارید، بگذارید کمی بچرد. رفتار کردن با نفس عین رفتار کردن با یک کودک است. اگر با یک کودک خیلی ملایمت کنی، مثلاً فرض کنید هیچ امر و نهیای به او نکنید و هر کاری دلش میخواهد بکند، واقعاً این بچه چگونه بزرگ میشود؟ نفس درون ما هم دقیقاً همینگونه بزرگ میشود: موجودی که هر لحظه هر کاری دلش میخواهد انجام میدهد و مزاحم رشد است.
نکتهٔ مهم این است که این تصور مستقیم نیست؛ شما در واقع «من» را در چشم دیگران دیدهاید و بیشتر وابسته به دیگری است. وقتی وابستگیهایتان به دیگران را کنار بگذارید، رشد کنید و واقعاً به یک استقلال دست پیدا کنید، منظورم استقلال اجتماعی و مالی و اینها نیست، استقلال به معنای روانیاش: کمتر به حمایت و نظر دیگران احتیاج داشته باشید، خودتان تشخیص بدهید، که به اصطلاح میگویند حالت بالغ، تصور بهتری پیدا میکنید که «من» به معنای واقعی چیست. یک عالمه اوهام وجود دارد. بیشتر در آینهٔ دیگران زندگی میکنید، آنگونه که شما را میبینند. بعدها یک روز میفهمید که همهٔ اینها چقدر موهوم بوده است: ۹۰ درصد ویژگیهایی که برای خودتان قائلید. اگر الان من از شما بپرسم صفات ویژهٔ شما چیست، همه را اشتباه میکنید. میگویند که واقعاً بفهمید که واقعاً چه هستید؛ خیلی هم بستگی دارد که یک نفر چقدر رشد کرده باشد. همهٔ ما در واقع یک منِ خیلی خیلی موهوم داریم؛ من ۹۰ درصد را با ارفاق خیلی زیاد میگویم، تقریباً همهاش اوهام است.
دل بستن به چیزی موهوم که اصلاً وجود ندارد، افتخار کردن به چیزهایی، فرض کنید به یک ویژگی در خودتان افتخار میکنید که اصلاً نیست، و لذت میبرید؛ از چه لذت میبرید؟ از اوهام خودتان لذت میبرید. لذت بردن از چنین چیز موهومی، به نظر من اصلاً از ریشه اشکال دارد. شجرهٔ ممنوعه همین است؛ شاخ و برگش ممنوع نیست، کلِ این شجره ممنوع است: لذت بردن از اوهام، لذت بردن از چیزی که نیست.
اینکه چقدر به نفس سخت بگیریم، درجه دارد. شما از یک روانشناس کودک هم میتوانید بپرسید که من چقدر به بچهٔ خودم سخت بگیرم؛ آیا میتواند به شما معیار بدهد که بگوید اینقدر، ۷۲ درصد و خردهای؟ اصلاً آدمها با هم فرق دارند. مثلاً حضرت یحیی: به نظر میآید از تاریخ و از اشارههای قرآن میشود فهمید که خیلی به خودش سخت گرفته. بچهها هم با همدیگر فرق دارند؛ یک بچه را یک ذره ولش کنی، اصلاً زندگیات را سیاه میکند؛ یکی هم همینطور بگذاری، خودش رشد میکند؛ خودش مثلاً میفهمد؛ کافی است به او بگویی این کار را نکن، این کار را بکن. اصلاً معیار کلی وجود ندارد.
هر سطحی را که در رشد خودت طی میکنی، به جایی که میرسی لذتهایی داری؛ باید بدانی که چقدر میتوانی لذت ببری، کی، چقدر، چگونه، و کی باید لذتی را ترک کنی تا به چیزهای بالاتر برسی. واقعاً میشود این مسیر رشد انسان را اینگونه تعبیر کرد: تو از لذتهای خیلی سطح پایین، در سطحهای غریزی، شروع میکنی، مثل کودک، و بعد به لذتهای خیلی خیلی سطح بالا میرسیم؛ و هر بار هم برای رسیدن به لذت سطح بالاتر باید لذتهای سطحهای پایینتر را کم کنی یا اصلاً ولشان کنی.
استاد و معیار سختگیری
همهٔ نهضتهای عرفانی در همهٔ جای دنیا، دربارهٔ رشد بشر، میکوشند راه رشد را برای انسان پیدا کنند؛ همهشان تأکید دارند که استادی باید وجود داشته باشد. برای همین میگویند مهمترین کاری که استاد میکند این است که به تو، بهعنوان تو، نه بهعنوان یک انسان کلی، با شناختی که از تو پیدا کرده، بگوید که مثلاً در این سطح هیچ لذتی حق نداری، اینجا را کاملاً بخور و نمیر زندگی کن، ولی در عوض، وقتی به اینجا رسیدی، به کودکت بیشتر توجه کن. اینکه به کدام لذتها باید توجه کنی و حال تو را در آن لحظه باید ببیند، مثل آدمی خبره، مثل پزشک، که وضعیت تو را بررسی میکند، چند سؤال از تو میپرسد: تو الان وضعیتت چگونه است؟ تو میگویی دیشب چنین حالتی به من دست داد؛ مثلاً حالتهای کاذب ممکن است پیش بیاید؛ او تشخیص میدهد که در اینها بمانی یا نمانی. کاملاً چیزی فردی است؛ معیاری وجود ندارد.
مثلاً اگر استاد نباشد، مثلاً من یک بچه دارم و میخواهم این بچه را تربیت کنم؛ برای او یک آینده تصور میکنم، مثلاً میگویم دلم میخواهد در نهایت چنین آدمی باشد؛ دوست دارم یک سری مراحل را طی کند؛ میگویم این کار را میکنم. آن بخش مربوط به رفتارهای کودکانه بستگی ندارد به اینکه تو چه هدفی را مشخص میکنی و این قرار است چه آدمی بشود. میخواهم بگویم تو هر هدفی را هم تعیین کنی، یعنی اینکه میخواهد از مرحلهٔ کودکی گذر کند به یک آدم بالغی که به ویژگی خاصی که تو دوست داری برسد، بنابراین همیشه باید آن بخش کنترل شود. اینکه این کنترل تا چه اندازه باشد، همهچیز بستگی دارد به اینکه چه هدفی دادهای، چه شناختی از طرف پیدا کردهای، تا حالا چگونه رفتار کرده، الان حالتش چگونه است. گاهی مثلاً یک آدمی در یک وضعیتی اصلاً نباید به او سخت گرفت. اینها معیارهای کلی ندارد.
واقعاً واضح هم هست اینکه چه نقشهای برای طی کردن راه وجود دارد؛ من نمیگویم آنجا معیار وجود ندارد؛ معیار برای سختگیری وجود ندارد. به نظر من برای آدمی مثل حضرت عیسی اصلاً چیزی مزاحم رشدش نیست؛ اصلاً موجودی است که یک جور خاصی است؛ چه سختیای میخواهد به او بشود؟ البته آدمی ممکن است به دلیل خاصی نیاز داشته باشد که زیادتر به خودش سخت بگیرد.
به نظر من همین که نقشهای وجود دارد که معلوم میکند رشد انسان چه مراحلی دارد، عرفا در کتابهایشان خیلی این را نوشتهاند: هفت شهر عشق، این آسمانهایی که باید طی شود؛ بهطور تمثیلی یا کمی روانشناسانه از آن حرف میزنند؛ ولی هیچوقت نمیگویند که چگونه. اگر عارفی در کتابی برای همهٔ مردم دنیا ویژگیهایی را بهطور کلی ذکر کرده باشد، که شما اول مثلاً ده روز از صبح تا شب نماز بخوانید، بعد یک روز استراحت کنید، هر کس هم چنین کاری کرده باشد، اصلاً نمیداند دارد چه میگوید.
غریزه مخرب فروید و نگاه قرآنی
میگویم نفس دشمن نیست. در روانشناسی فروید از این حرف میزند که ما در درون خودمان یک غریزهٔ مخرب داریم که میخواهد ما را تخریب کند. به نظر من، با تصوری که ما در قرآن از انسان میبینیم، هیچ چیز مخربی در داخل ما نیست؛ مسئله این است که تو درست رفتار نمیکنی، و بعد، آری، نقص میتواند مخرب باشد. چگونه؟ مثلاً فرض کنید به چیزی که اصلاً نباید، خیلی علاقهمند شده باشد. کل جریان رشد کردن انسان را میتوان مثل غذا خوردن گفت؛ دربارهٔ نفس بگوییم که اگر کسی عادت کرده باشد که چیزی کثیف و مقداری لجن غذای مطبوعش باشد، که هیچ مواد غذایی هم در آن نیست، میخورد و مریض میشود، ولی عادت کرده است. نفس مرتب در هر سطحی، از کودکی تا آخر، به چیزهایی عادت میکند؛ قرار است تو این پستانکها را مرتب از او بگیری و پستانک بهتری به او بدهی. منتها همیشه یک خلأ وجود دارد بین اینکه این عادت را ترک کنی تا اینکه یاد بگیری از چیز متعالیتری لذت ببری. آنچه در رشد آدم اختلال ایجاد میکند همین است؛ در لحظههای خلأ باید تحمل کرد. مفهوم اصلیای که در قرآن میبینید و دربارهٔ همین مفهوم رشد آدم و دربارهٔ انسان به کار میرود، صبر کردن است.
هیچ چیزی نیست که قرار باشد ما مطلقاً کنارش بگذاریم؛ گاهی شاید ده روز لازم باشد که دیگر آن کار را اصلاً نکنی، ممکن است لازم باشد چهل روز بخور و نمیر زندگی کنی، اگر میخواهی مرحلهای را طی کنی. همیشه این است. اگر کسی عادت کرده باشد، فرض کن به الکل یا مواد مخدر معتاد شده باشد، آن اعتیاد اختلالی در رشدش ایجاد میکند؛ برای ترک کردنش، نمیدانم، ممکن است هیچوقت نتوانی ترک کنی. پس نفس دشمن نیست؛ نمیخواسته تو را نابود کند، ولی عادت اشتباهی پیدا کرده است؛ در واقع در اثر رفتار اشتباهی که تو از خودت نشان دادهای، آسیبی به این تمایلات خودت وارد شده است. اینها را میخواهد، چیزی را که نباید بخواهد میخواهد، خیلی شدید هم میخواهد و نمیتواند از این دست بکشد. کشتن نیست.
دو نکته هست: یکی اینکه کشتن نیست؛ چرا؟ چون استادت به تو میگوید که الان در این سطحی که رسیدهای، فلان ذکر را که حالا خیلی به دهنت شیرین آمده و خیلی خوشت میآید بگو؛ شش ماه برای خودت با این ذکر کیف کن. این دارد به تو دستور لذت بردن از چیزی را میدهد. قرار نیست هیچوقت لذت نبریم؛ قرار نیست الان به آن عادت کنیم. فکر میکنم خودش چیزی یا حائلی میشود، چون در مرحلهای از شناخت و لذت بردن اساسی هنوز به تهش نرسیدهای؛ یک روزی باید این را هم کنار بگذاری و به سطحی کمی بالاتر از این برسی. حرف این است که مبارزهٔ ما با نفس کشتن آن نیست؛ هیچ تمایلی در انسان، نه تمایلات کودکانه و نه هیچ تمایل دیگری، اینگونه نیست که قرار باشد کشته شود و از بین برود.
نکتهٔ بعدی اینکه نفس اصولاً نقش دشمن را بازی نمیکند؛ یعنی اینگونه نیست که در درونت دشمنی باشد. ولی همان چیزی که در درونت هست، از همان تمایلات، میتواند در اثر انحراف مانع رشد شود؛ مثل اینکه خلاصه نقش دشمن را بازی میکند، در حالی که اصالتاً اینگونه نبوده. یا میگویم آدمی را تصور کن که عادتش این است که از چیز خیلی کثیفی تغذیه کند؛ فقط از آن خوشش میآید، به همین شیرین آمده، عادت کرده. لذت بردن از انانیت چنین چیزی است؛ مثل اینکه آدم از آن چرک و لجن و چیز خیلی کثیف لذت ببرد. اگر یاد بگیرد که غذای خوب بخورد، یک روزی خجالت میکشد از اینکه چرا تا این سن و سال پستانک میخورده و چرا از چنین غذاهایی میخورده که اصلاً نه به درد میخوردند و نه باعث رشد میشدند. انحراف اینگونه است.
توضیحی که میدهم برای این است که این توهم ایجاد نشود که اینکه ما در درون دشمن نداریم، معنایش این است که ما نباید در هیچ چیز با درون خودمان مبارزهای انجام بدهیم.
مبارزه به معنای تهذیب
باید مرتب دستورالعملهایی را دربارهٔ خواستههای خودمان اجرا کنیم و بتوانیم قدرت این را داشته باشیم که یک سری تمایلات خودمان را، مقدم هم که شده، کنار بگذاریم، حتی بهطور دائم. این مبارزه است؛ یک جور مبارزه داریم، ولی داریم مبارزه میکنیم، تهذیب نفس انجام میدهیم، نه کشتن نفس. حرف من این است که نفس دشمن نیست؛ در درون ما چیزی وجود ندارد که بخواهد ما را بکشد. آنچه واقعاً دشمنِ واقعی است، بیرون است. کاری که او میکند مثلاً این است که شما در سرتان، بهطور موهوم، فکر میکنید که بهترین کاری که در زندگیتان میتوانید بکنید این است؛ بعد دربارهٔ چیزی که نیست اطلاعات غلط دارید، غلط رفتار میکنید و به چیزهایی عادت میکنید که نباید عادت کنید.
مسئلهٔ کندنِ این عادتها، مبارزه کردن برای اینکه نفس را از یک عادتهایی بکَنیم، این است که بعدها یک دفعه متوجه میشود که چه کار خوبی کردیم. بچهای که یک روزی پستانک را از او گرفتهاید، وقتی بزرگ میشود ممکن است اصلاً از من تشکر هم بکند. اینجا چیز بدی وجود ندارد، بهجز یک سری اوهام که باعث میشود ما عادتهای غلطی پیدا کنیم. مبارزه هست، ولی طرف مقابل ما دشمن به این معنا نیست که بخواهد ما را نابود کند؛ کودکی است که عقل ندارد و همینطور یک سری چیزها میخواهد. مبارزه با نفس هست، جهاد با نفس هست؛ اینها همه مفاهیم درستاند، ولی در قرآن شما نمیبینید که دشمنی در درون ما باشد؛ دشمن همیشه بیرون است؛ آنچه میخواهد شما را نابود کند بیرون است. ما درونمان چیزی یکپارچه و یکدست هستیم.
در هر سطحی، اگر میخواهی باز هم رشد کنی، باید پستانکهای مربوط به آن سطح را کنار بگذاری. فکر میکنم چون رشد به یک جای نهایی نمیرسد؛ آدم هر چقدر رشد میکند، بعد لذت میبرد؛ یک بار، دو بار؛ اگر چند بار پستانک را گرفتی، بعد میگویی عادت میکنم، خوشم میآید.
عرفان پرت و سختی راه
عرفان یک بخش عوامانه دارد؛ یک مجموعه فرهنگ عرفانیِ پرت وجود دارد. همهٔ چیزهایی که ما به اسم عرفان میشنویم، حتی از آدمهایی که ممکن است سطح خیلی بالایی داشته باشند و به این شهرت دارند، واقعاً حرفهای درست و خوبی نیست. بگذارید یک نمونه بگویم از همین چیزها که بهعنوان اطلاعات غلط به کار میرود، همین الفاظی مثل کشتن نفس: کسی که حرف از این میزند که باید نفس را کشت. آدمی که الان میخواهد در این راه مسیر را انتخاب کند، اصلاً میترسد: یک جایی آدم باید نفس خودش را بکشد؛ اصلاً خونریزی است؛ اصلاً باید چیزی را از بین برد؛ یا این همه حرف دربارهٔ سخت بودن راه: پوست آدم کنده میشود، بعد به این مراحل میرسد، آدم باید — نمیدانم — اصلاً بدبخت میشود.
احساسم این است که همهٔ این حرفها را، این حرفهای در واقع پرتِ عرفان را، کسانی زدهاند که این راه را نرفتهاند، یا تا یک جایش رفتهاند و برگشتهاند؛ مثلاً تا یک جایش رفته، سخت بوده، یک جای دیگر نتوانسته صبر کند، برگشته؛ آخرین چیزی که از این راه در ذهنشان مانده این است که عجب راه سختی بود. عرفای واقعی معمولاً آدمهایی هستند که وقتی از آنها میشنوید، چیزی جز سادگی و سهولتِ کار انجامشده نمیشنوید و چیزی جز اینکه در این راه لذت بردند و شاد شدند و هی به شادیهای سطح بالاتری رسیدند. معمولاً آدمهایی که خیلی از سختی و دشواری و گردنهها حرف میزنند، اینها آدمهایی نیستند که واقعاً راه را رفته باشند؛ اینها آدمهاییاند که یک جاهایی، یا تا یک جاهایی رفتند و برگشتند، یا اصلاً در اوهام خودشان در واقع سیر کردند.
شعر طباطبایی و سهولت راه
در شعر علامهٔ طباطبایی، که به نظر من شعر خیلی جالبی است، احساس میکنم احساسِ واقعیِ آدمی که فکر میکنم واقعاً این راه را رفته، یک همچین چیزی است. حالا دستکم واقعاً در طول عمرش داشته راه میرفته؛ وقتی هم برنگشته، نمیگویم که به جایی رسیده. شعری دارد که میگوید: من به سرچشمهٔ خورشید نه خود بردم راه، ذرهای بودم و مهر تو مرا بالا برد؛ من خس بیسر و پایم که به سیل افتادم، آن که میرفت مرا هم به دل دریا برد. اصلاً احساس میکند کاری نکرده؛ همینطور، مثل اینکه بادی آمده و رفته. طبیعی رفتار کرده؛ به نظر خودش احساسش این است که در هر مرحلهای میدانسته که بالاتر بهتر است و هر دفعه هم که یک قدمی برداشتی، به جای بهتری میرسی.
اگر اینگونه باشد، شما احساس خیلی سختی میکنید؛ یا مثلاً خاطرهٔ بدی از پستانک دارید که «ای وای، پستانک را از من گرفتند»؛ آدمی که این حرف را میزند، آدمی است که گوشهکنار هنوز دارد میخورد. اگر پستانک را از دستت گرفتند، بعد هم بزرگ شدی، چه بود؟ یک چیز پلاستیکی میدادند؛ مواد غذایی نبود و هیچ لذت خاصی هم نداشت. آدمهایی که رشد میکنند، نسبت به گذشتهٔ خودشان نه نوستالژی دارند و نه احساس میکنند که خیلی شقّالقمر کردهاند که مثلاً به اینجا رسیدهاند؛ احساس میکنند که راه طبیعیِ مسیر رشد را طی کردهاند و هی شادتر میشدند.
من از این حرفهای آقای الهی قمشی خیلی خوشم میآید. واقعاً احساسم این است که یا واقعاً خیلی خیلی خوب این راه را طی کرده یا شبیهسازی خوبی دارد؛ دربارهٔ اینکه این راه چگونه و چه میتواند باشد، فکر میکنم همهشان — شما هر روز گوش میدهید — دارد از شادی صحبت میکند و از این کارها هم اصلاً غمی ندارد؛ واقعاً هم همینگونه است. احساسم این است که در این راه حالتهایی اینگونه پیش میآید؛ مثلاً فرض کنید — دارم تمثیلی صحبت میکنم — شما به دو تا در میرسی؛ به شما اطلاع میدهند — خداوند، نمایندگان خداوند به شما اطلاع میدهند — که پشت این در اژدهاست، پشت آن در مثلاً یک عالمه غذاهای خوب و باقی هست؛ ولی خداوند میخواهد که تو الان از این در وارد کام اژدها بشوی. آن آدمهایی که میروند میفهمند که اژدها نبوده؛ مثلاً چیز خیلی خوبی هم پشت آن بوده است. خداوند هیچوقت دستور نمیدهد که تو به کام اژدها بروی، ولی ممکن است واقعاً در آن لحظهای که دارند در را باز میکنند و میروند، فکر کنند که دارند به کام اژدها میروند. خب آنهایی که برمیگردند گزارش میدهند که آقا آنجا اژدها آدم را میخورد؛ یعنی واقعیت این است که آنهایی که رفتهاند میدانند پشت آن اژدها نبوده و فقط میخواستند شما را آزمایش کنند. اگر خدا بگوید «در دهن اژدها برو»، میروی یا نمیروی؟
تمثیلش در قرآن داستان اسماعیل است: یک جایی دستور میدهند به شما که اصلاً نفست را باید بکشی؛ تو هم بگو خب باشه من میکشم؛ ولی قرار نیست واقعاً بکشی؛ قرار است نفس را به قربانگاه ببریم، قرار نیست بکشیاش؛ کشتن اتفاق نمیافتد. آدمهایی که حاضر نشدند نفسشان را به قربانگاه ببرند، دیگر نتوانستند راه را ادامه بدهند؛ برگشتند، برای ما کتاب نوشتند و به ما گفتند که آنجا یک جایی نفست را بکش؛ فکر میکنند که واقعاً قرار بوده بکشند و اصلاً خونریزی بشود و از بین برود. ابراهیم، که واقعاً رفته اسماعیل را بکشد، اگر الان کتاب بنویسد، به تو میگوید که اصلاً قرار نیست نفست را بکشی، ولی از تو آزمایش میگیرند؛ بهطور خاص ممکن است اصلاً یک جایی به تو بگویند اگر لازم باشد هر کاری را باید انجام بدهی. یک مقدار زیادی از چیزی که ما به آن عرفان و متون عرفانی میگوییم، از دید آدمهایی است که به نظر من اصلاً این راه را نرفتهاند؛ یک سری اطلاعات دارند، چیزهایی شنیدهاند، مثل بچهای که باید برایش تعریف کنید که آقا، مثلاً یک همچین کارهایی باید بکنی.
تمثیل پرورش اندام
مثال خیلی خوب به نظر من پرورش اندام است. فکر کنید آدمی وارد یکی از این ورزشگاهها بشود که باشگاه پرورش اندام در آن هست؛ میبینی یک عده آدم هستند، این بیچارهها میروند زیر این وزنهها، فریاد میزنند، جیغ میزنند از درد؛ از آنها هم بپرسی که تو برای چی داری جیغ میزنی، میگویند خب دردم میکند. بعد میآید بیرون گزارش میدهد که آقا نمیدانی در باشگاه چه خبر است؛ بیچارهها از صبح تا شب دارند درد میکشند، بدبختی میکشند. در حالی که خود آن آدمهایی که دارند پرورش اندام را انجام میدهند، دارند لذت میبرند، به خاطر اینکه هدفی دارند و میدانند که اگر این درد را الان تحمل کنند، به چیزی میرسند. فرض کن حالا ممکن است هدف در مورد پرورش اندام احمقانه باشد، ولی خلاصه دارد در جهت هدف خودش پیش میرود؛ بعداً در آینه خودش را نگاه میکند، بازویش کمی بیشتر شده یا رگ، نمیدانم، بازویش یک میلیمتر بیشتر شده، تمام آن دردها فراموش میشود.
یک بار در کردستان یکی از این آدمهای پرورش اندامی را دیدم که در باران داشت کنار بزرگراه اینگونه راه میآمد؛ تمام جیغهایی که زده بود، اینجا داشت لذتش را میبرد. به آن میگویند زیبایی اندام؛ من نمیدانم واقعاً معیار زیبایی چیست.
فنای ذات
بین عرفا بحثی هست دربارهٔ فنای ذات؛ فنای ذات یعنی من فانی میشوم، یعنی هیچ چیز از من باقی نمیماند. واقعاً برای من سؤال است که چه کسی این حرف را زده؛ یعنی یک صحنهای را تصور میکنم که یک نفر به خودش نگاه کرده و گفته: بله، من دیگر فانی شدم. اگر یک نفر فانی شده باشد، بعد بیاید بگوید «من فانی شدم»، یعنی چه؟ اینها آدمهاییاند که در این آزمایش شکست خوردهاند؛ مثلاً به آنها گفتهاند حاضری ذاتت را بدهی، برگشتهاند و گفتهاند: آقا، اینها میخواهند ذات ما را از ما بگیرند؛ راه اینگونه است. خلاصه، کلی از این حرفها هست که سخت است و پدر آدمها را درمیآورند، و همهاش حرف از کشتن و اینها؛ واقعاً اینگونه نیست.
رشد کردن، آری، یک جای سختی هم دارد؛ هر کسی که میخواهد رشد کند باید سختی بکشد. مثلاً میخواهد جسمتان رشد کند، باید یک مدت غذایی را که دوست دارید نخورید، باید یک تمریناتی انجام بدهید. مثلاً یک عارفی را که ممکن است طرف از بیرون نگاه کند، میگوید این بیچاره الان چه بدبختیای دارد میکشد، چه عذابی به خودش میدهد؛ چهل روز است که روزی یک بادام میخورد. این نمیداند که آن عارف چه کیفی دارد میکند، از اینکه مثلاً فرض کنید یک بادام خوردن، عوضش صد برابر دارد میشود؛ یعنی یک چیز نامرئی در وجود این عارف دارد به شدت رشد میکند، با این تمرینی که انجام میدهد. آن یارو که از بیرون نگاه میکند، آن را نمیبیند؛ آن را میبیند که غذایش شده یک بادام؛ خودش را جای او میگذارد و فکر میکند اگر خودش فقط یک بادام بخورد چقدر به او فشار میآید؛ فکر میکند این خیلی دارد سختی میکشد، در حالی که اینگونه نیست؛ از لذت زیادی دارد میبرد، از اینکه یک تواناییهایی در خودش دارد تقویت میکند. کلاً این راه، رشد کردن، مثل تمرین کردن است؛ رشد کردن به معنای واقعی همین است.
یک جاهایی هم اگر به شما گفتند که باید بروید جایی که اژدها هست، باید بروید. شاید واقعاً یک جایی قرار شد یک نفر برود و بهعنوان نمایندهٔ آدمها طعمهٔ اژدهایی بشود؛ خب بروید، بهعنوان نماینده بروید این کار را بکنید. اشارهٔ من به این است که تصور طی کردن راه، آنگونه که در قرآن است، همین است: اصلاً شما در قرآن نمیبینید که حرف از این باشد که دشمنی در درونتان هست؛ نمیبینید که حرف از این باشد که باید مثلاً فرض کنید چیزی را بهطور واقعی بکشید، نفسی را باید در درون خودتان بکشید و سرکوب کنید؛ اصلاً اینگونه نیست. حرف از طی کردن راه هست؛ حرف از این هست، مثلاً با یک حالت شگفتی، که چرا وقتی ما شما را به چیزی که باعث حیات شماست دعوت میکنیم، شما قبول نمیکنید. حرف از حیات است؛ تصور قرآنی این است: الان شما مردهاید؛ این چیزی که ما داریم به شما پیشنهاد میدهیم، میروید این کارها را بکنید، شما زنده میشوید. اصلاً شما باید یک دورهای فقط حرف صبر است؛ یک دورههایی باید صبر کنید.
مثلاً این آیه که واقعاً یک جوری آدم وقتی میخواند فکر میکند از این کتابهای عرفانی قرن هفتم به بعد یک دفعه جملهای وارد قرآن شده است، به این مضمون که اگر بر طریقت استواری کرده بودند، آب گوارایی به آنها داده میشد. نگاه کنید که طریقتی هست و یک جایش باید استقامت کرد؛ ممکن است یک جایش کمی تمریناتی که باید بکنی سخت باشد، ولی واقعیتش این است که بدانید اگر صبر کنید، بعداً به جایی میرسید که یک چیزی هم، آب گوارایی، به شما میدهند. به هر حال فکر میکنم تا حد زیادی اینجا اوهام وجود دارد دربارهٔ اینکه خیلی سخت است و قرار است خونریزی بشود. فنای ذات وجود دارد؟ کسی که میگوید فنای ذات وجود دارد، به نظر من نمیفهمد چه میگوید؛ خیلی آدمهای گنده هم ممکن است این حرفها را زده باشند.
عطار و تذکرهالاولیا
یک بار در کلاس از تذکرهالاولیای عطار، بهعنوان کتابی عرفانی که به نظر من پرت حساب میشود، صحبت کردم؛ هنوز هم فکر میکنم همینگونه است. من خیلی شک دارم به اینکه عطار واقعاً بهطور عملی راه را طی کرده باشد. او داستان سیمرغ را تعریف میکند؛ نگاهش در تذکرهالاولیا، به نظر من خیلی مشهود است که از پایین دارد نگاه میکند به موجودات حماسیای که خیلی خیلی سطح بالایی هستند. فکر نمیکنم آدمی که خودش به سطوح بالا رسیده باشد، دیدش نسبت به عرفان این شکلی باشد؛ خیلی هم حرف از سختی راه میزند. کلاً شما در آثار عطار نگاه کنید، یک حس حماسی نسبت به عرفان وجود دارد. در قرآن شما حس حماسی میبینید؟
بحث اصلی سر فنای ذات است که اختلاف دارد. من نمیخواهم بگویم دیدگاه من در یک چیزی چیست که این را تأیید کنم و آن را تأیید نکنم؛ ولی به نظر من بحرالعلوم خیلی سالمتر است. از کتابشان این احساس را دارم که واقعاً رفته و تجربیات خودش را دارد میگوید، نه اینکه چیزهایی شنیده باشد و برای خودش بافته باشد. خیلی از این کسانی که کتاب عرفانی نوشتهاند میبافند؛ از سایر عرفا شنیدهاند و یک چیز پراکنده را برای خودشان تبدیل به تئوری کردهاند.
در مورد عطار خیلی نمیخواهم تبلیغ بدی بکنم، ولی من واقعاً نسبت به این کتاب، تذکرهالاولیا، اصلاً احساس خوبی ندارم. فکر میکنم یک نفر این کتاب را بخواند به عرفان علاقهمند میشود، ولی آن چیزی که به آن علاقهمند شده، چیز باارزش و واقعیای که ربطی به عرفان داشته باشد نیست. مثل این است که من الان دربارهٔ ورزشکاران بهطور حماسی چیزی بنویسم، که اینها مثلاً چه موجودات عجیب و غریبیاند؛ مثل اینکه دارد دربارهٔ پهلوانها صحبت میکند. عرفا در کتاب تذکرهالاولیا چنین نقشی دارند؛ موجوداتی هستند که خیلی حس حماسی نسبت به آنها وجود دارد.
فکر میکنم ممکن است شیوع خیلی خیلی زیاد رابطهٔ استاد و شاگرد دلیلش سنت باشد، ولی اینکه اصلش اشتباه است، فکر نمیکنم. تمام فرهنگها در واقع یک جوری تبدیل به سنت میشوند. در عرفان ما میبینید یک عالمه فرقه و شاخههای مختلف عرفانی هست که با همدیگر جنگ هم دارند و همهشان هم برای خودشان قطب و شیخ و استاد دارند؛ یک جوری سنت تداوم پیدا میکند. شاید برجسته بودن و زیاد بودنش دلیلش سنت باشد، ولی به نظر من دلیل منطقی خوبی وجود دارد که واقعاً یک جوری مراقبت از بیرون لازم است؛ بعید است آدم بتواند خودش همیشه تشخیص بدهد که در این مرحلهای که من هستم چه کار باید بکنم.
اینکه در سطح عوامانهٔ قرآن حرف استاد و شاگرد زده نشده، اصلاً استدلال خوبی نیست که این رابطه خیلی معتبر نیست. مثلاً در همان سطح عمومی، من فکر میکنم که عشق کلاً تأکید شده نیست؛ خوف بیشتر رویش تأکید شده؛ مثلاً بندهٔ خدا قرار نیست که رابطهٔ عاشق و معشوق باشد؛ به نظر اینطور میآید که تأکیدی روی آن نیست، اشارههایی هست. یعنی عوام که قرآن میخوانند، خوب است که بیشتر بترسند؛ معذب نیستند. ولی همین آدم در سطح بالاتر وقتی قرآن میخواند، دیگر نمیترسد؛ در آن آیههای خوف و عذاب هم نشانههای مثلاً عشق الهی را میبیند و خودش هم واقعاً میبیند، نه اینکه بخواهد تعبیر و تفسیر کند؛ یعنی میفهمد که چرا اساس همهچیز عشقی است. وقتی این را خودش فهمید، دیگر قرآن تو را میخواند.
فکر میکنم میشود توضیح داد که این رابطه، رابطهٔ مهمی است؛ اینگونه بیخود نمیگویند که دستکم خیلی خوب است که آدمی باشد و راهنمایی کند. شاید این هم یک نشانه باشد. به نظر من لزوم، به معنای اینکه اگر نباشد نمیشود، نیست، ولی فکر میکنم راه طبیعیاش همین است. درست میگویند که خوب است یک نفر، آدمی که راه را طی کرده، باشد؛ مثل هر درسی که داری یاد میگیری، یک آدمی که تجربهٔ بیشتری دارد میتواند در یک جاهایی به تو راهنمایی و کمک کند. حالا دستکم بدیهی است که آدمی هست که من به او اعتماد دارم، میدانم راه را طی کرده، با او مشورت میکنم و حرفش را گوش میدهم؛ منتها خب، فکر میکنم در سنت عرفانی ما این رابطه خیلی عمیقتر از این حرفهاست، شاید کمی بیش از اندازه؛ مثلاً همین که هر چه گفت باید بکنی، به این حد رسیده بود.
من کمی به این تصور رسیدم که ممکن است این حرفی که من گفتم، که نفس دشمن نیست، این را زیر سؤال ببرد که اینجا اصولاً قرار است درگیری و مبارزهای با نفس وجود داشته باشد. منظورم از اینکه نفس دشمن نیست این نیست که نباید با آن مبارزه کرد؛ با یک تمایلاتش باید بهطور موقت مبارزه کرد؛ تمایلات دیگر جانشینش میشود؛ باید مراحلی طی شود. اینجا دشمنی وجود ندارد؛ نمیخواهد شما را سرتان زیر آب کند یا بکشد؛ نادانی است. اگر شما بدانید، اولاً، نفس قسمتی از وجودتان نیست، اینجوری بخشبندی نشده است؛ اگر شما بدانید که اگر این لذتهایی را که الان فکر میکنید لذت خیلی بالایی هستند کنار بگذارید، به چه لذتهایی میرسید؛ جهل است؛ در واقع شیطان است که دشمن است؛ چیزهایی را که آنگونه نیست در نظر شما میآورد و شما را به اشتباه میاندازد. در قرآن آیهای هست که میگوید اینها نمیدانند چه نور چشمهایی برای اینها تدارک دیده شده؛ مثلاً اگر این راه را بیایند به جای خوبی میرسند؛ اگر میدانستند میآمدند. اگر همهٔ ما در واقع یک جوری بدانیم، به یقین داشته باشیم که با یک مقدار تمرین کردن و یک مقدار مبارزه کردن با یک تمایلات سطح پایین به چیزهای بالاتری میرسیم، خب این کار را میکنیم.
کید زنانه و کلام
من خودم نمیدانم چرا کید زنانه عظیم است. فکر میکنم فرهنگ عامه هم اینگونه میگوید که زنان اصولاً پیچیدهتر رفتار میکنند و ترفندهای بیشتری دارند؛ علتش چیست؟ این را خانمها باید برای ما توضیح بدهند؛ ولی خب من میدانم که نمیگویند، چون موجودات مرموزی هستند و حاضر نیستند این چیزها را بگویند. باز هم تأکید میکنم که کید لزوماً منفی نیست؛ کید تاکتیک داشتن است؛ بنابراین از نوع تواناییهاست. اینکه غالباً استفادههای منفی از آن میشود، برای این است که اکثر کارهایی که ما بشر انجام میدهیم منفی است؛ بنابراین خب اگر قدرتی هم دستش باشد، مثل دینامیت مثلاً، قرار بود که استفادههای مثبتی از آن بشود، ولی بیشتر استفادههای منفی از آن میشود؛ هر چیزِ قدرتی که به دست بشر بیاید، بیشتر، انگار، به جهتهای منفی به کار میافتد.
قبلاً، فکر کنم، خیلی به این اشاره کردهام که رابطهٔ زنان با عالم کلام و عالم سخن با مردان فرق دارد، چون لذت بیشتری میبرند و تأکید بیشتری دارند، و در واقع مهمترین نکته این است که تأثیر بیشتری میپذیرند. کلام برای زن یک جاذبهٔ سحرآمیز دارد، برای مرد به آن حد ندارد؛ این یکی از ویژگیهای تفاوت بین مرد و زن است. وقتی کسی نسبت به چیزی حساسیت بیشتری دارد، بیشتر هم یاد میگیرد؛ اگر از چیزی خیلی تأثیر بپذیرید، بیشتر یاد میگیرید که در همان جهت هم، مثلاً فرض کنید چه بگویید، روی دیگری چه تأثیری میگذارد. مثلاً زنان با کلامشان خیلی میتوانند کار انجام بدهند و اصولاً در بهکار بردن کلام برای رسیدن به یک سری اهداف استادی بیشتری دارند؛ یک دلیلش اصولاً حساسیت بیشتر نسبت به سخن است، چون بیشتر تأثیر میپذیرند.
اگر فرض کنید از حرفهایی که مردم میزنند خیلی خیلی بهطور اغراقآمیز تأثیر بپذیرید، مثلاً وقتی شما را تشویق میکنند خیلی خیلی خوشحال میشوید و اگر حرف بدی به شما بزنند خیلی ناراحت میشوید، بعد میفهمید که با تأثیر کلام بیشتر آشنا میشوید؛ میفهمید که فلان واژه حتی میتواند تأثیر خاصی بگذارد؛ اگر یک نفر این حرف را اینطور بزند، با آنطور خیلی فرق دارد؛ پس بیشتر یاد میگیرید که اگر میخواهید تأثیر بگذارید چگونه از کلام استفاده کنید. یکی از دلایل استادی زنان در استفاده از کلام بهعنوان ابزار این است که تأثیرپذیریشان از کلام بیشتر است؛ اصلاً توجه بیشتری به این عالم سخن دارند.
نکتهای که در این حرفهای من هست این است که یک جوری جزو انحرافهای مخصوص زنانه است که بیشتر به نظر میآید که خیلی از زنها از کلام بهعنوان ابزار استفاده میکنند، نه ابزار بیان حقیقت یا چیزی که درست است؛ برای ایجاد ریاکشن، بهعنوان ابزاری که با آن کار انجام میشود، نه بهعنوان ابزاری که فقط حقیقت را بیان میکند. اصلاً این ایدهٔ مردانه است که کلام چیزی است که ما با آن حقیقت را بیان میکنیم؛ زنان یک خرده به کلام یک جور دیگری نگاه میکنند؛ کار انجام دادن. کتابی هست که من همیشه به همه توصیه میکنم بخوانند؛ کتاب به اصطلاح متعارفی است که برای مردم در سطح روانشناسی خیلی خیلی پاپیولار است.
تفاوت کلام زن و مرد
این کتاب، فکر کنم، یکی از پرفروشترین کتابهای دنیا بوده؛ فصلی دارد دربارهٔ حرف زدن این زنان و مردان. مثلاً فرض کنید یک زن میخواهد چه کار کند؟ میخواهد کاری بکند که شما او را ببرید بیرون گردش. خب چه میگوید؟ نمیگوید که مرا ببر گردش؛ مثلاً یک جمله اینجوری میگوید، میگوید ما هیچوقت گردش نمیرویم. حالا در عالم مردانه جواب چیست؟ ما همین هفتهٔ پیش رفتیم گردش؛ این چه حرفی است که تو میزنی، ما هیچوقت گردش نمیرویم؟ مگر یادت رفته ما هفتهٔ پیش رفتیم؟ تازه یک ماه پیش هم رفتیم. خب این یک سوءتفاهم است. آن زنی که میگوید ما هیچوقت گردش نمیرویم، یعنی الان تو پیشنهاد کن ما برویم گردش. نه مستقیماً امر میکنند و نه چیزی که میگویند منظورشان این است که این حقیقت دارد؛ دارند کار انجام میدهند؛ دارند به شما میگویند که من میل دارم بروم گردش؛ ولی نه بابا، یک جوری همیشه در «اوردر دو» دارند صحبت میکنند؛ حتی نمیگوید که من میل دارم الان برویم گردش.
این نوع نگاه به کلام این است که مثلاً ابزاری است که فقط با آن یا حقیقت را داریم بیان میکنیم، یا کاری را امر میکنیم، یا سؤال میکنیم؛ اما زنان خیلی پیچیدهتر از این با کلام رفتار میکنند. اصولاً یک چیز خیلی کلیتر از این حرفها بگویم: اگر چیزی را بشود تعریف کرد، اسمش اکشنیسم است در مقابل ریاکشنیست؛ من دارم تعریف میکنم، این است: اصالت دادن به خودِ اکشن، یا ایجاد ریاکشن. زنان همه ریاکشن نیستند، مردان هم همه اکشن نیستند. زنان یک چیزی میگویند که شما یک چیزی بگویید؛ نتیجهٔ آن چیزی که میگویند مهم نیست، مهم آن چیزی است که شما قرار است بهعنوان ریاکشن انجام بدهید؛ من یک کاری میکنم که در مقابلش یک کاری انجام بدهی. ولی مردان فکر میکنند که خب این چه حرفی است، غلط است؛ منظور آن حرف نیست. در واقع زنها بیشتر دنبال ریاکشن گرفتناند تا دنبال اکشن انجام دادن.
یونگ و جهتگیری زن و مرد
یک نکتهٔ خیلی کلی: یونگ جملهای دارد، از این جملههای عصارهای، دربارهٔ تفاوتهای زن و مرد. یکی از حاضران از من پرسید که اینها را کجا نوشته است. واقعاً هر کدامش را یک جا نوشته؛ فکر کنم کمتر جایی هست که دو تا از این جملهها در آن باشد. مقالهای هست به اسم «زن اروپایی»؛ این را قبلاً معرفی کردهام. در یک مجموعهای به اسم «جهاننگرین» چاپ شده است. به نظر من این مقاله واقعاً یکی از شاهکارهای یونگ است؛ یک سخنرانی سال ۲۰۲۷. این آدم چقدر آیندهٔ روابط زن و مرد را خوب میدیده؛ انحرافهایی که تازه آن موقع شروع شده بود و هنوز هیچکس نسبت به این چیزها احساس بدی نداشت، اینها به چه جاهایی ممکن است برسد. واقعاً به نظر من اینکه یک عده معتقدند که او یک حالت پیامبرانه دارد، یک جوری مثل اینکه آینده را میبیند و پیشبینی میکند، خیلی در سطح بالاتر از مثلاً یک دانشمند دارد صحبت میکند؛ مقاله به نظر من واقعاً یک جوری شاهکار است، و تعجبآور است که چقدر خوب تحلیل میکند. شاید آنجا تنها جایی باشد که، تا آنجا که به ذهنم میرسد، بیش از یک جمله از این حرف را زده باشد.
جملهای که میخواستم نقل کنم این است که میگوید: «مرد به این میاندیشد که با جهان چه کنم؟ زن به آن میاندیشد که جهان با او چه خواهد بود؟» اصولاً رویکرد، رویکرد اکشن و ریاکشن است؛ یعنی من موجودی هستم که میخواهم در جهان کاری انجام بدهم، جهان را تغییر بدهم؛ یا اینکه نه، من موجودی هستم که با جهان هماهنگ میشوم، یک جوری هماهنگ زندگی کردن است؛ بنابراین بیشتر در واقع چیزهایی برای من واقع میشود. حالا این جمله حالت اغراقآمیز دارد، ولی به نظر من همین را بیان میکند که چقدر حس اکشن وجود دارد یا گرفتن ریاکشن.
همین را حالا در مورد کید زنانه ببینید؛ کید یعنی چه؟ زلیخا خیلی خوب میداند که اگر یک همچین مجلسی ترتیب بدهد، آنها چه ریاکشنی خواهند داشت. کید یعنی اینکه من شرایطی را در واقع فراهم کنم که شما آن کاری را که من میخواهم بکنید. نکتهای را که اول گفتم دوباره میگیرم: زنان در مورد حرف زدن نسبت به کلام حساسیتهای ویژه دارند، برای همین بیشتر یاد میگیرند؛ و اصولاً افرادشان به کلام فقط حرف زدن به معنای این دستور زبانی که مردها درست کردهاند نگاه نمیکنند، که یا خبری است یا امری است یا پرسشی. ۱۷۰ جور دیگرش را هم داریم که ما نمیدانیم؛ نوع استفاده و ظرافتی که در بهکار بردن کلام هست، میتواند خیلی فراتر از این باشد: یک امری که منظور سؤال باشد یا خبر باشد، یا برعکس؛ امری که تو فکر کنی سؤال است ولی خبر باشد؛ امری که تو و همه، فکر کنم، سؤال میدانند ولی منظور من خبر باشد. میتوانیم اینها را با همدیگر ترکیب کنیم و جملهای داشته باشیم که ۳۰ خبری است، ۶۰ سؤالی است، ۱۰تایش امری است؛ فکر کنم یک همچین جملههایی هم وجود دارد.
یک نکته، نکتهٔ خیلی اساسی به نظر من، این است که زنها خیلی خوب ریاکشن میگیرند؛ بنابراین خوب میتوانند موقعیتی را طوری ترتیب بدهند و فراهم کنند که شما ریاکشنی را انجام بدهید که او میخواهد: اینکه تو بروی به یک نفر یک حرفی را بزنی. و بهطور پیچیدهای تو را در واقع در شرایطی قرار میدهد که آن کاری را که او میخواهد انجام میدهی؛ این ریاکشن گرفتن است. میخواهم بگویم چیزهای طبیعیای وجود دارد که آنها یک چیزهایی را بیشتر از ما یاد میگیرند.
نکتهٔ آخر، نکتهٔ کاملاً مثبتی: اینکه زنها اصولاً به روابط انسانی خیلی بیشتر از مردها توجه دارند. قبلاً هم فکر کنم در موردش صحبت کردهام: اینکه اصولاً خیلی رابطهمحور هستند، یعنی واقعاً مهمترین چیز در زندگیشان روابط انسانی است. جملهٔ قصاری از یونگ هست که میگوید فقط مردها هستند که عاشق چیزها میشوند؛ زنان فقط عاشق آدمها میشوند؛ مردها واقعاً عاشق چیزها میشوند. این مردی که عاشق فوتبال است، هیچکس و هیچ چیزی را در زندگیاش به این اندازه دوست ندارد؛ واقعاً حاضر است همهچیزش را هم فدای فوتبال بکند. بعید است؛ زنها اگر فوتبال دوست دارند، برای آن کسانی که دوست دارند، یا آن کسی که دوست دارند، فوتبال را دوست دارند و دوست دارند که با او بروند فوتبال را نگاه کنند.
یک بار یک صحنهای را تصور کردم که به نظر من فرق بین فوتبال نگاه کردن مردها و زنان را نشان میدهد؛ شما فرض کنید واقعاً این پیش میآید. فرض کنید یک زنی با یک مردی فوتبال نگاه میکنند؛ مرد طرفدار یک تیمی است، مثلاً طرفدار همان تیم شده؛ حتی ممکن است تیم شهرشان باشد یا دوستانشان در آن بازی کنند، تیم محلی است. خب حالا رفتهاند در استادیوم دارند تماشا میکنند؛ این تیم هفتتا گل میخورد و بازی را میبازد. خب مرد ممکن است بگوید عجب بازی قشنگی، خیلی هم راضی باشد و بگوید حقشان هم بود هفتتا بزنند، خیلی خوب بازی کرد. زن دیگر این را نمیفهمد؛ این بازی خوبی بود یعنی چه؟ اصلاً اگر قرار است فوتبال نگاه کنیم، تیم مورد علاقه هم باید ببرد. فوتبال یک چیز انتزاعی است؛ خودِ بازی میتواند خوب باشد؛ دقت بکنید، خود فوتبال قشنگ است، اصلاً این تیم و آن تیم ندارد. من معمولاً اگر با دوستان خودم فوتبال نگاه کنم، اینجوری اعصابشان را خرد میکنم.
همهٔ این حرفها یک جوری اغراقآمیز است، در واقع قطبی کردن است؛ برای اینکه اینگونه نیست که زنها اصلاً عاشق هیچ چیزی نشوند؛ اصلاً اینگونه نیست. تفاوت وجود دارد؛ یعنی در مقدار توجه مردها و زنها به روابط انسانی تفاوت وجود دارد. زنها بیشتر متوجه روابط انسانیاند؛ توجه بیشتری دارند؛ در تصمیمگیریهایشان، در مواجههشان با جهان، روابط انسانی سهم بیشتری دارد تا مثلاً فرض کنید مسائل شغلی. کمتر میتوانید زنی را پیدا کنید که در شغل خودش غرق شود، ولی بهراحتی در خانوادهٔ خودش غرق میشود؛ دقت میکنید. من بهراحتی میتوانم اکثریت مردها را به شما نشان بدهم که به شغلشان حتی بیشتر از خانوادهشان اهمیت میدهند؛ شاید تظاهر میکنند که پیشرفت شغلی برای این است که حقوق بیشتری داشته باشند و به خانوادهشان بهتر برسند؛ خیلیهاشان واقعاً شغل را دوست دارند؛ اگر خانوادهای هم نباشد، همین کارها را میکنند.
حرفم این نیست؛ واقعاً اغراقآمیز است؛ اینگونه نیست که هیچ زنی به هیچ چیزی علاقهمند نشود. اینکه وزن روابط انسانی در زندگی زنها خیلی بیشتر است، این شکلی که من دارم میگویم، کاملاً مثل فکت روانشناسی است: در کتابهایی که دربارهٔ تفاوتهای زنان مینویسند، روانشناسان، مهم نیست ایدئولوژیشان چیست و به چه مکتبی وابستهاند، این را قبول دارند که زنها حساسیت بیشتری نسبت به روابط انسانی نشان میدهند؛ این را جزو برتریها، ویژگیهای برتر زن میدانند. زنها در جمع خودشان، به محض اینکه وارد یک جا بشوند، اگر یک نفر ناراحت باشد، میفهمند. مثلاً یکی از دوستان یکی از دوستان من، که خودش را من نمیشناسم، خودکشی کرد؛ شب را با همدیگر گذرانده بودند، فردا صبح خودکشی کرد، و اینهایی که آن شب پیشش مانده بودند اصلاً نفهمیدند که او ناراحت است. بعید است زنها نفهمند که یک نفر ناراحت است یا خوشحال است و توجه نکنند؛ یعنی نروند ببینند چهاش است.
یک برخورد خیلی ساده بین مردها: اگر یک مرد خیلی خیلی ناراحت است و همکارش از او بپرسد «دکتر، چته؟»، انکار میکند که من ناراحتم و از دست طرف ناراحت میشود: به تو چه مربوط. روابط زنها اینگونه نیست؛ راحت، مثلاً در یک محیط کاری هم، از همدیگر دلجویی میکنند و با همدیگر ارتباطهای یک خرده عاطفیتری برقرار میکنند. اصولاً جهتگیری زنها به سمت روابط انسانی خیلی خیلی قویتر است؛ حالا من باز اغراق میکنم، کمی کمترش کنم؛ ولی کلاً اینگونه است. آدم وقتی میخواهد تفاوت را شرح بدهد، من دو قطب مخالف همدیگر را میگویم: یکی متمایل به این قطب، دیگری متمایل به آن.
یکی از چیزهای خیلی ساده، مشاهداتی که فرض کنید مشاهدات خیلی معتبری در روانشناسی وجود دارد، دربارهٔ تفاوت بین پسرها و دخترها در سنین خیلی کم، در مهدکودک: دخترها چگونه بازی میکنند، پسرها چگونه بازی میکنند. از همان سنین خیلی خیلی کوچک، که اصلاً ممکن است تربیت یا جامعه هم رویشان اثر نداشته باشد، تفاوت دیده میشود: دخترها بیشتر بازیهای جمعی میکنند، برد و باخت برایشان خیلی اهمیت ندارد، بیشتر دارند با همدیگر در واقع تفریح میکنند؛ پسرها خیلی خیلی جدیاند، سر بازی دعوایشان هم میشود. اینها تفاوت است؛ یعنی صرفِ بازی کردن نیست؛ مهارتهایی که آنجا مطرح است برایشان خیلی اولویت پیدا میکند.
تمثیلی که میشود به کار برد این است که قلب زنان و قلب مردان تفاوتی دارد؛ مربوط به دو تا پارتیشن است. واقعاً یک خرده اینجوری به نظر میرسد که برای مردها علاقه به اشیا و علاقه به انسانها یک جوری انگار در دو پارتیشن مختلف میافتد، ولی زنها انگار در یک پارتیشن علاقهمند میشوند؛ یعنی اگر دختری خیلی خیلی به فوتبال علاقهمند شده، لابد به آدمها کمتر میرود؛ یک جوری انگار علاقه به اشیا مزاحم علاقه به آدمهاست. ولی در مورد مردها میتواند اینجوری نباشد؛ یعنی سوءتفاهمی که اگر یک مردی خیلی فوتبال را دوست دارد، پس مثلاً زنش را کمتر دوست دارد؛ ممکن است یک نفر، یک مردی، به خیلی چیزها علاقهمند شده باشد و علاقهاش به آدمها هم فرقی نکرده باشد. فکر کنم این زیاد جای بحث کردن ندارد؛ احساس میکنم که به هر حال این بهعنوان یک فکت مورد قبول همه است: زنها به روابط انسانی خیلی دقت میکنند، خیلی اهمیت میدهند، و در زندگیشان خیلی نقش دارد.
ولی نتیجهاش چیست؟ نتیجهاش این است که اصولاً روابط را بهتر میشناسند و احساسات مردم را بهتر درک میکنند؛ بنابراین فقط صرفِ ریاکشن گرفتن نیست؛ خیلی خوب میتوانند بفهمند که چه آدمی در چه موقعیتی چه احساسی دارد. بعضی از مردها اصلاً هیچچیز را نمیفهمند. فکر میکنم به هر حال اینگونه است که من میفهمم در مورد اینکه چرا زنان به این دلایل در تاکتیک خیلی قوی هستند، ولی حتماً دلایل خیلی عمیقتر از این هم دارد. من اصلاً احساس نمیکنم که میفهمم موضوع چیست؛ ولی دلایلی وجود دارد که به هر حال فکر میکنم تا حدودی توجیه میکند که زنها در فعالیتهایی که بیشتر به آنها توجه دارند، استادی بیشتری پیدا میکنند.
بیشتر آنچه در این جلسهها دربارهٔ زنها گفته شد بد بود؛ این الگوی یک زن، زنِ منحرفشدهای که به یک جای خیلی بدی رسیده، در این داستان هست. اینجا دربارهٔ زلیخا داریم صحبت میکنیم؛ اگر مثلاً داستان مریم بود، به چیزهای دیگری ممکن بود اشاره کنم که جنبههای مثبتِ خیلی قوی زنان باشد؛ خب حالا اینجا فعلاً دربارهٔ نکتههای منفی است که در زنها هست. موضوعی که دفعهٔ قبل گفتم به آن توجه کنید این بود که قسمت اول داستان کید مردانه است و قسمت دوم چه فرق اساسی دارد.
کید مردانه و زنانه در داستان یوسف
به نظر من خیلی جالب است که این دو قسمت داستان را با همدیگر مقایسه کنید؛ در قسمت اول، برادران چه کار میکنند؟ کلاً چه تفاوتی میبینید؟ به نظر من این یک تفاوت خیلی خیلی اساسی است که شما خودتان میتوانید چیزهایی دربیاورید. در داستان یوسف حذفشدههای زیادی وجود دارد که شما باید بفهمید؛ یکیاش همین است که بعد از آن مجلس، این زنها دستهجمعی با همدیگر کارهایی کردند که دیگر ما نمیشنویم چه بوده که منجر به زندانی شدن یوسف شد. بعداً هم همهشان اعتراف میکنند که «مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوٓءٍۢ»، یک همچین چیزی میگویند؛ و یوسف میگوید که بروید بپرسید که کید اینها چه بوده است؛ نه فقط کید زلیخا؛ به نظر میآید در این رابطه کار دستهجمعی هم انجام شده.
اگر از من بپرسید، بین همهٔ این دوگانگیهایی که دربارهٔ قطبهای مردان و زنان حرف میزنند، بدیهیترین، سادهترین و ریشهایترینشان این است که اگر یک دوگانگی جذب و دفع تشکیل بدهید، مردها متمایل به بخش دفعاند و زنها متمایل به جذب. کارکرد زنانه حفظ کردن است، نه پرتاب کردن؛ یعنی یک جوری در واقع کاری که زنها میکنند، باز مثل اینکه پیش خودشان نگه دارند، مثل اینکه چیزی فرار نکند؛ اینگونه است تا اینکه چیزی را پرتش کنیم برود. این نوع کارکردهای دفع کردن، کشتن، نمیدانم تکهپاره کردن، این کارکرد گرگ است، کارکرد مردانه است.
زن عنکبوتی
آن معنایی که اینجا ظاهر میشود، کارکرد زن عنکبوتی است: زن، زنِ اسطورهای، زن عنکبوتی. اصلاً فکر میکنم بدترین چیزی که زن میتواند در وجودش رشد بدهد، همین تبدیل شدن به یک زن عنکبوتی است. میدانید که زنها را، چون مردها اصولاً نمیفهمند و واژههای خوبی برای بیان حالتهای زنان ندارند، در طول تاریخ یک سری واژههای اینجوری ساخته شده که حالتهای زنان را بیان میکنند. زن عنکبوتی در مقابل زن گربهای، یعنی با تمثیلهایی به جانورهایی که ما میشناسیم، یک ویژگیها را در زنها بیان کردهاند. بدترینش معمولاً زن عنکبوتی است؛ تار میتند، در واقع مثلاً یک مرد را، یک آدم، موجود دیگری را، دست و پایش را میبندد و اسیر میگیرد؛ پرتاب نمیکند. و مردها علاقهای به اسیر گرفتن ندارند؛ اگر هم یک اسیر بگیرند، میکشندش.
شما فکر میکنید چقدر در جنگها این قوانین مربوط به اسرا، که در ژنو تصویب شده، اجرا میشود؟ از این کسانی که در جنگ ایران و عراق بودند یک خرده بپرسید چند درصد اسرایی که از دو طرف گرفتند زنده ماندند. خیلیهایش اینجوری است، مگر در جاهایی که خیلی مراقبت داشته باشند.
این آقای رحیمپور چیز جالبی تعریف کرد که به فکرم رسید، چون حرف اسارت بود. میگویند یک رزمندهای در عملیاتی گم شده بود و معلوم نبود کجاست؛ یک دفعه با بیسیم با مقر خودش تماس گرفت. گفتند تو کجایی؟ چه کار میکنی؟ چرا برنگشتی؟ گفت من سه نفر را اسیر گرفتهام. گفتند کجایی؟ گفت من خاک عراقم. گفتند اینجا چه کار میکنی؟ گفت من اینجا سه نفر اسیر گرفتهام. گفتند خب بیارشان با خودت.
ولی خب اینجوری است که شما مثلاً در یک جایی ممکن است تعدادی کس داشته باشید که از شما بیشتر باشند؛ کافی است مردها یک خرده احساس ناامنی بکنند تا پرتابشان کنند. بگذریم. حالا من فکر میکنم، مثلاً، یک چیز خیلی واضح در این دو قسمت بین این حالت دفع کردن با جذب کردن است؛ اصولاً اینجا خشم است، اینجا شهوت است؛ اینجا حس پرتاب کردن است، اینجا حس جذب کردن است؛ یا جذب میشوی یا میاندازندت در زندان؛ حفظت میکنند؛ یک جوری اسیر میشود؛ قرار نیست کسی به جایی کشته بشود یا پرتاب بشود. یکی از حاضران پرسید که شاید علت جذب و دفع این باشد که اینجا از نوع همجنس و ناهمجنس بودنِ آن است.
صحنه یوسف و زلیخا
در این آیه که میگوید «يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَٰذَا ۚ وَٱسْتَغْفِرِى لِذَنۢبِكِ»، به نظر من بیان تصویری خیلی خوبی هست؛ قبلاً گفتهام، ولی چیزهایی که خوشم میآید ممکن است با اینکه قبلاً گفتهام دوباره دربارهٔ آنها صحبت کنم. با اینکه جملهای است که یک نفر دارد میگوید و هیچ شرح صحنهای وجود ندارد، خیلی چیزها از بیانی که اینجا وجود دارد میفهمید. کاملاً بهوضوح به نظر میرسد که این صحنه طوری دارد اتفاق میافتد که هر دو نفر این آدمها، یوسف و زلیخا، آنجا حاضر هستند؛ مثل اینکه شما در واقع چیزی که میدانید مثل این است که رو میکند به یوسف و میگوید «يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَٰذَا»، و بعد رو میکند به آن که همانجا حاضر است و میگوید «وَٱسْتَغْفِرِى لِذَنۢبِكِ». دقت میکنید، مثل اینکه در واقع نهتنها یک جوری چرخش صحنه اینجا وجود دارد؛ احساسم این است که مثل اینکه یک جور دکوپاژ هم وجود دارد: شما تصویری که دارید میبینید، مثل اینکه یک حرکت سر این آدم را هم دارید میبینید که یک چیزی به این گفت و حالا یک چیزی هم دارد به این میگوید.
حالت عزیز بهوضوح در این جمله واضح است؛ این نوع برخورد خیلی آرام به نظر میآید، یک جوری انگار از یک جهاتی دارد حق میدهد. فکر میکنم هر کس این دو جمله را پشت هم میخواند، میبیند که اول رو به این کرده و گفته، بعد رو میکند به این و میگوید؛ به هر حال یک جوری شما همهچیز را دارید میبینید، در حالی که هیچ اشارهای به اینکه اینها در چه موقعیتی نسبت به همدیگر قرار گرفتهاند نشده است. نکتهای که خیلی قبلاً یک جلسه دربارهٔ آن صحبت کردم این است که بیان تصویری در قرآن خیلی زیاد است؛ شما یک سری دیالوگ میشنوید، شرح صحنه هم ممکن است نداشته باشد، ولی همهچیز را انگار به یک فرم خاصی دارند برایتان نمایش میدهند. کتابی که سید قطب نوشته، به اسم «نمایش هنری در قرآن»، «تصویر فنی در قرآن»، یک مقدار زیادی در مورد همین تصاویری است که قرآن همراه با داستانها یا جاهای دیگری که همینطور داستانی وجود ندارد ایجاد میکند؛ تصویری بودن.
یک چیزی که به نظر من خیلی تأثیرگذار است از نحوهٔ روایت داستان، یکی اینکه اولاً این مجلسی که زلیخا تشکیل میدهد، فکر میکنم دیگر اوج است. و به خاطر اینکه زلیخا در ادبیات فارسی یک جورایی تعطیل شده است، به نظر من یک جوری انحراف از این هدفی است که در قرآن پیگیری میشود: دقیقاً بهعنوان موجودی که نهایت سقوطی از زن را دارد نشان میدهد؛ اینجوری در قرآن ظاهر میشود. به نظر من میگوید تهش، آخرش، که یک موجود تا چه حدی میتواند سقوط بکند. این اعلام رسمیاش در مجلس عمومی دربارهٔ یوسف است دیگر، یک وقاحتی، با توجه به اینکه ما یوسف را میشناسیم که چه موجودی است؛ خیلی صحنهٔ زنندهای است. من کمتر میتوانم بگویم در قرآن یک جایی یک چیزی اینقدر زننده باشد؛ نه، ممکن است خشونت یک جاهایی خیلی زیاد باشد، در مورد بعضی از کارهایی، بلاهایی که سر مؤمنین آوردند؛ ولی اینجا یک جوری حس زننده بودن، شناعت، وقاحت در واقع وجود دارد.
دقیقاً من میخواهم به این اشاره کنم: ببینید یک کاری که الان در ادبیات به تبعیت از سینما انجام میشود، اینکه چگونه صحنهها به همدیگر وصل میشوند. شما میتوانید یک صحنهای را با یک مقدماتی به صحنهٔ بعد وصل کنید؛ میتوانید یک جوری ناگهانی این کار را بکنید؛ ناگهانی وصل کردن میتواند کاربردهای خیلی خوبی داشته باشد.
تکنیک کات در روایت
من میخواهم از یک فیلم خیلی معروف مثالی بزنم که فکر میکنم خیلی مثال خوبی است، و میخواهم بگویم یک چیزی مشابه آن اینجا وجود دارد، در همین ادامهٔ این داستان، بهعنوان یک تکنیک دیگر. فکر میکنم بعداً شما متوجه بشوید که این نوع وصل شدن صحنهها از نظر عاطفی خیلی تأثیرگذار است.
فیلمی هست خیلی معروف به اسم «شکارچی گمت». معمولاً رأیگیریهایی که بین کارگردانها انجام میشود، مثلاً یک مجلهٔ سینمایی هست به اسم «سایت امسان» که هر ۱۰ سال یک بار یک رأیگیری انجام میدهد؛ یک بخش آن مربوط به منتقدان است، یک بخش مربوط به کارگردانها. این فیلم معمولاً در بخش کارگردانها آرای خیلی بالا داشت، در حد ۱۰ تا فیلم اول تاریخ سینما؛ منتقدان هم خوب رأی دادند، ولی فکر میکنم کمتر. آدمی مثل مایکل چینو هیچ فیلمی در این حد دیگر ندارد؛ یک فیلمش خیلی خیلی معروف است و خیلی خوب است.
در این فیلم یک کات خیلی جالب هست؛ به معنای واقعی کلمه نمیشود گفت کات، چون یک صحنهٔ خیلی کوچکی در میانشان اینسرت شده که میتوانست آن هم نباشد، ولی چون دیگر زیادی کات شارپ میشود. یک صحنهٔ عروسی در این فیلم هست، یک سکانس عروسی، اوایل فیلم، که خیلی خیلی طول میکشد و بعد به ماجراهای بعدش ختم میشود؛ فکر میکنم همهاش یک جوری سرگرمکننده است. فرض کنید شما واقعاً یک مجلس عروسی را که همهچیز به طور واقعی اتفاق میافتد، ۱۰ تا یک ربع در فیلم نشان بدهید؛ یک حسی ایجاد میشود، مثل اینکه شما دارید عروسی میبینید: آدمها شادند، میرقصند، حرفهایی به هم میزنند. من نمیخواهم دربارهٔ این صحنهٔ خیلی خاص توضیح بدهم، چون شما میدانید بعضی از این آدمها فردایش دارند میروند برای جنگ ویتنام.
نکته این است که این خیلی طول میکشد، بعد تقریباً بهطور ناگهانی شما هیچ چیزی نمیبینید، فقط صحنهای را میبینید که یک هواپیما، فکر میکنم اینجوری است، مطمئن نیستم؛ آنقدر به حافظهٔ خودم اطمینان ندارم؛ فکر میکنم صحنهای را میبینید که یک هواپیما در فرودگاه مینشیند. اینها رفتهاند ویتنام و این کات میشود به اینکه همین آدمهایی که در صحنهٔ رقص و عروسی بودند، در جایی زیر یک دهکدهای که روی آب است، در آب اینها را بستهاند؛ اسیر شدهاند؛ ویتکنگها بالا دارند قمار میکنند سر اینکه رولت روسی بازی میکنند. رولت روسی، میدانید چیست: یک فشنگ در یک هفتتیر میگذارند، میچرخانندش و باید شلیک کنند. اسرا را میآورند بالا مثل ابزار برای این بازی شرطبندی؛ میچرخانند، او شلیک میکند، و بعدی را میآورند بالا.
این صحنهٔ عروسی و آن زندگی روزمرهٔ عادی با یک فاصلهٔ زمانی خیلی کوتاه کات میشود به اینکه یکی از اینهایی که در این عروسی بودند و خیلی هم مثلاً خوشتیپ است، دارد از ترس میمیرد؛ واقعاً دارد میلرزد و از ترس میمیرد؛ سعی میکنند آرامش کنند، در حالی که اینها همه میدانند که خودشان چند لحظه بعد باید بروند بالا و بمیرند. یک جوری کات کردهاند؛ فکر میکنم کمتر از دو تا صحنه در سینما هست که اینجوری وحشت جنگ را منتقل کند، برای اینکه شما غافلگیر میشوید؛ انتظار ندارید. اگر اینجوری بود که اینها بروند برای عملیاتی شرکت کنند، بعد در آن عملیات اسیرشان کنند، بعد اتفاقهایی بیفتد و به تدریج به اینجا برسد، اختلاف سطح وجود نداشت؛ ولی شما خیلی خیلی تحت تأثیر تفاوت بین زندگیای که میتواند آنجوری باشد و جنگ قرار میگیرید که اینجوری میشود؛ یک دفعه، در واقع مثل اینکه شما زندگی را به معنای خیلی متعارف و خوبش دیدهاید، یک جا در جشن عروسی شرکت کردهاید، و بعد فاجعهآمیزترین حالت: آدمی که الان دارند میبرندش بالا، بهعنوان یک بازی، که بکشندش، حیاتش را از او بگیرند. این اختلاف سطح، در واقع سرعت منتقل شدن از آن صحنه به این صحنه، فکر میکنم خیلی مؤثر است؛ هر کس این فیلم را دیده باشد احتمالاً این صحنه در ذهنش میماند.
بازیگرهایی هم که آن پایین دارند بازی میکنند خیلی خوب بازی میکنند؛ همهشان کاندیدای اسکار بودند. آن کسی که فکر میکنم خیلی ترسیده، اگر اشتباه نکنم، کسی است که برای همین فیلم خودش اسکار گرفته. به هر حال کریستوفر واکر برای همین فیلمش اسکار گرفته و فکر میکنم آن کسی که خیلی ترسیده، این پایین، کریستوفر واکر است که اصلاً نمیتواند جلوی لرزیدن و گریه کردن خودش را بگیرد.
مهم، به نظر من، این ایده است: ایدهای که شما را یک ربع، ۲۰ دقیقه با یک مجلس انباشته سرگرم کند، حواستان را پرت کند، برای اینکه یک ضربهٔ خیلی کاری به شما بزند تا بفهمید جنگ یعنی چه. یعنی مقدمات را حذف میکند برای اینکه شما در اختلاف خیلی زیاد آن صحنه با این صحنه یک خرده کف کنید: میشود آنجوری زندگی کرد؛ جالب نیست که آدمها بروند یک جایی، به هر دلیلی، یک همچین بلایی سرشان بیاید. من این را گفتم برای اینکه به این اشاره کنم که این حس به نظر من اینجا واقعاً وجود دارد: کاتی که وجود دارد از لحظهٔ اوج فضاحتی که آنجا دارد پیش میآید و این جملهای که زلیخا میگوید: «فَذَٰلِكُنَّ ٱلَّذِى لُمْتُنَّنِى فِيهِ ۖ وَلَقَدْ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفْسِهِۦ فَٱسْتَعْصَمَ». میگوید اگر این کار را نکند من یا زندانیاش میکنم؛ دارد علناً جار میزند که من از او چه خواستم و چه کار بکند. این کات میشود به اینکه یوسف برای خلوت نشسته و با خدا صحبت میکند.
اختلاف سطح بین آن مجلس، با آن همه جزئیاتی که ذکر شده، اینها آدمها را جمع کرد، اینها چه گفتند، طولش هم میکشد دیگر، این شرح صحنهٔ نسبتاً طولانی است؛ و بعد شما یک دفعه یوسف را میبینید که در خلوت نشسته و چیز جالبی هم دارد میگوید، واقعاً این را از صمیم قلب دارد میگوید که زندان را بیشتر دوست دارم از این کاری که اینها مرا به آن دعوت میکنند. یک جوری در واقع کات کردهاند بین یک فضای شیطانی با یک فضای خیلی خیلی سطح بالای الهی، و فکر میکنم این خیلی تأثیر میگذارد. اگر یک خرده دقت بکنی، بعضیها فکر میکنند که این دعا همانجا در آن مجلس انجام میشود؛ اینجوری نیست، واقعاً فکر میکنم اینجوری به نظر نمیرسد؛ اصلاً به نظر میرسد که مثلاً از مجلس خارج شده و در یک خلوتی دارد با خدا صحبت میکند. یعنی اصولاً وقتی دو تا صحنه اینجوری پشت هم میآید، نباید اشتباه کنید که این همانجا دارد مثلاً در دل خودش میگوید؛ فرق نمیکند؛ به هر حال آن اختلاف سطح بینهایت زیاد است بین آن مجلس با این مجلس خصوصی یوسف با خدا.
فکر میکنم خیلی جایی است که تأثیرگذار است؛ خودتان به آن دقت بکنید. من دارم میگویم مثل یک تکنیک: اینجا کاری را که باید انجام میداد انجام میدهد؛ اینکه این آدم درونش اینجوری است، آن آدمها اصلاً دارند چه میگویند و چه میخواهند و چه کارهای عجیب و غریبی دارند انجام میدهند؛ بعد با طول کشیدن آن و بعد کوتاه بودن این، سریع بودن از آنجا به اینجا. میخواهم بگویم یک تأثیر خاصی قرار بوده بگذارد و خوب میگذارد؛ تکنیک جالبی است، اینجوری نوشتن. ببینید، مردها در مقابل زنها به این دلیل کید ندارند که میتوانند با خشونت و ابزارهای دیگر حرف خودشان را پیش ببرند.
من فکر میکنم مثلاً این مسئلهٔ زندهبهگور کردن دخترها در قرآن، اوج، شاید خشنترین تصویر ممکن است که در قرآن هست: یک مردی، پدری، دختر خودش را میکشد. من نمیدانم؛ به نظر من نه یک بار، چندین بار به آن اشاره میشود و پرداخته هم میشود. پرداخته شدن یعنی چه؟
پرداخت سوره تکویر
ببینید، واقعاً به نظر من در سورهٔ تکویر، که با «إِذَا ٱلشَّمْسُ كُوِّرَتْ» شروع میشود، دارد احوال قیامت را میگوید، همهٔ اینها را میگوید؛ از آن روزی میگوید که میپرسند شما به چه جرمی اینها را زندهبهگور کرده بودید. نمیدانم پرداختن یعنی چه، ولی به نظر من خیلی پرداخت وحشتناکی است؛ یعنی اصلاً انگار که قیامت دارد برپا میشود تا همین را بپرسند. مثل اینکه این بزرگترین جنایتی است که در طول تاریخ اتفاق افتاده؛ با این عظمت دارد از آن یاد میشود، در حالی که از خورشید و ستاره و از بزرگترین چیزهای دنیا دارد صحبت میشود، واقعاً این حسی که در سورهٔ تکویر هست: بزرگترین چیزها، چیزهایی که وحشتآورند، چیزهای طبیعی دارد ذکر میشود، همهٔ اینها دارد تغییر میکند، یک چیز وحشتناکی در دنیا پیش آمده؛ کوهها اینطوری شدهاند، دریاها اینطوری شدهاند، آسمان اینجوری شده؛ بعد، موضوع چیست؟ قرار است سؤال بکنند که به چه جرمی اینها را شما زندهبهگور کردید.
این مثل همان کاری است که یک بار من نقل کردم که «فیسلان» میگوید که از او میپرسند چرا کشته شدن این دختربچه را نشان نمیدهی؛ میگوید من گذاشتم هر کسی هر قدر دلش میخواهد در ذهن خودش این را پرداخت بکند. نمیدانم، واقعاً چیز وحشتناکی است؛ شما اگر یک تصویر خیلی صریحی از آن ارائه بدهید، یک جوری باز ممکن است از نظر ادبی کار جالبی نباشد. به نظر من خیلی پرداخت شد؛ نسبت به زنانه، یک جوری در واقع آن کثیفترین چهرهٔ مردسالاری در طول شاید تاریخ باشد؛ اجازهٔ حیات ندادن به زنان؛ و خیلی هم پرداخت شده است. فکر میکنم خیلی پرداخت شده، دیگر.
واقعاً چرا مردها نیازی ندارند؛ نیازی نداشتند اصولاً؛ وقتی میشود زن را اسیر گرفت به معنای واقعی، یعنی مثلاً با طناب دزدیدش و بستش، مثلاً آورد اسیر کرد به معنای واقعی دیگر، من چرا تار عنکبوت ذهنی درست بکنم؟ کسی که ضعیفتر است باید از این ابزارها استفاده بکند. اینها که مشکلی نداشتند؛ نیازی به کید در مقابل زنان نداشتند. واقعاً منظورم همین است: مردها با زنان کید نمیکنند، میزنند، مثلاً میگیرند، میبرند، هر کاری بخواهند میکنند؛ قانون وضع کردند؛ قوانینی وضع کردند که زنها در این قوانین در واقع در دام مردها افتادند دیگر. خلاف جریان شنا کردن احتیاج به فعالیتهای خاص داشته؛ زنها این را یاد گرفتند که چگونه در همان روابط قدرت بتوانند با یک تاکتیکهایی در واقع خودشان را جان به در ببرند؛ در عوض، خب ممکن است جان کسی را بگیرند. مردها نیازی به ظرافت نداشتند؛ هر کاری دلشان میخواسته میکردند؛ به خودشان زحمت این کارها را نمیدهند.
خب حالا من میخواستم توجه شما را به این جلب کنم که بین آن مجلسی که زلیخا برقرار میکند، که خیلی پیچیده است، خیلی خیلی شیطانی است به معنای واقعی کلمه، یعنی آن حس شیطانی در آن وجود دارد و به یک فضاحتی کشیده میشود، بعد از آن جملهٔ زلیخا شما این جملهٔ یوسف را میشنوید؛ به این دقت کنید؛ سعی کنید تحت تأثیر قرار بگیرید؛ اگر طبع ادبی داشته باشید تحت تأثیر قرار میگیرید.
ببینید، شما وقتی یک داستان را دارید میخوانید، در ادبیات یک سری نکتهها در خود این داستان وجود دارد؛ هر اثر هنری، به اصطلاح، دنیای خودش را دارد و ما در آن دنیا چیزهایی حس میکنیم و میفهمیم؛ خیلی مهم است که شما دنیای اثر را کشف کنید. بعد یک چیز دیگری وجود دارد: شما میتوانید دربارهٔ اثر هنری صحبت بکنید و این را یک جوری با جهان خارج ربط بدهید؛ من میتوانم دربارهٔ یک اثر هنری بگویم که اصلاً این ایده درست است یا غلط، واقعاً اینجوری است یا نه، این مثلاً دنیای درونی نویسنده است که دیدگاه خیلی خاصی را انتخاب کرده؛ بگویم من این حسی را که در این اثر هست قبول دارم یا ندارم؛ و خیلی چیزهای شبیه این. یک چیز دیگر هم دربارهٔ آثار ادبی هست: ربط دادنش به جهان خارج را میشود گفت؛ یعنی اثر ادبی خودش هم جزو جهان خارج است. یک بار میشود اینجوری نگاه کرد: شما میتوانید اثر ادبی را بهعنوان چیزی که خودش موجودیت دارد در جهان خارج ببینید؛ حالا دیگر وقتی به وجود آمد، وجود دارد.
مثلاً فرض کنید یک بار در مورد داستانهای قرآن که بحث کردم، میخواهم بگویم آن بحث یک حال و هوای اینجوری داشت: یک داستانی که در قرآن هست، یک جور دیگر هم شما میتوانید نگاه کنید؛ این داستان بهعنوان یک حقیقتی که یک سطحی از واقعیت است؛ شما میتوانید به واقعیت بهعنوان داستان دیگری در یک سطح دیگر نگاه کنید. اینکه داستانها را خداوند دارد روایت میکند، از یک طرف دیگر خودش هم انگار ایجاد کرده؛ نویسندهٔ داستان خودش است. من همهٔ زندگی را، زندگی خودم را، میتوانم بهعنوان داستان بگیرم.
داستان و قلم تکوین
در دو سطح انگار اتفاق میافتد: واقعیتها هم یک جوری قصههایی هستند که خداوند دارد مینویسد، منتها با قلم تکوین؛ و حالا آن قصه را یک بار هم دارد برای ما روایت میکند. خود این بحثها پیچیده است و خب جالب است؛ پیچیده است خودِ داستان و حقیقت، و یک جوری داستان بهعنوان حقیقت یا حقیقت بهعنوان داستان؛ اینجوری نگاه کنید.
ورود به زندان
میخواهم چیز جالبی بگویم: یوسفمان را دادم توی زندان، و یک نکته اینجا گفته میشود؛ میگوید بعد از اینکه نشانهها را دیدند، اینجا چیزهای حذفشدهای هست؛ نشانههایی ظاهر شد. نظر شخصی من این است که اینجا نشانههایی ظهور کرد که حقانیت یوسف را نشان میداد، و اخطارهایی به زلیخا و اینها بود. منظورم چیست؟ مثلاً آیاتی ظهور میکرد تا فرعون بفهمد که این پیغمبر است؛ اینجا هم اتفاقهایی افتاد که اینها باید متوجه میشدند که آدم عادی سر کار ندارند، دارند کاری خیلی وحشتناکتر از زندانی کردن یک آدم معمولی میکنند، دارند یک موجود خیلی متعالی را زندانی میکنند، تا دست بردارند از کارشان. میگوید اینها بعد از اینکه آیات را دیدند، «مِّنۢ بَعْدِ مَا رَأَوُا۟ ٱلْءَايَٰتِ لَيَسْجُنُنَّهُۥ حَتَّىٰ حِينٍۢ»، باز با اینکه اینها را دیدند، تصمیم گرفتند که یک مدتی زندانیاش کنند، برای اینکه آبها از آسیاب بیفتد؛ مثلاً یک رسوایی پیش آمده بود، رسوایی مثلاً در شهر بیشتر پخش نشود؛ یک همچین تصوراتی داشتم.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که اینها انگار یک چیزی را نمیبینند؛ یعنی نکتهای که همهاش در این داستان هست: این آدمهایی که مقابل یوسف هستند یک چیزی را نمیدانند؛ همهٔ این کارهایی را که دارند میکنند، خدا دارد اینها را نگاه میکند. یک چیز خیلی مهمی را نمیدانند: اینکه ممکن است در یک کتابی که قرار است بعداً بیاید ذکر بشود؛ مردم هیچ رسوایی را بیشتر از ماجرای یوسف نمیدانند؛ یوسف را زندانی کردند که مثلاً رسوایی به بار نیاید، در حالی که همهٔ بچههای شش هفت سالهی دنیا میدانند که زلیخا چه گفت، چه کرد و چه اتفاقی افتاد. ببینید، این یک نکته است که اینجا ذکر میشود: اینها چرا دارند این کار را میکنند؟ که رسوا نشوند؛ غافل از اینکه یک چیزی اینجا وجود دارد: ممکن است این داستانشان نقل بشود، و این رسواترین ماجرای دنیاست. هیچکس نمیداند که در این پستوهای خانههای مردم چه گذشته، ولی اینها را همه میدانند: درها را بست، چه گفت. انگار از یک چیزی دارند فرار میکنند؛ به این دقت بکنید که اینها از یک چیزی دارند فرار میکنند؛ به نظر میآید نمیخواهند رسوا بشوند.
خود این داستان یک کارکردی دارد انجام میدهد؛ خودش یک چیز دیگر است، یک موجود است؛ این قصه خودش جزو دنیاست؛ بنابراین یک جوری این داستان انعکاسی در خود جهان پیدا کرده؛ برای اینکه خود شما این داستان را بهعنوان یک واقعیت، بهعنوان یک چیزی که وجود دارد، نگاه بکنید. اینها نکتهٔ جالبی هستند در اینکه نمیدانستند که ممکن است یک روزی داستانشان برای همهٔ مردم نقل بشود؛ ولی خب یوسف، به نظر من، همیشه میداند که دارد داستان خیلی خوبی به وجود میآورد و ممکن است یک جایی از آن ذکر بشود.
من به این زمانبندیهایی که در این داستان هست خیلی علاقهمندم؛ کجا حس گذر زمان وجود دارد، کجا ندارد. باز اینجا در واقع یک میاننوشتهٔ کوتاهی وجود دارد که به نظر میآید از آن مجلس و آن حرف یوسف، یک زمانی گذشت؛ اتفاقهایی افتاد که ما نمیدانیم، تا به زندان افتاد. ولی در زندان چگونه به نظر میرسد؟ که خیلی طول کشید تا این دو نفر آمدند و رؤیایی را دیدند، یا نه؟ اولاً از جملهای که گفته میشود این است که اینها با همدیگر وارد زندان شدند: «وَدَخَلَ مَعَهُ ٱلسِّجْنَ فَتَيَانِ». اینجوری به نظر میآید؛ اینطوری نیست که یوسف در زندان است و دو نفر هم بعداً وارد بشوند؛ پس اینجا انگار همان روز اولی که یوسف میآید، این دو نفر هم هستند.
احساسم این است که زمانبندیاش اینجوری است که طولی هم نکشید؛ شاید همان شب اولی که در زندان بودند، زندانیها این خواب را دیدند. من احساس میکنم اینجوری با هم وارد زندان شدند و شاید مثلاً در همین شب اول همین اتفاق افتاد؛ تأکید نمیکنم، تأکیدی ندارم؛ ممکن است دو روز طول کشیده باشد. وارد زندان که شدند، یکیشان گفت که من یک همچین خوابی دیدم، آن یکی گفت من هم یک همچین خوابی دیدم، بعد یوسف شروع کرد به تعبیر کردن؛ اینجوری نیست؛ یک فاصلهٔ زمانی وجود دارد که اینها در آن فاصلهٔ زمانی یوسف را میشناسند و میفهمند که آدم خیلی خوبی است. یعنی اینجوری نیست که اینها وارد زندان بشوند و بعد بلافاصله خوابهایشان را تعریف کنند.
احساسم این است که در این داستان زمان کنترل میشود؛ هر جایی که زمانی میگذرد، معمولاً میاننوشته میآید؛ دستکم اینجوری حس گذر زمان القا میشود؛ گاهی هم بهصراحت به گذر زمان اشاره میشود. مثلاً وقتی که مجلس زلیخا تمام میشود، میگوید «قَالَ رَبِّ ٱلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِىٓ إِلَيْهِ»، یعنی اینکه مثلاً همان شب دارد دعا میکند؛ اینجوری نیست که مثلاً یک ماه بعدش دارد این حرف را میزند؛ بعید است که فاصلهٔ زمانی خیلی زیاد باشد.
میخواهم بگویم یک زمانبندی وجود دارد؛ به نظر من در داستان یوسف روی این ریتم یک جوری تأکید میشود. ممکن است شما فرض کنید که در اینجا هیچ اتفاق خاصی هم نمیافتد؛ اشکالی هم ندارد؛ یک هفته هم طول کشیده باشد، ۱۰ روز هم طول کشیده باشد؛ ولی موضوع این است که اینجا حذفیاتی وجود ندارد و به نظر، در روایت زمان نمیگذرد. میدانم زمان وقتی در یک روایت میگذرد که شما دارید وقایع را میبینید؛ وقایع مهمی وجود دارند. اگر بخواهم مجموعهای از وقایع را نگویم، باید یک جوری خلأ را با یک چیزی پر کنم، یک جوری به شما اعلام کنم؛ مثل اینکه در فیلم یک جایی کات میشود به یک جای دیگر و زیرش مینویسد «پنج سال بعد». اگر شما از یک جایی به یک جای دیگر کات بکنید و هیچ نوشتهای یا چیزی نگذاشته باشید، حس پنج سال بعد القا نمیشود؛ ولی همین صحنه را میشود فید کرد، یک خرده تصویر محو بشود، یک حسی از اینکه یک چیزی گذشت؛ یا به صحنهٔ بعد دیزالو کرد.
گذر زمان و خواب زندانیان
حس گذشتن زمان خوب است که القا بشود. به نظر من اینجا زمان خیلی زیادی نگذشته؛ گفتم تأکید نمیکنم؛ هیچ اتفاق خاص حذفشدهای در آن وجود ندارد: آمدند آنجا نشستند با هم؛ چند روزی هم زندگی کردند؛ بعد خلاصه یک شب اینها خوابیدند، صبح است که دارند تعریف میکنند. این تصور را از خودتان عبور بدهید که اینها آمدند توی زندان، مدتی بودند؛ به نظر من خیلی طول نکشیده و بعدش این خوابها را دیدند.
شما ماجرای همان آدمها را در نظر بگیرید: وارد زندان شدند؛ حکم اعدام مثلاً یک نفر زندانی را میخواهند بکنند، دارد حکم برایش صادر میشود. من میخواهم این را بهعنوان یک نشانه بگویم که خیلی طول نکشیده تا دو نفر وارد زندان شدند: مثلاً فرض کنید ظاهراً جرمشان ذکر میشود، قرار است کشته بشوند یا آزاد؛ مثل اینکه یک چیز را دارند بیرون زندان بررسی میکنند؛ بعداً میآیند یکیشان را میکشند و یکیشان را آزاد میکنند. اینکه پنجاه سال طول نمیکشد. مثل یک دادگاهی در جریان است؛ حکم اینها صادر نشده؛ اینها بازداشت موقتاند تا حکمشان صادر بشود؛ حکم زندان نگرفتهاند. بنابراین من خیلی بعید میدانم که مدتها طول کشیده باشد.
پادشاه اینجا، به نظر میآید، اولاً به علم اهمیت میدهد، ثانیاً به تعبیر رویا علاقهمند است، به خاطر اینکه در اطراف خودش تعدادی، نه یکی، معبر رویا دارد؛ پس اگر بداند که یک معبر رویایی در آن زندان است، میتواند بیاوردش بیرون.
زمانبندی قالا لهما
بحث اصلی من این است که تعریف خواب هر دو بلافاصله بعد از اینکه آمدند توی زندان اتفاق نیفتاده؛ و با توجه به چیزی که در داستان هست، حس من این است که طول نکشیده، ولی خیلی تأکید ندارم. دارم تصورات خودم را میگویم: یک شب اینها خوابیدند، حالا همان شب، یا یک هفته بعد، نمیدانم، از صبح پا شدند و دارند میگویند که ما یک همچین خوابهایی دیدیم؛ فضای صبحگاهی وجود دارد.
وقتی یوسف میخواهد رؤیای اینها را تعبیر کند، نکتهای هست که به نظر من خیلی مهم است و تقریباً معمولاً رعایت نمیشود. احساس صبحگاهی من همین است: اینها گرسنهاند؛ وضعیت غذایی زندانی بوده؛ اینها آدمهاییاند که در سطح بالایی جزو خدمتکاران پادشاه بودند؛ حالا آمدهاند توی زندان و احتمالاً یکی دو وعده دستکم هیچ چیز نخوردهاند؛ صبح که پا شدهاند، دل در دلشان نیست که هر لحظه صبحانهشان را بیاورند و بخورند. یوسف به دلیل خیلی واضحی، قبل از اینکه علم عظیم خودش را دربارهٔ تعبیر بگوید، میخواهد اینها را موعظه کند. اولاً خب طبیعی است که سعی کند موعظه کند؛ ثانیاً یکیشان دارد میمیرد، یکیشان آخرین روزهای عمرش است و خیلی احتیاج به موعظه دارد؛ و یوسف میخواهد یک حرفهایی بزند. اولین حرفی که میزنی این است که اصلاً فکر صبحانه را دیگر نکنید. واقعاً در حالی که یک نفر گرسنهاش است، یعنی نیازهای بقا ارضا نشده، خیلی سطح پایینی دارد، هیچ حرفی به گوشش نمیرود؛ این چیزی است که فکر کنم معمولاً الان مثلاً رعایت نمیشود. مثلاً کسانی که فعلاً شغل ندارند و زندگیشان معلوم نیست؛ حالا من بیایم دربارهٔ چیزهایی حرف بزنم که خیلی حالت معنوی داشته باشد. در روانشناسی رشد خیلیها به این معتقدند که این سطوح نیازهای انسان، سطحهای مختلف، به ترتیب پر میشود. آدمی که گرسنه است، مثلاً به فکر امنیت خودش هم حتی نیست، ممکن است برود یک کار خطرناک انجام بدهد. سطحهای مختلفی از نظر نیاز وجود دارد و همیشه آنکه پایینتر است اولویت دارد؛ نه اینکه از نظر ارزش مهمتر باشد، یعنی اینکه من بگویم غذا مهمتر است از مثلاً امنیت یا مهمتر از عبادت کردن؛ ولی واقعیت دربارهٔ انسان این است که این سطحها اولویت دارند.
به نظر من واقعاً یوسف این حرف را میزند چون خیلی مهم است که حرفهایش تأثیر خودش را بگذارد؛ و ما خلاصهای از حرفهای یوسف را داریم میشنویم؛ احتمالاً حرفها طولانیتر از آن بوده، یعنی چند جمله نبوده؛ شاید نیم ساعت میخواهد برای آنها صحبت کند. اولین کاری که میکند این است که میگوید اصلاً مطمئن باشید که حرفهایم قبل از اینکه صبحانه را بیاورند تمام میشود، بنابراین من مزاحم صبحانه خوردن شما نمیشوم. یک جوری این حس: مثل اینکه یک نفر گرسنه است و وقتی یک نفر دارد سرگرمش میکند خوشحال میشود؛ پس اگر فکر نکند که این مزاحم صبحانه خوردنش میشود، خوب است؛ میگوید من آنقدر حرف میزنم که صبحانه را بیاورند. حالا این را با خیال راحت، آن قسمت سیگنالهای معدهشان را تعطیل میکنند، میگویند خب این سیگنال نفرستد، با خیال راحت مینشینند و حرفهای یوسف را گوش میکنند. این مقدمهٔ سخنرانی یوسف است؛ به نظر من خیلی نکتهٔ مهمی است که تقریباً معمولاً رعایت نمیشود.
خطبه یوسف در زندان
یوسف همین را سعی میکند که اینجوری نشود، چون آنها یک چیز دیگری پرسیدند. وقتی رؤیا را میشنود، میداند دستکم یکیشان آخرین عمرش است؛ لازم است که یک چیزهایی بشنود. بقیهٔ حرفها چیزهایی است که اینها نپرسیدند؛ دارد برای خودش حرف میزند؛ ولی مثل اینکه مقدمات تعبیر خوابشان است؛ یک چیزی پرسیدهاند، یک حرفی را دارند گوش میدهند با علاقهٔ خیلی زیاد، و تهش یک چیز خیلی جالبی قرار است به آنها گفته بشود؛ بنابراین همهشان گوش میدهند. ما الان میدانیم که این خطبه در تمام مدتش ربطی به آن تعبیرها ندارد، ولی آنها که نمیدانند؛ آنها همهشان جملهبهجمله با دقت زیاد گوش میدهند؛ و چیز شیرین و جالبش آخرش است و این قبل از صبحانه است؛ صبحانه هم بعدش است. فضای روانی خیلی خوبی است: من یک سری حرفها را دارم گوش میدهم، بعدش تعبیر خوابم را میشنوم؛ مثل اینکه برنامهٔ سمینار است و بعدش هم پذیرایی میشوند؛ حالا با خیال راحت نشسته دارد میبیند؛ خب این چه میگوید؟ زمانبندیاش را دارد به آنها اعلام میکند؛ زمانبندی خیلی مهم است.
آقای مطهری حرف خیلی جالبی دارد دربارهٔ حسینیهٔ ارشاد، که اولین باری که در حسینیهٔ ارشاد سخنرانی کرد چقدر لذت برد. ایشان در حرفهایشان نسبت به روحانیت انتقادهای خیلی خیلی با لحن ملایم اما خیلی اساسی دارند؛ دربارهٔ ساختار روحانیت، دربارهٔ اینکه روحانیت باید متحول بشود. میگوید توصیف میکند که من چقدر لذت بردم که برای اولین بار که در این ارشاد سخنرانی کردم دیدم از قبل اعلام کردهام که سخنران کیست، از چه ساعتی تا چه ساعتی، و دربارهٔ چه مسئلهای میخواهد صحبت کند؛ فکر کنم دربارهٔ تقیه در اسلام بود. وقتی رفتم آنجا، حس میکردم که همهٔ این آدمهایی که اینجا نشستهاند میدانند من دربارهٔ چه میخواهم صحبت کنم و آمدهاند که دربارهٔ همین مسئله حرف گوش بکنند. میگفت لذت، برای اینکه در جاهای دیگر که بالای منبر میرفتیم، آنها هم نشستهاند آنجا و من هم خب یک چیزی میگویم؛ نه آنها از قبل میدانند من چه میخواهم بگویم، نه من میدانم که آنها علاقهمندند یا نه. این حس خیلی خوبی است که من یک جایی بالای منبر بروم، همهٔ آدمها آمدهاند حرف مرا گوش بدهند و تیترش را هم میدانند؛ زمانبندی هم دارد.
در مقابل آن، سخنرانی کردن در مساجد معمولاً ساختاری بیشکل است؛ حداکثر همه میدانند که آخرش، وقتی دارد تمام میشود، ذکر مصیبت است؛ این نشانهای است که سخنرانی دارد تمام میشود، و یک چیز مشترک هم هست؛ به هر حال اینجوری ساختار زمانی ندارد، ساختار موضوعی ندارد، به کسی اعلام نمیکنند. بنابراین کاملاً این سخنران ممکن است فکر کند نصف بیشتر این آدمها اصلاً به این موضوعی که من دارم دربارهٔ آن صحبت میکنم هیچ علاقهای ندارند، چون اینجا در جلسه شرکت کردهاند. ولی این سخنرانی زمانبندی دارد؛ معلوم است که تا کی طول میکشد، بعدش چه میگوید و بعداً هم چه اتفاقی میافتد.
این سخنرانی وضع خاصی در این داستان دارد؛ این خطبه، خطبهای که یوسف در زندان میخواند، موعظه نیست، دربارهٔ جهان صحبت میکند. خطبهٔ یوسف در این داستان کاملاً یک چیز برجسته است، از نظر اینکه همیشه دارید اتفاقهای زندگی را میگیرید که با ریتم خیلی تندی روایت میشوند و ۹۰ درصدشان را هم نمیشنویم؛ یک دفعه ما در این داستان مواجه میشویم با مثلاً شش هفت عبارت که هیچ اطلاعات داستانی در آن نیست و یک دفعه مثل اینکه داستان قطع شده است و ما داریم دربارهٔ یک حقایقی میشنویم که هیچ نقشی در پیشبرد داستان ندارد. تقریباً یوسف هزاران خطبه در طول زندگیاش برای نزدیکانش و جمعیتها خوانده و ذکری از آنها نمیشود، ولی اینجا ما در داستان یک خطبهٔ کامل داریم؛ یک حسی دارد، یعنی یک جای خاصی از داستان؛ چرا اینجوری است؟ میخواهم به این فکر کنید که این از نظر روایی در داستان چه نقشی بازی میکند؛ این خطبهٔ نسبتاً طولانی را اگر حذفش بکنید، چه آسیبی به داستان میرسد؟
محتوای خطبه و اسماء
به نظر من در این خطبه همهاش جالب است؛ ولی یک حرف خیلی خاص یوسف در این وسط میزند که کمتر با این صراحت جای دیگر قرآن هست: میگوید «مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ أَسْمَآءًۭ سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم». واقعاً خیلی حرف جالبی است؛ فکر کنید ببینید یعنی چه؛ خیلی اساسی و جالب است، دربارهٔ خودِ محتوای خطبه. متن خود این خطبه به نظر من جالب است؛ میتوانید یک خرده روی آن فکر کنید؛ بد نیست. دربارهٔ این جمله، «فَأَنسَىٰهُ ٱلشَّيْطَٰنُ ذِكْرَ رَبِّهِۦ»، دفعهٔ قبل بحث شد: این را کی میگوید؟ دربارهٔ یوسف میشود یا آن یکی یا هر دوشان؟
رؤیاهای پادشاه را هم دقت بکنید که دو بار روایت میشود؛ دو بار بهطور کامل، کلمهبهکلمه؛ جالب است. چرا در داستانی که ۷ سال پرش دارد، مثلاً اتفاقها را نمیگوید، ولی رؤیا دو بار کلمهبهکلمه روایت میشود؟ خب جای فکر کردن دارد. باز دوباره، اینکه یوسف چگونه آن رؤیاها را تعبیر میکند خیلی سخت است؛ این رؤیاها خیلی عجیب و غریب است. من قبلاً این سؤال را مطرح کردم: این سال پانزدهم از کجا میآید؟ هفت تا گاو، هفت تا گاو، خیلی خوب، آمد نماد هفت سال؛ خوب، هفت سال، هفت تا خوشهٔ گندم، بعد گندمهای دیگری هستند؛ یوسف از کجا سال پانزدهم را میگوید؟ همهاش هفت تا و هفتتاست؛ به نظر میآید ۱۴ تا؛ سال پانزدهم از کجا؟ من قبلاً این سؤال را پرسیدم و گفتم من نمیدانم سال پانزدهم از کجا میآید.