این جلسه ادامهٔ جلسهٔ قبل است و به گفتهٔ او حالوهوایی شبیه وضعیت کسی دارد که شاید مدلی ساخته باشد و بخواهد آن را به کار ببرد یا برخی از نتایجش را بررسی کند. او ابتدا مردسالاری و سرمایهسالاری را به یک شکل توصیف میکند، بعد به تقابلهای دودویی و تأثیر مردسالاری بر زبان میرسد و میگوید شاید دستکم ۳۰ تا ۴۰ درصد بحث را به زبان بدهد. در بخش پایانی از اثر مردسالاری بر جسم و مغز و از رابطهٔ آن با سرمایهسالاری میگوید.
سرمایهسالاری و مردسالاری
او میخواهد میان سرمایهسالاری و سرمایهداری و نیز میان مردسالاری و پدرسالاری فرق بگذارد. به گمان او سرمایهداری و پدرسالاری بروز اجتماعی آن دو در روابط بین آدمهاست و خودِ سرمایهسالاری و مردسالاری چیزهای عمیقتریاند که در فرهنگ جا گرفتهاند. به نظر او عمق مطلب این است که حتی اگر سرمایه بهطور مساوی تقسیم شود، توجه بیش از اندازهٔ مردم به سرمایه و تولید کالا خودش ایراد دارد؛ پس سوسیالیسم را نمیتوان ضد سرمایهسالاری دانست، هرچند ممکن است ضد سرمایهداری باشد، و نظام سوسیالیستی عملاً نوعی سرمایهسالاری دولتی است.
سرمایهسالاری را اینگونه توصیف میکند که انگار همهٔ نیازها بهطور غیرواقعی روی پایینترین لایهٔ هرم نیازها project میشوند و آدمها در همان لایهها دچار فیکساسیون میشوند. مردسالاری یعنی project شدن همهٔ ارزشها به سمت مردها: هرچه مردانه است واجد ارزش است و هرچه زنانه است فاقد ارزش. اگر ارزشها را بالا و پایین و چپ و راست بگیریم، سرمایهداری میشود project کردن به پایین و مردسالاری project کردن به سمت راست، و نظام سرمایهدارِ مردسالار ما را در گوشهٔ پایین سمت راست فشار میدهد.
جامعهشناسی بر پایهٔ روانکاوی
به گفتهٔ او جامعهشناسها عموماً خودشان را مقید نمیکنند که از مدلی برای انسان استفاده کنند و اوج این رویکرد تئوری سیستمهاست. عقیدهٔ شخصی او این است که هیچ علم انسانی که مدلی برای انسان ارائه نکند ارزش علمی ندارد؛ هر کس در علوم انسانی اظهارنظر میکند مدلی از انسان در ذهن دارد، فقط ممکن است چندان خودآگاهانه نباشد. برگرداندن مسائل جامعهشناسی و شاید فلسفهٔ سیاسی به مدلهای روانکاوانه از نظر او نوعی پیشرفت است.
از لحاظ کاربردی هم میتوان درمانهای عمیقتری پیشنهاد کرد؛ او فکر میکند در پزشکی از درمان علامتی و علتی حرف میزنند، و درمان علتی به ریشهها میرسد. به گفتهٔ او توصیهٔ اتحاد کارگرها علیه سرمایهدارها تضاد را علت میگیرد و تضاد طبقاتی را تشدید میکند؛ اگر منشأ را روانی بدانیم، به گمان او باید هم سرمایهدارها و هم کارگرها را علیه انحرافی بسیج کرد که به هر دو لطمه میزند. دربارهٔ مردسالاری هم، اگر آن را پدیدهای روانی بدانیم که همه گرفتار آناند، زن و مرد هر دو علیه این نظام حرکت میکنند؛ البته میگوید این تحلیل عمیقتر شاید چندان عملی نباشد.
نکتهٔ دوم او این است که فرم مشترک بیان این دو مفهوم محسناتی تئوریک دارد. او شباهتهایی میشمارد: در هر دو انگار فشار از جسم به ذهن و از طبیعت به فرهنگ آمده است. میگوید ۲۰۰ سال قبل سرمایهدار نوعی احساس پیروزی میکرد، ولی الان به نظر میرسد مشکلات برای همه هست و هر دو نظام را ضد بشر میداند، نه ضد زن و ضد کارگر.
فمینیسم مبتنی بر تفاوت
در ساختن مدل میخواهد این را مثل اصل موضوع بپذیرد که اختلاف میان زن و مرد ذاتی است، در زیستشناسی و روانشناسی هست و عارضشده از طریق فرهنگ نیست؛ این نگاه در برابر فمینیسم مبتنی بر تشابه است که تا حد ممکن زن و مرد را شبیه میگیرد و اختلافها را به فرهنگ نسبت میدهد. نکتهٔ دوم این است که جنسیت را بهصورت انحراف میبیند. به ایدهٔ یونگ دربارهٔ آنیما و آنیموس اشاره میکند: همه انگار جنس مخالف را در درون رشدنیافته دارند. موجودی را تصور میکند که دو نصف شده و تا نیمهٔ رشدنیافتهاش را رشد ندهد به حالت استیبل نمیرسد.
جدا از مدل، شخصاً فکر میکند دوگانهای جهانی بیرون از بشر هست، مثل جذب و دفع، که زن و مرد هم در آن قرار میگیرند؛ این جزو مدل نیست و میشود اینگونه نگاه کرد یا نکرد. به گفتهٔ او نظریهٔ تکامل توضیح خوبی ندارد که چرا موجودات دوجنسی به وجود آمدند و چرا همه در دو جنس متوقف ماندهاند، نه سه یا چهار.
او میگوید میخواهد این جلسه بیشتر به تقابلهای دودویی بپردازد تا این حس را تشدید کند که مردسالاری چقدر عمیق است. یکی از حاضران جلسهٔ قبل پرسیده بود که اگر مرد و زن مساویاند، چطور مردان زنها را له کردند؛ به تعبیر او تقریباً این اوج نگاه خودِ مردسالار است، چون هر که زورش بیشتر است بهتر شمرده میشود. میگوید مشکلی را حل نمیکند، فقط میگوید مشکلی هست: فرهنگ از مبنا آلوده است و مثلاً زبان است که باید تغییر کند.
دریدا و تقابلهای دودویی
به گفتهٔ او دلیل پرداختن به تقابلهای دودویی این نیست که عمیقترین جا هستند، بلکه این موضوع از دههٔ ۶۰ به اینسو بسیار مورد توجه بوده است. دریدا، فیلسوف فرانسوی، با شالودهشکنی نشان میدهد در خود زبان ساختاری هست که تفکر ما را شکل میدهد. اساس بحث دریدا این است که تقابلهای دوتایی در زبان و فرهنگ همهٔ بشر همیشه وجود داشتهاند و به یک طرف وزن بیشتری دادهاند؛ سخنران این را به بیان خودش از مردسالاری نزدیک میداند.
به نظر او کار پیروان دریدا درست نیست: آنها میخواهند همهٔ تقابلهای دوتایی را از بین ببرند، ولی این تقابلهای دوتایی همه از یک جنس نیستند؛ بعضی جزو دوگانههای مرد و زناند و بعضی از جای دیگری میآیند. لیستی که میخواند از نوشتارهایی است که دریدا و پیروانش تولید کردهاند و شامل وجود در مقابل عدم، حضور و غیاب، گفتار در مقابل نوشتار، روح در مقابل جسم، مرد در مقابل زن و دانش در مقابل ایمان است. نمونهاش متنی از دریدا دربارهٔ افلاطون است که در آن افلاطون از گفتار در مقابل نوشتار دفاع میکند و نوشتار را «فارماکون» مینامد.
محور افقی و محور عمودی
او مردسالاری را زیرمجموعهای از این تقابلها میداند که به دوگانگی زن و مرد مربوط است و ارزشها در آنها به مردها داده شده. از چهارگانهٔ یونگ، یعنی فیلینگ در مقابل تینکینگ و حس در مقابل شهود، مدل میگیرد: زنها در بخش فیلینگ قرار میگیرند و در فرهنگ مردسالار فیلینگ حقیر شمرده میشود؛ ولی به گفتهٔ او یونگ فیلینگ را نوعی ابزار شناختی میداند که همارزش است. به نظر او تقابل حس و شهود روشن نیست، چون ادراک از حس شروع میشود و لایههای متعدد دارد و انتهای خاصی ندارد. اگر فقط به ابزارهای شناخت نگاه کنیم، مردسالاری روی تفکر project میکند و سرمایهسالاری روی حس.
به گفتهٔ او این تقابلهای دودویی همه از یک جنس نیستند: بعضی به محور افقی مربوطاند و بعضی به محور عمودی. در محور افقی، مثل مرد و زن، تقابل واقعی است ولی وزندهیشان اشتباه است و این عدم تعادل نتیجهٔ فرهنگ مردسالار است. تقابلهای عمودی، مثل حس و شهود یا روح و جسم، واقعی نیستند چون آن سمتِ آخر نقطهٔ انتهایی ندارد؛ علتش این است که آنچه در محور عمودی هست محور رشد است و رشد انتها ندارد. به گمان او در این محور طبیعی است که به لایههای بالاتر ارزش بیشتری بدهیم و اشتباه از واژگانی میآید که انگار سقفی در مقابل کف میگذارد.
در باینریهای افقی مشکل ارزشگذاری نادرست است و اینکه معمولاً یک طرف یا هر دو را بد تعریف کردهایم؛ مثلاً واژهٔ احساسات به چیزی نامطلوب اشاره میکند و برای مقابل تفکر واژهٔ خوبی نداریم، چون این واژهها را مردان ساختند. تقابل واقعی میان زن و مرد را او نوعی جذب در مقابل دفع میداند، و صورت عادلانهٔ فعالیت در مقابل انفعال را تأثیرگذاری در مقابل تأثیرپذیری. میگوید فیلینگ هم اشتباه میکند، ولی اشتباه از روی تفکر بیاشکال شمرده میشود و اشتباه از روی حس نه؛ و اینکه یک نیمکرهٔ مغز را باید خاموش کنیم تصور نادرستی است.
زبان: واژگان و اشتقاق
به گفتهٔ او زبان چیز معصومی نیست و تأثیر زیادی بر تفکر ما میگذارد؛ شاید ویتگنشتاین نخستین کسی بود که عمیقاً این را مطرح کرد. وقتی روی چیزی اسم میگذارید مثل این است که به آن انرژی میدهید. ما با واژگان دنیا را تقسیمبندی میکنیم و برای حالات مردانه واژهٔ بسیار داریم و برای زنانه نداریم، چون زبان و فرهنگ اصولاً توسط مردان به وجود آمده است.
در اشتقاق، دربارهٔ «غریزهٔ جنسی» میگوید خود ایدهٔ غریزه مدرن و ایدئولوژیک است؛ جدا کردن بخش جسمانی از مجموعهٔ درهمتنیدهٔ احساس مرد و زن و بزرگ کردنش، که بعداً بتوان در بازار برایش کالا عرضه کرد، به گفتهٔ او بخشی از فرهنگ سرمایهداری است. گرامر هم تا حدی بار ایدئولوژیک دارد و مردسالاری در همهٔ واژگان و اشتقاقها نفوذ دارد.
میگوید مشکل قدیمی و عمیق است و دستکم توجهدادن به آن مفید است. مبارزه با مردسالاری مسئلهٔ خاص زنها نیست؛ مردها هم باید قیام کنند و کنجکاو باشند که واژگان آن نیمهٔ ندیده چیست، همانطور که همه باید علیه سرمایهسالاری کاری انجام دهند، و حملهٔ یک طبقه به طبقهای دیگر به نظر او بیش از اندازه سطحی است. در همینجا نظام سوسیالیستی را «سرمایهداری دولتی» مینامد، نه سرمایهسالاری.
اثر مردسالاری بر جسم و مغز
به گفتهٔ او مردسالاری فقط ذهنی نیست: فرهنگ از بچگی حتی بر جسم اثر میگذارد، مثل ادویهای که از بچگی بخورید و ممکن است، هرچند او نمیداند ادویه چه تأثیری میگذارد، وضعیت گوارشتان را چنان تغییر دهد که دیگر قابل برگشت نباشد؛ پس مسئلهٔ فرهنگی را با بخشنامه نمیتوان درست کرد. میگوید بخشهایی از مغز دچار بیشفعالی و بخشهایی تعطیل است؛ بخشهای مربوط به فیلینگ در مردان تقریباً تعطیل است و در زنها هم کمتر از حد طبیعی فعالیت میکند.
به گفتهٔ او درک آدمها، چه مرد چه زن، از استدلالهای سمبولیک خیلی سریعتر و بهتر از فهم تمثیل است؛ ارسطو تمثیل را ممنوع اعلام کرد و از ۲۰۰۰ و خوردهای سال قبل قرار شد مغز ما فقط از قیاس استفاده کند، در حالی که کسانی در کاگنتیو ساینس میگویند مبنای همهٔ شناختهای ما استعاره است. مبارزه با مردسالاری از نظر او یعنی استفاده از هر دو نیمکره، و این اصلاحات خیلی طول میکشد و تدریجی است؛ این را خودش بهعنوان تمثیل میگوید، نه چیز خیلی دقیقی.
سپس میپرسد چه چیزی طبیعی است و چه چیزی غیرطبیعی، چون وقتی در فرهنگی غیرطبیعی زندگی کنید موجودی غیرطبیعی میشوید و شاید اکثریت مردم دنیا در چیزی غیرطبیعی مشترک باشند. میگوید میتواند بیان کند یکی از نتایج مردسالاری همجنسگرایی است، و اگر ۹۹ درصد مردم همجنسگرا شوند آنوقت چطور میشود ادعا کرد که هتروسکشوال بودن طبیعی است. برای تشخیص فقط باید به نظریهای مثل نظریهٔ یونگ متوسل شد، که میگوید چیزی در اعماق وجود ما دستنخورده باقی میماند. هنر را از قرن بیستم نمونهٔ اثر مردسالاری میشمارد، چون بیان و فرم مهم شده و محتوا مهم نیست.
رحم زنها را هم نمونه میآورد: فکر میکند در قرن بیستم و بیستویکم دچار کمفعالی شده، چون اکثر زنها اصلاً میل ندارند بچهدار شوند، در حالی که ۵۰۰ سال قبل تحت تأثیر نظام مردسالار دچار بیشفعالی بود.
سرمایهسالاری، خانواده و سن
به گفتهٔ او جمعیت دیگر برای سرمایهسالاری لازم نیست، چون ماشین تولید انبوه را انجام میدهد؛ مردان دیگر نیاز مبرمی به خانوادهٔ پرجمعیت ندارند و به نظرش زنها هم قانع شدهاند که شاید بهتر است بچه نیاورند، و دولت نقش رئیس قبیله را دارد.
تغییر نامحسوس دیگر سن ایدهآل زندگی در دنیاست: انگار دنیای قدیم برای آدمهایی حدود ۳۰ تا ۵۰ ساله ساخته شده بود، ولی هرچه جلوتر میآییم بیشتر برای بچهها و نوجوانها طراحی میشود، چون سرمایهسالاری نیازهای کودکان و نوجوانان را خوب میتواند برطرف کند، نه نیازهای عمیق روانی آدم میانسالی را. میگوید توطئهای در کار نیست؛ فرهنگ جنسی ما فرهنگ جنسی نوجوانها شده و این را تأثیر سرمایهسالاری میداند، و سرگرمی را هم یکی از بزرگترین صنایع میشمارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه