جلسه با ایمیل و بحث مبارزه با نفس شروع میشود و بعد به کید زنانه و کلام، زلیخا، زندان یوسف و خطبهٔ او میرسد.
نفس: دشمن درونی یا کودک درون؟
او میگوید دیشب ایمیلی زده تا موضوعهایی را که احتمالاً مطرح میشود اعلام کند. به گفتهٔ او قرآن نفس را دشمن معرفی نمیکند، در حالی که در فرهنگ ما جا افتاده که دشمن درونی داریم و دشمن بیرونی. جهاد اکبر روایتی معروف از پیامبر است، ولی معنایش این نیست که در درون دشمنی هست: در خود نفس و خواستههای نفسانی هیچ چیز بدی نیست. به نظر او تصور بخشی در وجود ما به نام نفس درست نیست، چون یکپارچهایم، و فکر میکند قرآن بر این تأکید دارد که دشمن موجودی بیرونی است.
نگاه درستتر به نظر او این است که در ما مجموعهای از تمایلات کودکانه هست، مثل میل به خوردن و جلب توجه، که بقایای کودکیاند و خیلیهایشان تمایلات ساده و خوبیاند که برای ادامهٔ حیات لازمند. رفتار با نفس باید مثل رفتار با کودک باشد: تربیت شود، و اگر همیشه حرف نفس گوش داده شود آدم مثل یک کودک باقی میماند. شیطان موجودی است که نقشه میکشد شما را از بین ببرد، ولی نفس چنین حالتی ندارد.
تهذیب نفس و من موهوم
اصطلاح درست را تهذیب نفس میداند نه کشتن نفس؛ اگر کسی بگوید «من نفس خودم را کشتم» یا نمیداند چه میگوید یا چیزی برای خودش دارد. میگوید یک شجره ممنوعه هست و فکر میکند آن لذت بردن از چیزی موهوم است که به آن «من» میگوییم، یعنی انانیت؛ بقیه شاخ و برگهای ممنوع مهم نیستند، و محدودیتهایی مثل مسائل جنسی از اصل خواستههای نامشروع نیست، غریزیان و قرار است ارضا هم بشوند.
انانیت را لذت بردن از وهم میداند که نیاز واقعی نیست. حدود بالای ۹۰ درصد آنچه «من» مینامیم وهم است و در سنت روانشناسی هم خیلیها این را قبول دارند؛ ولی «من متعالی» هم هست که میشود به آن رسید. معیار را حقیقی یا موهوم بودن نیاز میداند، یعنی ربط داشتن به مکانیسمهای حیاتی و روانی و به درد ادامهٔ حیات یا رشد خوردن؛ میگوید گزارش کلی این تفکیک را شاید نتواند بگوید.
سختگیری با نفس و نقش استاد
دربارهٔ اینکه سختگیری با نفس تا کجا باشد میگوید معیار کلی برای میزان سختگیری وجود ندارد؛ آدمها با همدیگر فرق دارند. مسیر رشد را اینطور میبیند که از لذتهای سطح پایین شروع میکنی و به لذتهای سطح بالا میرسی و برای هر لذت بالاتر باید پایینترها را کم کنی. برای همین نهضتهای عرفانی بر وجود استاد تأکید میکنند، چون استاد با شناختی که از تو دارد میگوید در کدام مرحله به کدام لذت حق داری. عرفا مراحل را در کتابهایشان تمثیلی یا روانشناسانه گفتهاند، ولی هرکس دستوری برای همهٔ مردم بدهد نمیداند چه میگوید.
فروید از غریزهٔ مخرب در درون سخن میگوید، ولی به نظر او با تصویر قرآن از انسان هیچ چیز مخربی در ما نیست؛ مسئله این است که اگر درست رفتار نکنی نفس میتواند مخرب بشود، مثل کسی که معتاد شده: نفس نمیخواسته تو را نابود کند ولی عادت اشتباهی پیدا کرده. مفهوم اصلی قرآن دربارهٔ رشد را صبر میداند؛ مبارزه با نفس تهذیب است نه کشتن، و در قرآن عدو همیشه بیرون است.
سختی راه، فنای ذات و عطار
میگوید فرهنگ عرفانی پرتی هم هست و به گفتهٔ او در آن فرهنگ پرت همهٔ چیزهایی که به اسم عرفان، حتی از آدمهای مشهور، میشنویم حرف درست و خوبی نیست؛ لفظ کشتن نفس آدم را میترساند. احساسش این است که حرفها دربارهٔ سختی راه را کسانی زدهاند که این راه را طی نکردهاند یا تا جایی رفته و برگشتهاند، و عرفای واقعی معمولاً از سهولت و لذت و شادی میگویند. شعر علامه طباطبایی را میآورد که فکر میکند از کسی است که راه را رفته: «ذرهای بودم و مهر تو مرا بالا برد».
برای توضیح اینکه چرا گاهی میگویند نفس را بکش، تمثیلی میآورد و میگوید تمثیلش در قرآن کشتن اسماعیل است: گاهی میگویند باید نفس را بکشی، ولی قرار است نفس را به قربانگاه ببری و کشتن اتفاق نمیافتد؛ آنهایی که حاضر نشدند آن را به قربانگاه ببرند نتوانستند راه را ادامه بدهند، برگشتند و کتاب نوشتند که باید نفس را بکشی. بخش بزرگی از متون عرفانی را از دید کسانی میداند که به نظر او این راه را طی نکردهاند.
دربارهٔ فنای ذات میپرسد چه کسی این را گفته، و میگوید کسی که میگوید فنای ذات وجود دارد به نظر او نمیفهمد چه میگوید. تذکرهالاولیاء عطار را از نظر خودش کتابی پرت میداند و خیلی شک دارد که عطار عملاً راه را طی کرده باشد؛ به نظر او بحرالعلوم سالمتر است. دربارهٔ استاد میگوید به نظر او خوب است آدمی باشد که راه را طی کرده و راهنمایی کند، ولی لزوم به معنای اینکه اگر نباشد نمیشود نیست، و در سنت عرفانی ما این رابطه شاید بیش از اندازه عمیق شده. تأکید میکند منظورش از «نفس دشمن نیست» این نیست که نباید با بعضی تمایلاتش مبارزه کرد؛ مسئله نادانی است.
کید زنانه، کلام و واکنش
در ایمیل نوشته بود نمیداند چرا کید زنانه عظیم است؛ فکر میکند فرهنگ عام هم میگوید زنها پیچیدهتر رفتار میکنند و ترفند بیشتری بلدند. تأکید میکند کید لزوماً منفی نیست؛ تاکتیک داشتن است و جزو تواناییهاست. فکر میکند قبلاً اشاره کرده که رابطهٔ زنها با عالم کلام با مردها فرق دارد: لذت بیشتری میبرند و تأثیر بیشتری میپذیرند، و وقتی کسی نسبت به چیزی حساسیت بیشتری دارد رمز و رمزش را بیشتر یاد میگیرد.
یکی از انحرافهای مخصوص زنانه را به نظر میآید این میداند که خیلی از زنها از کلام برای ایجاد واکنش استفاده میکنند نه برای بیان حقیقت، و میگوید اینکه کلام برای بیان حقیقت است ایدهای مردانه است. از کتاب «مردان مریخیان و زنان ونوسی» مثال میآورد: زنی که میگوید ما هیچوقت گردش نمیریم در واقع میخواهد مرد پیشنهاد گردش بدهد. اگر اکشنیسم را در برابر ریاکشنیسم تعریف کند، میگوید زنها ریاکشنیسماند و مردها اکشنیسم، که آن را نکتهای خیلی کلی میداند.
یونگ را میآورد که مقالهٔ «زن اروپایی» او در مجموعهٔ جهاننگری به نظر او شاهکار است؛ جملهاش این است که مرد به این میاندیشد که با جهان چه کند و زن به این که جهان با او چه خواهد کرد. حالت اغراقآمیزی دارد ولی به نظر او همین حس اکشن و ریاکشن را بیان میکند، و زلیخا خوب میداند اگر چنان مجلسی ترتیب بدهد ریاکشن آنها چیست. همهٔ این حرفها را یک جور اغراقآمیز و قطبی کردن میداند و میگوید تفاوت در مقدار است: وزن روابط انسانی در زندگی زنها بیشتر است، که به گفتهٔ او روانشناسها از هر مکتبی میپذیرند.
دو کید: دفع مردانه، جذب زنانه
میگوید بیشتر در این جلسهها از زنها بد میگوید چون دربارهٔ زلیخا صحبت میکنند؛ اگر داستان مریم بود ممکن بود به جنبههای مثبت قوی زنها اشاره کند. از حاضران میخواهد قسمت اول داستان، کید مردانهٔ برادران، را با قسمت دوم مقایسه کنند. به گفتهٔ او در داستان حذفشدههای زیادی هست و به نظر میآید زنها دستهجمعی هم کاری کردند که به زندانی شدن یوسف انجامید.
بدیهیترین و سادهترین دوگانگی را جذب و دفع میداند: مردها متمایل به دفع هستند و زنها به جذب؛ خشم در برابر شهوت. کار برادران از نوع کشتن یا پرتاب کردن است و کارکرد زنانه حفظ کردن؛ فکر میکند بدترین چیزی که زن میتواند بشود زن عنکبوتی است که تار میتنه. یکی از حاضران دربارهٔ غیر همجنس میپرسد و او میگوید سؤال خوبی است و شاید علت جذب و دفع همجنس و ناهمجنس بودن باشد.
در پاسخ به پرسشی میگوید این مسائل ظلم اجتماعی نیست: همانطور که شخصیت مثبت مرد و در مقابلش فرعون هست، وقتی مریم هست زلیخا هم باید باشد. زنده به گور کردن دخترها را شاید خشنترین تصویر قرآن میداند که چند بار به آن اشاره میشود و در سورهٔ تکویر پرداخت وحشتناکی دارد. مردها نیازی به کید در برابر زنها نداشتند: میگرفتند و قانون وضع میکردند، و زنها یاد گرفتند در روابط قدرت با تاکتیکهایی جان به در ببرند.
شیوهٔ روایت: صحنه و برش
دربارهٔ جملهٔ عزیز مصر به یوسف و زلیخا میگوید بدون هیچ شرح صحنهای خیلی چیزها میفهمید؛ احساسش این است که نوعی دکوپاژ هم هست، و از لحن آرام عزیز به نظر میآید که از جهاتی به زلیخا حق میدهد. این را از بیان تصویری قرآن میداند. مجلس زلیخا را اوج وقاحت و سقوط یک زن میداند و میگوید جایی در قرآن کمتر چیزی اینقدر زننده است؛ تطهیر زلیخا در ادبیات فارسی به نظر او انحراف از هدفی است که قرآن دنبال میکند.
برای تأثیر برش ناگهانی مثال فیلم شکارچی گوزن را میآورد: سکانس طولانی عروسی که ناگهان به اسیر شدن و رولت روسی کات میشود؛ دربارهٔ جزئیات میگوید مطمئن نیست و اطمینان به حافظه خودش ندارد. همین تکنیک را در داستان میبیند: مجلس طولانی زلیخا که ناگهان به یوسف در خلوت با خدا کات میشود و میگوید زندان را بیشتر دوست دارد؛ به نظر او یوسف همانجا در مجلس دعا نمیکند بلکه پس از مدتی در خلوت.
زندان و خطبهٔ یوسف
دربارهٔ آیهای که میگوید بعد از دیدن نشانهها تصمیم گرفتند او را زندانی کنند، نظر شخصیاش این است که نشانههایی ظاهر شد که حقانیت یوسف را نشان میداد، و با این حال زندانیاش کردند تا رسوایی پخش نشود. نمیدانستند که حالا هر بچهٔ شش هفت ساله هم میداند زلیخا چه گفت و چه کرد؛ به نظر او یوسف همیشه میدانست داستان خوبی به وجود میآورد.
دربارهٔ زمانبندی میگوید به نظر میرسد دو جوان همراه یوسف وارد زندان شدند و احساسش این است که طولی نکشید، شاید همان شب اول خواب دیدند؛ تأکید نمیکند و میگوید ممکن است دو روز هم طول کشیده باشد. به نظر او ریتم داستان با میاننویسهایی کنترل میشود، و دعای یوسف بعد از مجلس زلیخا هم احتمالاً همان شب بوده و بعید است فاصله زیاد باشد.
از جملهٔ یوسف پیش از تعبیر میفهمد که یوسف میخواهد موعظه کند. میگوید آن دو نفر احتمالاً گشنهاند و یکیشان آخرین روزهای عمرش را میگذراند؛ در تصور خودش، یوسف شاید اول مطمئن میکند که حرفش پیش از آوردن صبحانه تمام میشود تا آنها با خیال راحت گوش بدهند. در روانشناسی رشد خیلیها معتقدند نیازهای پایینتر اولویت دارند.
خطبهٔ یوسف را برجسته میداند، چون در روایتی که با ریتم تند پیش میرود ناگهان شش هفت عبارت بدون اطلاعات داستانی میآید؛ میپرسد اگر حذف شود چه میشود و میگوید به نظر او آسیب جدی به داستان میرسد. محتوایش، از جمله «و آبائکم»، را حرف عجیب و اساسی میداند و از حاضران ایده میخواهد. در پایان میگوید در جلسهٔ آینده شاید از رویای پادشاه بگوید که دو بار کلمه به کلمه روایت میشود، و دربارهٔ سال پانزدهم میگوید نمیداند از کجا میآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه