او بحث را با آنچه از مردسالاری منظورش نیست آغاز میکند و روشش را بر مدلی از انسان استوار میداند. سپس نقد خود از سرمایهداری را یادآوری میکند، دو مقدمه (تفاوت جدی مرد و زن، و جنسیت بهعنوان انحراف از تعادل) میگذارد و بر آنها مردسالاری را تعریف میکند. با مثالهایی از ورزش، پزشکی و سینما ادامه میدهد و با پرسش و پاسخ تمام میکند.
مقدمه: واژهها و حدود بحث
او اعتقاد دارد بزرگترین مشکل دنیا نظام سرمایهداریِ مردسالار است و شرط لازم، نه کافی، روشنفکر بودن شناخت این نظام و مخالفت با آن است؛ خودش میگوید شاید تعریفش تند باشد. به نظر او مردسالاری از سرمایهداری مهمتر است، چون تقریباً با تولد بشر همراه بوده و در قرن بیستم، بعد از ارتباطات و رسانهها، به اوج رسیده است؛ دربارهٔ آن به این معنا شاید مطالعهٔ جدی نشده باشد. هدف بیشتر جلسه تحلیل مشکل است، نه راهحل.
او میگوید واژهها را به معناهای دلبخواهی به کار میبرد و اعتراف میکند شاید «نرسالاری» از «مردسالاری» مناسبتر باشد، ولی چون مستعمل نیست آن را عنوان نمیگذاشت. قرار نیست دربارهٔ ظلمهایی حرف بزند که مردها در تاریخ به زنها کردهاند؛ آنها را مهم میداند و حملهاش به نظام مدرن طرفداری از سنت نیست. به گمان او آنچه میخواهد بگوید بدتر از فوتبایندینگ، یعنی بستن پای دختران چینی با باند، است: اگر آن رفتارها فروکش کرده، مردسالاریِ جدیدی جایش را گرفته که جوان است، با سرعت رشد میکند و به اوج رسیده است.
روش بحث: ساختن یک مدل
او میگوید در علوم انسانی بحث علمی باید بر مدلی از انسان مبتنی باشد و میکوشد آن را بر مدلها یا دادههای روانشناختی و روانکاوی بنا کند، با کمترین پیشفرض. به نظر او لازم نیست گفته شود مدل از کجا آمده: مدل را با این میسنجند که پدیدهها را خوب توجیه میکند یا نه، چنانکه برای قوانین نیوتن هم کسی استدلال نیاورد.
نقد سرمایهداری: مانع رشد
او کاپیتالیسم را در برابر کمونیسم نمیگذارد؛ ذاتش را نظامی میداند که تولید هرچه بیشتر کالا را در بازار آزاد تشویق میکند، و با مالکیت خصوصی مشکلی ندارد. ادعایش این است که با وجود ظاهر معصوم، ذاتاً مخالف رشد بشر است. با هرم مازلو نشان میدهد که فقط نیازهای فیزیولوژیک، مثل غذا، آب و خواب، با کالا رفع میشوند؛ امنیت واقعی را نمیشود خرید، و عشق، خانوادهٔ صمیمی، احترام دیگران و خودشکوفایی را هم نه.
چون کاپیتالیسم نمیتواند نیازهای بالاتر را واقعاً رفع کند ولی از هر نیازی درآمد میگیرد، به گفتهٔ او مجبور است توهم بسازد: عشق را تا جای ممکن به سکس تبدیل میکند، تعلق به گروه را با کلوپها و طرفداری از تیم ورزشی میپوشاند و شکلات را با عبارت «طعم واقعی زندگی» میفروشد. به شبیهسازی در نقد بودریار اشاره میکند و میگوید نظام نیاز هم میسازد. چین را هم، با وجود نام سوسیالیستی، سرمایهداری دولتی میخواند.
دو مقدمه: تفاوت و عدم تعادل
مقدمهٔ نخست به گمان او این است که میان مرد و زن تفاوتهای جدی و واقعی در فیزیولوژی، مغز و رفتار هست و یافتههای علمی روزبهروز آن را بیشتر تأیید میکند، در برابر کسانی که تفاوت را نتیجهٔ ساختار اجتماعی میدانند. خود را طرفدار فمینیسم مبتنی بر تفاوت میداند و میگوید به نظر میرسد همه پذیرفتهاند مردها در تجسم سهبعدی و زنها در هوش عاطفی قویترند؛ دربارهٔ بیشتر بودن قدرت بیان کلامی مردها میگوید این یکی ممکن است مورد اختلاف باشد. اگر این را نپذیرید، این مدل اصلاً کار نمیکند.
مقدمهٔ دوم را بیشتر اصل موضوع میداند تا چیزی که بشود برایش دلیل آورد: جنسیت را باید مثل انحراف از وضعیت متعادلی دید که فاقد جنسیت است، و این انحراف میتواند به سمت مرد یا زن باشد. به «ضیافت» افلاطون اشاره میکند که در آن خدایان موجودی کامل را به دو نیم تقسیم کردند، و به یونگ که هر انسان را دو جنسی میداند. هورمونهای مردانه و زنانه در هر دو جنس هست و جنین مدتی فاقد جنسیت است، ولی او میگوید خود این اصل را نمیشود ثابت کرد؛ اگر کسی نپذیرد، باید توضیح دیگری برای عشق بیاورد، مثل نگاه فرویدی که همهچیز را سکس میداند.
بر پایهٔ این دو میخواهد تفاوتها را به دوگانهٔ جذب و دفع برگرداند و ادعا میکند فعالیت مرد حالت دفع دارد و فعالیت زن حالت جذب. تفکر و عاطفه، قدرت و زیبایی، و فعال و منفعل بودن از همین دوگانهاند. میگوید این دوگانگی وقتی بیان میشود به نفع مردان است: در فرهنگ ما اکتیوبودن بهتر از پسیوبودن به نظر میرسد و شاعران بزرگ را میشناسیم ولی مادرهای بزرگ را نه.
تعریف مردسالاری
تعریف او این است: چون تفاوتهای جدی و نوعی دوگانه میان رفتارهای مرد و زن هست، مردها به تدریج فرهنگی تولید کردهاند که فعالیتهای مردانه را مدح میکند و قسمت زنانه را مورد نکوهش قرار میدهد. نمونهاش واژگان است: مردها به نوع قدرتی که خودشان دارند «قدرت» گفتهاند و برای قدرت از نوع جذب واژهای نگذاشتهاند. میپرسد چرا پسیوبودن بد و اکتیوبودن خوب است، در حالی که ادراک اصولاً تحت تأثیر قرار گرفتن است. به گفتهٔ او این را مردها بیشتر ناخودآگاه انجام دادهاند، چون درک قدرتی غیر از قدرت خودشان را ندارند.
از «خرد زنانه» میگوید که برای مردها مفهوم شناختهشدهای نیست و اسم خاصی ندارد، چون ۹۹ درصد فرهنگ را مردها به وجود آوردهاند. به کسانی که معتقدند زنان ناقصعقلاند میگوید به دنیایی که مردها درست کردهاند و به جنگهای قرن بیستم نگاه کنند؛ به گمان او مثلاً زن بدیهی درک میکند که حیات ارزش دارد و کشتن برایش سختتر است، چون جنبهای از عقل در او قویتر است، نه چون ضعیفتر است.
مردسالاری به این معنا شلاق یا تحقیر مستقیم نیست؛ مردها ناخودآگاه فرهنگی ایجاد کردهاند که هر چه ویژگی مردانه است در آن بار ارزش دارد و قطب زنانه تحقیر شده است، و چون فرهنگ دائم بسط مییابد، به گمان او مردسالاری روزبهروز قویتر میشود. زن یا این حقارت را میپذیرد یا میکوشد ارزش مردانه را در خود ایجاد کند؛ برای همین مردسالاری به این مفهوم ضد زنانگی است، نه ضد زن. وضع زن را مثل چپدستها در جامعهای میداند که راستدستها درستش کردهاند، و میگوید نظام کار بر پایهٔ دورهٔ تناوب ۲۴ ساعتهٔ مرد ساخته شده، در حالی که دورهٔ تناوب زن بزرگتر، مثلاً ماهانه است.
ورزش، پزشکی و فمینیسم تفاوت
در مثال ورزش میگوید رشتهها را مردها ایجاد کردهاند و المپیک مرد و زن را جدا میکند، چون اگر با هم رقابت کنند هیچ زنی به المپیک راه پیدا نمیکند. به نظر او راه درستتر این است که زنها رشتههای ورزشی مخصوص خودشان را به وجود بیاورند، مثلاً بازیهایی بر پایهٔ پردازش موازی. فمینیسم به معنای واقعی را اعتقاد به اصالت زن و ساختن جهانی زنانه در کنار جهان مردانه میداند و میگوید جنبش فمینیستی مبتنی بر تفاوت، جز در یکی دو دههٔ اخیر، به وجود نیامده است.
کتاب «جسم زن، جان زن» نوشتهٔ خانم نورتراپ، پزشکی آمریکایی، را میآورد: به گفتهٔ او نورتراپ میگوید زنها دربارهٔ وضعیت جسمانی خودشان اطلاعات بیشتری میدهند ولی پزشکی را مردها بر اساس پرسشهایی ساختهاند که مردها میتوانند جواب بدهند، و پزشکی زنان باید از پزشکی مردان جدا شود. زن معمولاً در موضع دفاع است که فرقی با مرد ندارد، و او فمینیسم مبتنی بر تشابه را دستوپا کردنی برای عوض نکردن همان ارزش میداند؛ شرکت در فعالیتهای مردانه هم اگر زن نتواند خوب انجام دهد، احساس فرودستی را بیشتر میکند.
مردسالاری بیشلاق: هژمونی
به گفتهٔ او تفاوت مردسالاری امروز با گذشته این است که دیگر برای تحمیل خواستهها به شلاق و زور نیازی نیست، چون زنها خودکار از نظام مردانه تبعیت میکنند. مثالش آنورکسیا است: کسی زنها را به لاغری مجبور نمیکند، لاغری مد است و مردها میپسندند؛ در زمان قاجار مردها زنهای چاق را میپسندیدند. فرق مردسالاری مدرن با قدیم همان است که سرمایهداری مدرن با ۲۰۰ سال قبل دارد: دیگر نیازی به پلیس نیست.
گرامشی را میآورد که هژمونی را ابداع کرد: با رسانهها نیازی به پلیس نیست و کارگرهای ایتالیای زمان موسولینی با تلقین ناسیونالیسم خودشان با رغبت کار میکردند. به گفتهٔ او مردسالاری هم به نوعی هژمونی رسیده است و زنها راحت قانع میشوند که خودشان میخواهند اینگونه باشند؛ این به نظر او از مردسالاری قدیم خطرناکتر است، چون زنها در زمان قدیم میدانستند دشمنشان کیست. واژهٔ «سکسی» که از دههٔ ۵۰ ایجاد شد امروز ارزش شده است، و در سینما کارگردانهای مرد آنچه را دوست داشتند از زن نمایش دادند و زنها آن را الگو گرفتند.
دربارهٔ پیوند سرمایهداری و مردسالاری میگوید سرمایهداری کارگر میخواهد و کارگر مرد را برای معدن و چرخهٔ روزانه مناسبتر میداند، پس فرهنگی میآورد که مرد را ستایش میکند و میکوشد زن را مشابه مرد کند؛ اینکه مردسالاری چگونه سرمایهسالاری را ایجاد کرده نیازمند توضیح بیشتر است و بحث به نظر او ناقص ماند. معتقد نیست مردها در دوران جدید نفع میبرند: مردسالاری به هر دو طرف ضرر دارد و نظام سرمایهداریِ مردسالار ضد بشریت است؛ دستکم رابطهٔ مرد و زن خراب میشود، چون زن دیگر مطلوبی نیست که بشود عاشقش شد، و وقتی زنانگی از بین برود مرد عاشق زن نمیشود، پس تکامل پیدا نمیکند و به تعادل نمیرسد. در جواب حرفی از حاضران، که در متن نیامده، میگوید زور بیشتر مردها به نظرش نشانهٔ برتری نیست و چنین نتیجهای قضاوت ارزشی مردسالارانه است.
پرسش و پاسخ: راه تعادل
یکی از حاضران میگوید اگر قرار است تحت تأثیر آن فرهنگ نروند، زنها باید مثلاً در پزشکی کتاب بنویسند. او در پاسخ میگوید منظور ضدیت با مردها نیست و در این نگاه مردها هم میتوانند فمینیست باشند؛ به گمان او موج دوم فمینیسم مردها را فراری میدهد و بیشتر با مردها مبارزه میکند تا با مردسالاری. دربارهٔ راه عملی میگوید به نظر او کمی اکتیوتر شدن لازم است و دستکم دیتاها باید در اختیار مردم باشد.
میگوید این عدم تعادلها قابل جبران است: راهش رابطهٔ عاشقانهٔ مثبت میان زن و مرد است که در آن حالتهای پسیو زن با حالتهای اکتیو مرد مخلوط میشود؛ هدف دو اردوی جدا نیست، بلکه مرد و زنی است که به تعادل رسیدهاند، و فلورانس نایتینگل را نمونهٔ زنی میداند که به تعادل رسیده. نمیخواهد زنها را به اندرون برگرداند و اصلاح نهایی را از بین رفتن این دوگانگی میداند. در پاسخ به یکی از حاضران از قول یونگ میآورد که نیاز به عشق برای رسیدن به تعادل بیشتر در سنین پایین است و پس از چهلسالگی ممکن است بدون عشق هم مرد و زن در درون خودشان به تعادل برسند.
→ متنِ کاملِ این جلسه