گودل؛ حفظ شرط سازگاری
استدلال به شرط سازگاری وابسته است. وجود داشتن ماشین و اثبات اینکه درست کار میکند، در این بحث یک ادعا نیستند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
نخستین اعترافم این است که بی هیچ اغراقی قضیهٔ گودل را یکی از مهمترین قضیهها میدانم. فکر میکنم معمولاً توافق هست که این قضیه مهمترین قضیهٔ منطق ریاضی است و بر این هم توافق زیادی هست که یکی از مهمترین قضیههای ریاضی قرن بیستم است. شاید کمی اغراقآمیز باشد، اما فکر میکنم یکی از دو سه دستاورد بزرگ علمی بشر در قرن بیستم است؛ البته پس از مکانیک کوانتوم و شاید، نمیدانم، ژنتیک. نمیخواهم ردهبندی کنم، ولی به نظر من اینها مهمترین اتفاقهایی است که در علم افتاده است.
اعتراف دوم من این است که علاقهٔ بسیار خاصی به مکانیک کوانتوم دارم. شاید اگر بحث دیروز نبود، در این بحث کمتر به مکانیک کوانتوم اشاره میکردم؛ ولی فکر میکنم میان قضیهٔ گودل و مکانیک کوانتوم ارتباطهایی هست و جاهایی به آنها اشاره میکنم.
اعتراف سوم: رسماً اعتراف میکنم که قبلاً فرمالیست بودم و حتی جاهایی در طرفداری از فرمالیسم صحبت کردهام. این نوعی اعتراف است، مثل اعتراف مذهبی. اکنون فرمالیست نیستم. نمیتوانم بگویم از نظر دستهبندیهایی که در فلسفهٔ ریاضی هست چه هستم؛ در دستهٔ فرمالیستهای توبهکار قرار میگیرم که خیلی علاقه دارند فرمالیستها را توبه دهند. یکی از انگیزههای این سخنرانی من همین است که اگر، خدای ناکرده، فرمالیست هستید، پس از همین جلسه توبه کنید.
بحث از چند بخش تشکیل میشود. نخست مقدمهای تاریخی را خیلی کوتاه میگویم. سپس قضیهٔ گودل را کمی دقیق بیان میکنم، چون دربارهٔ اینکه دقیقاً چه نتایجی از قضیهٔ گودل میشود گرفت سوءتفاهمهایی وجود دارد؛ میکوشم بگویم چه چیزهایی را نمیشود از آن نتیجه گرفت و چه چیزهایی را میشود. بخشی از بحث، چون اینجا سمینار فلسفهٔ ریاضی است، به نتایج گودل در فلسفهٔ ریاضی اختصاص دارد. نمیخواهم خیلی طولانی شود، ولی به چیزهایی اشاره میکنم و بیشتر خودم را به نتایجی محدود میکنم که خود گودل به آنها اشاره کرده است، هرچند خیلی بیشتر از این میشود گفت. دستکم یکی از نتایج آن را که به نظر من میشود در فلسفه از آن استفاده کرد میگویم، و در پایان به دعوای بسیار طولانیای اشاره میکنم که، هم از نظر زمان و هم از نظر حجم کاری که انجام شده، بر سر استفاده از قضیهٔ گودل در فلسفهٔ ذهن برای رد کامپیوتیشنالیسم درگرفته و در سالهای اخیر خیلی داغ بوده است. مطمئنم نمیتوانم آن را خیلی پوشش دهم، اما میکوشم به کارهایی که راجر پنروز، مخصوصاً در دو کتاب خود، انجام داده اشاره کنم.
معمولاً مقدمهٔ تاریخیِ یک بحث فلسفی حتماً باید از یونان آغاز شود. من دیشب که این را آماده میکردم، گفتم بگذارید سنتشکنی کنم و، مثلاً، از مصر آغاز کنم. مصریها معتقدند که دانش بسیار پیشرفتهای داشتند و وقتی ایرانیها به مصر حمله کردند و اسکندریه را اشغال کردند و کتابخانهٔ بسیار عظیم اسکندریه را آتش زدند، در واقع کتابها را از آنجا دزدیدند و به یونان بردند؛ و همهٔ آنچه ارسطو گفته، چیزهایی بوده که از کتابهایی که آنجا پیدا شده یاد گرفته و بعداً گفته است.
شاید مهمترین اتفاق ریاضی که در یونان افتاد و بر فلسفه خیلی تأثیر گذاشت، به گمانم تدوین اصول اقلیدس بود؛ نه از این نظر که هندسهٔ مهمی بود، بلکه از این نظر که قرنها کتاب اقلیدس و سبک اصول اقلیدس معیار دقت بود. گویی اوج دقت این بود که از چیزهای بسیار بدیهی شروع کنید و سرانجام همهٔ آنچه را میخواهید دقیقاً اثبات کنید؛ نه در اثباتها میتوانستند خدشهای وارد کنند و نه کسی نسبت به اصول مشکلی داشت. این اثبات به معنای واقعی کلمه بود؛ یعنی چیزی را ثابت کنید که دیگر نشود تکانش داد، مثل کاخی که خیلی خوب معماری شده است.
اصول اقلیدس در واقع تأثیر عظیمی بر فلسفه گذاشت. مثلاً میگویند نویسندهٔ کتاب «اتیک»، وقتی آن را مینوشت — اگر کسی دیده باشد — اصول اقلیدس را الگو قرار داد: از یک سری اصول ساده آغاز میکند، اصل موضوع دارد، قضیه دارد و ثابت میکند، و خیلی سعی میکند کاری شبیه کار اقلیدس انجام دهد. دیگران اگر این کار را نکردند، شاید به این دلیل بود که فکر میکردند انجامش برایشان سخت است؛ وگرنه این الگو، فکر میکنم تا قرن هجدهم، کاملاً بهعنوان الگوی دقت پذیرفته شده بود.
اتفاقهایی که در قرن نوزدهم افتاد، از جمله کشف هندسهٔ نااقلیدسی، به هر حال مشکلاتی پدید آورد. پیش از آن کسی فکر نمیکرد که بشود هندسهٔ نااقلیدسی داشت. هرچند به خود هندسهٔ اقلیدسی آسیبی وارد نشد، این ادعای اقلیدسی که بهطور پنهان وجود داشت به هم خورد: اینکه هندسه همین است و پنج اصل آن درستاند و چیز دیگری را نمیشود جایگزینشان کرد.
به نظر میآید در کار اقلیدس بیدقتی بوده است: یکی از اصولش، که آن را درست میدانست، به نظر میآمد بدیهی نیست.
در همین حال و هوا، پدیدآمدن منطق نمادین، اصل موضوعی کردن حساب و بعدها پدیدآمدن زبان نظریهٔ مجموعهها و خود نظریهٔ مجموعهها به دست کانتور، همه در جهت این بود که به سطح دقتی بسیار بالاتر در ریاضیات برسیم. اگر میخواهید بالارفتن سطح دقت را ببینید، نگاه کنید که پس از این تحولات، وقتی هندسه یک بار دیگر اصل موضوعی شد، چند مفهوم تعریفنشده اضافه شد و بهجای پنج اصل، چند اصل گذاشته شد؛ یعنی احساس میشد که غیر از آن پنج اصل، چیزهای بسیار زیادی باید گفت تا بتوانیم نظریهٔ هندسیِ واقعاً دقیقی داشته باشیم.
این اتفاقی بسیار خاص در ریاضیات بود که در سراسر فرهنگ، مخصوصاً در فلسفه، تأثیر بسیار عمیقی گذاشت: استاندارد دقت یکباره به چیز بسیار عجیبی تحول پیدا کرد. دقتی که ما اکنون در ریاضیات، مثلاً در اصل موضوعی کردن، داریم هیچ شباهتی به نظریههای اصل موضوعیِ زمان اقلیدس ندارد. این عملیاتِ اصل موضوعی کردن در واقع به پدیدآمدن سیستمهای فرمالی انجامید که به معنای واقعی کلمه کاملاً دقیقاند؛ به نظر میآید مگر اینکه اصول منطق را زیر سؤال ببرید، نمیشود هیچ شکی در درستی این دستگاه و استنتاجهایی که در آن انجام میشود داشت؛ درستی، نه به معنای مطابقت با عالم خارج.
در اقلیدس خیلی چیزها چک نشده بود؛ مثلاً مفهوم «میان دو چیز بودن» را در اقلیدس بهعنوان مفهومی تعریفشده نداریم. ولی اگر واقعاً بخواهید فرمال کنید — یعنی با نماد نمایش دهید و کاری کنید که استنتاج کاملاً خودکار شود — کسی که میخواهد یک نظام ریاضی را اصل موضوعی کند باید گویی همهٔ شلوغی را تخلیه کند، فقط به نمادها فکر کند و ببیند آیا این استنتاج بهطور منطقی از اصولی که گذاشته درمیآید یا نه، و از اینکه «من میبینم این چیست و معنایش چیست» استفاده نکند؛ یعنی معنا را تخلیه کند و نظام فرمال را نظامی بگیرد که از یک سری نماد تشکیل شده است و اصول، روابط میان این نمادها را تعریف میکنند. هیلبر این کار را با موفقیت زیادی، دستکم برای هندسه، انجام داد.
نکتهٔ دیگر اینکه وقتی پارادوکس راسل کشف شد، هیلبر، با علاقهٔ فوقالعادهای که به نظریهٔ مجموعهها و به وجود مجموعههای ناشمارا و مجموعههای نامتناهی داشت، جزو افرادی، و در واقع در رأس افرادی، بود که کوشیدند پارادوکس راسل را به نوعی جواب دهند و به جایی برسند که دیگر پارادوکسی در آن وارد نشود.
بنابراین هیلبر روشهایی به دست داد که با آنها بتوان سازگاری یک نظام فرمال، مثلاً هندسه یا حساب، را ثابت کرد؛ یعنی نشان دهیم که دیگر امکان ندارد در آنها تناقض پیدا شود. ایدهٔ واقعاً فوقالعادهای بود. اینها را با شور و حرارت میگویم تا خودم را تبرئه کنم که چرا فرمالیست بودم. این ایدههای هیلبر برای آدمی که زیاد کار میکند واقعاً بینهایت جذاب است. اگر میشد این کار را کرد، اتفاق بسیار خوبی میافتاد؛ ولی نمیشود این کار را انجام داد. به هر حال، زیبایی و جذابیتی دارد و دست آدمها را باز میگذارد که ریاضیات را بهطور فرمال پیش ببرند و، مثلاً، به مشکلاتی که پیشتر به آنها اشاره شد اصلاً فکر نکنند — به اینکه اینها در نهایت یعنی چه و شهود دارند یا ندارند — و با نمادها و بر پایهٔ اصول خودشان پیش بروند.
برنامهٔ هیلبر را کمی بعد دقیقتر میگویم. بهاختصار، برنامهای که هیلبر داشت این بود که همهٔ ریاضیات را فرمال کنیم و یک بار برای همیشه ثابت کنیم که این ریاضیات سازگار است و از دست همهٔ این تشویشها که ممکن است روزی دوباره پارادوکسی در آن پیدا شود رها شویم. این آرزوی همهٔ فرمالیستها بود، و گودل دقیقاً نشان داد که نمیشود این کار را انجام داد: نهتنها ریاضیات را، حتی حساب را هم نمیتوانید به یک سیستم کاملاً فرمال تبدیل کنید.
میخواهم قضیهٔ گودل را، به دلیل سوءتفاهمهایی که دربارهٔ آن وجود دارد، دقیق بیان کنم؛ البته نه خیلی دقیق، بلکه بهطور نیمهدقیق.
نخستین چیزی که میخواهم بگویم دربارهٔ لُبّ برنامهٔ هیلبر است. برنامهٔ هیلبر، مثل هر برنامهٔ فلسفی دیگری که با کلام بیان میشود، به هر حال ابهامی دارد؛ یعنی میشود تفسیر کرد که واقعاً منظور هیلبر چه بوده است. آنچه اینجا نوشته شده و میخوانم تقریباً خلاصهٔ عبارتهایی است که خود هیلبر به کار برده است؛ او در دههٔ ۲۰، پیش از آنکه قضیهٔ گودل عرضه شود، چنین حرفهایی زده است. ولی اکنون کسانی هستند که روایتهای دیگری از برنامهٔ هیلبر دارند.
آنچه هیلبر بهعنوان برنامه میخواست این بود: نخست، همهٔ ریاضیات — ریاضیات نامتناهی — را بهطور کامل اصل موضوعی کنیم؛ یعنی کار اول این است که برای همهٔ ریاضیات یک نظام فرمال ساخته شود. نکتهٔ دوم این بود که پس از انجام این کار، با استفاده از ریاضیات متناهی، که بهنوعی به درستیاش اطمینان داریم، ثابت کنیم نظام اصل موضوعیای که ساختهایم سازگار است. شرط بعدی، یا آرمان دیگری که هیلبر به آن اشاره میکرد، این بود که در گام سوم نشان دهیم که هرگز از روشهای نامتناهی نمیشود نتیجهای درآورد که با روشهای متناهی نتوان به آن رسید؛ یعنی ریاضیات نامتناهی، مثلاً در حساب، نتیجهای نداشته باشد که نشود آن را با اصول موضوع خود حساب ثابت کرد. این خواستِ سوم در واقع فرعی است، ولی جزو برنامهٔ هیلبر بود.
قضیهٔ گودل نشان میدهد که، اولاً، نهتنها ریاضیات را، که حتی حساب را هم نمیشود بهطور کامل صوری کرد. ثانیاً، به هیچ وجه نمیشود با استفاده از حساب حتی سازگاری خود حساب را ثابت کرد، چه رسد به سازگاری ریاضیات بهطور کلی، یعنی ریاضیات نامتناهی. ثالثاً، دقیقاً گزارههایی وجود دارند که در حساب، یعنی در ریاضیات متناهی، نمیشود به آنها رسید، ولی با ریاضیات نامتناهی میشود ثابتشان کرد. بنابراین اگر برنامه را واقعاً این سه نکته بگیریم، هر سه دقیقاً رد میشوند، بیآنکه چیزی از آن باقی بماند.
اکنون گزارهای از نظر بیان بسیار ساده وجود دارد به اسم قضیهٔ «گیر سین» — نمیدانم چند نفر با آن آشنا هستند — که دقیقاً میشود با استفاده از اصول زد اف سی ثابتش کرد؛ ولی این گزاره دقیقاً معادل جملهٔ گودل است و اگر اصول موضوع حساب را در نظر بگیرید، تصمیمناپذیر است.
نمیگویم از برنامهٔ هیلبر میشود چیزی حفظ کرد یا نمیشود؛ ولی این برنامه دیگر بهطور کامل رد شده است. به نظر میآید قضیهٔ گودل بهنوعی به قلب برنامهٔ هیلبر اصابت کرده است، نه به اطرافش. وقتی چیزی مورد اصابت قرار میگیرد، همیشه میتوانید آن قسمتش را بردارید؛ و فکر میکنم اگر قلب برنامهٔ هیلبر را بیرون بیاورید، به برنامهای توخالی میرسید که قضیهٔ گودل به آن اصابت نمیکند؛ اما آن لذتی که هر فرمالیستی از این کار میبرد — کاری که میخواستیم انجام دهیم — دیگر از بین رفته است.
برنامههای جدیدی وجود دارند و حتی بعضی ادعا میکنند که منظور هیلبر این نبوده و منظورش چیز دیگری بوده است؛ ولی کاری که هیلبر واقعاً میخواست انجام دهد، یعنی راحتکردن خیال همه، دیگر شدنی نیست و برنامهٔ هیلبر دیگر وجود ندارد. منطقگرایی کلاسیک، یعنی کاری که راسل میگفت، نیز رد میشود؛ چون قضیهٔ گودل دقیقاً میگوید که نمیتوانید حساب را با منطق مرتبهٔ اول بیان کنید، و این واضح است.
منتها، مخصوصاً در سالهای اخیر، تلاشهایی برای نوعی منطقگرایی شده است. کارهایی که میشود کرد این است: یکی اینکه منطق را قویتر کنید — یعنی نخواهیم در منطق مرتبهٔ اول بمانیم، چیزهایی اضافه کنیم و بگوییم در این منطق قویتر کار میکنیم — و دیگری پیشنهادی است که فکر میکنم هلمان داده است. حالا اگر اینها درست باشند، یعنی بشود این کار را انجام داد، حتی اگر این برنامهها قابل اجرا باشند، آنچه راسل واقعاً میخواست دیگر انجام نمیشود: اینکه ریاضیات، یعنی حساب، را بهوسیلهٔ منطق بیان کند. اینکه بخشی از ریاضیات را میشود به صورت منطق بیان کرد، بدیهی است.
چیز دیگری که با قضیهٔ گودل دقیقاً رد میشود از نتایجی است که خود گودل بهعنوان نتایج قوی قضیهاش اعلام کرده است، در کتابی که نوشت ولی بعداً منتشرش نکرد و هیچوقت منتشر نشد. گودل آنجا اشاره کرده که ایدههایی که در وین مطرح بود بهطور بدیهی با قضیهٔ گودل رد میشوند: اینکه گزارههای ریاضی را فقط قراردادهای زبانی ببینیم. فکر میکنم این از مسائل واضح قضیهٔ گودل است.
دربارهٔ رابطهٔ شهودگرایی با قضیهٔ گودل، نمیشود گفت که قضیهٔ گودل شهودگرایی را تأیید میکند یا دقیقاً رد میکند، ولی به هر حال مطمئناً با آن ارتباط دارد؛ ارتباطی خیلی واضح: قضیهٔ گودل ضد فرمالیسم است، و در بحث میان هیلبر و بروئر، یعنی بحث شهودگرایی و فرمالیسم، چون فرمالیسم به نوعی بهشدت با قضیهٔ گودل تضعیف شده است، این به نفع شهودگرایی حساب میشود.
میخواهم یک بار دیگر، در ادامهٔ بحث آقای محسنی، ایدهٔ شهودگرایی را بگویم، چون خیلی به آن علاقهمندم؛ و میان ایدهٔ شهودگرایی و نحوهٔ اجرای این ایده در ریاضیات تفکیکی قائل شوم و بعد بگویم که قضیهٔ گودل دقیقاً با این دو چه میکند.
ایدهٔ شهودگرایی خیلی جالب است؛ واقعاً میشود گفت که دقیقاً برعکس ایدهٔ فرمالیسم است: اگر بخواهیم ایدهٔ فرمالیسم را نفی کنیم، به شهودگرایی میرسیم. چرا؟ چون ایدهٔ شهودگرایی این است که من ریاضیاتی دارم که، فرض کنید، به تناقض رسیده است؛ دنبال این هستم که ببینم ریشهٔ این تناقض چیست و چگونه میتوانم ریاضیات را در برابر تناقض محافظت کنم.
ایدهٔ شهودگرایی این است که ما در واقع یک ریاضیات شهودی داریم، چیزی که گویی در درون خودمان آن را میبینیم، و وضعیت دیگری هم داریم که در آن این را مینویسیم. اول چیزی را گویی در ذهن خودمان میبینیم، مثلاً اعداد و روابط حساب را، و گویی آن را بهعنوان گزارهٔ درست احساس میکنیم. بعد نمادهایی وضع میکنیم و آنچه را دقیقاً میفهمیم و درست است به شکل گزارههایی به یک معنا فرمال تبدیل میکنیم. تمام مسئله رابطهٔ این شهود ما با این نمادهاست.
اگر یادتان باشد، ایدهٔ هیلبر این بود که اگر میخواهیم به تناقض نرسیم باید دقیق باشیم، و دقیقبودن یعنی باید نمادها را از شهود تخلیه کنیم؛ بکوشیم دستکم موقتاً فرض کنیم که آنچه مینویسیم اصلاً معنا ندارد، گویی ریاضیات بازیای با نمادهای بیمعناست.
استدلال فلسفیِ شهودگرایی تقریباً این را نشان میدهد: آنچه در درون خودم احساس میکنم، میبینم و به آن شهود دارم، مثل این است که چیزی را در جهان میبینم — حالا جهان درونی من باشد یا جهان افلاطونی؛ از نظر شهودگرایی مهم نیست شما به چه قائل باشید — گویی من واقعاً چیزی را میبینم و احساسش میکنم، و در آنچه شهود من است تناقضی نیست. تمام ایراد در این است که آنچه نوشته میشود دقیقاً معادل شهود من نیست. وقتی نمادها نوشته میشوند، نمادها اصولاً بازیگوشاند؛ یعنی وقتی سیستم فرمال را طراحی کردید، دیگر در اختیار شما نیست که سیستم فرمال به کجا میرود. با استفاده از منطق و قواعد بازیای که تعریف کردهاید، این بازی برای خودش رشد میکند و ممکن است به تناقضهایی برسد.
مثلاً من خیلی خوب میفهمم که مجموعه یعنی چه و عضویت در مجموعه یعنی چه، و اینها هیچ مشکلی ندارد؛ وقتی مینویسم چیزی عضو مجموعهای است، مشکلی نیست. ولی اگر برای نمادها محدودیتی نگذارید، فردا کسی مینویسد «ایکس عضو ایکس است»، پسفردا کسی مینویسد «ایکس عضو ایکس نیست»، و بعد کسی از «مجموعهٔ همهٔ ایکسهایی که عضو خودشان نیستند» سخن میگوید و به تناقض میرسید. وقتی قواعد را نوشتید، دیگر نمیتوانید جلوی این بازی را بگیرید؛ این بازی پیش میرود و به جاهایی میرسد که شما نمیخواستید. مثلاً ممکن است هیچ شهودی از «ایکس عضو ایکس» نداشته باشید، ولی نمادهایی که گذاشتید اجازهٔ این بازی را دادند و به تناقض رسیدید.
ایدهٔ بسیار مهمی از بروئر هست — البته چون آثار بروئر را زیاد نخواندهام، شک دارم که این ایده مستقیماً در آثار خودش آمده باشد یا کسانی که درجهٔ دوماند و بهطور دستدوم دربارهٔ شهودگرایی صحبت میکنند آن را میگویند — و آن این است که مشکل فقط این نیست که من شهود خودم را به نماد تبدیل میکنم؛ نمادها با بازیشان، و آنچه آن بازی نتیجه میدهد، شهود مرا هم به بازی میگیرند. وقتی نمادها تعریف میشوند و معادل شهود من نیستند و من به انجام آن بازی عادت میکنم، کمکم گویی آن قوهٔ شهود من که حقیقت ریاضی را میدید تحت تأثیر قرار میگیرد؛ بعد گویی در درون خودم چیزهایی میبینم که واقعاً جزو شهود من نیست. نمادها دستگاه شهود مرا تحت تأثیر قرار میدهند، در حالی که این دستگاه طبیعی است و جزو جهان است و هیچ پارادوکسی تولید نمیکند و اصلاً تناقضی در آن نیست.
بنابراین چه باید کرد؟ بروئر برنامهاش را برای کسی اعلام نمیکند؛ اما برنامهٔ اعلامنشدهٔ او برای خودش این است که مثل آدمی که میخواهد ریاضت بکشد — مثلاً مثل عرفا که در درون خود غور میکنند و سفر نفسانی انجام میدهند — برود و بکوشد همهٔ نمادهای ریاضیاتی را که تا حالا خوانده از ذهنش پاک کند و ببیند، مثلاً، بشر عدد را اولین بار چگونه میفهمد؛ ما عدد یک و عدد دو را پیش از آنکه نمادی به کار بیاید چگونه درک میکنیم و شهود ما دربارهٔ این جهان، یعنی جهان ریاضیات، چگونه است.
در واقع شهودگرایی بروئر نتیجهٔ نوعی تعمق نفسانی است، مثل عارفی که، مثلاً، سالها نشسته و کوشیده همهچیز را از ذهنش پاک کند و یک بار دیگر ببیند یک چیست، دو چیست و ما در درون خودمان واقعاً چه تصور میکنیم؛ و سرانجام ببیند چه چیزهایی مجاز است و شهود من چه چیزهایی به من میگوید: آیا واقعاً در شهود من هست که، مثلاً، از یک شیوهٔ برهان استفاده کنم یا نه؛ یا آن را به ما گفتهاند و به آن عادت کردهایم و چیزی است جز شهود واقعی من.
این را میگویم تا تعجب نکنید: کسانی که دربارهٔ شهودگرایان مطالعه میکنند احساس عجیبی پیدا میکنند که اینها عین فرقههای تصوفاند؛ گویی کسی پیغمبر میشود و، مثلاً، چیزهایی را حلال و حرام میکند. کسانی که دور و بر بروئر بودند آدمهای چندان مستقلی نبودند؛ اگر از یکیشان چیزی میپرسیدی، مثلاً اینکه آیا میشود این کار را در ریاضیات کرد یا نه، میرفت پیش بروئر — حضرت بروئر — و از او میپرسید که آیا میشود این کار را کرد. یعنی اصولاً گویی بروئر آدمی بود که این کار را در درون خود کرده و ریاضیات را کشف کرده بود، و همه هم به او اینگونه اقتدا میکردند؛ یعنی نوعی حالت تقلیدکردن وجود داشت.
به همین دلیل همین الان با آقای دکتر ارزشی صحبت میکردم و میگفتم اینها دقیقاً مثل فرقههای مذهبیاند: آدمهای عجیب و غریبی که دور یک نفر جمع شدهاند و او را قبول دارند. آنطور که شنیدهام، اینها او را مرجع خودشان میدانستند و همهچیز را با او چک میکردند.
با این همه، این ایده به نظر من ایدهٔ فوقالعاده جذابی است و من شخصاً به این ایده، در ریاضی و در کل فلسفه، علاقهمندم. این در واقع همان ایدهای است که بارها در فلسفههای قدیم و در سنتهای عرفانی آمده است: اینکه دشمن ما زبان است؛ زبان است که همهچیز را تحریف میکند، نه فقط زبان نمادین. مشکل ما این است که وقتی به زبان رجوع میکنیم، کمکم گویی چیزهای شهودی از بین میروند و بعد حرفهایی میزنیم؛ زبان هم همان بازیگوشی را دارد. وقتی گزارهای را روی کاغذ مینویسم، زبان میتواند گزارههای نادرست تولید کند و مرا بدعادت کند، بهطوری که یاد بگیرم در درون خودم گزارههای نادرست ببینم و کمکم از حقیقت دور شوم. این محتوا خیلی شبیه محتوای فرقههای عرفانی است و از نظر من اشکالی هم ندارد.
ارتباط میان شهودگرایی و قضیهٔ گودل به نظر من روشن است. قضیهٔ گودل از یک طرف تز شهودگرایی را مستقیماً تأیید نمیکند، بلکه چون تز مقابلش را در واقع رد میکند، به یک معنا تقویتش میکند؛ شاید، اگر قبول کنید که اینجا بیش از دو حالت ندارید، بهنوعی تقویتش میکند، و مستقیماً نمیشود گفت کاری انجام میدهد. نکتهٔ دیگر اینکه، از طرف دیگر، به نظر میآید قضیهٔ گودل با آنچه بروئر بهعنوان شهودگرایی ابداع کرد مخالف است: به نظر میآید قضیهٔ گودل همارزیای را که بروئر برقرار میکند نقض میکند. حالا آقای دکتر ارزشی قرار است توضیح دهند که اینطور نیست؛ یعنی گفتهاند که بروئر از قضیهٔ گودل به هیچ وجه تعجب نکرد و فکر میکرد این کاملاً درست است.
دربارهٔ کاربردهای قضیه در فلسفهٔ ذهن هم مختصری میگویم. استدلالهایی هست، به اصطلاح، علیه مکانیسم؛ یعنی میخواهیم ببینیم آیا ذهن ما مثل ماشین کار میکند. این پرسش، از وقتی پروژههای هوش مصنوعی شروع شد، پرسش بسیار مهمی بوده است: آیا میتوانیم ماشینی بسازیم که به اندازهٔ ذهن ما قدرت داشته باشد، مثلاً دستکم بتواند ریاضیات تولید کند، یا نه؟
استدلالی کاملاً غلط وجود دارد که قبلاً به آن اشاره کردم و آن را به لوکاس نسبت میدهم؛ نمیدانم لوکاس واقعاً این استدلال را به این شکل گفته باشد. استدلال این است: اگر ماشینی بیاورید و بگویید این ماشین حساب را تولید میکند و به اندازهٔ انسان حساب بلد است، آنوقت قضیهٔ گودل میگوید گزارهای حسابی وجود دارد که درست است و ما انسانها درستیاش را میفهمیم، ولی ماشین درستیاش را نمیفهمد، چون نمیتواند آن را نتیجه بگیرد.
مشکل این استدلال این است که کسی که آن را میآورد فکر میکند ما واقعاً درستی گزارهٔ جیتی را میفهمیم، در حالی که اینطور نیست: ما درستی گزارهٔ جیتی را به شرط سازگاربودن سیستم میفهمیم و آن را بهطور مطمئن نمیفهمیم.
با این حال، این استدلال به نوعی ادامه پیدا کرده و افراد دیگری آن را به شکلهای مختلف بیان کردهاند، و همین استدلال در واقع چیزی را نشان میدهد. فرض کنید ماشینی داشته باشید که — اصطلاحش را از پنروز قرض میگیرم — ما بدانیم درست کار میکند؛ یعنی بدانیم سیستم فرمالی که به آن دادهایم سازگار است و وقتی کار میکند کارها را درست انجام میدهد؛ یعنی استنتاجهایی که میکند و هر نتیجهای که به آن میرسد واقعاً نتیجههای آن سیستم فرمال است. اگر بدانیم چنین ماشینی داریم، آنوقت قضیهٔ گودل بهطور بدیهی نتیجه میدهد که اگر بدانیم آن ماشین درست کار میکند، پس میدانیم جیتی درست است، چون سازگاری سیستم را میدانیم؛ ولی آن سیستم، بنا به قضیهٔ گودل، نمیتواند جیتی را نتیجه بگیرد. پس گزارهای که واقعاً میشود نتیجه گرفت این است که ما نمیتوانیم سیستمی ماشینی داشته باشیم که بدانیم درست کار میکند و حساب را به اندازهٔ ما بفهمد، یعنی همین گزارههای حسابی را که ما درستیشان را میفهمیم.
اما این استدلال چیز دیگری را هم نشان میدهد: اگر پروژهٔ هوش مصنوعی را اینطور تعریف کنیم که عدهای نشستهاند و میخواهند ماشینی طراحی کنند که حساب را بهطور کامل انجام دهد، و روزی بیایند آن را روی میز صاحبکارشان بگذارند و بگویند این همان ماشینی است که میخواستی، این پروژه قابل انجام نیست. اگر پروژهٔ مهندسی اینطور تعریف شود، کسی نمیتواند ماشینی را که میشناسد و میداند درونش چیست بیاورد و بگذارد و بگوید این ماشین حساب را تولید میکند؛ چون اگر بداند که این ماشین درست کار میکند و سازگار است، آنوقت قضیهٔ گودل میگوید که این ماشین همهٔ گزارههای درست حسابی را که خود آدمِ مهندس قبول دارد نمیتواند تولید کند. این در واقع نتیجهای دربارهٔ مسئلهٔ هوش مصنوعی است، نه در فلسفهٔ ذهن.
به هر حال، در سالهای اخیر بحثهای فراوانی انجام شده است؛ کسانی که میخواهند از قضیهٔ گودل استفاده کنند بیشتر مایلاند ثابت کنند که ذهن ماشین نیست. میخواهم عبارتی از خود گودل نقل کنم، چون او در این مورد کاملاً بحث کرده است. گودل در این عبارت دربارهٔ نتیجهٔ قضیهٔ خودش میگوید: ممکن است بتوانیم ماشینِ اثبات قضیهای بسازیم که معادل شهود ریاضی ما باشد؛ حتی ممکن است بتوانیم آن را بهصورت تجربی، همینطور شانسی، داشته باشیم.
به بیان گودل، ممکن است ماشینی بسازید و اصلاً ندانید چیست و ساختارش برای شما شناسایی نشود. دقت میکنید: ممکن است چنین ماشینی وجود داشته باشد و خوب هم کار کند، ولی ما ندانیم و نتوانیم ثابت کنیم؛ یعنی نتوانیم ادعا کنیم که این ماشین دارد این کار را انجام میدهد. وجود داشتن غیر از این است که من چیزی بسازم و ادعا کنم که این کار را درست انجام میدهد. گودل میگوید: اما نمیتوان ثابت کرد که چنین است و این ماشین درست کار میکند، و نیز نمیتوان ثابت کرد که تنها قضیههای درست نظریهٔ اعداد را ثابت میکند. ولی وجود چنین ماشینی را نمیشود بهطور قطعی منتفی دانست؛ شاید ماشینی وجود داشته باشد، پس شاید ما ماشین باشیم.
فقط میخواستم بگویم که این سوءتفاهم پیش نیاید: نتیجهٔ منطقی قضیهٔ گودل این نیست که ذهن ما ماشین نیست. در واقع احتمال اینکه واقعاً چنین باشد وجود دارد و کسی نمیتواند آن را بهطور منطقی رد کند. ولی پروژهٔ هوش مصنوعی، اگر همان باشد که من تعریف کردم — یعنی بخواهیم روزی دستگاهی بدهیم و بگوییم این دستگاه حساب، یا کل ذهن بشر، را مدل کرده است — شدنی نیست، چون ادعایی که در آن هست با خودش متناقض است.
برویم سراغ بحث دیگری. به نظر من نتیجهٔ اتفاقی که در واقع افتاده و گودل در قضیهٔ خودش ثابت کرده، صرفاً به نتیجههای منطقی، مثلاً ریاضی و نزدیک به ریاضی، محدود نمیشود. اینطور فکر کنید که جریانی تاریخی وجود داشت که به ارائهٔ برنامهای مثل برنامهٔ هیلبر، یا به پدیدآمدن مکتبهایی مثل مکتب منطقگرایی کلاسیک یا مکتب وین و مانند آنها، منجر شد. اگر درست دقت کنید، میبینید که جریان بسیار عمیقی بود و تمام قرن بیستم در واقع تحت تأثیر چنین جریانی قرار داشت، جریانی که حالا میشود بهطور کلی اسمش را فرمالیسم گذاشت.
وقتی در جایی شکست میخورید — مثلاً وقتی میبینید نامزد شما در انتخابات رأی نمیآورد — شکی نیست که یک برخورد این است که بگوییم این نامزد خوشتیپ نبود و مردم پشتش نیامدند. ولی معمولاً در زندگیمان چه میکنیم؟ وقتی میخواهیم کاری را انجام دهیم، خیلی امیدواریم و مطمئنیم که میشود انجامش داد و همهچیز خوب است؛ بعد یکباره میبینیم که نه، نمیشود. آنوقت، چه در سیاست و چه بیرون از آن، به اصطلاح ریشهیابی میکنیم: برمیگردیم ببینیم اصلاً اشتباهمان کجا بوده است.
این برنامههای فرمالیستی به کجا برمیگردند؟ کمی این را بررسی کنیم: چرا سراغ فرمالکردن رفتیم؟ چون میخواستیم دقیق باشیم؛ عامل اصلی، دقت بود. چرا میخواهم دقیق باشم؟ واضح است: میخواهم آنچه مینویسم ابهام نداشته باشد؛ به این معنا که وقتی چیزی را مینویسم و خواننده آن را میبیند، دقیقاً همان چیزی را بفهمد که من نوشتهام. اگر مبهم بنویسم، ممکن است منظور من یک چیز باشد و او چیز دیگری بفهمد. این در همهٔ متون وجود دارد و فقط مربوط به ریاضیات نیست. ما دنبال دقت هستیم؛ میخواهیم متنی کاملاً دقیق، به معنای بیابهام، به دست بیاوریم و بتوانیم با استفاده از قواعد منطقی نتایجی بگیریم که مطمئنیم درست است.
نکته این است که اینجا خرابیای وجود دارد؛ اصلاً این شعار که «هرچه دقیقتر بیان کنیم بهتر است» غلط است. اگر میخواهید جدی بگیرید، دربارهٔ آدمهایی که، چه درون سنت و چه بیرون از آن، با زبانهایی حتی عجیب و غریب حرف میزنند — و باور کنید من به لکان ارادت دارم — واقعاً میگویم: یکی از دلایل اینگونه زبانهای عجیب و غریب این است که این آدمها معانی بسیار زیادی در ذهن خودشان دارند و اصلاً نمیتوانند آنها را خیلی خوب بیان کنند. آدمهایی که چنین معانیای در ذهن ندارند دچار این اشتباه میشوند که مدام روی این چیزهای فرمال کار کنند.
این البته کمی نظر شخصی من دربارهٔ کل فلسفه است؛ ولی قبول کنید که قضیهٔ گودل اینجا چیز خیلی مهمی میگوید. این آدمها فکر نمیکردند که دقیقشدن ضرری داشته باشد. قضیهٔ گودل میگوید اگر واقعاً بخواهید دقیق باشید باید فرمال باشید، و فرمالشدن چیزی را از شما میگیرد. این نتیجهای از قضیهٔ گودل است، نه نتیجهٔ من. قضیهٔ گودل میگوید این خاصیت زبان فرمال است و اصلاً کاری نمیتوانید بکنید: حساب را نمیشود در زبان فرمال گنجاند.
فکر میکنم شما خیلی تحت تأثیر زبان خصوصی قرار گرفتهاید؛ یعنی گویی فکر میکنید مشکل، خصوصی یا عمومی بودن است. نه، حرف من این است، و استدلال ریاضیاش را میگویم.
فرض کنید طیفی داریم که در دو سرش راندمان صفر است و در میانه، میدانم که مثبت است. پس این طیف جایی بیشترین مقدار را دارد. میخواهم این پرسش را مطرح کنم، که میشود به آن فکر کرد، که این بیشترین مقدار در کجای طیف است. این نقطه نزدیک سمت چپ نیست؛ یعنی از جاهایی به بعد، در سمت چپ، قطعاً در حال نزول هستیم. این، شعارِ «هرچه دقیقتر باشیم اوضاع بهتر میشود» را از بین میبرد.
اصلاً آنچه من آنجا گفتم این است که چیزی به نام اثبات فلسفیِ دقیق وجود ندارد؛ بر هر اثبات فلسفی قطعاً میشود خدشه وارد کرد، از جمله از این جهت که از واژگانی استفاده میکند و به واژگان نماد نسبت میدهد. این را واقعاً به این دلیل میگویم که خیلی دیدهام آدمها مقالهای مینویسند و بر استدلالی بسیار خوب — مطلب درستی که کسی خیلی خوب بیان کرده و ثابت کرده است — خدشه وارد میکنند. اگر منطق را قبول داشته باشید، آنچه من میگویم اصلاً به سوءفهم و ابهام و مانند اینها ربط ندارد. بخشی از اثبات انتخاب واژگان است، بخشی کدکردن است و یک بخش کاملاً دقیق دارد؛ بعد کد میشود و ممکن است به واژگان جدیدی منجر شود. بنابراین هر کسی میتواند بگوید واژهای که اینجا استفاده کردی آن چیزی نیست که تو فکر میکنی؛ واژهها را میشود زیر سؤال برد، کدکردن را هم میشود زیر سؤال برد؛ اینها مسئله است. پس همیشه این را در ذهن داشته باشید که بر هر اثبات فلسفی، هرقدر دقیق و خوب، قطعاً میشود خدشه وارد کرد.
نکتهٔ اول اینکه فکر میکنم اگر این متنها را زیاد بخوانید، میفهمید که شاید همین مسئله — اینکه یادشان میرود باید سازگاری را بدانیم تا درستی جیتی را بفهمیم — محل بحث است. من فقط میخواستم تأکید کنم که آنچه ما اینجا نتیجه میگیریم درستی جیتی نیست، بلکه درستی جیتی به شرط سازگاری است. به نظر میآید این سوءتفاهم را به آدمی به اسم لوکاس نسبت میدهند که دچار این سوءتفاهم بوده است.
نکتهٔ دوم اینکه فکر میکنم قلب برنامهٔ هیلبر مصونکردن ریاضیات از پارادوکس بود؛ هیلبر میخواست واقعاً بهنوعی به ریاضیاتی دقیق و امن برسیم. فکر میکنم قضیهٔ گودل دیگر واقعاً این کار را نشدنی کرده است. حالا یا باید از راهی غیر از روش اصل موضوعی و فرمالکردن اقدام کنید — مثلاً شهودگرا شوید — یا برنامههای جدیدی داشته باشید، یا اینکه بسازید، همانطور که اکنون ریاضیدانان با ریاضیاتی که نمیدانند سازگار است میسازند. احساس من این است: وقتی میگویم قلب برنامهٔ هیلبر، منظورم تضمینِ پیدانشدن پارادوکسی مثل پارادوکس راسل است؛ فکر میکنم آنچه بیشتر برای هیلبر مهم بود این بود. حالا ممکن است دربارهٔ اینکه قلب برنامه کدام بخش آن است اختلاف داشته باشیم.
بگذارید اینطور بگویم: در متون کنونی همیشه اینطور است که در اصل هر کسی میتواند این را که برای حرفهایت منطق را پیشفرض گرفتهای زیر سؤال ببرد؛ اما در بحثهای فلسفیای که حول و حوش نتایج قضیهٔ گودل است، واقعاً کسی سراغ این نمیرود، و همهٔ آدمهایی که میخواهند دفاع کنند یا حمله کنند بهنوعی در محدودهٔ آدمهایی هستند که این چیزها را قبول دارند. بحثها همیشه در محدودههایی، در واقع درون یک مکتب فکری، واقع میشود و آدمها چیزهایی را با هم مشترکاً قبول دارند. اصولاً کسی میتواند نتایج قضیهٔ گودل را با زیر سؤال بردن بعضی از چیزهایی که ما پیشفرض گرفتهایم زیر سؤال ببرد.
استدلال به شرط سازگاری وابسته است. وجود داشتن ماشین و اثبات اینکه درست کار میکند، در این بحث یک ادعا نیستند.
سفر درونی عرفا، قیاسی برای توضیح تلاشِ بازگشت به شهود پیش از عادتهای نمادین است.
لکان نمونهای در ارزیابی شخصی سخنران از نسبتِ غنای معنا و دشواری بیان است.
مشکل این استدلال این است که کسی که آن را میآورد فکر میکند ما واقعاً درستی گزارهٔ جیتی را میفهمیم، در حالی که اینطور نیست: ما درستی گزارهٔ جیتی را به شرط سازگاربودن سیستم میفهمیم و آن را بهطور مطمئن نمیفهمیم.
اگر بدانیم چنین ماشینی داریم، آنوقت قضیهٔ گودل بهطور بدیهی نتیجه میدهد که اگر بدانیم آن ماشین درست کار میکند، پس میدانیم جیتی درست است، چون سازگاری سیستم را میدانیم؛ ولی آن سیستم، بنا به قضیهٔ گودل، نمیتواند جیتی را نتیجه بگیرد.
دقت میکنید: ممکن است چنین ماشینی وجود داشته باشد و خوب هم کار کند، ولی ما ندانیم و نتوانیم ثابت کنیم؛ یعنی نتوانیم ادعا کنیم که این ماشین دارد این کار را انجام میدهد. وجود داشتن غیر از این است که من چیزی بسازم و ادعا کنم که این کار را درست انجام میدهد.
اگر بدانیم چنین ماشینی داریم، آنوقت قضیهٔ گودل بهطور بدیهی نتیجه میدهد که اگر بدانیم آن ماشین درست کار میکند، پس میدانیم جیتی درست است، چون سازگاری سیستم را میدانیم؛ ولی آن سیستم، بنا به قضیهٔ گودل، نمیتواند جیتی را نتیجه بگیرد.
میفهمید که شاید همین مسئله — اینکه یادشان میرود باید سازگاری را بدانیم تا درستی جیتی را بفهمیم
این در واقع همان ایدهای است که بارها در فلسفههای قدیم و در سنتهای عرفانی آمده است: اینکه دشمن ما زبان است؛ زبان است که همهچیز را تحریف میکند، نه فقط زبان نمادین. مشکل ما این است که وقتی به زبان رجوع میکنیم، کمکم گویی چیزهای شهودی از بین میروند و بعد حرفهایی میزنیم
و باور کنید من به لکان ارادت دارم — واقعاً میگویم: یکی از دلایل اینگونه زبانهای عجیب و غریب این است که این آدمها معانی بسیار زیادی در ذهن خودشان دارند و اصلاً نمیتوانند آنها را خیلی خوب بیان کنند. آدمهایی که چنین معانیای در ذهن ندارند دچار این اشتباه میشوند که مدام روی این چیزهای فرمال کار کنند.
اما برنامهٔ اعلامنشدهٔ او برای خودش این است که مثل آدمی که میخواهد ریاضت بکشد — مثلاً مثل عرفا که در درون خود غور میکنند و سفر نفسانی انجام میدهند — برود و بکوشد همهٔ نمادهای ریاضیاتی را که تا حالا خوانده از ذهنش پاک کند و ببیند، مثلاً، بشر عدد را اولین بار چگونه میفهمد؛ ما عدد یک و عدد دو را پیش از آنکه نمادی به کار بیاید چگونه درک میکنیم و شهود ما دربارهٔ این جهان، یعنی جهان ریاضیات، چگونه است.
و باور کنید من به لکان ارادت دارم — واقعاً میگویم: یکی از دلایل اینگونه زبانهای عجیب و غریب این است که این آدمها معانی بسیار زیادی در ذهن خودشان دارند و اصلاً نمیتوانند آنها را خیلی خوب بیان کنند. آدمهایی که چنین معانیای در ذهن ندارند دچار این اشتباه میشوند که مدام روی این چیزهای فرمال کار کنند.
ما دنبال دقت هستیم؛ میخواهیم متنی کاملاً دقیق، به معنای بیابهام، به دست بیاوریم و بتوانیم با استفاده از قواعد منطقی نتایجی بگیریم که مطمئنیم درست است.
تمام مسئله رابطهٔ این شهود ما با این نمادهاست.
اعتراف دوم من این است که علاقهٔ بسیار خاصی به مکانیک کوانتوم دارم. شاید اگر بحث دیروز نبود، در این بحث کمتر به مکانیک کوانتوم اشاره میکردم
درستی گزاره در این استدلال با شرط سازگاری بیان میشود؛ حذف شرط نتیجه را عوض میکند.
محدودیت اثبات توانایی یک ماشین، نفیِ وجود آن نیست؛ این تمایز حد نتیجهگیری دربارهٔ ذهن را روشن میکند.
عرفان و لکان در دو قیاس و ارزیابی فلسفیِ جدا میآیند؛ این کاربردها پیامد منطقیِ اثباتشدهٔ قضیه نیستند.