او قضیهٔ گودل را بی هیچ اغراقی یکی از مهمترین قضیهها میداند. بحث را با مقدمهای تاریخی آغاز میکند، سپس قضیه را کمی دقیق بیان میکند، به نتایج گودل در فلسفهٔ ریاضی میرسد و در پایان به دعوای استفاده از قضیه در فلسفهٔ ذهن برای رد کامپیوتیشنالیسم، با اشاره به کارهای پنروز.
اعترافها
به نظر او معمولاً توافق هست که این مهمترین قضیهٔ منطق ریاضی است، و شاید با کمی اغراق یکی از دو سه دستاورد بزرگ علمی قرن بیستم، پس از مکانیک کوانتوم و شاید ژنتیک. به مکانیک کوانتوم علاقهٔ خاصی دارد و میان آن و قضیهٔ گودل ارتباطهایی میبیند. «مثل اعتراف مذهبی» اعتراف میکند که پیشتر فرمالیست بود و اکنون نیست؛ خود را در دستهٔ فرمالیستهای توبهکار میداند و میگوید اگر، خدای ناکرده، فرمالیست هستید پس از همین جلسه توبه کنید.
از اقلیدس تا برنامهٔ هیلبر
اصول اقلیدس به گمان او قرنها معیار دقت بود: از چیزهای بدیهی شروع کنی و همهچیز را اثبات کنی. میگویند نویسندهٔ کتاب «اتیک» آن را الگو قرار داد. در قرن نوزدهم کشف هندسهٔ نااقلیدسی ادعای پنهان اقلیدسی را که هندسه همین است به هم زد، هرچند به خود هندسهٔ اقلیدسی آسیبی نزد.
بعد منطق نمادین، اصل موضوعی کردن حساب و نظریهٔ مجموعهها سطح دقت را بسیار بالا برد. فرمال کردن یعنی معنا را تخلیه کنی و نظامی بگیری که از یک سری نماد تشکیل شده و اصول روابط میان آنها را تعریف میکنند؛ هیلبر این کار را با موفقیت زیادی، دستکم برای هندسه، انجام داد، و پس از کشف پارادوکس راسل در رأس کسانی بود که کوشیدند پارادوکس وارد نشود. او با شور و حرارت میگوید این ایدهها بینهایت جذاب بودند و خودش را تبرئه میکند که چرا فرمالیست بود، ولی نمیشود این کار را انجام داد. برنامهٔ هیلبر این بود که همهٔ ریاضیات را فرمال کنیم و یک بار برای همیشه ثابت کنیم این ریاضیات سازگار است؛ گودل نشان داد نمیشود، حتی حساب را.
قضیهٔ گودل و برنامهٔ هیلبر
او برنامهٔ هیلبر را بهاختصار در سه نکته میگوید: همهٔ ریاضیات نامتناهی اصل موضوعی شود؛ با ریاضیات متناهی سازگاری آن ثابت شود؛ و نشان داده شود روشهای نامتناهی نتیجهای نمیدهند که با روشهای متناهی نتوان به آن رسید. قضیهٔ گودل هر سه را رد میکند: حتی حساب را نمیشود کامل صوری کرد، با حساب سازگاری خود حساب هم ثابت نمیشود، و گزارههایی هست که در حساب به آنها نمیرسیم ولی با ریاضیات نامتناهی ثابت میشوند.
به نظر او قضیه به قلب برنامه اصابت کرده، نه اطرافش؛ منطقگرایی کلاسیک راسل هم رد میشود، هرچند در سالهای اخیر تلاشهایی برای نوعی منطقگرایی شده است. گودل در کتابی که منتشر نشد نوشت که قضیهاش دیدگاه وین را، که گزارههای ریاضی را قراردادهای زبانی میبیند، رد میکند. دربارهٔ شهودگرایی میگوید قضیه ضد فرمالیسم است و چون فرمالیسم را تضعیف میکند، در بحث هیلبر و بروئر به نفع شهودگرایی حساب میشود، هرچند نمیشود گفت آن را تأیید یا رد میکند.
شهودگرایی و بروئر
شهودگرایی را دقیقاً برعکس فرمالیسم میداند: آنچه درون خود میبینیم تناقضی ندارد و مشکل از نمادهاست، چون نمادها بازیگوشاند و وقتی قواعد را نوشتید جلوی بازی را نمیتوانید بگیرید؛ مثلاً کسی مینویسد «ایکس عضو ایکس نیست» و از مجموعهٔ همهٔ ایکسهایی که عضو خودشان نیستند سخن میگوید و به تناقض میرسید. هیلبر برای پرهیز از تناقض میخواست نمادها را از شهود تخلیه کند.
ایدهای را به بروئر نسبت میدهد، هرچند چون آثار او را زیاد نخوانده شک دارد از خودش باشد: نمادها شهود را هم به بازی میگیرند. برنامهٔ اعلامنشدهٔ بروئر به گفتهٔ او مثل ریاضت عرفاست: همهٔ نمادها را از ذهن پاک کند و ببیند عدد را چگونه درک میکنیم. میگوید کسانی که دربارهٔ شهودگرایان مطالعه میکنند حس میکنند اینها شبیه فرقههای تصوفاند، و آنطور که شنیده، اطرافیان بروئر برای هر پرسشی پیش «حضرت بروئر» میرفتند و همهچیز را با او چک میکردند.
با این همه ایده را فوقالعاده جذاب میداند: دشمن ما زبان است که همهچیز را تحریف میکند، و این در فلسفههای قدیم و سنتهای عرفانی هم بوده. قضیهٔ گودل تز شهودگرایی را مستقیماً تأیید نمیکند، ولی چون تز مقابلش را رد میکند، شاید اگر بیش از دو حالت نداشته باشیم، به یک معنا تقویتش میکند؛ از طرف دیگر به نظر میآید با آنچه بروئر ابداع کرد مخالف است، و آقای دکتر ارزشی قرار است توضیح دهند که اینطور نیست.
قضیه و هوش مصنوعی
دربارهٔ استدلالها علیه مکانیسم، استدلالی کاملاً غلط را به لوکاس نسبت میدهد، هرچند نمیداند او واقعاً چنین گفته: ماشینی که حساب تولید کند گزارهای را که انسان درستیاش را میفهمد نمیفهمد. مشکل این است که ما درستی گزارهٔ جیتی را فقط به شرط سازگاربودن سیستم میفهمیم. با این حال همین استدلال نشان میدهد ماشینی که بدانیم درست کار میکند نمیتواند حساب را به اندازهٔ ما بفهمد؛ پس اگر پروژهٔ هوش مصنوعی ساختن چنین ماشینی تعریف شود، قابل انجام نیست.
از گودل نقل میکند که شاید بتوانیم ماشینی بسازیم که معادل شهود ریاضی ما باشد، حتی شانسی، ولی نمیشود ثابت کرد که درست کار میکند؛ وجود چنین ماشینی را نمیشود قطعاً منتفی دانست، پس شاید ما ماشین باشیم. نتیجهٔ منطقی قضیه این نیست که ذهن ما ماشین نیست؛ اما پروژهٔ هوش مصنوعی، به تعریفی که او گفت، شدنی نیست چون ادعایش با خودش متناقض است.
فرمالیسم و پرسش از دقت
به نظر او نتیجهای که گودل ثابت کرد به منطق و ریاضی محدود نمیشود: تمام قرن بیستم تحت تأثیر جریانی بود که میشود فرمالیسم نامید، و وقتی در جایی شکست میخوریم برمیگردیم و ریشهیابی میکنیم. به فرمالکردن رفتیم چون میخواستیم دقیق باشیم، یعنی متنی بیابهام که خواننده دقیقاً همان را بفهمد؛ ولی او میگوید شعار «هرچه دقیقتر بیان کنیم بهتر است» غلط است. به نظر او قضیهٔ گودل میگوید اگر بخواهید دقیق باشید باید فرمال باشید و فرمالشدن چیزی را از شما میگیرد، چون حساب را نمیشود در زبان فرمال گنجاند.
میگوید اثبات فلسفیِ دقیقی وجود ندارد و بر هر اثبات فلسفی میشود خدشه وارد کرد، چون از واژگان استفاده میکند. در پایان، قلب برنامهٔ هیلبر را به نظر خودش مصونکردن ریاضیات از پارادوکس میداند که قضیهٔ گودل نشدنی کرده؛ باید روشی غیر از اصل موضوعی، مثل شهودگرایی، یا برنامههای جدید داشت، یا مثل ریاضیدانان ساخت بیآنکه سازگاری را بدانیم.
او میگوید در بحثهای فلسفی دربارهٔ نتایج قضیهٔ گودل کسی منطقِ پیشفرضگرفته را زیر سؤال نمیبرد و بحثها درون یک مکتب فکری با باورهای مشترک میماند، ولی میشود نتایج قضیه را با زیر سؤال بردن بعضی پیشفرضها زیر سؤال برد.
→ متنِ کاملِ این جلسه