→ بازگشت به آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟

جلسهٔ ۰ · آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟

آیا تکامل قابل پیش‌بینی است؟

متنِ کاملِ پیاده‌شدهٔ این جلسه در ادامه آمده است.

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

از نظر من، پیش‌بینی‌پذیر بودن یا پیش‌بینی‌ناپذیر بودن تکامل شاید مهم‌ترین مسئلهٔ زیست‌شناسی به‌طور کلی باشد. موضوع این سخنرانی همین است که آیا تکامل پیش‌بینی‌پذیر است یا نه، و مقدمه‌ای می‌گویم تا روشن کنم چرا این مسئله بسیار مهم است. اگر سخنرانی در چارچوبی آکادمیک و تا اندازه‌ای فنی نبود، چنان‌که سخنرانی‌های پنجشنبهٔ IPM معمولاً هستند، و اگر جرئت می‌کردم عنوانی سرگرم‌کننده انتخاب کنم، شاید این عنوان را به سخنرانی می‌دادم: «نگاه به زیست‌شناسی؛ نه خیلی دور، نه خیلی نزدیک». این در واقع نگاه خود من است، به‌عنوان کسی که مدت‌ها از خیلی دور به زیست‌شناسی نگاه می‌کرد و کم‌کم نزدیک شده است، ولی نه خیلی نزدیک؛ هنوز زیست‌شناس حساب نمی‌شوم. نگاهی به زیست‌شناسی از زاویه‌ای که شاید کسانی که درون خود زیست‌شناسی هستند از آن نگاه نکنند، چون از درون شاید چندان روشن نباشد که در یک فضا چه خبر است. به هر حال می‌خواهم این جرئت را به خودم بدهم و گزارشی بدهم، به‌عنوان یک ریاضی‌دان و کامپیوتر ساینتیست که کم‌کم وارد فضای زیست‌شناسی شده است. می‌خواهم این پرسش را مطرح کنم که چرا زیست‌شناسی این‌گونه است که هست.

زیست‌شناسی به‌گونه‌ای است که کسی که از ریاضی یا فیزیک یا هر شاخهٔ علمی دیگری می‌آید، خیلی زود احساس می‌کند که این رشته تفاوت‌هایی دارد؛ نه از نظر موضوع، بلکه از نظر شیوهٔ کار و برخورد، مثلاً در محیط آکادمیک. می‌خواهم دربارهٔ این ویژگی کمی توضیح بدهم، بعد بکوشم به معنای واقعی کلمه نظریه‌پردازی ساده‌ای انجام بدهم تا علت آن را بفهمیم، و سپس وارد بخش اصلی بحث شوم.

زیست‌شناسی علمی است که می‌شود گفت دست‌کم نزدیک صد سال است همیشه در آن اعلام بحران می‌شود؛ یعنی به‌طور مداوم هر چند سال یک بار عده‌ای از زیست‌شناسان خواستار تجدیدنظر در مبانی زیست‌شناسی می‌شوند. مبنای اصلی زیست‌شناسی نظریهٔ تکامل است، یعنی داروینیسم، و حالا نئوداروینیسم یا تلفیق مدرن. سال‌هاست این اتفاق به‌طور مداوم تکرار می‌شود که مبنای این دانش و به اصطلاح MainStream آن را عده‌ای از خود زیست‌شناسان زیر سؤال می‌برند. گاهی هم ممکن است از بیرون زیست‌شناسی عده‌ای فیلسوف یا فیزیک‌دان وارد بحث شوند، ولی تمرکز من بر اعتراض‌ها و تجدیدنظرخواهی‌هایی است که از درون خود زیست‌شناسی می‌آید.

موضوع سخنرانی تکامل

موضوع این است که شاید هیچ علمی واقعاً این شرایط زیست‌شناسی را نداشته باشد، مگر چند علم که وابسته و خیلی نزدیک به خود زیست‌شناسی‌اند. برای اینکه اول توجیه کنم که این نگاهی آماتوری از بیرون نیست و واقعاً مسئله‌ای در درون خود زیست‌شناسان وجود دارد، به‌عنوان مدرک مقاله‌ای هست که آقای ولش نوشته است. او ژنتیک‌دانی معتبر و استاد دانشگاه کمبریج است و حدود سه چهار سال پیش این مقاله را نوشته و چاپ کرده است. عنوانش دقیقاً چیزی شبیه همین پرسش است: «Wost ron wide Ovilge». البته در عنوان، زیست‌شناسی به‌طور کلی نیامده است؛ ولی با توجه به اینکه نظریهٔ تکامل ستون فقرات زیست‌شناسی و مبنای بسیاری از بحث‌های آن است، مسئله‌ای که او اینجا مطرح می‌کند به کل زیست‌شناسی برمی‌گردد. منظور او این است که دفاع کند که مشکلی در زیست‌شناسی وجود ندارد؛ ولی این مقاله کار مرا به نوعی ساده می‌کند و لازم نیست خیلی استدلال کنم که واقعاً درست می‌فهمم که زیست‌شناسی با بقیهٔ شاخه‌های علم تفاوتی جدی دارد.

او نزدیک ۱۰۰ مرجع دارد. بگذارید برای اینکه بفهمید منظورش چیست و در مقاله چه می‌خواهد بکند، اولین جملهٔ چکیدهٔ مقاله را بگویم. می‌گوید به‌طور متناوب در زیست‌شناسی تکاملی اعلام می‌شود که ما به اصلاح اضطراری نیاز داریم؛ یعنی دیگر به تهِ خط رسیده‌ایم و نمی‌شود این‌گونه ادامه داد؛ مثلاً تلفیق مدرن کار نمی‌کند، اسمش را باید عوض کنیم، نظریه باید عوض شود و باید به‌گونهٔ دیگری به مسئلهٔ تکامل نگاه کنیم. انواع و اقسام این ادعاها وجود دارد، و در این مقاله واقعاً فقط به درصد کمی از آن‌هایی اشاره شده است که خیلی جدی‌اند و جنبهٔ صرفاً زیست‌شناسانه دارند. ممکن است دانشجویی سال‌ها در زیست‌شناسی کار کند و اگر در جریان این تجدیدنظرطلبی‌ها نباشد، چندان به این بحث‌های کلیدی که میان زیست‌شناسان دربارهٔ مبانی زیست‌شناسی مطرح است برنخورد، یا اگر هم بشنود، خیلی درگیرشان نشود. ولی می‌خواهم بگویم من که به این مقاله نگاه می‌کنم، به خیلی چیزهای تازه اشاره نکرده است، و در عین حال حجم بزرگی از این ادعاها را بحث می‌کند که به قول خودش دوره‌ای‌اند و هر چند سال یک بار ظاهر شده‌اند.

اکنون مهم‌ترین ادعا از آنِ گروهی است که با عنوان «ابو دوو» شناخته می‌شوند. آن‌ها رسماً ادعا دارند که باید عنوان تلفیق مدرن را عوض کنیم و مثلاً «Extended» به آن اضافه کنیم، چون فهمیده‌ایم آنچه دربارهٔ چگونگی رخ‌دادن تکامل فرض کرده بودیم واقعاً آن‌گونه نیست؛ نیاز داریم که Development و محدودیت‌هایی را که می‌گذارد وارد مبنای تکامل کنیم؛ داریم به چیز دیگری می‌رسیم و نگاهمان آن‌قدر تفاوت کرده است که دیگر نمی‌توانیم بگوییم با همان Frame work کار می‌کنیم.

مقاله زیست شناسی ولش

این مقاله فوق‌العاده جالب است و جدا از بحثی که من دارم، واقعاً آن را به همهٔ کسانی که به زیست‌شناسی علاقه‌مندند توصیه می‌کنم. این مقاله حدود ۶ سال پیش در Nature چاپ شده و موضوعش همین بحث میان MainStream و مدافعان تلفیق مدرن است، که معتقدند تلفیق مدرن همچنان کار می‌کند و نیازی به تغییر اسم و تغییر مبنا نداریم، با گروهی که مدعی‌اند کار به جایی رسیده که باید آن را گسترش بدهیم و حتی اسمش را عوض کنیم. اینکه چنین مقاله‌ای در Nature چاپ شده، خیلی نشان می‌دهد که بحث تا چه حد جدی است. این مقاله از اول تا آخر دو ستون دارد: ستون اول از آنِ کسانی است که می‌گویند باید به‌طور اضطراری دوباره دربارهٔ مبنای نظریهٔ تکامل فکر کنیم و اصلاحش کنیم، و ستون دوم از آنِ کسانی که می‌گویند همه‌چیز آرام است و اوضاع خوب است. مقاله کوتاه ولی فوق‌العاده جالب است؛ در واقع دو ستون را با هم پیش برده‌اند و هر طرف به گفته‌های طرف دیگر جواب می‌دهد. به نظر می‌رسد در طول نوشتن مقاله کم‌وبیش از گفته‌های یکدیگر خبر داشته‌اند و رفت‌وبرگشتی شده تا این مقاله شکل گرفته است. این آخرین دعوای خیلی مهمی است که همچنان باقی است.

این هم کتابی است که باز برای آوردن شاهد معرفی می‌کنم، تا نشان بدهم این احساسِ من نیست و واقعاً در زیست‌شناسی دست‌کم در طول ۵۰ ۶۰ سال اخیر دیبیت‌های داغ و مداومی بوده است. نمی‌شود گفت همه از اول داخلی و زیست‌شناسانه بوده‌اند، ولی این دیبیت‌ها اکثراً میان زیست‌شناسان مطرح است و بعضی هم ممکن است بیرون از محدودهٔ زیست‌شناسی باشد. ویراستار این کتاب فرانسیسکو آیالا، زیست‌شناس تکاملی معروف، است، همراه با یک نفر دیگر که چندان نمی‌شناسمش. کتاب جدیدی است و ساختار بسیار جالبی دارد: هر فصلش یک گزاره است؛ یک نفر به آن گزاره یا پرسش جواب Yes می‌دهد و یک نفر جواب نه، و هر کدام مقالهٔ خودشان را نوشته‌اند. مثلاً اولین فصل دربارهٔ این است که آیا بیولوژی را می‌شود به شیمی و فیزیک فروکاست؛ یک نفر جواب می‌دهد بله و دلایلش را می‌آورد و دیگری جواب می‌دهد نه. بعضی از فصل‌ها تا اندازه‌ای فلسفی‌اند، ولی آن‌هایی که رنگی کرده‌ام کاملاً بحث‌های درون زیست‌شناسی‌اند: مثلاً اینکه آیا تکامل در سطح ژن صورت می‌گیرد یا نه، یا دعوای میان ماکرواولوشنیست‌ها و میکرواولوشنیست‌ها، یعنی اینکه آیا میکرواولوشن و ماکرواولوشن روند مشابهی دارند یا باید میانشان تفاوت بگذاریم. آن یکی را هم که علامت زده‌ام، همین بحث‌های مربوط به «ابو دوو» است. این‌ها همه نشان می‌دهد که با شاخه‌ای از علم سروکار داریم که چنین وضعی دارد. چیزهای دیگری هم هست؛ مثلاً من در همین جلسه می‌خواهم کمی دربارهٔ Debate گلد و موریس صحبت کنم که در این کتاب نیامده و به مقاله‌ای که قبلاً گفتم هم خیلی ربطی ندارد.

پرسش من این است که چرا زیست‌شناسی این‌گونه است. اگر بخواهم دقیق بیان کنم، منظورم از این‌گونه بودن این است که زیست‌شناسی شاخه‌ای از علم است که یک Main استریم دارد، همان که به آن تلفیق مدرن می‌گوییم، و این Main استریم به‌طور مداوم مورد تهاجم است و عده‌ای می‌خواهند آن را پایین بکشند. نه فیزیک، نه ریاضی و نه شیمی این‌گونه نیستند؛ یعنی یک مین استریم دارند که سر جای خودش ایستاده است. اتفاقاً بیشتر فیزیک‌دان‌ها و شیمی‌دان‌ها در ستایش مین استریم خودشان و اینکه چقدر خوب است حرف می‌زنند، و کمتر می‌بینید که مثلاً در شیمی آدم‌های انقلابی مدام بخواهند انقلاب راه بیندازند. اگر بخواهم در یک جمله بگویم، فضای زیست‌شناسی همیشه انقلابی است: اقلیتی از آدم‌های انقلابی وجود دارند که می‌خواهند اکثریت را گویی از حکومت پایین بیاورند و خودشان جایش بنشینند.

در ریاضیات می‌توانید بگویید که به معنای واقعی کلمه یک ریاضیات داریم که یک مین استریم دارد. شاخهٔ فوق‌العاده کوچکی هم در ریاضیات هست که از اختلاف‌های درون ست تئوری منشأ می‌گیرد: آن‌هایی که به اصطلاح اهل کانستراکشن‌اند و به نوعی از فلسفهٔ شهودگرایی پیروی می‌کنند. این جریانی بسیار کوچک است و ممکن است ریاضی‌دان‌های بزرگ اصلاً ندانند آن‌ها چه می‌گویند و چه می‌کنند. آن‌ها واقعاً می‌خواهند ریاضیات جدیدی برای خودشان بنیان بگذارند و نمی‌خواهند حکومت را از دست کسی دربیاورند. می‌دانید، در ریاضیات دعوایی به آن صورت وجود ندارد؛ آن‌ها اقلیتی‌اند که کار خودشان را می‌کنند و ۹۹.۹ درصد ریاضی‌دان‌ها، یا بیشتر از این که گفتم، هم کار خودشان را انجام می‌دهند. در فیزیک یک مین استریم نیوتونی داشتیم که از حکومت ساقط شد و در قرن بیستم نسبیت و نظریهٔ کوانتوم جانشینش شدند. این دو اکنون در حال تلفیق‌اند، و به نوعی غیرقابل تلفیق‌اند: نظریهٔ جاذبهٔ اینشتین با نظریهٔ کوانتوم سازگار نیست. فیزیک‌دان‌ها درست است که دو تئوری دارند، ولی هر دو مین استریم‌اند. اختلاف‌نظرهایی وجود دارد، ولی باز در فیزیک و شیمی، که کاملاً یک جریان غالب وجود دارد، این اختلاف‌ها را نمی‌بینید. حتی می‌خواهم بگویم به نوعی در علوم انسانی هم این حالتِ انقلاب راه انداختن، یعنی آنچه می‌شود تجدیدنظرطلبی نامید، وجود ندارد. حالا می‌خواهم خیلی سریع، و شاید کمی هم با لحن شوخی، تئوری‌های غلطی را که ممکن است به ذهن آدم برسد بگویم، و بعد بگویم به نظرم اصل ماجرا چیست و چرا زیست‌شناسی این‌گونه است.

دعوای ماکرو و میکرو

تئوری اول یک تئوری توطئه است: عده‌ای تئیست، عده‌ای خداباور و عده‌ای آدم متحجر نمی‌خواهند بپذیرند که مثلاً این نظریهٔ تکامل درست است و انسان از نسل میمون است و از همین موجودات است و چیز خیلی خاصی نیست. مقاومت‌های فرهنگی‌ای وجود دارد که از روز اول بوده و اکنون هم خودش را به این شکل بروز می‌دهد: گاهی صراحتاً با فلسفه جلو می‌آیند، گاهی با ابزارهایی مثل تئوری‌های طراحی هوشمند، و صراحتاً می‌خواهند بگویند تئوری‌های تکامل اصلاً غلط‌اند. گاهی هم ممکن است این‌ها در میان زیست‌شناسان باشند، حالا زیست‌شناسانی که فریب خورده‌اند؛ من نمی‌دانم. یعنی از اول فضایی در زیست‌شناسی به وجود آمده که عده‌ای نمی‌خواهند این نظریهٔ تکامل را قبول کنند، نه فقط تلفیق مدرن را؛ شاید ادعایشان خیلی بیشتر از این هم باشد. این تئوری واقعاً نوعی تئوری توطئه است و با شواهد نمی‌خواند؛ یعنی کسانی که بحث می‌کنند زیست‌شناس‌اند و اکثرشان تکامل و نظریهٔ داروین را اصولاً قبول دارند، و مثلاً طرفداران ابو دوو نمی‌خواهند بگویند طراحی هوشمند وجود دارد. بنابراین در این تئوری نوعی بدبینی هست که چندان با واقعیت تطبیق نمی‌کند.

تئوری توطئهٔ دوم برعکس این است. نقطه‌هایی که من گذاشته‌ام مثلاً جای چیزی است؛ این‌ها معمولاً وقتی دربارهٔ هم حرف می‌زنند ممکن است از الفاظ بد هم استفاده کنند. تئوری توطئهٔ دوم این است که از روز اول شواهد کافی برای این نظریهٔ تکامل وجود نداشته است و هنوز که هنوز است تلفیق مدرن شواهد کافی ندارد، بلکه کلی شواهد علیه آن هست، و این‌ها به آن چسبیده‌اند و رهایش نمی‌کنند. علتش این است که مثل یک حکومت بد است: عده‌ای می‌خواهند آن را پایین بیندازند و پایین نمی‌آید. این‌گونه می‌شود این فضا را توجیه کرد: یک مین استریم نیوتونی هزاران شاهد داشت، چیزی هم علیه آن نبود و دویست سال حکومت کرد؛ بعد هم مین استریم‌های موجهی جانشینش شدند و خوب حکومت می‌کنند. اما حکومت زیست‌شناسی حکومت خوبی نیست، کارآمد نیست و شواهد را توجیه نمی‌کند، ولی این‌ها دست‌بردار نیستند. در واقع مسئله مثل ماجرای مارکسیسم ارتدکس است: یک نظریهٔ مارکسیستی که چندان هم با مارکسیسم به معنای واقعی سازگار نبود و نمی‌خواند، سر کار آمده بود، قدرت سیاسی داشت و همهٔ تجدیدنظرطلب‌ها را هم سرکوب می‌کرد؛ و فضای زیست‌شناسی هم آلوده به چنین جریانی است. شاهدش هم این است که به آن داروینیسم می‌گویند، مثل مارکسیسم؛ یعنی نظریهٔ یک آدم است. در علم، نیوتونیسم و انیشتینیسم و بهریسم وجود ندارد؛ نظریه‌ها اسم دارند و وابسته به یک آدم نیستند. این نشان می‌دهد که اینجا با نظریه‌ای ایدئولوژیک روبه‌رو هستیم که سرکوبگر هم هست و خوب هم حکومت نمی‌کند.

این هم شواهد علیه خودش دارد، چون این مین استریم، فارغ از ایدئولوژی، به معنای واقعی کلمه بهترین است. البته قطعاً عده‌ای از کسانی که این تئوری را قبول دارند این را نمی‌پذیرند، ولی فکر می‌کنم احساس اکثریت قاطع زیست‌شناسان این است که خیلی عادلانه و منصفانه به ماجرا نگاه می‌کنند و به نظرشان بهترین تئوری همین تلفیق مدرن است. می‌بینید که مجلهٔ معتبری مثل Nature، اگر کسی اعتراضی داشته باشد، آزادانه به او فضا می‌دهد که بیاید و صحبت کند؛ کسی هم کسی را سرکوب نمی‌کند و اصولاً چنین فضایی که اینجا توضیح داده می‌شود وجود ندارد.

تئوری توطئه و نظریه تکامل

یک تئوری سوم هم هست. ببینید، ممکن است همین تئوری اول و دوم و سوم را بشود با بعضی حقایق توجیه کرد؛ نمی‌خواهم بگویم مسائل ایدئولوژیک اصلاً مطرح نیست. حرفم این است که این تئوری‌ها خوب نیستند، ولی معنایش این نیست که کاملاً غلط‌اند؛ مثلاً همین تئوری سوم تا حدی درست است. تئوری سوم می‌گوید ببینید، داروین در زیست‌شناسی جایگاهی رشک‌برانگیز پیدا کرده است، و زیست‌شناسانی که اتفاقاً آدم‌های بزرگی می‌شوند دوست دارند در این جایگاه پادشاهی که داروین ۱۵۰ سال است پیدا کرده شراکتی پیدا کنند؛ حالا اگر شاه نمی‌شوند، شاهزاده شوند. مثلاً گلد، بعد از این همه تبلیغی که برای داروینیسم کرد، کم‌کم به‌طور کاملاً ناموجهی می‌گفت که به نظریهٔ من دیگر نمی‌شود داروینیسم گفت؛ شاید دوست داشت مثلاً به آن بگویند «نظریهٔ گلد داروینیسم». بالاخره ممکن است بعضی‌ها چنین انگیزه‌های شخصی‌ای هم داشته باشند و دوست داشته باشند تئوری‌هایشان در MainStream به‌عنوان بخشی قابل ملاحظه مطرح شود. نقص این تئوری این است که پرسش ما این است که چرا فیزیک و شیمی این‌گونه نیستند و آنجا مردم نمی‌خواهند جایگزین نیوتن یا اینشتین شوند؛ این انگیزه‌ها ممکن است همه‌جا وجود داشته باشد. دربارهٔ تئوری توطئهٔ اول و دوم می‌شود گفت شاید خیلی به شیمی، مثلاً، ربطی ندارند؛ ولی ایراد تئوری سوم این است که این انگیزه‌ها همه‌جا هست، ولی چنین جوی به وجود نمی‌آید.

به نظر من پاسخ درست این است که زیست‌شناسی پیش‌بینی‌های دقیق انجام نمی‌دهد. یعنی نظریهٔ تکامل، همین تلفیق مدرن، مثل نظریهٔ نیوتن و فیزیک نیوتونی نیست که دقیقاً به شما بگوید اگر این آزمایش را انجام بدهید این به وجود می‌آید یا مثلاً این اتفاق می‌افتد، و ما برویم انجام بدهیم و بفهمیم که بله، این‌گونه است و برایش تأیید بگیریم. برای نظریهٔ نیوتن هزاران تأیید به وجود آمده بود، همه به آن اعتقاد داشتند و اصلاً نمی‌شد کسی علیه آن حرفی بزند. چیزی که اینجا باید به آن توجه کنیم این است که ویژگی زیست‌شناسی، چنان‌که نوشته‌ام، این است که به اندازهٔ کافی پیش‌بینی انجام نمی‌دهد، هرچند پیش‌بینی انجام می‌دهد.

دقت کنید: اگر دانش‌ها را به ترتیب ریاضی، فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی طیفی در نظر بگیرید که تا علوم انسانی و فلسفه می‌رسد، نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که زیست‌شناسی در وسط این طیف قرار گرفته است. در سمت پایین طیف، که ریاضی و فیزیک و شیمی هستند، MainStream‌هایی تشکیل شده که پیش‌بینی‌های دقیق انجام می‌دهند؛ آزمایش می‌کنیم و به‌خوبی می‌توانیم بفهمیم که درست‌اند، و جایی هم ممکن است، مثل نظریهٔ نیوتن، پیشگویی کاملاً غلطی انجام بدهند و تئوری از بین برود و چیز دیگری جایگزینش شود. موضوع این است که زیست‌شناسی در این وسط مثل علوم انسانی نیست. ببینید، در علوم انسانی، چون اصلاً پیش‌بینی به اندازهٔ کافی انجام نمی‌دهند، چه رسد به پیش‌بینی‌های دقیق، اصلاً MainStream شکل نمی‌گیرد. وقتی به علوم انسانی نگاه می‌کنید، یک سری مکاتب‌اند که در کنار هم زندگی می‌کنند و کاملاً با هم مخالف‌اند.

تئوری سوم و داروینیسم

در جامعه‌شناسی و در اقتصاد، هیچ‌کدام دیگری را از لحاظ علمی قبول ندارند؛ مثلاً اقتصاددان‌های چپ قبول ندارند که نئولیبرالیسم مکتب Main استریم اقتصاد است و می‌گویند اگر دانشگاه را هم گرفته، با پول گرفته است. می‌خواهم بگویم زیست‌شناسی دقیقاً در وسط این طیف است: نه موضوعش آن‌قدر پیش‌بینی‌ناپذیر است و پیش‌بینی نمی‌کند که مین استریم شکل نگیرد و مکاتب مختلف به وجود بیایند، و نه آن‌قدر دقیق است که مین استریم محکمی پیدا کند. دقیقاً در وسط این طیف علمی به وجود آمده که تا حدودی پیش‌بینی‌هایی می‌کند و بنابراین MainStream دارد، و چون پیش‌بینی‌هایش خیلی دقیق نیست، در آن این حالت انقلابیِ درونی به وجود آمده است: نه مکاتب از هم جدا می‌شوند و مستقل کار می‌کنند، و نه یک مکتب غلبه پیدا می‌کند.

برای اینکه ببینید این تئوری درست است: ما همین وضعیت را کم‌وبیش در ذرات بنیادی داریم. در فیزیک هرچه می‌گذرد، در ذرات بنیادی به جاهایی می‌رسیم که نمی‌شود آزمایش انجام داد، و آنجا هم نگاه می‌کنید و می‌بینید که یک Main استریم تئوری هست، ولی مدام علیه آن انقلاب می‌کنند. یعنی این نشان می‌دهد که اصل ماجرا مسئلهٔ آزمایش‌پذیری و پیش‌بینی کردن است. مقاله‌ای که معرفی کردم بیشتر می‌کوشد با دیدگاه‌هایی از درون، این را با ماهیت علم زیست‌شناسی توجیه کند؛ مثلاً اینکه پیچیده است یا هیستوریکال است. من فکر می‌کنم مسئلهٔ اصلی این است که ما به اندازهٔ کافی پیش‌بینی‌های دقیق در زیست‌شناسی انجام نمی‌دهیم و در نتیجه چنین جوی به وجود آمده است؛ در زیست‌شناسی حالتی بینابینِ علوم دقیق و علوم انسانی داریم.

از این بحث‌ها می‌خواستم ناگزیر نکته‌ای بگویم دربارهٔ اینکه پوپر از قبل بحث‌هایی مطرح کرده بود و اصلاً نظریهٔ تکامل را نظریه‌ای علمی نمی‌دانست، چون پیش‌بینی نمی‌کند. بگذارید فقط به این مثالش اشاره کنم. می‌گوید اگر به مریخ بروید و هر چه پیدا کنید، مثلاً ببینید آنجا سه باکتری زندگی می‌کنند، و بپرسید چرا این سه نوع باکتری اینجا وجود دارند، نظریهٔ تکامل به شما می‌گوید که فیتنسشان با محیط خوب است. از قبل به شما نمی‌گوید که آیا حیات وجود دارد، آیا باکتری وجود دارد و چه نوع باکتری؛ هر وقت اتفاقی بیفتد، به شما می‌گوید این‌ها فیتنسشان خوب بوده و مانده‌اند. در واقع حرف پوپر این بود که اینجا دوری وجود دارد: می‌گوییم نچرال سلکشن باعث می‌شود این‌ها بمانند. کدام‌ها بمانند؟ آن‌هایی که فیت‌اند. چه چیزهایی فیت‌اند؟ همان‌هایی که مانده‌اند. از روی اینکه مانده‌اند می‌فهمیم که فیت‌اند و از روی اینکه فیت‌اند می‌فهمیم که باید بمانند. این اعتراض قدیمی پوپر است؛ بعداً نظر خودش را تعدیل کرد.

یک مثال خوب آزمایش لنسکی است که احتمالاً خیلی‌هایتان با آن آشنا هستید. دوازده نسل باکتری را سالیان سال، تا الان ۶۵ هزار نسل، در لولهٔ آزمایشگاه ادامه داده‌اند و تحولات تکاملی‌شان را بررسی کرده‌اند. یک اتفاقی که افتاده این است که در یکی از این لوله‌های آزمایش جهشی رخ داده و پدیدهٔ رشد روی سیترات مشاهده شده است.

مین استریم زیست شناسی

نکته این است: ببینید، آیا لنسکی انتظار داشت چنین اتفاقی بیفتد، آن هم ۱ به ۱۲؟ به هیچ وجه این‌گونه نیست. ببینید، آزمایش در زیست‌شناسی دربارهٔ تکامل مثل فیزیک نیست که اینشتین بگوید بروید جزیره، کسوف را مشاهده کنید، این‌قدر انحراف نور می‌بینید، و بروند و مشاهده کنند و ببینند. آزمایش‌های زیست‌شناسی، مثلاً آزمایش لنسکی، این‌گونه انجام می‌شود که ببیند چه می‌شود؛ واقعاً پیشگویی دقیقی ندارد که آیا این اتفاق می‌افتد یا نمی‌افتد. خودشان به شوخی می‌گویند که ممکن بود یک‌دفعه پروانه‌ای یا چیزی از این لولهٔ آزمایش دربیاید یا نه؟ در واقع نمی‌دانند. تفاوت زیست‌شناسی با فیزیک و شیمی این است که در آزمایش‌هایتان اصلاً پیشگویی‌های دقیق انجام نمی‌دهید، و نتیجه‌اش همان جو انقلابی است که درون زیست‌شناسی همیشه وجود داشته و وجود دارد. دلایلی برای اینکه نمی‌شود روند تکامل را پیش‌بینی کرد وجود دارد: کُند است، پدیده‌ای تاریخی است که یک بار اتفاق افتاده، حیات اصولاً پدیده‌ای پیچیده است، و خیلی چیزهای دیگر را هم می‌شود گفت.

چیزی که می‌خواهم بگویم این است که امکانات جدیدی به وجود آمده است. موضوع اصلی که می‌خواستم مطرح کنم این است که اگر با یک سری مقاله‌ها و کارهای جدید آشنا نیستید، به شما معرفی کنم تا ببینید اوضاع در سال‌های اخیر چقدر دارد تفاوت پیدا می‌کند. در واقع من با اطمینان می‌توانم بگویم که ظرف یکی دو دهه زیست‌شناسی از این حالت درمی‌آید و به جایی می‌رسد که در نظریهٔ تکامل و بایولوژی هم بتوانیم پیش‌بینی‌های خیلی خوب و دقیق انجام بدهیم و آزمایش کنیم. اینکه کی عیناً به حد فیزیک برسد، ممکن است یکی دو دهه بیشتر طول بکشد، ولی طلیعهٔ اتفاقی بسیار مهم در زیست‌شناسی را در یکی دو دههٔ اخیر داشته‌ایم. من واقعاً فقط در حد اشاره، اولاً می‌خواهم بگویم چه چیزهایی باعث شده این اتفاق‌ها بیفتد، و ثانیاً به چند تا از آن‌ها اشاره کنم.

ببینید، یکی از امکانات جدید سرعت و توان پردازش بسیار بالایی است که پیدا کرده‌ایم. احتمالاً همین اخیراً، در یکی دو ماه اخیر، شنیده‌اید که جهش‌هایی در پیشرفت محاسبات کوانتومی و ساخت سخت‌افزار کوانتوم کامپیوترها به وجود آمده است. چند دههٔ دیگر با کوانتوم کامپیوترها کار می‌کنیم، برایمان چیزی روزمره می‌شود و سرعت و توان پردازشی‌مان هزاران برابر می‌شود. دیتا ساینس دقیقاً نرم‌افزاری است برای اینکه هرچه این سخت‌افزارها پیشرفت می‌کنند و قدرت محاسبه زیاد می‌شود، از لحاظ نرم‌افزاری و از لحاظ تئوری‌های مربوط به محاسبه هم پیشرفت کنیم؛ ماشین لرنینگ به جاهای فوق‌العاده‌ای رسیده و همین‌طور دارد پیشرفت می‌کند. این قدرت محاسباتی است که با آن می‌شود پیچیدگی‌های زیستی را به نوعی هندل کرد. امکانات بی‌نظیر جمع‌آوری و ذخیره‌سازی اطلاعات هم هست که با استفاده از نانوتکنولوژی و خیلی چیزهای دیگر به دست آورده‌ایم. این‌ها تحولاتی است که به ما اجازه می‌دهد به آزمایش‌های جدیدی فکر کنیم و انجامشان بدهیم که دو دهه پیش غیرقابل تصور بود.

اخیراً گروهی کاری کرده‌اند که می‌توانید مقاله‌اش را پیدا کنید: خانمی که اگر اشتباه نکنم شیلیایی‌الاصل است، چند سال پیش مقاله‌ای منتشر کرد که در Nature یا Science، فکر می‌کنم در Nature، چاپ شد. آن‌ها برای اولین بار یک ادپتیو لندسکیپ تولید کردند، نه به‌طور فرضی، بلکه به‌طور واقعی.

آزمایش لنزکی در زیست شناسی

یعنی ژنومی را برداشتند و تغییرات جهشی مختلفی را که ممکن است در آن رخ دهد، حالا نه واقعاً همه‌اش را ولی به‌گونه‌ای که کاملاً قانع‌کننده است که لندسکیپی که تولید می‌کنند کاملاً واقعی است، بررسی کردند. مقدار بسیار زیادی جهش را به‌طور دستی ایجاد کردند، همه را از نظر فیتنس بررسی کردند و برای اولین بار یک لندسکیپ تجربی به دست آوردند. این مثال را از این نظر زدم که حدود ۸۰ سال پیش یکی از بزرگان تلفیق مدرن در مقاله‌اش صراحتاً، مثل یک آرزو، نوشته است که ای کاش می‌توانستیم چنین کاری انجام بدهیم؛ و اکنون، بعد از هفتاد هشتاد سال، کاری برای ما ممکن شده که فکر می‌کنم اگر از آن آدم می‌پرسیدید، شاید می‌گفت محال است و فقط مثل یک آرزوی محال است.

می‌خواهم مقاله‌ای را معرفی کنم که این هم شاید سه چهار سال پیش چاپ شده است. لنسکی، که همان آزمایش‌های معروف تکامل درون آزمایشگاه، یعنی معروف‌ترین آزمایش‌ها، را انجام داده است، همراه با لوسوس، که می‌خواهم کمی دربارهٔ کارهایش صحبت کنم، و آقایی به اسم Blont که چندان نمی‌شناسمش، این مقاله را نوشته‌اند. آن‌ها به نوعی دربارهٔ مسئلهٔ پیش‌بینی‌پذیر بودن جریان و فرایند تکامل در کرهٔ زمین در طول تاریخ بحث می‌کنند. در خود همین مقاله واقعاً ده‌ها آزمایش و خیلی چیزها می‌توانید پیدا کنید؛ این یک Review است که در Science چاپ شده تا این موضوع را مطرح کند. بنابراین کلی مرجع و کار در همین یک مقاله می‌توانید پیدا کنید؛ مقاله‌های خیلی دیگری هم هست، ولی اگر به ریفرنس‌های همین مقاله نگاه کنید، به خیلی چیزها می‌رسید: انواع و اقسام آزمایش‌هایی که دارد انجام می‌شود، هم میدانی، یعنی به جزایر و این‌ور و آن‌ور می‌روند و آزمایش انجام می‌دهند، و هم در محیط آزمایشگاهی، مثل لنسکی؛ و این کارها دارد شکوفا می‌شود.

اگر از من بپرسید، هیجان‌انگیزترین و مهم‌ترین بخش کارهایی که در زیست‌شناسی انجام می‌شود همین آزمایش‌هاست، چون زیست‌شناسی را از حالت علمی غیردقیق که مدام در آن انقلاب می‌خواهد اتفاق بیفتد، به آرامش می‌رساند. ببینید، این عنوانی که گذاشته‌اند، «ریپلیینگ لایف ز تیل»، به آزمایش ذهنی معروفی برمی‌گردد که گلد، اگر اشتباه نکنم، در کتاب معروف «واندرفول لایف» برای اولین بار مطرح کرد: اگر حیات یک بار دیگر در کرهٔ زمین شروع شود، حالا فرض کنید با همین رشتهٔ DNA که اکنون داریم یا با RNA، و نوار را دوباره ریپلی کنیم، مثل اینکه نواری را عقب بزنید و دوباره گوش بدهید و موسیقی دیگری بشنوید. حرف گلد این بود که اگر یک بار دیگر تیپ حیات را به عقب برگردانیم و ریپلی کنیم، موجودات دیگری پدید می‌آیند و اتفاق‌های دیگری می‌افتد؛ حیات کاملاً پیش‌بینی‌ناپذیر است و حالتی رندوم دارد. این ادعایی بود که گلد حدود پنجاه سال پیش در یکی از کتاب‌هایش مطرح کرد و کلی دیبیت به وجود آورد. این‌ها در این مقاله می‌کوشند بگویند آن Debate‌ها، که بیشتر جنبهٔ تئوریک داشت، چقدر نزدیک شده است به اینکه ثابت کنیم این‌گونه هست یا نیست.

لندسکیپ تجربی جهش و فیتنس

آنچه گلد می‌گفت، اگر بخواهیم مختصر بگوییم، این است که ممکن است یک سری اتفاقات پیش‌بینی‌ناپذیر بزرگ به وجود بیاید، مثل خوردن شهاب‌سنگ به کرهٔ زمین یا هر چیز دیگری، و اگر ترتیب این رخدادهای رندوم تغییر کند، جهت حیات ممکن است کاملاً عوض شود. این ایده‌ای بود که گلد داشت و هنوز هم ممکن است عده‌ای چنین دیدگاهی داشته باشند. در طرف مقابل، چیزی که شاید موریس برای اولین بار، با تأکید خیلی خیلی زیاد و بیش از اندازه، مطرح می‌کرد این بود که حیات همگرا می‌شود: هر طور که نگاه کنید، می‌توانید ببینید که اتفاق‌هایی که در کرهٔ زمین افتاده حالتی همگرا دارند. مثلاً فرض کنید پدید آمدن بینایی: این‌گونه نیست که بینایی یک بار بر اثر تصادف به وجود آمده باشد و اگر آن تصادف اتفاق نمی‌افتاد، بینایی به وجود نمی‌آمد. چرا؟ چون می‌بینیم بارها اثبات شده است که بینایی بارها به‌طور مستقل در شاخه‌های مختلف درخت حیات به وجود آمده است. بنابراین حرف موریس در واقع این بود که حیات همگرا می‌شود؛ یعنی درست است که ممکن است یک سری چیزهای تصادفی وجود داشته باشد و کاتاستروف‌هایی به وجود آمده باشند، ولی حیات همگرا می‌شود. موریس می‌گفت اصلاً دترمینستیک است و شاید کمی بیش از اندازه بر این دترمینستیک بودن تأکید داشت، که حیات تقریباً به همین شکل‌ها و چیزی مشابه همین می‌رسد.

این دیبیت معروفی است: یکی می‌خواهد بگوید جریان تاریخی تکامل اصولاً قابل پیش‌بینی نبوده است، و دومی معتقد است کاملاً قابل پیش‌بینی بوده، یا حالا تا حدود زیادی قابل پیش‌بینی بوده است. پرسش این است که چقدر قابل پیش‌بینی است. مطمئناً صفر و یک نیست، ولی تصور من این است که تحقیقات جدید نشان می‌دهد که خیلی بیشتر به سمت یک است تا به سمت صفر. این غیر از آزمایش در لولهٔ آزمایشگاه است؛ داریم واقعاً دربارهٔ حیات در کرهٔ زمین صحبت می‌کنیم.

دربارهٔ اکسپریمنت‌هایی که اکنون انجام می‌شود، بگذارید اول این جمله را بگویم که در همین مقاله نوشته‌اند: اگر گلد اکنون بود، می‌دید آن آزمایش ذهنی‌ای که طراحی کرده بود، که حیات را به عقب برگردانیم و ببینیم چه می‌شود، به یک برنامهٔ پژوهشی تجربی تبدیل شده است؛ عملاً دارند می‌کوشند این کار را انجام بدهند. مثلاً چگونه انجام می‌دهند؟ در کارهای آزمایشگاهی مثلاً دو مدل کار انجام می‌دهند. یکی اینکه موجوداتی با ژنوم ثابت را برمی‌دارند و در شرایط مختلف می‌گذارند، مثل کاری که لنسکی کرده است: مثلاً ای‌کولای را گرفته، دوازده نمونه از یک موجود زنده، و سال‌های سال است که تکاملشان را بررسی می‌کند تا ببیند در هر کدام از این نسل‌ها چه اتفاقی می‌افتد؛ به‌طور پارالل ریپلی می‌کنند و نگاه می‌کنند ببینند آیا مشابه است یا نه. دیگری اینکه دو چیز متفاوت، مثلاً دو لولهٔ آزمایشگاهی که موجودات درونشان تا الان تفاوت‌هایی با هم پیدا کرده‌اند، را بردارید، محیطشان را یکسان کنید و ببینید آیا همگرا می‌شوند یا نه؛ یعنی به نوعی برعکسِ اولی.

جهت حیات و موریس

غیر از لنسکی، بارها و بارها این آزمایش‌ها انجام شده است و بالاخره Results‌های چاپ‌شدهٔ جالبی داریم. شاید هیجان‌انگیزتر، و چیزی که آدم فکر می‌کند اصلاً ممکن نیست بشود انجامش داد، کارهایی است که در فضای باز انجام می‌شود. همین لوسوس یکی از کسانی است که مثلاً به جزایری می‌روند، ممکن است کمی دخالت کنند، تا ببینند در فضای واقعی چه اتفاق‌های تکاملی می‌افتد، و دربارهٔ تکرارپذیر بودن یا نبودن تکامل نتایجی می‌گیرند و صحبت می‌کنند. این کتاب، «Enproupable دستینیس»، کتاب جدیدی است که همین آقای لوسوس نوشته است. او استاد و فارغ‌التحصیل هاروارد و برکلی است، اکنون در دانشگاه واشینگتن است، و شهرتش هم برای همین کارهایی است که انجام داده است. او یکی از مؤلفان آن مقاله هم هست، و همین نشان می‌دهد که جزو لیدرهای این ماجرا در دنیا حساب می‌شود، که در Science از او خواسته‌اند همراه لنسکی Review بنویسد.

در این کتاب مثال‌های بسیار زیادی از همگرایی می‌بینید. ببینید، این بحث چون علمی است، ایدئولوژیک نیست؛ انتظار نداشته باشید که مثلاً لوسوس بیاید بگوید گلد اشتباه می‌کرد و موریس درست می‌گفت. بحث این‌گونه است که انواع و اقسام آزمایش‌ها و نتایجشان را می‌گویند. چیزی که در این کتاب زیاد می‌بینید این است که نتیجه این است که همگرایی بسیار قوی است؛ لوسوس خیلی تأکید می‌کند که این همگرایی‌ها فوق‌العاده قوی‌تر از چیزی است که زیست‌شناسان تا کنون فکر می‌کردند. اولاً زیست‌شناسان تازه فهمیده‌اند که تکامل آن‌قدر هم که فکر می‌کردند کُند اتفاق نمی‌افتد؛ یعنی در سال‌های اخیر بارها و بارها متوجه شده‌اند که موجودات زنده در مقابل تغییرات شرایطشان تغییرات خیلی سریعی پیدا می‌کنند. شاید اولین بار تغییر رنگی بود که در لندن به دلیل آلودگی هوا رخ داد: رنگشان تغییر کرد و معلوم شد که این اتفاق در اثر یک جهش افتاده است و رنگشان دودی شده تا بتوانند استتارشان را خوب انجام بدهند. اخیراً بارها به‌طور تعمدی، و گاهی تصادفاً، چنین چیزهایی را مطالعه کرده‌اند. مثلاً ماجرای این قورباغه‌ها و سموم شیمیایی این است که زیست‌شناسان متوجه شدند در برکه‌هایی که سموم شیمیایی ریخته شده، قورباغه‌ها بچه‌های بزرگ‌تری به دنیا می‌آورند، و خیلی خیلی واضح؛ یعنی سایز بچه‌قورباغه‌ها در این برکه‌ها بزرگ شده است، چون اگر کوچک باشند فوری از بین می‌روند و سم از بینشان می‌برد، و بعد از تولد باید مقاوم‌تر باشند.

این مارهای همگرا را، که کمی به شوخی نوشته‌ام «مارهای همگرا، استرالیای همگرا»، در همین کتاب چند صفحه‌ای دربارهٔ آن‌ها صحبت می‌کند و برای خود من خیلی جالب بود. نوعی مار هست که اخیراً فهمیده‌اند در واقع دو نوع مار است؛ یعنی ماری هست که مثلاً در اقیانوس هند زندگی می‌کند و ماری هم هست که در نزدیکی استرالیا زندگی می‌کند. این دو عین هم‌اند؛ تا کنون کسی هیچ تفاوتی میانشان نمی‌گذاشت و یک اسم داشتند. اخیراً ژنومشان را Sequence کرده‌اند و فهمیده‌اند که این دو مار کاملاً از دو شاخهٔ مختلف تکامل خزندگان می‌آیند و بنابراین اصلاً هم‌خانواده نیستند؛ از جاهای خیلی مختلفی آمده‌اند، ولی محیطشان همگرا بوده است. یعنی وقتی موجودات زنده را در محیط‌های مشابه بگذاری، تکامل آن‌ها را به فنوتیپ‌های همسان می‌رساند؛ در حالی که ژنوم این دو مار کاملاً با هم متفاوت است، فنوتیپ‌هایشان در حدی مشابه است که فکر می‌کردند یک گونه‌اند.

تکامل همگرا در فضای باز

استرالیا یک آزمایشگاه طبیعیِ تاریخی است، چون این قاره میلیون‌ها سال پیش جدا شده است، و این همگرایی را تا حدودی در استرالیا می‌بینید. این تصویری در همین کتاب لوسوس است. پایین را که نگاه کنید، سمت راست موجوداتی‌اند که در قاره‌های دیگر زندگی می‌کنند و سمت چپی‌ها استرالیایی‌ها هستند. در قاره‌های دیگر سگ و گرگ دارید؛ در استرالیا مستقلاً موجودی به وجود آمده، ببر تاسمانی، که واقعاً شبیه گرگ است، همین قیافه‌اش که در همین نقاشی می‌بینید. یا مثلاً اینجا گربه داریم و آنجا چیزی شبیه گربه، که سمت چپش کشیده شده. مخصوصاً سنجاب پرنده، که من اصلاً باورم نمی‌شود: آن‌قدر شبیه هم‌اند که فکر می‌کنم شاید باد یکی از این سنجاب‌های پرنده را تا استرالیا برده است. در نگاه اول باورکردنی نیست که دو موجود این‌قدر شبیه به هم، مستقلاً در دو فضای آزمایشگاهیِ متفاوت به وجود آمده باشند.

در واقع حرف کتاب لوسوس این است که این همگرایی فوق‌العاده قوی و قطعی است. عملاً می‌بینیم که اگر یک جزیره را جدا می‌کردیم، جنبه‌های تصادفی تأثیر می‌گذارند، ولی این‌گونه نیست که کاملاً متفاوت شود: پستاندار به وجود آمده، پستاندارهای مشابه هم به وجود آمده‌اند و بسیاری از روندهای تکاملی استرالیا مشابه قاره‌های دیگر است، در عین حال که تفاوت‌هایی هم می‌بینیم. این کتاب را واقعاً توصیه می‌کنم تا استدلال‌هایش را ببینید؛ کاملاً هم برای غیرزیست‌شناس نوشته شده است. آن مقاله خیلی فنی است و بحثش هم گسترده‌تر از کتاب است، چون بحث‌های آزمایشگاهی مثل کارهای لنسکی را هم در بر می‌گیرد؛ لوسوس کتاب را بیشتر دربارهٔ تخصص خودش نوشته و کتاب خیلی پاپیولار است. در واقع کتاب را راحت می‌شود مثل کتاب داستان خواند؛ عکس دارد و خیلی فان و جالب است.

چرا این همگرایی اتفاق می‌افتد؟ من پیش از آنکه با این جنبه‌های آزمایشگاهی، که متأخرند، آشنا شوم، استدلال‌های موریس در مقابل گلد به نظرم قانع‌کننده بود. ببینید، استدلال موریس این است که وقتی به حیات نگاه می‌کنید، موجودات زنده دارند مسئله حل می‌کنند؛ مسائلشان متناهی است و سلوشن‌هایشان هم متناهی است، و بنابراین راه‌حل‌هایی که در حیات وجود دارد حالتی کامبیناتوریال پیدا می‌کند. پس ما گویی مجموعه‌ای از راه‌حل‌ها داریم، و این موجودات زنده بسته به اینکه به یک سری مسائل اصلی چه جوابی داده و چه سلوشنی پیدا کرده باشند، شبیه هم می‌شوند. مثلاً شما به‌عنوان موجود زنده باید محیط زندگی‌تان را انتخاب کنید: در آب باشید، در هوا، مثلاً پرنده باشید، دریایی باشید یا در خشکی زندگی کنید، یا تلفیقی از این‌ها. بعد اینکه چگونه می‌خواهد غذا به دست بیاورد: می‌خواهد شکارچی باشد، یا مثلاً از چیزهایی مثل علف و گیاه تغذیه کند، یا از حیوان؛ چگونه دام پهن کند، دنبال طعمه بدود یا از سرعت استفاده کند. سلوشن‌ها متناهی است، و همهٔ این سلوشن‌ها را که نگاه می‌کنید، به اصطلاح نیچ‌ها به وجود می‌آیند. نیچ یعنی کنام، آن فضای حیاتی که یک موجود زنده می‌تواند در اکولوژی جای خودش را در آن پیدا کند و زندگی کند. حالا می‌دانیم که این نیچ‌ها روی هم تأثیر می‌گذارند، یعنی اشغال یکی روی بقیه تأثیر می‌گذارد. ولی استدلال موریس دقیقاً این است که می‌گوید اگر خیلی دور بایستیم و نگاه کنیم، با اطمینان می‌توانیم بگوییم که بعضی از این نیچ‌ها به اصطلاح خیلی فاندامنتال‌اند و حتماً اشغال می‌شوند. مثلاً، اگر بخواهم کمی به اصطلاح جنبهٔ فان به موضوع بدهم، وجود مرغ ماهی‌خوار در حیات روی کرهٔ زمین به یک معنا ضروری است.

استرالیا آزمایشگاه طبیعی

یعنی چه که ضروری است؟ یعنی اگر حیات را رها کنید و چند میلیارد سال بگذرد، اگر از درون آب شروع شده باشد، بالاخره به خشکی هم می‌رسد. چرا؟ چون خشکی یک نیچ آماده و خالی است و مزیت تکاملی دارد که کسی بتواند مثلاً به خشکی بیاید و آنجا زندگی کند، جایی که نمی‌توانند شکارش کنند. حالا اگر گیاهی درون آب زندگی می‌کرده، کافی است جهشی صورت بگیرد تا بتواند به خشکی بیاید، و می‌آید؛ بنابراین کم‌کم خشکی‌ها پر می‌شوند. هوا هم همین‌طور است: امکان پریدن از لحاظ فیزیکی و زیست‌شناسی وجود دارد و یک نیچ عظیمِ فوق‌العاده ثمربخش در واقع وجود دارد. اگر زمان به اندازهٔ کافی بگذرد، بالاخره یک روز، همان‌طور که چشم با آن پیچیدگی‌اش ایجاد می‌شود، پا و بال هم ایجاد می‌شود؛ یعنی بال چیز خیلی ساده‌تری است. وقتی می‌بینید چشم به‌عنوان ابزاری که از محیط اینفورمیشن بگیرد خیلی مفید است، چون نور مرئی مهم‌ترین عامل انتقال اینفورمیشن در کرهٔ زمین یا در جهان است، همان‌طور که می‌بینید، چون چشم خیلی مفید است، بارها و بارها در تکامل ایجاد شده است. پا و باله و پر هم همین‌طور ایجاد می‌شوند. اگر زمان به اندازهٔ کافی داشته باشید، وقتی چشم ساخته می‌شود، بال هم ساخته می‌شود؛ و اولین موجودی که بتواند بپرد، می‌تواند از شکارچی‌هایش فرار کند و می‌تواند ناغافل از آسمان بیاید و شکار کند. یک‌دفعه نیچ فوق‌العاده ثمربخش و جالبی هست که پر می‌شود. اتفاقاً اگر به جریان فسیل‌شناسی مراجعه کنید، می‌بینید که در تاریخ تکامل یک‌دفعه انفجاری از پرنده‌ها داریم. چرا؟ چون آنجا یک نیچ خالیِ بزرگ وجود دارد؛ کافی است یکی بپرد و پرنده‌ای به وجود بیاید، و انواع و اقسام دیگر پرنده‌ها آنجا به وجود می‌آیند.

خشکی و پرنده و ماهی

حالا منظورم از اینکه وجود مرغ ماهی‌خوار ضروری است چیست؟ اینکه اگر حیات کرهٔ زمین یک بار نابود شود و دوباره به وجود بیاید، همهٔ موجودات و دایناسورها بمیرند و دوباره باکتری‌ها رشد کنند، بالاخره پرنده‌هایی خواهید داشت. حالا یک خزنده تبدیل به پرنده شود یا یک پستاندار، مهم نیست؛ بالاخره پرنده خواهید داشت. در پرنده، به این دلیل که در پرواز سبک بودن مؤثر است، استخوان‌ها کم‌کم توخالی می‌شوند و ویژگی‌هایی شبیه آنچه اکنون هست پیدا می‌کنند. وقتی پریدید، حالا می‌توانید غذایتان را از درون آب بگیرید یا از خشکی. سلوشن‌ها محدود است؛ چرا پرنده‌ای به وجود نیاید که ماهی بخورد؟ منظورم از ماهی همان حیاتی است که در آب زندگی می‌کند. بالاخره پرنده‌هایی به وجود می‌آیند که موجودات ذره‌بینیِ آب را بخورند و عده‌ای هم به وجود می‌آیند که ماهی‌ها را بخورند. منظور من از مرغ ماهی‌خوار موجود زنده‌ای است که می‌تواند بپرد و چیزی را از درون آب شکار کند و بخورد. حالا برای فان: منظورم همین مرغ ماهی‌خواری نیست که اکنون هست، و منظور موریس هم شاید این نبوده است؛ البته موریس آن‌قدر از این کلمه استفاده می‌کند که آدم فکر می‌کند واقعاً منظورش این است که همین مرغ ماهی‌خواری که اکنون هست عیناً به وجود بیاید. اگر این تیپ حیات را دوباره ریپلی کنید، مرغ ماهی‌خوار بعدی ممکن است این شکلی باشد یا آن‌طور؛ مثلاً این‌ها از نظر من همه مرغ‌های ماهی‌خوارند، یعنی موجوداتی که در هوا می‌پرند و غذای خودشان را از درون آب شکار می‌کنند. این فضایی است که اکنون وجود دارد. در همین کتاب لوسوس می‌بینید که اعتقاد به همگرایی در انواع مطالعات به نوعی غلبه کرده است، و شواهد زیادی هم دارند.

ببینید، می‌خواهم توجیه کنم که چرا گلد این اشتباه را کرد و چرا تا این حد احساس کرد که تکامل حالتی واگرا دارد و هر بار که نوار را پخش کنیم، ممکن است اتفاق‌های کاملاً جدیدی بیفتد. یک دلیلش، نه فقط دربارهٔ گلد بلکه به‌طور کلی، این است که ما دوره‌ای داریم پس از یک کشف، و گلد کتاب‌هایش را در همان دوره نوشته است. البته گلد فسیل‌شناس است، نه ژنتیک‌دان؛ ولی به نظر من فضای زیست‌شناسی یک‌دفعه به‌شدت ژنتیک‌محور شد. یعنی این کشف آن‌قدر جذاب بود، و شروع به اصطلاح زیست‌شناسی مولکولی از نظر علمی به‌عنوان اتفاقی خیلی مهم آن‌قدر فوق‌العاده بود، که مثلاً همین نظریه‌هایی مثل سلفیش جین را می‌بینید که در همین دوره‌ها به وجود آمدند. توجه زیست‌شناسان در نظریهٔ تکامل اصلاً به سمت آن بخش به اصطلاح سخت‌افزاری رفت: ژنوتیپ، آن موتیشن‌ها و اینکه این ژنوم چگونه تغییر می‌کند. دقیقاً وقتی به آنجا نگاه می‌کنید، تصادف می‌بینید؛ خیلی چیزها رندوم است و می‌بینید که واگرا هستند. بخشی از ژنوم همین‌طور برای خودش، بدون اینکه بتوانیم هیچ دلیلی برایش پیدا کنیم، جهش می‌کند. یعنی واقعاً اگر نگاهتان را روی قسمت ژن بگذارید، به نظرتان می‌آید که تکامل باید کاملاً واگرا باشد؛ ببینید، همین‌طور دارند تغییر می‌کنند. در حالی که ثقل نظریهٔ تکامل داروینی روی نچرال سلکشن است. نچرال سلکشن بخش دترمینستیک تکامل است که با قاطعیت آن را که فیت است انتخاب می‌کند و بقیه را کنار می‌گذارد، ژنوم هر قدر هم که خواسته باشد تغییرات رندوم کرده باشد. آن فضایی که وجود دارد، آن نیچی که آنجا هست، موجود زنده را در خودش می‌پذیرد؛ گویی می‌خواهد پر شود. فضای کرهٔ زمین مثل یک سری نیچ است که البته حالت داینامیک دارند، و وقتی نیچی وجود دارد، گویی موجود زنده را به سمت خودش می‌کشد تا موجود زنده‌ای بیاید و آن را پر کند. استرالیا را که جدا کردید، درست است که گاو آنجا به وجود نیامد، ولی یک پستاندار بزرگ علف‌خوار مثل کانگورو به وجود آمد. در کرهٔ زمین علف وجود دارد، گیاهانی وجود دارند و امکانی برای حیات آنجا هست؛ موجود بزرگی می‌تواند بیاید و این‌ها و بوته‌ها را بخورد. چرا به وجود نیاید؟

مرغ ماهی و همگرایی

در واقع در طول زمان، طبق خود نظریهٔ تکامل، نچرال سلکشن حالتی می‌دهد، اما نه کاملاً دترمینستیک. قسمت ژنتیکی بخش رندوم آن است؛ دریفت هم اگر در اثر کاتاستروف یا اتفاقی مهم رخ دهد، جنبهٔ رندوم دارد. ولی قسمتی به اسم نچرال سلکشن، که ثقل نظریهٔ داروین بود، و من فکر می‌کنم خود او کاملاً احساس می‌کرد حرف مهمی که دارد می‌زند نچرال سلکشن است، مکانیسمی است که نظم می‌دهد و دوباره موجودات، یعنی در واقع حیات را، همگرا می‌کند.

نکتهٔ دیگر این مسئله است که اسمش را کاتاستروفیسم گذاشته‌ام. فسیل‌شناس‌ها تاریخ را خیلی لایه‌لایه می‌بینند: اینکه یک‌دفعه چنین شد و حیات جهت دیگری پیدا کرد؛ مثلاً یک شهاب‌سنگ خورد و دایناسورها از بین رفتند. جواب موریس به گلد دربارهٔ دایناسورها این است که اگر دایناسورها را مطالعه کنیم، احتمالاً به این نتیجه می‌رسیم که اگر شهاب‌سنگ نخورده بود، این‌ها در یخبندان از بین می‌رفتند، چون نمی‌توانستند بدن خودشان را گرم نگه دارند، یا به‌گونهٔ دیگری تا ابد نمی‌ماندند؛ خزنده‌ها امکان اینکه تا ابد بمانند را نداشتند. من نمی‌دانم درست است یا غلط. جلوتر می‌گویم که حتی مهم نیست که خونگرم به وجود بیاید یا نه؛ ممکن است خونسردان بتوانند همهٔ این نیچ‌ها را پر کنند. پر کردن بعضی‌شان خیلی سخت است، ولی امکانش هست.

دلیلی که من شخصاً فکر می‌کنم تحت تأثیرش قرار گرفته‌ام، و فکر می‌کنم فسیل‌شناسی مثل گلد هم حتماً تحت تأثیرش قرار گرفته، این است: جای معروفی هست که یک‌دفعه خیلی فسیل در آن پیدا کردند؛ نمی‌دانم آن را می‌شناسید یا نه. جایی است که خود گلد هم در کتاب‌هایش خیلی به آن ارجاع می‌دهد، و فکر می‌کنم در این کتاب لوسوس هم آمده است. یک‌دفعه لایه‌هایی پیدا شد مربوط به دوران کامبرین، و موجودات زنده‌ای که فسیل‌هایشان آنجا مانده چنان عجیب و غریب‌اند که اگر کسی دیده باشد، اصلاً مثل نقاشی بچه‌ها هستند. یعنی دربارهٔ خیلی‌هایشان همین الان هم نمی‌دانند سرش کدام است و تهش کدام، ولی می‌دانیم که موجود زنده‌ای این‌گونه زندگی کرده است؛ اینکه اصلاً پایش کجاست و دهانش کجاست. زیست‌شناسان یک‌دفعه چیزهای فوق‌العاده عجیبی پیدا کردند. من فکر می‌کنم هر کسی آن‌ها را ببیند، احتمالاً تحت تأثیر قرار می‌گیرد و فکر می‌کند که این همه، ببخشید، آت‌وآشغالی که حیات به وجود آورده، همین‌طوری می‌توانسته خیلی چیزهای دیگر هم به وجود بیاورد. یعنی اصلاً آنجا حالتی از نظم دیده نمی‌شود که فکر کنید نچرال سلکشن دارد آنجا مثلاً نظمی ایجاد می‌کند و انتخابی واقعاً صورت می‌گیرد.

بگذارید صراحتاً بگویم که به نظر من چه چیزی درست است. هم آزمایشگاه لنسکی و هم کارهایی که لوسوس می‌کند، همه یک چیز را نشان می‌دهند: هرچه به موجودات ساده‌تر، که بیشتر تحت تأثیر ژنوم خودشان‌اند و مثلاً با یک جهش ممکن است کلی تغییر کنند، نگاه کنید، همگرایی کمتر و واگرایی بیشتری می‌بینید؛ و هرچه گلوبال‌تر بیایید، مثل مرغ ماهی‌خوار یا همین مثال‌هایی که زدم، می‌بینید همگرایی بیشتر است. بنابراین در لوله‌های آزمایشگاهی لنسکی انتظار نداشته باشید که خیلی همگرایی ببینید؛ آنجا نیچ قدرتمندی وجود ندارد که این‌ها را به سمت خودش بکشد.

نظریه داروین و فسیل

آنجا لولهٔ آزمایشگاهی است؛ حالا تغییراتی در محیط می‌دهند، ولی مثل خود کرهٔ زمین نیست که فضاهای خالیِ خیلی مشخص و قدرتمندی داشته باشد که حیات را به سمت خودش جذب کند. اگر بخواهیم برای کرهٔ زمین مثال بزنیم، مثل یک رویهٔ مسطح بزرگ است. اگر یک سری مهرهٔ فلزی کوچک و ریز را روی یک سطح صاف، بدون هیچ شیار یا سوراخی، بگذارید و شروع کنید صفحه را تکان دادن، هر بار که این آزمایش را انجام بدهید، اگر سطح شیب نداشته باشد، مهره‌ها به یک سمتی می‌روند و برمی‌گردند. حالا اگر سطح شیب مختصری داشته باشد یا حفره‌ها و چاهک‌هایی وجود داشته باشد، هزار بار هم که این آزمایش را تکرار کنید، تغییراتی می‌بینید، ولی بالاخره مهره‌ها به درون آن شیارها و به سمت آن حفره‌ها جذب می‌شوند، یا اگر شیبی وجود داشته باشد، همه به سمتی که شیب هست حرکت می‌کنند و زیاد برنمی‌گردند؛ اگر شیب کم باشد، ممکن است لحظه‌ای برگردند. به نظر می‌آید این تحقیقات جدید بیشتر تأیید می‌کند که حیات در کرهٔ زمین شبیه آزمایش دوم است، هرچند این موضوع همچنان کاملاً محل بحث است. من فکر می‌کنم دو سه دههٔ دیگر جواب‌های خیلی روشنی دربارهٔ حیات در کرهٔ زمین و در لوله‌های آزمایشگاه خواهیم گرفت.

تمثیلی زبان‌شناختی هست که برای خود من جذاب است، و چون می‌دانم آقای دکتر صادقی هم در ابتدا حضور داشتند و تشبیه حیات به زبان برای ایشان هم خیلی جذاب است و چندین بار با هم دربارهٔ آن صحبت کرده‌ایم، می‌خواهم این تمثیل زبان‌شناختی را بزنم. در تاریخ زبان‌شناسی دوره‌ای داریم، واقعاً در قرن هجدهم تا حتی قرن نوزدهم، که زبان‌شناس‌ها مدام زبان‌های جدید کشف می‌کردند و می‌کوشیدند گرامرشان را یاد بگیرند، واژه‌هایشان را یاد بگیرند و تدوین کنند؛ فعالیت‌های میدانیِ این شکلی خیلی وجود داشت. نظریه‌هایی به وجود آمد که اکنون بسیار عجیب به نظر می‌رسد: اعتقاد داشتند که این زبان‌ها به هم قابل ترجمه نیستند. معتقد بودند که مثلاً فرض کنید در زبان بومی‌های استرالیا بیشتر از دو زمان وجود ندارد. چیزهای عجیب و غریبی در کتاب‌های زبان‌شناسی می‌بینید؛ احساس می‌کردند این زبان‌ها اصلاً بی‌نهایت با هم متفاوت‌اند. هرچه گذشته، زبان‌شناسی به این سمت همگرا شده که زبان‌ها همگرا هستند؛ یعنی زبان‌شناسان متوجه شدند که همهٔ زبان‌ها به هم قابل ترجمه‌اند، و این امروزه در زبان‌شناسی چیزی بدیهی است. همهٔ آن ابهام‌هایی که وجود داشت، که گرامرهایشان اختلاف‌های اساسی با هم دارد، کم‌کم حل شده است. یعنی متوجه شدند که خیلی وقت‌ها زبان را خوب نفهمیده بودند و انتظار داشتند که فعل‌ها صرف شوند، در حالی که مثلاً بومی‌های استرالیا زمان‌ها را، زمان گذشته و آینده و حال و غیره، با قید درست می‌کنند. هرچه گذشته، بیشتر فهمیده‌ایم که زبان‌ها شبیه هم‌اند، حتی از نظر واژگان. یعنی من اکنون می‌توانم این‌طور بگویم که مثلاً مطمئناً زبانی ندارید که در آن واژهٔ مادر و پدر وجود نداشته باشد، بچه وجود نداشته باشد، دویدن و پریدن و راه رفتن وجود نداشته باشد، و همین‌طور الی آخر؛ صدها واژهٔ ضروری در زبان‌ها داریم.

شیب زبان و حیات زمین

چرا؟ چون آدمیزاد بدون این‌ها نمی‌تواند زندگی کند. آدمیزاد جایی که شیر حمله می‌کند می‌دود، و باید به همراهتان بگویید: «شیر آمد، بدو!» نمی‌توانید فقط یک واژه برای حرکت کردن درست کنید و مثلاً برای راه رفتن و دویدن و همهٔ این‌ها یک چیز به کار ببرید. حالا ممکن است یک زبان عقب‌افتاده بگوید «تند راه برو» و مثلاً آن را با قید درست کند، ولی عملاً یک کلمهٔ دوبخشی برای دویدن درست می‌کند. بسیاری از پدیده‌های مربوط به نفس کشیدن، گوش کردن و دیدن باید واژه داشته باشند. این‌ها به اصطلاح ارکان معیشت ما هستند، و زبان قرار است دست‌کم تأمین‌کنندهٔ معیشت ما باشد؛ بنابراین هزاران واژه و استراکچر مشابه در زبان‌ها وجود دارد.

مشکلی که برای گلد و امثال گلد پیش آمد این بود که، مثل زبان‌شناسی در آن اوایل، فسیل‌ها را که می‌دیدند، نظم و پترن‌ها را پیدا نمی‌کردند و احساس می‌کردند با پدیده‌ای خیلی واگرا و رندوم سروکار دارند. ولی آن مرغ‌های ماهی‌خواری را که نشانتان دادم به یاد بیاورید: در ریپلی کردن مجدد حیات، خلاصه یکی‌شان، یا شاید چند تایشان، به وجود می‌آید.

موریس مثال بسیار زیبایی دارد که چون روی من خیلی تأثیر گذاشت، یعنی شاید یک‌دفعه همین حرفش مرا قانع کرد که درست می‌گوید، می‌گویم شاید شما را هم قانع کند، اگر با اسلایدهایی که از مرغ‌های ماهی‌خوار نشان دادم قانع نشدید. موریس می‌گوید اگر در یکی از قمرهای مشتری حیاتی وجود داشته باشد، یعنی آنجا آب وجود داشته باشد و حیات در آب به وجود بیاید، موجودات زنده‌ای با شکل آیرودینامیکِ دلفین و کوسه و مانند این‌ها آنجا به وجود می‌آیند. ببینید، چیزی که می‌خواهد بگوید این است که اگر موجودات زنده در آب شروع کنند و میلیاردها سال وقت داشته باشند و تکامل پیدا کنند، کم‌کم مثلاً شکارچی به وجود می‌آید، و شکارچی باید تند حرکت کند. قانون‌های فیزیک ایجاب می‌کند که موجودی که می‌خواهد در آب تند حرکت کند، شکل دوکی داشته باشد. بنابراین تعجب‌آور نیست، همان‌طور که در زمین در دوران دایناسورها خزنده‌های دوکی‌شکلی داشتید که بسیار شبیه همین دلفین و کوسه‌ای بودند که اکنون زندگی می‌کنند. قوانین فیزیک و قوانین آیرودینامیک ایجاب می‌کند که برای سرعت زیاد در آب نتوانید مکعب‌شکل باشید و سرعتتان زیاد شود؛ موجودی که کمی آیرودینامیک‌تر است از دستتان فرار می‌کند. بنابراین شکارچی‌های سریع آن شکلی می‌شوند. سرعت نه فقط در کرهٔ زمین، بلکه همه‌جا مفید است. منظور موریس از اینکه می‌گوید سلوشن‌ها محدودند همین است: هر جا سرعت داشته باشید، مزیت است؛ می‌توانید فرار کنید و کارهای دیگر بکنید، و برای سرعت در یک سیال، شکل آیرودینامیک به درد می‌خورد. بنابراین حرف موریس این است که اگر در کرهٔ دیگری هم در آب، در یک سیال، موجودات زنده‌ای شکل بگیرند، موجوداتی شبیه کوسه و دلفین آنجا خواهید دید، البته احتمالاً با تفاوت‌هایی.

بنابراین می‌شود دربارهٔ کرات دیگر هم صحبت کرد. زمین ویژگی‌هایی دارد که ممکن است این ویژگی‌ها را به نیچ‌های خودش و به حیات داده باشد، و دربارهٔ کرات دیگر هم ممکن است بتوانید چیزهایی تصور کنید. اکنون اصلاً کار عده‌ای از زیست‌شناسان این است که دربارهٔ همین چیزها حتی پیشگویی کنند.

آیرودینامیک و واژه دویدن

یعنی دربارهٔ کراتی که کاندیدند که در آن‌ها حیات وجود داشته باشد، واقعاً پیشگویی می‌کنند که حیات چه شکلی می‌تواند باشد؛ شکل‌ها و دیاگرام‌هایی می‌کشند و انیمیشن درست می‌کنند که اگر در فلان کره حیات پیدا کنیم، احتمالاً چنین موجودی خواهیم دید. در واقع اطلاعاتی را که از کرهٔ مورد نظر دارند، کره‌ای که برای حیات مناسب به نظر می‌رسد، برمی‌دارند و تحلیل می‌کنند، نیچش را پیدا می‌کنند و حدس می‌زنند که اگر زمان به اندازهٔ کافی گذشته باشد، چنین موجوداتی در آن باشد. البته انیمیشن‌هایشان اکثراً خنده‌دار است، ولی بالاخره ما در شروع کاری در زیست‌شناسی هستیم، و شروع علم‌ها ممکن است همیشه پر از خطا و چیزهای خنده‌دار باشد؛ فیزیک هم روزی خنده‌دار بود.

بنابراین می‌شود این پرسش را، به‌عنوان پرسشی که خیلی به زیست‌شناسی مربوط نیست ولی ما دوست داریم درباره‌اش حرف بزنیم و شاید نتایج فلسفی جالبی داشته باشد، مطرح کرد: اگر نوار حیات را در کرهٔ زمین دوباره تکرار کنیم، آیا انسان مثل مرغ ماهی‌خوار به وجود می‌آید یا نه؟ لحن لوسوس، در عین حال که جواب خیلی قاطعی نمی‌دهد، این است که چیزی مشابه انسان، یعنی یک موجود هوشمند، به وجود می‌آید، چون هوشمندی به‌شدت مزیت تکاملی ایجاد می‌کند. او از مقاله‌ای که در دههٔ هشتاد چاپ شده و کسی به آن توجه نکرده، خیلی ستایش می‌کند. در آن مقاله یک زیست‌شناس با استدلال‌های بسیار جالبی، که لوسوس مقداری از آن‌ها را نقل می‌کند، می‌کوشد نشان بدهد که حتی اگر پستاندار به وجود نمی‌آمد، چرا کم‌کم راست‌قامتی در خزنده‌ها به وجود می‌آمد و کم‌کم، فرض کنید، جمجمه این شکلی می‌شد. لوسوس از آن مقاله کاندیدی را که نویسندهٔ مقاله برای موجود هوشمند داده است می‌آورد: هنوز چهار انگشت دارد و دایناسور است، ولی به دلایلی مثلاً راست‌قامت می‌شود، به دلایلی جمجمه‌اش این شکلی می‌شود و چشمش اینجا قرار می‌گیرد. نویسنده برای تک‌تک این‌ها کوشیده استدلال کند که مزایایی دارند، و بنابراین اگر حتی پستاندار هم به وجود نیاید، حیات ممکن بود به سمت یک خزندهٔ هوشمندِ این شکلی پیش برود. لوسوس می‌گوید استدلال‌هایش کافی نیست؛ خودش شکل خنده‌داری کشیده و می‌گوید به نظر من ممکن است این شکلی می‌شده؛ پرندهٔ بامزه‌ای کشیده است. به هر حال ما در شرایطی نیستیم که بخواهیم جواب خیلی دقیقی به این پرسش از نظر زیست‌شناسی بدهیم، ولی فکر می‌کنم اگر همان فصل کتاب لوسوس را بخوانید، این حس به شما دست بدهد که شاید واقعاً به این سمت برویم که بتوانیم جواب خوبی به این پرسش بدهیم؛ مثل همین مقاله که خیلی قدیمی است و برای اولین بار کوشیده با نوع استدلال‌هایی شبیه استدلال‌های موریس نشان بدهد که حیات به یک موجود هوشمندِ این شکلی، شبیه انسان، همگرا می‌شد. اکنون با کامپیوتر می‌شود نقاشی‌های خیلی بامزه‌ای تولید کرد. این یکی از کاندیدهاست؛ ممکن است دفعهٔ بعد این موجود خیلی هوشمندتر از موجودی باشد که اکنون هست، و پشت میز بنشیند و سخنرانی کند.

چیزی که می‌خواهم به‌عنوان نتیجهٔ سخنرانی، به‌طور خلاصه و برای اینکه یادتان بماند، بگویم این است که مشکلی که در زیست‌شناسی وجود دارد این است که داروین گالیلهٔ زیست‌شناسی است، نه نیوتن. گالیله کسی بود که آمد و Frame work فیزیک جدید را بیان کرد، ولی هنوز آن‌قدر فرمول ننوشته بود که بشود کار محاسباتی کرد و مدارها را محاسبه کرد؛ نیوتن بود که این کار را انجام داد. اگر بخواهم بگویم، مشکل زیست‌شناسی این است که هنوز نیوتن خودش را پیدا نکرده است. داروین Frame work را به وجود آورده و در این Frame work باید صبر کنیم تا چند سال آینده. من واقعاً احساسم این است که نزدیک است، و علت این سخنرانی‌ام این است که خیلی هیجان‌زده می‌شوم. از یک طرف امکانات محاسباتی روزبه‌روز افزایش پیدا می‌کند و زیاد می‌شود؛ می‌توانید به تمام قورباغه‌هایی که در آن برکه‌هایی هستند که سم در آن‌ها ریخته می‌شود، مثلاً چیپ‌هایی در ابعاد نانو وصل کنید که برایتان سیکونس کنند. چون ببینید، مشکل این است که من می‌بینم وقتی سم وارد آن برکه می‌شود چه اتفاق تکاملی می‌افتد، ولی نمی‌توانم هم‌زمان ژنتیک‌ها را ببینم که موتیشن‌ها چگونه دارند اتفاق می‌افتند.

حیات هوشمند و پیشگویی

واقعاً اتفاق را از نظر ژنتیک خیلی نمی‌بینم. یک لامارکی هم می‌تواند بگوید بچه‌ها به‌طور لامارکی مثلاً بزرگ شده‌اند، نه اینکه شاید selection روی موتیشن اتفاق افتاده باشد. ولی تصور کمی تخیلی من دربارهٔ آیندهٔ نه‌چندان دور این است که بشود مشاهدهٔ هم‌زمان ژنوتیپ و فنوتیپ یک جمعیت را هندل کرد. همان‌طور که هشتاد سال پیش زیست‌شناسی، مثل آرزویی کاملاً خیالی، می‌گفت ای کاش، چقدر خوب می‌شد اگر می‌توانستیم لندسکیپ واقعیِ تجربی برای اداپتیشن بسازیم، و اکنون داریم این کار را می‌کنیم، فکر می‌کنم خیلی دور نیستیم از آزمایش‌های خیلی جالبی از این دست که بتوانیم روند تکامل و اتفاق‌های درونی و بیرونی‌اش را هم‌زمان ببینیم و درک کنیم که مکانیسم تکامل چیست. ان‌شاءالله به‌زودی به این‌ها می‌رسیم. موضوع بحث من در این خلاصه می‌شود که باید منتظر ظهور یک یا چند نفر، یا یک گروه، به‌عنوان جانشین نیوتن در زیست‌شناسی باشیم.

تصور تخیلی از آینده جمعیت

یکی از حاضران: من سم‌شناسم. در دورهٔ دکتری، خیلی سال پیش، حدود سی سال پیش، در دانشگاه تورنتو روی هم‌تکاملی کار کردم؛ روی چیزهای خیلی اساسی، یعنی مقاومت حشرات به سموم و اینکه این‌ها چگونه مقاوم می‌شوند. وارد بحث هم‌تکاملی حشره و گیاه شدیم و مطالب خیلی جالبی آنجا حاصل شد. نتیجه این است که هم‌تکاملی حشره و گیاه باعث شده که خود گیاه چیزی بسازد که با آن حشرات و آفات مقابله می‌کند. گیاهی هست که می‌دانید از سمِ آن Persian پاودر را می‌ساختند و ایران آن را ۲۰۰۰ سال پیش به همهٔ دنیا صادر می‌کرد، ولی حالا ما داریم سم‌های بد شیمیایی را وارد می‌کنیم. نمونهٔ خیلی عالی‌اش درخت نیم است که من بیست و پنج سال پیش از قشم و کیش در خلیج فارس معرفی‌اش کردم و آزادی رختین دارد؛ این گیاه‌ها در جریان این هم‌تکاملی فرمول‌های بسیار زیبایی ساخته‌اند که خودبه‌خود روی آن حشره اثر می‌کند.

ببخشید، در واقع دارید مثالی از همگرایی می‌زنید؛ یعنی اگر شرایط مشابه بگذاریم، اتفاق‌های مشابه احتمالاً از نظر تکاملی به‌طور مجزا رخ می‌دهد. چیزی که من از حرفتان می‌فهمم این است که گیاه‌ها احتمالاً به‌طور مستقل، مثلاً، نوعی سم برای دفاع می‌سازند.

یکی از حاضران: این دقیقاً همان چیزی است که شما فرمودید. ما کار کردیم و دیدیم که وقتی سموم در محیطی پیدا می‌شود، باعث میکرواولوشن می‌شود. اما دربارهٔ اینکه آیا می‌شود پیش‌بینی کرد: من آنجا نوشته‌ام که اگر هم می‌شد پیش‌بینی کنیم، اکنون دیگر نمی‌توانیم، چون طبیعت ما کاملاً دست‌خورده شده است؛ بخش زیادی‌اش هم به خاطر همین سموم است. حدود صد هزار سم کشاورزی داریم که خیلی وحشتناک‌اند، و چند میلیون، شاید پنج تا ده، و حتی بعضی می‌گویند پنجاه میلیون، مولکول از آن‌ها پدید می‌آید که به آن‌ها metabolate می‌گویند و وقتی این سموم می‌شکنند حاصل می‌شوند. من در انجمن سم‌شناسی هستم، ولی از دید محیط زیست می‌گویم که بنابراین اکنون دیگر طبیعت کاملاً قابل پیش‌بینی نیست. Specation، یعنی گونه‌زایی، از همان ۵۰۰ میلیون سال پیش در موجودات بوده است.

صد هزار سم کشاورزی

مثلاً حشرات زمانی شاید فقط چند ده هزار گونه بودند، و تا صد سال پیش یا همین دهه‌های اخیر به سه میلیون گونه حشره رسیده‌ایم که فقط بخشی از آن‌ها شناسایی و نام‌گذاری شده است. ولی به نظر من گونه‌زایی‌ای که تا اینجا حاصل شد، اکنون متوقف است؛ ما در سطح جهانی خیلی روی این بحث می‌کنیم. گونه‌زایی و تنوع گونه‌ها اکنون دیگر نخواهد بود، چون ما همهٔ نیچ‌ها و زیستگاه‌ها را دست‌خورده کرده‌ایم.

ببینید، در عین حال که همهٔ صحبت‌هایی که در تخصص خودتان می‌کنید قطعاً درست است، من برای ارتباط با حرف‌های خودم می‌خواهم بگویم که اینجا اشتباهی وجود دارد که شاید در استدلال پوپر هم تا حدودی وجود داشت. این به یکی از اسلایدهایی برمی‌گردد که رد کردم، و اکنون از فرصت استفاده می‌کنم که برگردم و بگویم. ببینید، وقتی حرف از پیش‌بینی می‌زنیم، مردم غالباً این‌گونه می‌فهمند که می‌خواهیم آینده را پیش‌بینی کنیم؛ مثلاً اکنون بگوییم صد سال دیگر چه اتفاقی برای حیات در زمین می‌افتد. از لحاظ علمی معنای پیش‌بینی این نیست. ببینید، مثلاً یکی از اولین پیش‌بینی‌هایی که نظریهٔ تکامل انجام داد، و کم‌وبیش درست از آب درآمد و تأییدی بر درست بودن اولوشن شد، این بود که اگر مثلاً خزنده‌ها در گذشته به پرنده‌ها تبدیل شده‌اند، باید یک خزندهٔ پرنده وجود داشته باشد. بعداً که فسیل آرکوپتریکس را پیدا کردند، خیلی شگفت‌انگیز بود: واقعاً موجودی خزنده‌مانند که بال درآورده و هنوز چنگ دارد. می‌خواهم بگویم من می‌توانم دربارهٔ فسیل‌هایی که در آینده کشف خواهند شد پیشگویی کنم، یعنی دربارهٔ گذشتهٔ حیات در زمین پیش‌بینی کنم. منظور از پیش‌بینی این نیست که اکنون در زمان حال هستم؛ منظور پیش‌بینی آزمایشی است که در آزمایشگاه، در محیطی کاملاً استاندارد و کنترل‌شده و بدون سم، انجام می‌شود. مگر فیزیک‌دان‌ها مثلاً قوانین مکانیک را در حرکت برگ در باغ پیش‌بینی می‌کنند؟ در واقع اگر بخواهیم زیست‌شناسی را به فیزیک برسانیم، کافی است بتوانیم در محیط‌های کنترل‌شده پیش‌بینی انجام بدهیم، و کافی است بتوانیم دربارهٔ گذشتهٔ حیات در کرهٔ زمین پیش‌بینی‌هایی انجام بدهیم. ببینید، درست است که دربارهٔ گذشته است، ولی حالت پیش‌بینی دارد.

آقای داوکینز در جواب کسانی که از او می‌پرسند که این ایمان مذهبی توست و آیا هیچ چیزی ممکن نیست این ایمان را در تو زائل کند، می‌گوید که من به‌عنوان آدمی که به تکامل اعتقاد دارم می‌گویم اگر شما یک فسیل خرگوش در دوران کامبرین به من نشان بدهید، از اولوشن صرف‌نظر می‌کنم. یعنی اولوشن دربارهٔ فسیل‌ها پیش‌بینی‌هایی دارد و با هر نوع رکورد فسیلی در کرهٔ زمین سازگار نیست؛ بنابراین، آن‌طور که پوپر می‌خواهد، نظریه‌ای علمی است، چون فالسیفیکیشن می‌تواند اتفاق بیفتد. یعنی اگر واقعاً پستانداری مثل خرگوش را در دوران کامبرین ببینیم، به قول داوکینز دیگر باید اولوشن را کنار بگذاریم، چون اصلاً معلوم نیست از کجا آمده است. آن وقت باید همان نظریه‌ای را بپذیریم که یکی از کشیش‌ها، حالا نمی‌دانم کدام کشیش مسیحی، چنین حرفی زده است: که خداوند فسیل‌ها را با دست در کرهٔ زمین جا گذاشته تا ایمان ما را آزمایش کند. اگر خرگوشی در دورهٔ کامبرین دیدید، تئوری این کشیش را قبول کنید که این‌ها را همین‌طور آنجا پاشیده‌اند تا ببینند چه کسی ایمان می‌آورد و چه کسی ایمانش را از دست می‌دهد؛ این به نظریهٔ تکامل نمی‌خورد. در جواب شما هم فقط می‌خواهم این را بگویم: وقتی حرف از پیش‌بینی می‌زنیم، منظور پیش‌بینی حیات به معنای واقعی، آن‌طور که اکنون بعد از صنعتی شدن در کرهٔ زمین اتفاق می‌افتد و خواهد افتاد، نیست. این را قطعاً نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم؛ دو دهه که هیچ، شاید دو قرن دیگر هم نتوانیم چنین پیش‌بینی‌هایی انجام بدهیم.

فسیل خرگوش دوران کامبرین

یکی از حاضران: تاک خیلی عالی بود و برای من بسیار آموزنده بود؛ تقریباً همه‌اش برایم جدید و جالب بود. فقط چند سؤال برایم پیش آمد، دربارهٔ بحث موریس و گلد و همگرایی. فکر می‌کنم آن تصویری که یک سری Solution هست و این‌ها به‌طور طبیعی اشغال شده‌اند، کمی با شهود من ناسازگار بود؛ به این معنا که همهٔ امکاناتی که وجود دارد، مثلاً زندگی سیلیکونی، استفاده از آتش، استفاده از سیم فلزی، استفاده از چرخ، یعنی همهٔ ابداعات بشر که طبیعی نیستند، همه قابلیت‌هایی فیزیکی و طبیعی‌اند که می‌توانستند در حیوانات به وجود بیایند. اما اگر انصاف داشته باشید، در صفر و یکی که شما می‌فرمودید، شهود من به صفر نزدیک‌تر است، چون ابداعات بشر نسبت به استفاده‌ای که حیوانات در طبیعت از امکانات جهان دارند خیلی بیشتر است؛ گویی حیوانات هیچ استفاده‌ای از این امکانات جهان نکرده‌اند.

اجازه بدهید سؤال شما را با یک جمله بپرسم تا ببینم منظورتان را خوب فهمیده‌ام یا نه، چون این سؤال معروف است: چرا هیچ‌کدام از حیوان‌ها چرخ ندارند؟

یکی از حاضران: آفرین، یکی از سؤال‌ها همین است؛ مثال معروفش این است که چرا حیوانات چرخ ندارند و چرا چیزی به این خوبی به وجود نیامد.

ببینید، شما دقیقاً به اصطلاح به خالِ بحث این ابو دوویی‌ها زدید. این دقیقاً چیزی است که این‌ها می‌گویند خیلی مهم است که بفهمیم و به نظریهٔ تکامل اضافه کنیم. در دیبیتی که آن مقاله‌اش را در Nature نشانتان دادم، و حول‌وحوش آن مقاله، اصلاً این مسئله مطرح است: این‌ها به‌عنوان شاهدی خیلی مهم می‌گویند که حیوان‌ها چرخ ندارند. ببینید، وقتی به نظریهٔ تکامل، مثلاً تلفیق مدرن، نگاه می‌کنید، واقعاً شاید نشود جواب خیلی روشنی داد که چرا حیوانات چرخ ندارند، یا مثلاً چرا جوشکاری بلد نیستند و با فلزات کار نمی‌کنند. حرف ابو دوویی‌ها این است که دولوپمنت محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند. ببینید، بحث این است: شما در قسمت اولیه موتیشن‌های رندوم دارید که ژنوم را تغییر می‌دهند، و در تصویر تلفیق مدرن این‌ها فنوتیپ‌ها را تغییر می‌دهند؛ بعد نچرال سلکشن روی فنوتیپ‌ها، و شاید هم روی خود ژن‌ها یا حتی روی متابولیسم، یعنی روی یکی از این لایه‌ها، تأثیر می‌گذارد و چیزی را انتخاب می‌کند. حرف ابو دوویی‌ها در واقع این است که در این روند دولوپمنت، که مثلاً قرار است موجودی دست داشته باشد و پا داشته باشد، چیزهایی از امکانات حذف می‌شوند؛ یعنی مثلاً به دلایلی موجود نمی‌تواند چرخ داشته باشد. می‌دانید؟ دولوپمنت محدودیت ایجاد می‌کند.

یکی از حاضران: این جواب خیلی خوبی است، اما شاید چرخ مثال خوبی نباشد. من مثال واضحی می‌دانم که مسئله را روشن می‌کند: طیف امواج الکترومغناطیس. ما طیف فوق‌العاده گسترده‌ای داریم، و حیوان‌ها از پنجرهٔ بسیار کوچکی از آن استفاده می‌کنند که نور مرئی است؛ طیفی بسیار کوچک. این طیف آن‌قدر گسترده است و انسان دارد همه‌اش را استفاده می‌کند: از مایکروویو بگیر تا گاما و امواج ماهواره‌ای؛ انسان از تمام طیف استفاده می‌کند، در حالی که حیوانات فقط از پنجرهٔ کوچکی از آن استفاده کرده‌اند. این دیگر بحث چرخ نیست که بخواهد چیزی پیچیده یا فرایندی باشد. ظاهرش این است که حیوانات به یک معنا می‌توانستند از این فضا بسیار زیاد استفاده کنند، ولی از پنجرهٔ خیلی کوچکی استفاده می‌کنند. این مشاهدهٔ من است. می‌گویم گویی در این صفر و یک، به معنای گلد و موریس، کمی به سمت گلد هستیم.

مثالی که زدید جواب روشنی دارد، و آن این است که اگر دربارهٔ طیف نور خورشید و انرژی‌ای که به زمین می‌رسد مطالعه کنید، می‌بینید که دقیقاً در همان پنجره‌ای که موجودات زنده از آن استفاده می‌کنند، بالای نود و خرده‌ای درصد از انرژی خورشید به زمین می‌رسد.

یکی از حاضران: من دارم دربارهٔ ارتباطات می‌گویم، برای ارتباط ایجاد کردن. وقتی می‌خواهید ارتباط برقرار کنید، می‌توانید از همهٔ فرکانس‌ها و همهٔ این امکانات استفاده کنید.

ببینید، اتفاقاً فکر می‌کنم این نکته‌ای که دارید می‌گویید یکی از تأییدهایی است که با همین مین استریم فعلی زیست‌شناسی خیلی خوب جور درمی‌آید. توجیه چرخ نداشتن شاید کمی سخت باشد، ولی این خیلی بدیهی است. من فکر می‌کنم اگر منحنی انرژی منتقل‌شده به زمین را از طیف نوری که از خورشید می‌رسد بکشید، تقریباً می‌شود گفت که موجودات زنده متناسب با همان عمل می‌کنند: قسمتی که انرژی خیلی کمی دارد، درصد بسیار پایینی از موجودات زنده از آن استفاده می‌کنند و قسمت‌هایی که انرژی‌شان خیلی زیاد است، همه دارند استفاده می‌کنند. یعنی شیوهٔ استفاده خیلی با مقدار انرژی‌ای که آن بخش از طیف داشته تطبیق می‌کند. ما چرا نور مرئی را می‌بینیم؟ چون تقریباً همهٔ نور خورشید که به ما می‌رسد مرئی است؛ قسمت فوق‌بنفش و مادون‌قرمزش فوق‌العاده کم است و به درد نمی‌خورد. مثلاً فرض کنید چشمی که بخواهد تمام این طیف را پوشش بدهد، فوق‌العاده گران‌قیمت‌تر از این چشمی است که ما اکنون داریم؛ بنابراین چشمی تکامل پیدا کرده که کار خودش را با توجه به شرایط کرهٔ زمین کاملاً خوب انجام می‌دهد. نکته‌ای که شما می‌گویید این است که در کرهٔ دیگری چشم‌ها ممکن است فوق‌بنفش را ببینند.

یکی از حاضران: من در این بحث بیشتر بحث کامیونیکیشن داشتم. اما مثلاً بحث سیلیکون و کربن را می‌شود کرد: سیلیکون همان‌قدر وفور دارد که کربن؛ پس چرا حیات سیلیکونی ایجاد نشده است؟ خلاصه، روی مثال نمانیم؛ اما اگر همهٔ این دستاوردهای بشر را به‌عنوان مصنوعات کنار هم بگذاریم، همه قابلیت‌هایی بوده که می‌توانسته به وجود بیاید: استفاده از آتش، استفاده از فلزات، اینکه مثلاً به جای نورون سیم فلزی در بدن باشد. این قابلیت‌ها آن‌قدر زیاد است که آدم تعجب می‌کند چرا طبیعت از آن‌ها استفاده نکرده و مانده تا انسان از آن‌ها استفاده کند.

طیف امواج الکترومغناطیس

نمی‌دانم؛ به نظر من انتظار اینکه اکنون یک زیست‌شناس به سؤال شما جواب بدهد، انتظار خیلی بالایی است. بگذارید این‌طور به شما بگویم: با نظریهٔ تکاملی که داریم، مثل این است که در دوران گالیله هستیم، و شما مسئله‌ای می‌پرسید که برای حلش دست‌کم باید بتوانیم لاگرانژی بنویسیم. می‌خواهم بگویم سؤالتان برای نظریهٔ موجود تا اندازهٔ زیادی پیچیده‌تر از آن است که بتوانیم دربارهٔ تک‌تک این‌ها بحث کنیم؛ ولی بحث می‌کنند. ابو دوویی‌ها یکی از برتری‌های خودشان را در این می‌دانند که می‌گویند می‌توانیم برای بعضی از این سؤال‌هایی که شما دارید توجیه‌های بهتری بدهیم. ولی فکر می‌کنم اکنون هیچ زیست‌شناسی نیست که بتواند دربارهٔ تک‌تک این سؤال‌ها بگوید راه‌حلشان را بلدم.

سوال دکتر علیزاد

یکی از حاضران: از بحث بسیار مفیدتان ممنونم. سؤالی داشتم که شاید ریشه‌اش صحبتی باشد که قبلاً با آقای دکتر صادری مطرح کردم. می‌خواهم نظرتان را بدانم دربارهٔ اینکه من فکر می‌کنم ریشهٔ خیلی از این دعواها و این دوقطبی شدن‌ها، واگرا و همگرا و بقیهٔ مسائلی که دوقطبی می‌شود، و ته‌تهش حتی تئیست‌ها و آتئیست‌ها، شاید نقص و خللی باشد که در بخش ریاضیاتی یا بخش علمی کارمان وجود دارد. در واقع ما همیشه عادت داریم که پدیده‌ها را به دترمینستیک و نان‌دترمینستیک یا استوکاستیک طبقه‌بندی کنیم، ولی اینجا با پدیده‌ای مواجهیم که در عین تصادفی بودن، شاید نوعی دترمینستیک بودن هم در آن باشد، و شاید چنین چیزی در ریاضیاتمان خوب تئوریزه نشده باشد. حالا من می‌توانم در کی‌آس تئوری ردپاهایی ببینم: شاید فرمولی دترمینستیک داشته باشیم که خروجی‌اش تراژکتوری‌ای پیدا می‌کند که همیشه چیز یونیک خودش را دارد و مثلاً یک نقطه دو بار از یک جا رد نمی‌شود، ولی نهایتاً همهٔ حالت‌های مختلف می‌تواند در تهش به یک نقطهٔ نهایی ختم شود. شاید این کمی به آنچه در حیات دیده می‌شود نزدیک‌تر باشد. احساس کردم اگر کسی فقط بخواهد بگوید ما دنبال یک سری دترمینیسم هستیم و اینکه اگر تیپ را ریپلی کنیم به همان دترمینیسم می‌رسیم یا نه، و دیگری فقط بخواهد با فضای استوکاستیک نگاه کند و فقط تصادفی تحلیل کند و تلفیق این دو را نبیند، آن وقت این دعواهای تاریخی پیش می‌آید. خود من مدتی است که ذهنم درگیر این است که آیا می‌توانیم یک دترمینستیکِ استوکاستیک داشته باشیم یا نه. فکر می‌کنم تئوری‌اش را هنوز کامل نداریم، ولی نقش نبودنش را فکر می‌کنم می‌شود در این مسائل خوب دید. می‌خواستم بدانم نظر شما چیست.

راستش احساسم این است که مسئله خیلی مسئلهٔ ریاضیات نیست؛ نظر خودم را در سخنرانی گفتم. فکر می‌کنم نکتهٔ اصلی این است که ما، چه به دلیل ریاضیاتی که با آن مدل می‌کنیم و چه به دلیل مشکلاتی که با داده‌ها داریم، پیش‌بینی‌های دقیق و شارپی انجام نمی‌دهیم، و در نتیجه اختلاف‌نظرهای بنیادی پیش می‌آید. اولاً خود زیست‌شناسی ذاتاً پیچیدگی‌هایی دارد؛ حیات یک بار اتفاق افتاده است و بنابراین دربارهٔ تاریخش واقعاً نمی‌توانیم دوباره تکرارش کنیم. چیزهایی در ذات زیست‌شناسی هست که باعث می‌شود نتوانیم پیش‌بینی، و پیش‌بینی‌های شارپ، انجام بدهیم، و در نتیجه اختلاف عقیده پیش می‌آید. مسئله واقعاً صفر و یک نیست. شاید اختلافی که گلد و موریس داشتند این حالت صفر و یک را داشت، ولی اکنون اصلاً دعوا این است که ببینیم چقدر می‌شود پیش‌بینی کرد و چقدر می‌شود یک آزمایش تکاملی را خوب پیش‌بینی کرد. راستش حالت دیبیت گلد و موریس زیاد باقی نمانده است؛ خیلی صفر و یکی نمی‌بینم، و مسئله را هم راستش از ریاضیات نمی‌بینم. دربارهٔ نکته‌ای که گفتید، یعنی چیزی که در عین حال استوکاستیک و دترمینستیک باشد، مثال فراوان داریم، از مثال‌های مصنوعی و صنعتی گرفته تا نمونهٔ خیلی خیلی خوبش که جنین‌شناسی است. دیفرنشیشنی که در جنین اتفاق می‌افتد فرایندی استوکاستیک است، ولی عملاً می‌بینید که به ریزالتی تقریباً دترمینستیک می‌رسد. تقریباً دترمینستیک، یعنی بالاخره آدمیزادی متولد می‌شود، هرچند ممکن است نتوانید کاملاً بگویید که همه‌چیز تعیین می‌شود.

مثال خیلی ساده‌ای که همیشه از آن استفاده می‌کنم این است: اگر یک سری کانال آب با گنجایش‌های متفاوت طراحی کنم و بعد یک منبع آب را در آن رها کنم، درست است که نمی‌توانم بگویم کدام مولکول آب در کدام یک از این کانال‌ها جریان پیدا می‌کند، ولی دبی آب را در مجموعه کانال‌هایی که داده‌ام، با توجه به ظرفیتشان، با دقت بسیار بالایی می‌توانم حدس بزنم؛ یعنی در کانالی که حجم بیشتری دارد، به همان نسبت آب بیشتری جریان پیدا می‌کند. می‌خواهم بگویم اولاً همهٔ سؤال‌ها حالت صفر و یک ندارند، ثانیاً در زیست‌شناسی ذاتاً داده‌ها و خود کار فضایی دارد که، علاوه بر ریاضیاتی که استفاده می‌کنیم و قطعاً ناقص است و برای زیست‌شناسی ساخته نشده، می‌توانیم بگوییم مشکلاتی ایجاد می‌کند.

کانال آب و دبی جریان

یکی از حاضران: بخشی از خطایی که در تصورِ تکرارپذیر بودن حیات وجود دارد، به خاطر یک تصور فیزیکی است: اینکه گویا لندسکیپ‌هایی وجود دارد و موجودات زنده، اگر به آن‌ها زمان داده شود، نهایتاً این نیچ‌ها یا لندسکیپ‌ها را اشغال می‌کنند، و اگر برگردیم و دوباره این امکان را بدهیم، باز همان نیچ‌ها و لندسکیپ‌ها هست و دوباره همان‌ها اشغال خواهد شد و به وضعیت موجود می‌رسیم. البته اینکه در پیش‌بینی‌پذیر یا تکرارپذیر بودن تا چه حد شباهت را می‌توانیم بگیریم و بگوییم دوباره همان تکرار شده یا نه، محل اختلاف است؛ یعنی اینکه آیا اگر تغییرات کمی بود می‌توانیم بگوییم تکرارپذیر است، یا ممکن است حتماً تغییر کیفی اتفاق بیفتد و دیگر تغییر کمی نباشد. بخشی از این از همین مثالی ناشی است که الان آقای دکتر دربارهٔ کانال‌های آب زدند. این تصور اشتباه از همین‌جا می‌آید که فکر کنیم کانال‌های آب، آن‌طور که ایشان می‌گویند، وجود دارد و اگر دوباره منبع آب را رها کنیم، طبیعی است که نتوانیم بگوییم هر مولکول از کدام کانال می‌رود، اما در مجموع نسبت آبی که از کانال‌ها می‌رود دوباره همان نسبت قبلی است. در حالی که در زیست‌شناسی و حیات این‌گونه نیست و کانال‌های آبی وجود ندارد؛ این کانال‌ها در هر گام دوباره ساخته می‌شوند. بنابراین اگر به عقب برگردیم و یک کانال به‌گونهٔ دیگری ساخته شود، تمام مسیر کانال‌ها دفعهٔ بعد به‌گونهٔ دیگری خواهد بود و دیگر آن نسبت قبلی به دست نمی‌آید. اگر فرض کنیم آن کانال وجود داشت، بله، آن نسبت ایجاد می‌شد؛ در حالی که حیات این‌گونه نیست.

اگر اشکالی ندارد، همین الان جواب بدهم. من مثال کانال آب را در جواب سؤال ایشان زدم که از چیزی استوکاستیک گفتند که ریزالت قطعی داشته باشد، و حرفی نیست که شبیه کانال‌های آبِ از پیش تعبیه‌شده است. ولی نکته دقیقاً این است که بحث موریس این نیست که دقیقاً کانال‌هایی وجود دارد. ببینید، استدلال موریس این است که همهٔ موجودات زنده، یعنی حیات، هر جا که باشد، باید یک سری مسائل را حل کند. می‌خواهد حرکت کند: کجا زندگی کند؟ چگونه حرکت کند؟ یا اصلاً حرکت کند یا نکند؟ چگونه غذا بخورد؟ بالاخره به متابولیسم احتیاج دارد. تصوری خیلی کلی و ابسترکت از حیات بسازید: تولیدمثل می‌خواهد؛ مثلاً تخم را درون بدنش نگه دارد یا بیرون، یعنی تخم‌گذار شود، یا مثلاً پستاندار شود، یا چیزی بینابین، مثلاً تخم‌گذاری که تخم را درون خودش نگه می‌دارد. حرف موریس این است که موجود زنده مجموعه‌ای از مسائل را باید حل کند که بعضی‌شان بسیار بیسیک‌اند و همه باید حلشان کنند، و تعداد سلوشن‌ها هم تا حدود زیادی اندک است؛ یعنی بعضی‌شان مثلاً بیشتر از یک، دو، سه یا چهار جواب ندارند. در نتیجه امکانات حیات محدود می‌شود و حالتی کامبیناتوریال پیدا می‌کند. در واقع مثالی که شما می‌زنید، اگر بخواهید تمثیل را با همان مسئلهٔ کانال‌های آب تکرار کنید، مثل این است که یک سری کانال‌های از پیش تعبیه‌شدهٔ خیلی بزرگ و واضح وجود دارند و یک عالمه شعبه هم وجود دارند که اصلاً معلوم نیست چه می‌شوند.

مثالی که زدم، اینکه مرغ ماهی‌خوار در هر حیاتی هست، به شوخی بود. می‌خواستم به شوخی بگویم مرغ ماهی‌خوار واجب‌الوجود است، ولی گفتم شاید شبهه‌ای ایجاد شود، و گفتم وجودش ضروری است. یعنی حرف آدمی مثل موریس این است که بالاخره اینکه چیزی در هوا بپرد و چیزی را در آب بخورد، نیچی است که پر می‌شود؛ حالا نه به‌طور قطعی، تأکید می‌کنم نه به‌طور قطعی، ولی با احتمالی بسیار زیاد. می‌خواهم بگویم صفر و یکی‌اش نکنیم که یا کانال‌های آب کاملاً وجود دارند یا هیچ چیز وجود ندارد؛ «هیچ چیز» هم صد درصد غلط است. مثل این است که شیارهایی هست که بعداً روی آن‌ها کانال ایجاد می‌شود، و اکنون می‌توانیم بدون اینکه به حیات کرهٔ زمین نگاه کنیم که چه شده، این‌ها را ببینیم. برای اینکه بفهمید موجودی ممکن است در هوا بپرد و غذایش را در آب بخورد، احتیاج نیست من هیستوری را دیده باشم؛ لازم نیست چرخ داشته باشد یا اینکه چگونه بپرد، مثلاً مثل هلیکوپتر پره داشته باشد؛ این نیچ خیلی خوبی است. در واقع یک سری نیچ‌های بیسیک وجود دارند، ولی از درونشان خیلی نیچ‌های پیرامونی درمی‌آید که ممکن است کاملاً رندوم پر شوند یا نه. ولی تحقیقات جدید نشان می‌دهد که حرف‌های موریس تا حدود زیادی درست است؛ وگرنه این حجم بالای همگرایی را در طبیعت نمی‌دیدید. می‌خواستم بگویم آن مثال را اگر می‌خواهید تطبیق بدهید: حیات دترمینستیک نیست، ولی شیارهایی وجود دارد که روی آن‌ها این کانال‌ها احداث می‌شوند.

تخم گذاری و مسائل حیات

یکی از حاضران: حرف من در واقع این است که اینکه می‌گویید اگر حیات دوباره به نقطهٔ اول و شروعش برگردد، دوباره به اینجا می‌رسیم، امری احتمالاتی است؛ یعنی احتمالش فوق‌العاده کم است. اول اینکه به کجا می‌رسیم: اینکه شباهتش را با وضع کنونی اندازه‌گیری کنیم و بگوییم به همین‌جا رسیدیم یا نه، می‌تواند دامنهٔ خیلی وسیعی داشته باشد و دربارهٔ اینکه بگوییم رسیدیم یا نرسیدیم، اختلاف زیادی وجود داشته باشد. اما مسئلهٔ دیگر این است: همان‌طور که گفتم، مسئلهٔ لندسکیپ، یا حالا کانال‌هایی که گفتید، را در نظر بگیرید؛ شما چیزی را در نظر نگرفته‌اید. حیات ترکیبی از تصادف و انتخاب است. بنابراین اگر آن تصادف اتفاق بیفتد، آن انتخاب اتفاق می‌افتد؛ اگر آن تصادف اتفاق بیفتد که حیات به خشکی منتقل شود، آن وقت آن انتخاب رخ می‌دهد. ولی اصلاً هیچ دلیلی وجود ندارد که آن تصادف دوباره اتفاق بیفتد. بنابراین تصورتان از حرف موریس از اینجا می‌آید که گویی آن تصادف‌ها هم دوباره اتفاق می‌افتند؛ و اگر اتفاق بیفتند، بله، نتیجه همین خواهد شد. ولی ممکن است حیات اصلاً همان پروکاریوتی بماند و هیچ وقت به یوکاریوتی یا مثلاً تولیدمثل جنسی منجر نشود. این مستلزم آن است که تصادفی رخ داده باشد؛ اگر آن تصادف رخ نمی‌داد، میلیاردها سال دیگر هم آن اتفاق دوباره نمی‌افتاد، و این چیزی است که تکرارناپذیر بودن حیات را نشان می‌دهد.

همهٔ بحث این است که آیا این تصور، تصور درستی هست یا نه؛ و موریس در واقع اشتباه نمی‌کند. ببینید، تصادف‌های بسیار زیادی به پدید آمدن چشم منجر می‌شوند، و می‌بینید که این تصادف‌های بسیار زیاد، که احتمال بسیار پایینی دارند، چون حیات زمان زیادی داشته و بارها و بارها آزمون انجام شده است، باعث شده‌اند که همین چشم بارها در زمین به وجود بیاید. بنابراین اینکه موجودی از آب به خشکی بیاید تقریباً قطعی است، وقتی چیزی با احتمال بسیار پایین‌تر، مثل چشم، بارها ظاهر می‌شود؛ یا مثلاً بال: این را از نظر تاریخ تکامل قطعاً می‌دانیم که در جاهای بسیار متنوعی بال پیدا کردند؛ یعنی حشرات و خزندگان مستقلاً. پدید آمدن بال، با اینکه چیزی تصادفی است، بارها پیش آمده است. چیزی که از این داده‌ها نتیجه می‌گیریم این است که مثلاً اتفاقی مثل از آب به خشکی آمدن تقریباً قطعی است، هرچند درست است که حاصل تصادف است. ببینید، اینجا تصادف با احتمال پایین خیلی فرق دارد. یعنی حرف موریس این است که این تصادف‌ها، هر قدر هم که احتمال جهش‌ها پایین باشد، چون بارها و بارها رخ می‌دهند، مثل این است که از کیسه‌ای که در آن یک میلیون مهرهٔ سیاه و یک مهرهٔ سفید هست، بارها و بارها با جایگذاری مهره دربیاورم؛ اگر یک میلیارد بار دربیاورم، فکر می‌کنم به احتمال بسیار زیاد بالاخره آن سفید را پیدا می‌کنم. تکامل این‌گونه است: رفتن به خشکی، پریدن در هوا یا صاحب چشم شدن؛ آزمایش‌ها آن‌قدر تکرار شده که می‌بینید هر کدام بارها و مستقل از هم اتفاق افتاده است. در واقع دعوا سر همین است که این اتفاق‌های اساسی احتمالشان بالاست، نه پایین.

اگر بخواهم دقیقاً جوابتان را بدهم: شما چون به ژن و آن قسمت موتیشن نگاه می‌کنید، دارید خیلی چیزهای رندوم می‌بینید؛ ولی آنچه تاریخ حیات نشان می‌دهد این است که این چیزهای رندومِ ریز، که خیلی خیلی زیاد اتفاق می‌افتند، مدام در واقع چیزهای همگرا تولید می‌کنند. از آب بیرون آمدن از نظر من، و قطعاً از نظر موریس که از من قطعی‌تر نگاه می‌کند، قطعی است و دیگر تصادفی نیست؛ یعنی هر وقت حیات در آب اتفاق بیفتد و یک میلیارد سال بگذرد، حتماً به خشکی می‌آیند، و برای من حتماً پرنده‌ها به وجود می‌آیند. ببینید، مثل همان ماجرایی که گفتم، مثل زبان‌شناسی، زیست‌شناسی هنوز واقعاً خیلی در حالت‌های ابتدایی قرار دارد.

تصادف حیات به خشکی

شاید خود زیست‌شناس‌ها خوششان نیاید که این حرف را بزنم؛ منظور من این است که فیزیک ابتدایی است، چه رسد به زیست‌شناسی. بنابراین در آینده شاید بتوانیم پترن‌های خیلی خیلی زیادی را پیدا کنیم. می‌خواهم بگویم اینجا احتمالی بودن به معنای احتمال کم داشتن نیست. آیا آمدن موجودات زنده از آب به خشکی احتمالی است؟ حاصل یک سری تصادف و میوتیشن در ژن‌هاست، ولی احتمالش خیلی بالاست، چون زمان زیاد است و آزمایش زیاد انجام می‌شود. من مدام این را تکرار می‌کنم: وقتی چشم چند بار به وجود می‌آید، چیزی که احتمال پدید آمدنش در حدی کم است که این آقایانی که به IDEA دیزاین اعتقاد دارند می‌گویند ما ثابت می‌کنیم امکان ندارد تصادفی به وجود آمده باشد، این‌قدر احتمالش پایین است، بعد وقتی می‌بینید چند بار اتفاق افتاده، دیگر به خشکی آمدن جزو بدیهی‌ها می‌شود.

یکی از حاضران: فقط باز دوباره می‌خواهم تأکید کنم که این اشتباه شما ناشی از این است که فکر می‌کنید آن لندسکیپ وجود دارد؛ فکر می‌کنید چون خشکی وجود دارد، آمدن حیات از آب به خشکی اتفاق می‌افتد، در حالی که پدید آمدن خود خشکی ممکن است دوباره تکرار نشود؛ یا مثلاً آن قاره جدا نشود. ببینید، هر اتفاقی که می‌افتد، هر تصادفی که رخ می‌دهد، لندسکیپ را عوض می‌کند، و وقتی لندسکیپ عوض شد، افتادن یا نیفتادن آن تصادف به مسیرهای متفاوت دیگری منجر می‌شد. دیگر این بحث را ادامه نمی‌دهم و به عهدهٔ دوستان می‌گذارم که خودشان فکر کنند. این خطا همه‌اش ناشی از این است که فکر می‌کنید آن لندسکیپ، یعنی خشکی و هوا و غیره، وجود دارد و موجودات فقط کافی است تصادفاتشان، هرچند با احتمال خیلی کم، در طول زمان اتفاق بیفتد، و چون احتمال کم است ولی زمان زیاد، حتماً دوباره به آن چیزی می‌رسند که با آن سازگار باشند. در حالی که هر اتفاق تمام مسیر را عوض می‌کند و شما دوباره به چیز دیگری خواهید رسید؛ لندسکیپ‌ها عوض می‌شوند، و جهش‌هایی که در شرایط دیگری مسیر دیگری را می‌رفتند، حالا به مسیر دیگری ختم می‌شوند. به این دلیل من فکر نمی‌کنم که واقعاً حیات تکرارپذیر باشد. اگر دوست داشتید، همین بحث را بعداً دربارهٔ زبان هم می‌شود انجام داد.

احتمال خشکی و تکرار مسیر

اکنون چرا زبان انگلیسی غالب است؟ اگر آلمانی‌ها در جنگ جهانی دوم برنده شده بودند، یا یکی از آن اتفاق‌ها نمی‌افتاد، احتمالاً اکنون همهٔ ما به جای انگلیسی آلمانی صحبت می‌کردیم. این اتفاقات در واقع این‌گونه نیست که چیزی وجود داشته باشد و اگر دوباره برگردیم، فلان زبان حتماً دوباره غالب شود؛ هر اتفاقی می‌توانست حتی مسیر تاریخ اجتماعی ما را هم عوض کند.

پرسشی مکتوب از یکی از حاضران دربارهٔ دترمینستیک بودن تئوری‌های بیولوژی این بود که با توجه به تنوع حالت‌های ممکن، تعداد محاسبات به‌صورت نمایی افزایش می‌یابد و دیگر پلی‌نومیال نیست، و بنابراین سیستم در واقع قابلیت پیشگویی ندارد؛ این مسئله در فیزیک بسیار پیش‌بینی‌پذیرتر است و قطعاً در بیولوژی بسیار مشکل‌تر خواهد بود.

اولاً بحث‌ها دارد به این سمت می‌رود که گویی من یا آقای لوسوس ادعای دترمینستیک بودن حیات یا کاملاً قابل پیش‌بینی بودن آن را داشته‌ایم و داریم؛ من اصلاً چنین ادعایی ندارم و لوسوس هم قطعاً ندارد. در واقع می‌خواهیم برعکس بگوییم، دربارهٔ آن چیزی که کاملاً غیرقابل پیش‌بینی است. یعنی مثلاً من صد درصد فکر می‌کنم که اگر لوسوس یا موریس اینجا بودند، می‌گفتند که آقای دکتر صادقی اشتباه می‌کند؛ یعنی آن حالتی را که اگر یک کاتاستروف یا چیزی رخ می‌داد مسیر کاملاً عوض می‌شد، قبول ندارند، و می‌گویند شواهد این را نشان می‌دهد، نه اینکه همین‌طوری ادعایی باشد. کتاب لوسوس مرجع خوبی است، چون شواهدشان را ارائه می‌دهند؛ نمونه‌اش همین اتفاق‌هایی است که در استرالیا افتاده و می‌بینیم.

فقط یک نکته در حرف‌های دکتر صادقی بود. بحث در تکرار کردن تیپ این است که همین کرهٔ زمین را، در زمانی که حیات در آن ایجاد شد و با همین RNA، در نظر بگیرید؛ من این را در سخنرانی گفتم. وگرنه اگر اصلاً رشته را عوض کنید، یا زمین کلاً پرآب باشد، یا جوّش پر از اکسید کربن باشد، ممکن است حیات خیلی تغییر کند. فکر می‌کنم پرسش گلد این است که اگر یک بار دیگر همین حیات در همین کرهٔ زمین، از آن لحظه‌ای که حیات به وجود آمده، دوباره تکرار شود، در تکامل چه اتفاقی می‌افتد. بنابراین خشکی هست، آسمان هست و آب هست. کلاً از نظر فیزیکی هم جامد و مایع و گاز ویژگیِ فقط زمین نیست؛ همه‌جا به دلیل قوانین فیزیک محدودیت‌هایی وجود دارد، و اگر قوانین فیزیک را عوض کنیم، ممکن است حیات به وجود نیاید یا شکلش تغییر کند.

قابل پیش بینی بودن حیات

یکی از حاضران: فقط می‌خواستم نکته‌ای بگویم. بنده با نظر دکتر صادقی موافقم، و می‌خواستم از سؤال نفر دومی که پرسید و مبحث چرخ و امواج را مطرح کرد، برای اثبات این قضیه کمک بگیرم. فکر کنید در جهان‌های موازی، در جای دیگری، حیاتی هست که موجوداتش چرخ دارند، و آنجا مثل ما نشسته‌اند و صحبت می‌کنند که مثلاً چرخ داشتن ویژگی بدیهی‌ای است که طی تکامل باید به وجود بیاید و موجودات باید چرخ داشته باشند، چون از نظر مصرف انرژی چیزی روتین است که باید باشد؛ مثل ما بحث می‌کنند که باید چنین اتفاقی بیفتد. حالا فرض کنیم ما در جهان دیگری هستیم که چنین چیزی در ما وجود ندارد. نکتهٔ اول این است که تکامل چیزی است که در طول میلیون‌ها سال اتفاق می‌افتد، و دقیقاً در تأیید نظر دکتر صادقی، این است که آن کانال‌ها بستگی دارد که چگونه شکل بگیرند. شاید در جهانی کانالی شکل بگیرد که در آن موجودات چرخ‌دار ایجاد شوند، و در جهانی مثل ما به این صورتی که هست شکل بگیرد، و این می‌تواند خیلی متفاوت باشد و از تصور ما هم فراتر برود. می‌خواهم مثالی بزنم: شما در قسمتی از صحبت‌هایتان مطرح کردید که سرعت در آب و دوکی‌شکل بودن برای دلفین‌ها و موجودات آبی مزیتی تکاملی حساب می‌شود و اگر در جهان دیگری هم باشند، می‌توانند دوکی‌شکل باشند. حالا من می‌گویم موجوداتی را تصور کنید که اصلاً فراتر از ذهن ما باشند. مثلاً ما اکنون در دریا موجوداتی داریم که درخت‌اند و نوع غذا خوردنشان و نوع تکاملشان فرق دارد.

موجودات چرخدار و دوکی شکل

پس اصلاً نیازی ندارند دوکی‌شکل باشند؛ یا مثلاً عروس دریایی و موجودات دیگری که در اقیانوس‌ها هستند، که شاید لزوماً اصلاً نیازی نداشته باشند دوکی شوند. پس همان‌طور که در جواب نظر نفر دومی که سؤال پرسید هم هست، باید دربارهٔ تکامل در طول میلیون‌ها سال و ایجاد شدن کانالش صحبت کنیم، و لزومی ندارد بپرسیم که مثلاً چرا چرخ ندارند، هرچند مثلاً چرخ می‌تواند چیزی مثبت تلقی شود. فقط می‌خواستم دیدگاهم را بگویم.

ببینید، اگر سخنرانی ضبط شده است، یک بار دیگر گوش بدهید؛ من فکر می‌کنم شاید چون سخنرانی بوده، استدلال‌ها را خوب و با دقت نگفتم، و شما شاید نتوانستید استدلال موریس را بگیرید، یا همان مسئله‌ای را که دربارهٔ دوکی‌شکل بودن می‌گوید. من فقط یک نکته می‌خواهم بگویم. همهٔ سخنرانی من در یک جمله این است: ما از زمانی که بخواهیم آزمایش‌های ذهنیِ این شکلی طراحی کنیم، مثل همان چیزی که گلد می‌گفت، گذشته‌ایم و هر روز بیشتر به این نزدیک می‌شویم که برویم آزمایش واقعی انجام بدهیم. داریم می‌بینیم که این چیزهایی که لوسوس و همکارانش می‌گویند، بر اساس فکتی است که مشاهده می‌کنند، نه اینکه ما چه فکر می‌کنیم یا اینکه شاید جای دیگری طور دیگری باشد. ما داریم دربارهٔ کرهٔ زمین و این حیاتی که در آن هست صحبت می‌کنیم، البته لوسوس دربارهٔ کرات دیگر هم صحبت می‌کند و اینکه محدودیتی داریم یا نه. می‌خواهم بگویم ماجرا در زیست‌شناسی خیلی دارد اکسپریمنتال می‌شود، و شده است. با این حرف‌هایی که شما زدید، آدم می‌تواند خیلی تخیل کند، ولی این چیزهایی که شما می‌گویید در کرهٔ زمین می‌توانسته اتفاق بیفتد. می‌خواهم بگویم به جایی رسیده‌ایم که صرفِ این تخیل و تصور که شاید این‌طور بشود را داریم کنار می‌گذاریم. به نظر من آن مقالهٔ سه‌نفره‌ای را که لوسوس و همکارانش نوشته‌اند بخوانید؛ خیلی متواضعانه و علمی است و اصلاً هم نمی‌گویند دترمینستیک است یا نه. مثلاً کتاب یک عالمه شواهد همگرایی دارد، و می‌توانست این‌گونه نباشد: کرهٔ زمین می‌توانست کاملاً واگرا باشد، آن‌طور که شاید از دیدگاه گلد می‌بایست می‌بود. سخنرانی من همین است: وارد دورهٔ جدیدی شده‌ایم و دیگر کسی به آزمایش ذهنی، اینکه شاید این‌طور بشود یا شاید جایی چرخ داشته باشند، خیلی اهمیت نمی‌دهد. ممکن است داشته باشند؛ در دورهٔ زمین هم ممکن بود چرخ به وجود بیاید. به هر حال می‌خواهم بگویم بحث‌ها علمی‌تر، Experimental‌تر و فکت‌بیس‌تر شده است.