→ بازگشت به آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟

جلسهٔ ۰ · آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟

متنِ کاملِ پیاده‌شدهٔ این جلسه در ادامه آمده است.

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او پیش‌بینی‌پذیر بودن یا نبودن تکامل را شاید مهم‌ترین مسئلهٔ زیست‌شناسی می‌داند و خود را ریاضی‌دان و کامپیوتر ساینتیست معرفی می‌کند که کم‌کم وارد این فضا شده است. ابتدا نشان می‌دهد زیست‌شناسی دست‌کم نزدیک صد سال است دچار اعلام بحران مداوم است و می‌پرسد چرا این‌گونه است؛ پاسخ او این است که زیست‌شناسی پیش‌بینی‌های دقیق انجام نمی‌دهد. بعد از آزمایش‌های تازه می‌گوید و با پاسخ به حاضران تمام می‌کند.

پرسش و نشانه‌های بحران

او می‌گوید در زیست‌شناسی دست‌کم نزدیک صد سال است اعلام بحران می‌شود: هر چند سال یک بار عده‌ای از زیست‌شناسان خواستار تجدیدنظر در مبانی می‌شوند، در حالی که مبنای اصلی آن نظریهٔ تکامل، یعنی داروینیسم و حالا نئوداروینیسم یا تلفیق مدرن، است. به گفتهٔ او شاید هیچ علمی جز چند علم نزدیک به خود زیست‌شناسی چنین شرایطی نداشته باشد.

به‌عنوان شاهد مقاله‌ای را می‌آورد که «آقای ولش»، ژنتیک‌دانی معتبر و استاد دانشگاه کمبریج، نوشته؛ هرچند منظور مقاله دفاع از این است که مشکلی در زیست‌شناسی وجود ندارد، در آن آمده که به‌طور متناوب در زیست‌شناسی تکاملی اعلام می‌شود به اصلاح اضطراری نیاز داریم. مهم‌ترین ادعا از آنِ گروهی است که با عنوان «ابو دوو» شناخته می‌شوند و می‌خواهند عنوان تلفیق مدرن را عوض کنند و Development و محدودیت‌هایی را که می‌گذارد وارد مبنای تکامل کنند. همچنین از مقاله‌ای در Nature یاد می‌کند که دو ستون دارد، یکی برای کسانی که می‌گویند باید به‌طور اضطراری دوباره فکر کنیم و دیگری برای کسانی که می‌گویند اوضاع خوب است، و از کتابی که ویراستار آن فرانسیسکو آیالا است و هر فصلش یک گزاره است با پاسخ بله و نه.

چرا زیست‌شناسی این‌گونه است

پرسش او این است که چرا زیست‌شناسی مین استریمی دارد که مداوم مورد تهاجم است، در حالی که مین استریم فیزیک و شیمی و ریاضی سر جای خودش ایستاده است. می‌گوید فضای زیست‌شناسی همیشه انقلابی است، و حتی در علوم انسانی هم حالت انقلاب راه انداختن وجود ندارد.

سپس با لحن شوخی تئوری‌های غلطی را مرور می‌کند که ممکن است به ذهن برسد؛ می‌گوید خوب نیستند، ولی معنایش این نیست که کاملاً غلط‌اند. اولی تئوری توطئه‌ای است که عده‌ای خداباور و متحجر نمی‌خواهند تکامل را بپذیرند؛ به گفتهٔ او این با شواهد نمی‌خواند، چون کسانی که بحث می‌کنند زیست‌شناس‌اند و اکثرشان تکامل را قبول دارند. دومی برعکس است و می‌گوید از روز اول شواهد کافی نبوده و مین استریم مثل مارکسیسم ارتدکس چسبیده به حکومت است؛ او این را نمی‌پذیرد و می‌گوید Nature اگر کسی اعتراضی داشته باشد آزادانه به او فضا می‌دهد. سومی این است که زیست‌شناسان بزرگ، مثلاً گلد، دوست دارند در جایگاه داروین شراکتی پیدا کنند؛ می‌گوید این تا حدی درست است، ولی این انگیزه‌ها همه‌جا هست و چنین جوی به وجود نمی‌آید.

پاسخ او: پیش‌بینی دقیق نیست

به نظر او پاسخ درست این است که زیست‌شناسی پیش‌بینی‌های دقیق انجام نمی‌دهد، هرچند پیش‌بینی انجام می‌دهد. اگر ریاضی و فیزیک و شیمی و زیست‌شناسی را تا علوم انسانی طیفی بگیریم، زیست‌شناسی در وسط است: در ریاضی و فیزیک و شیمی مین استریم‌ها پیش‌بینی دقیق دارند، در علوم انسانی پیش‌بینی به اندازهٔ کافی نیست و مکتب‌ها کنار هم‌اند، و زیست‌شناسی چون تا حدودی پیش‌بینی می‌کند مین استریم دارد ولی چون دقیق نیست حالتی انقلابی درونی دارد.

شاهدش ذرات بنیادی در فیزیک است، جایی که آزمایش ممکن نیست و باز مدام علیه مین استریم انقلاب می‌کنند. می‌گوید پوپر به همین دلیل نظریهٔ تکامل را علمی نمی‌دانست و دوری در آن می‌دید، هرچند بعداً نظرش را تعدیل کرد. در آزمایش لنسکی هم پدیدهٔ رشد روی سیترات دیده شد که لنسکی به هیچ‌وجه انتظارش را نداشت، و آزمایش‌های زیست‌شناسی پیشگویی دقیق ندارند؛ دلایلش را کُندی، تاریخی‌بودن و پیچیدگی حیات می‌داند.

آزمایش‌های تازه و بازپخش نوار حیات

او با اطمینان می‌گوید ظرف یکی دو دهه زیست‌شناسی به جایی می‌رسد که بتوان پیش‌بینی‌های دقیق کرد، هرچند رسیدن به حد فیزیک ممکن است بیشتر طول بکشد. دلیلش سرعت و توان پردازش بالا و امکانات جمع‌آوری و ذخیره‌سازی اطلاعات است. نمونه‌اش مقاله‌ای است که برای اولین بار یک ادپتیو لندسکیپ واقعی ساخته؛ می‌گوید حدود ۸۰ سال پیش یکی از بزرگان تلفیق مدرن این را مثل یک آرزو نوشته بود.

مقاله‌ای در Science را لنسکی و لوسوس و آقایی به اسم Blont نوشته‌اند و دربارهٔ پیش‌بینی‌پذیر بودن جریان تکامل است. عنوانش به آزمایش ذهنی گلد برمی‌گردد: اگر نوار حیات را عقب بزنیم و دوباره پخش کنیم، به گفتهٔ گلد موجودات دیگری پدید می‌آیند؛ ولی موریس تأکید می‌کرد حیات همگرا می‌شود، مثلاً بینایی بارها مستقل پدید آمده. پرسش این است که چقدر قابل پیش‌بینی است، و تصورش این است که تحقیقات جدید خیلی بیشتر به سمت یک است تا صفر.

آزمایش‌ها یا موجودات با ژنوم ثابت را در شرایط مختلف می‌گذارند یا دو چیز متفاوت را در محیط یکسان می‌گذارند تا ببینند همگرا می‌شوند یا نه؛ لوسوس به جزایری هم می‌رود. به گفتهٔ او در کتاب لوسوس همگرایی بسیار قوی است. تکامل آن‌قدر هم که فکر می‌کردند کُند اتفاق نمی‌افتد، مثلاً قورباغه‌ها در برکه‌هایی که سم ریخته شده بچه‌های بزرگ‌تری به دنیا می‌آورند؛ و همگرایی را در دو نوع مار با ژنوم کاملاً متفاوت که فنوتیپ‌هایشان مشابه است و در «ببر تاسمانی» که در استرالیا شبیه گرگ است می‌بیند.

چرا همگرایی: استدلال موریس

او می‌گوید پیش از آشنایی با این آزمایش‌ها هم استدلال موریس در برابر گلد به نظرش قانع‌کننده بود: موجودات زنده مسائل متناهی حل می‌کنند و سلوشن‌هایشان هم متناهی است، پس نیچ‌ها پدید می‌آیند که بعضی خیلی فاندامنتال‌اند و حتماً اشغال می‌شوند؛ مثلاً اگر زمان کافی بگذرد خشکی و هوا پر می‌شود. می‌کوشد توجیه کند چرا گلد اشتباه کرد: به گمان او در آن دوره فضای زیست‌شناسی ژنتیک‌محور شده بود و در ژن تصادف دیده می‌شود و موجودات واگرا به نظر می‌آیند، در حالی که نچرال سلکشن بخش دترمینستیک تکامل است که حیات را همگرا می‌کند، هرچند نه کاملاً.

هرچه به موجودات ساده‌تر نگاه کنیم همگرایی کمتر است، و در لوله‌های لنسکی نیچ قدرتمندی نیست که آن‌ها را به سمت خودش بکشد. با مثال مهره‌ها روی سطحی با شیب یا چاهک می‌گوید این تحقیقات بیشتر تأیید می‌کند که حیات در زمین شبیه آزمایش دوم است، هرچند همچنان کاملاً محل بحث است. تمثیل زبان‌شناسی را هم می‌آورد: زبان‌شناسان در قرن هجدهم و نوزدهم زبان‌ها را بی‌نهایت متفاوت و غیرقابل ترجمه می‌دانستند و بعد فهمیدند زبان‌ها همگرا هستند؛ گلد هم مثل زبان‌شناسی در آن اوایل در فسیل‌ها نظم و پترن نمی‌دید.

موریس می‌گوید اگر در یکی از قمرهای مشتری حیات در آب پدید آید، موجوداتی با شکل آیرودینامیک دلفین و کوسه پدید می‌آیند، چون سرعت در سیال این شکل را ایجاب می‌کند. دربارهٔ انسان، لحن لوسوس این است، بی‌آنکه جواب قاطعی بدهد، که موجودی هوشمند مشابه انسان پدید می‌آید؛ سخنران می‌گوید هنوز نمی‌توان جواب دقیقی داد.

داروین گالیلهٔ زیست‌شناسی

او در جمع‌بندی می‌گوید مشکل زیست‌شناسی این است که داروین گالیلهٔ آن است نه نیوتن: گالیله چارچوب فیزیک جدید را گفت و نیوتن بود که مدارها را محاسبه کرد، و زیست‌شناسی هنوز نیوتن خودش را پیدا نکرده است. احساسش این است که نزدیک است؛ تصور کمی تخیلی او از آیندهٔ نه‌چندان دور مشاهدهٔ هم‌زمان ژنوتیپ و فنوتیپ یک جمعیت است، و می‌گوید باید منتظر ظهور یک یا چند نفر یا یک گروه به‌عنوان جانشین نیوتن در زیست‌شناسی بود.

پرسش‌وجواب: پیش‌بینی و چرخ

یکی از حاضران می‌گوید طبیعت اکنون به‌خاطر سموم دست‌خورده شده و دیگر قابل پیش‌بینی نیست. در پاسخ او می‌گوید پیش‌بینی علمی به معنای پیش‌بینی آیندهٔ حیات نیست: نظریهٔ تکامل دربارهٔ گذشته پیش‌بینی می‌کند، مثلاً اینکه باید خزندهٔ پرنده وجود داشته باشد که بعداً آرکوپتریکس پیدا شد، و کافی است در محیط‌های کنترل‌شده پیش‌بینی کنیم. به نقل از داوکینز، فسیل خرگوش در کامبرین نظریه را کنار می‌گذارد؛ و پیش‌بینی حیات پس از صنعتی شدن را شاید دو قرن دیگر هم نتوان کرد.

حاضری دیگر می‌پرسد چرا حیوانات چرخ ندارند و فقط از پنجرهٔ کوچکی از طیف الکترومغناطیس استفاده می‌کنند، و می‌گوید گویی در صفر و یکِ گلد و موریس کمی به سمت گلد هستیم. در پاسخ می‌گوید «ابو دوویی‌ها» دقیقاً چنین چیزهایی را مهم می‌دانند چون دولوپمنت محدودیت ایجاد می‌کند؛ دربارهٔ طیف می‌گوید بالای نود و خرده‌ای درصد انرژی خورشید در همان پنجره می‌رسد؛ و می‌گوید انتظار اینکه اکنون یک زیست‌شناس به این سؤال‌ها جواب بدهد خیلی بالاست، چون در دوران گالیله هستیم.

پرسش‌وجواب: تصادف و تکرارپذیری

حاضری می‌گوید شاید ریشهٔ دوقطبی شدن‌ها نقصی در ریاضیات باشد و می‌پرسد آیا می‌توان «دترمینستیکِ استوکاستیک» داشت. در پاسخ می‌گوید مسئله خیلی مسئلهٔ ریاضیات نیست بلکه پیش‌بینی‌های دقیق انجام نمی‌شود، مسئله صفر و یک نیست و دیبیت گلد و موریس زیاد باقی نمانده؛ جنین‌شناسی را مثال می‌زند که فرایندی استوکاستیک است ولی به نتیجه‌ای تقریباً دترمینستیک می‌رسد.

یکی از حاضران ایراد می‌گیرد که مثال کانال آب فرض می‌کند کانال‌ها از پیش هست، در حالی که در حیات هر گام دوباره ساخته می‌شوند. سخنران پاسخ می‌دهد که بحث موریس این نیست: موجود زنده باید مجموعه‌ای از مسائل را حل کند که راه‌حل‌هایشان اندک است، پس مثل شیارهایی است که بعداً روی آن‌ها کانال احداث می‌شود. می‌گوید مرغ ماهی‌خوار را به شوخی گفته بود و تأکید می‌کند حیات دترمینستیک نیست، ولی صفر و یکی هم نباید کرد.

حاضری می‌گوید حیات ترکیبی از تصادف و انتخاب است و دلیلی نیست آن تصادف‌ها دوباره رخ دهند. در پاسخ می‌گوید احتمالی بودن به معنای احتمال کم داشتن نیست: چشم و بال بارها مستقل پدید آمده‌اند، مثل مهرهٔ سفید در کیسه‌ای با یک میلیون مهرهٔ سیاه که اگر یک میلیارد بار با جایگذاری بیرون بیاورند به احتمال بسیار زیاد پیدا می‌شود. حاضری دیگر می‌گوید هر تصادف لندسکیپ را عوض می‌کند و زبان انگلیسی را مثال می‌آورد که اگر آلمانی‌ها در جنگ جهانی دوم برنده شده بودند شاید آلمانی صحبت می‌کردیم. در پاسخ می‌گوید نه خودش و نه لوسوس ادعا ندارند که حیات دترمینستیک یا کاملاً قابل پیش‌بینی است.

در پایان می‌گوید همهٔ سخنرانی‌اش در یک جمله این است که از زمان آزمایش‌های ذهنی مثل آزمایش گلد گذشته‌ایم و هر روز به آزمایش واقعی نزدیک‌تر می‌شویم؛ آنچه لوسوس و همکارانش می‌گویند بر فکتی است که مشاهده می‌کنند، و بحث‌ها علمی‌تر و Experimentalتر شده است.

→ متنِ کاملِ این جلسه