→ بازگشت به تاملی در فلسفه فیزیک

جلسهٔ ۰ · تاملی در فلسفه فیزیک

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

پیش‌فرض‌های فلسفی فیزیک

متنِ کاملِ پیاده‌شدهٔ این جلسه در ادامه آمده است.

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید هیچ‌کس دوست ندارد به او بگویند پیش‌فرض دارد، و می‌خواهد پیش‌فرض‌های فیزیک را رده‌بندی کند، کاری که برای خود علم فیزیک مهم است. با تجربه‌ای شخصی و مثال پنروز شروع می‌کند، قاعده‌ای شبیه تیغ اوکام برای سلسله‌مراتب پیش‌فرض‌ها پیشنهاد می‌کند، و در پایان با جوکی دربارهٔ جست‌وجو زیر چراغ می‌گوید تا پیش‌فرض پایینی را آزمایش نکرده‌اند سراغ بالایی نروند.

پیش‌فرض‌ها و مرز توانایی

به گفتهٔ او هیچ‌کس در هیچ آکادمی‌ای دوست ندارد به او بگویند پیش‌فرض دارد؛ فیزیک‌دان می‌گوید ما پیش‌فرضی نداریم و هر پیش‌فرضی را می‌توانیم زیر سؤال ببریم، و دوستی اهل فلسفهٔ تحلیلی هم همین را گفت. او می‌گوید امکان زیر سؤال رفتن یک پیش‌فرض به این معنا نیست که پیش‌فرض ندارید. امیدوار است به این نتیجه برسند که برای فیزیک ده‌ها، بلکه شاید صدها پیش‌فرض وجود دارد و نوعی رده‌بندی‌کردنشان از نظر تئوری فیزیک مهم است.

شاید انگیزهٔ سخنرانی از اینجا شروع شد که او چیزی دربارهٔ پیش‌فرض‌ها می‌نوشت و در گوگل «پیش‌فرض‌های فیزیک» را جست‌وجو کرد؛ چند روز جست‌وجو کرد و مقالهٔ درست‌وحسابی پیدا نکرد، و آنچه یافت کار فیلسوف‌ها بود. می‌گوید پراکتیکال‌تر نگاه می‌کند و عنوان «پیش‌فرض‌های فلسفی» شاید گمراه‌کننده باشد؛ دلیل نبودن چنین مقاله‌ای را زیاد بودن تعداد پیش‌فرض‌ها می‌داند.

او خاطرهٔ تصادف اتوبوس دانشگاه هنگام برگشت از اهواز را تعریف می‌کند. به هوش که آمد، فقط به فکرش رسید انگشت پا را تکان بدهد و دستش را بالا بیاورد، و حتی یک لحظه به فکرش نرسید بلند شود. نکتهٔ فلسفی از نظر او این است که ما همیشه در محدودهٔ توانایی خودمان فکر می‌کنیم و ناتوانی‌ها مرزهایی برای آنچه به ذهنمان می‌رسد ایجاد می‌کنند؛ در کار علمی هم الهام در حد ریاضیاتی است که بلدیم.

مثال پنروز: ریاضیات نان‌کامپیوتیشنال

راجر پنروز را بی‌آنکه بخواهد از او دفاع کند مثال می‌آورد: پنروز به دلایلی می‌گوید ذهن ما نان‌کامپیوتیشنال کار می‌کند، و چون ریاضیات فیزیک مدرن کامپیوتیشنال است، اگر پروژهٔ «تئوری آو اوری‌تینگ» با همین ریاضیات به نتیجه برسد به تناقض می‌رسیم. به گفتهٔ او پنروز در واقع می‌گوید فیزیک‌دان‌ها ناخودآگاه فرض کرده‌اند ریاضیاتی که با آن فرمول می‌نویسند باید کامپیوتیشنال باشد، و این پیش‌فرض ماست.

پنروز می‌خواهد بگوید ریاضیات کوانتوم گراویتی نان‌کامپیوتیشنال است و فیزیک‌دان‌ها نباید پروژه‌هایی مثل استرینگ تئوری را ادامه بدهند. سخنران در برابر این می‌گوید مشکل ناتوانی ماست: ریاضیات نان‌کامپیوتیشنال را کم می‌شناسیم و حتی اگر قانع شود، ابزارش را ندارد، مثل همان حالت دوم که کسی بگوید بلند شو. می‌گوید چنین پیش‌فرضی بیان نمی‌شود ولی وجود دارد، و اگر حرف پنروز درست باشد نه فقط فیزیک بلکه کل ساینس باید بازنگری شود، چون مدل نان‌کامپیوتیشنال پیش‌گویی نمی‌کند.

سلسله‌مراتب پیش‌فرض‌ها

به گفتهٔ او پیش‌فرض‌ها می‌توانند خیلی زیاد باشند، معمولاً نامرئی‌اند و سلسله‌مراتب دارند: پیش‌فرض‌های دانش، ساینس، فیزیک و تئوری خاص. یکی از پیش‌فرض‌های دانش این است که قوانینی در جهان وجود دارد و ما نظم جهان را می‌توانیم درک کنیم؛ چه کسی گفته که می‌توانیم؟ ولی حسمان این است که می‌توانیم، و بدون این حس این‌قدر کنجکاوی علمی نمی‌کردیم.

قاعده‌ای شبیه تیغ اوکام پیشنهاد می‌کند: اگر بتوان چیزی را با تغییر یکی از پیش‌فرض‌های رده‌پایین‌تر درست کرد، حق نداریم به پیش‌فرض‌های خیلی سطح‌بالا دست بزنیم؛ مثلاً مشکل کوانتوم مکانیک را نباید با زیر سؤال بردن پیش‌فرضِ مربوط به کل ساینس حل کرد. می‌گوید پیدا کردن پیش‌فرض به معنای نابود کردن آن نیست. استاد ما، آقای دکتر محمودیان، می‌گفت چنین کاری «با تانک به شکار مگس رفتن» است.

نسبیت و حداقل تغییر

مثال می‌آورد که آزمایش مایکلسون مورلی بحرانی پدید آورد و تا ۱۹۰۵ تئوری فیتزجرالد، که فرض می‌کرد اجسام در حرکت در اتر منقبض می‌شوند، شاید مهم‌ترین و معتبرترین تئوری بود، چون با فرضی ساده و سطح‌پایین مسئله را حل می‌کرد، هرچند به گفتهٔ او غلط بود. انگار انیشتین از این راه‌حل خوشش نیامد و پیش‌فرضی فیزیکی را دست زد، یعنی مدل فضا و زمان نیوتونی را؛ و جایی گفته انگیزه‌اش حفظ معادلات ماکسول بود.

وقتی در سطح‌های پایین نمی‌شد به نتیجه رسید، نسبیت به فرضی کمی سطح‌بالاتر دست زد. او اصل‌موضوعی‌کردن فون نویمان برای کوانتوم را پایین‌ترین سطح پیش‌فرض‌ها می‌داند و نظریهٔ «هیدن وریبل» انیشتین را کمی بالاتر. می‌گوید مطالعه‌ای که انجام نشده همین است که سلسله‌مراتب این پیش‌فرض‌ها چیست، هرچند فیزیک‌دان‌ها عملاً این کارها را می‌کنند.

به نظر او در ساینس روندی کلی دیده می‌شود: مدام استراکچر ریاضی را شل می‌کنیم تا مشاهده‌ای جا شود و قدرت محاسبه را کم‌کم از دست می‌دهیم؛ اگر بتوان استراکچر را تقویت کرد و در عوض به فرضی کمی سطح‌بالاتر دست زد، این موفقیت است. شاهد تاریخی علاقهٔ فیزیک‌دان‌ها به این قاعده را دیر جا افتادن نسبیت خاص می‌داند.

کوانتوم و تعبیر کپن‌هاگی

به گفتهٔ او نظریهٔ کوانتوم از اول ویژگی‌های عجیبی داشت: نمی‌توان پیش‌بینی کرد الکترون به چپ می‌رود یا به راست. هایزنبرگ برای حفظ تئوری یکی از سطح‌بالاترین پیش‌فرض‌های بشر، یعنی موجبیت، را زیر سؤال برد. در چاپ جدید کتاب درسی «واین بررگ» برای اولین بار نوشته شده که تعبیر کپن‌هاگی قابل قبول نیست. به نظر او ۸۰ سال بخشی از فیزیک می‌توانست رشد کند که با اصل عدم قطعیت جلوی رشدش گرفته شد.

تعبیر کپن‌هاگی را نوعی ماست‌مالی می‌خواند و می‌گوید اصلاً تعبیر نیست، نوعی «متا» است، چون می‌گوید تعبیری وجود ندارد. در مکانیک نیوتون هر جزء فرمول مابه‌ازای خارجی دارد، ولی در کوانتوم «سای» ابزاری محاسباتی است. تعبیر اینسترومنتال می‌گوید به جهان خارج کاری نداریم و فقط مدل ریاضی و دستگاه‌های اندازه‌گیری داریم؛ او با مثال نپتون و سیاه‌چاله می‌گوید فیزیک‌دان‌ها واقعاً دربارهٔ جهان حرف می‌زنند.

به گفتهٔ او فیزیک‌دان‌ها بالاترین سطحِ پیش‌فرض‌ها را زیر سؤال بردند و حق نداشتند، چون هنوز نمی‌دانیم با پیش‌فرض‌های پایین‌تر می‌توانیم مشکلات را حل کنیم یا نه؛ این را یک تنبلی ذهنی یا یک‌جور پا از گلیم خود فراتر گذاشتن می‌گوید. حرف‌هایی دربارهٔ اینکه جهان را نمی‌توانیم بشناسیم را «خزعبلات» می‌خواند.

زمان، مکان و جاذبه

می‌گوید تعبیری را که کسی از اواخر، شاید دههٔ ۹۰، روی آن کار کرده طوری می‌گوید که انگار دوستش دارد و قبولش دارد، ولی می‌خواهد به ذهن بیاید که چقدر چیزها را فرض کرده‌ایم: مثلاً اینکه زمان حال نقطه‌ای سینگولار باشد و چیزی که قطعی شده و در آینده حتماً اتفاق می‌افتد نتواند بر زمان حال تأثیر بگذارد. این را دست‌زدن به پیش‌فرضی دربارهٔ زمان می‌داند. دربارهٔ مکان هم می‌گوید شهود ما از زمان نیوتون طبیعی نبود، چون پیش از دکارت مکان را نسبت بین اشیاء می‌گرفتند و ابتکار دکارت به ما ابزار محاسبه می‌داد.

می‌گوید یکی از مهم‌ترین نقاطی که باید به آن فکر کرد این است که چرا ریاضیات جهان باید مختلط باشد. دربارهٔ جاذبه می‌گوید طبق نسبیت هیچ نیرویی وجود ندارد و اشیاء در مدارهای منحنی خود حرکت می‌کنند؛ اینکه یک بار شکست خوردیم به این معنا نیست که دیگر نمی‌شود جهان را شناخت. نقطهٔ عطف اول را قانون جاذبهٔ نیوتون می‌داند: نیوتون نگفت جاذبه چیست و فقط فرمولش را داشت، و به گفتهٔ او همه‌چیز در فیزیک قربانی محاسبه شد.

به گفتهٔ او پنروز صراحتاً می‌گوید ما فرض کرده‌ایم که «لاز آف نیچر» متماتیکال است و دلیل دقیقی برای این فرض نداریم؛ او می‌گوید این تا اندازه‌ای به اعتقاد شخصی خودش نزدیک است. این فرض از زمان دکارت به وجود آمد و پیش‌فرض فیزیک است نه ساینس. حرف او این است که فیزیک در سطوح خیلی پایین‌تری ممکن است فهم‌پذیر باشد، با مدل‌هایی که لزوماً نه کامپیوتیشنال‌اند و نه حتی متماتیکال.

موجودات آسمان، فاین‌تیونینگ و جوک

مثالی می‌سازد: موجوداتی از آسمان به کرهٔ زمین نگاه می‌کنند و فقط نور چراغ‌ها را می‌بینند، و پریود ۲۴ ساعته و پریود هفتگی و روزهای تعطیل را کشف می‌کنند و مدلی می‌سازند که به‌طور آماری پیش‌بینی می‌کند. حتی اگر مدل ۱۰۰ درصد دقیق باشد و تئوری آو اوری‌تینگ را هم پیدا کنند، هیچ نفهمیده‌اند؛ نفهمیده‌اند ما آدمیم. نتیجه می‌گیرد ساختن مدل ریاضیِ پرفکت معنایش این نیست که می‌فهمیم چه اتفاقی در جهان دارد می‌افتد.

این مثال به پروژه‌ای کوچک دربارهٔ فاین‌تیونینگ تبدیل شده است: ذراتی در یک جعبه با چند قاعدهٔ ساده. به گفتهٔ او قاعده‌های اصلی ممکن است ریاضی نباشند ولی نظم‌ها ریاضی‌اند و می‌توان برایشان فرمول نوشت بی‌آنکه قاعده‌های اصلی کشف شده باشند؛ فاین‌تیونینگ را مشکل بزرگی در فیزیک می‌داند و می‌گوید شاید معادلات توصیف ریاضیِ چیزی باشند که پشتش ریاضی نیست.

دیتا ساینس می‌تواند در آیندهٔ فیزیک نقش بسیار مؤثری داشته باشد، چون بدون اینکه مدل ریاضی را بنویسید می‌توانید نظم‌هایی را توجیه کنید. با جوکی تمام می‌کند که شنیده ایرانی است: ملا زیر چراغ دنبال چیزی می‌گشت و گفت «انگشترم را گم کرده‌ام»؛ پرسیدند کجا گم کردی، گفت پشت دیوار قبرستان، ولی اینجا چراغ روشن است. حرفش این است که ما در جاهایی که روشن است می‌گردیم، یعنی مدل‌ها را با ابزارهایی که می‌شناسیم و دمِ دستمان است می‌سازیم؛ می‌گوید این پیش‌فرض‌ها سلسله‌مراتب دارند و تا پایینی را آزمایش نکرده‌اید سراغ بالایی نروید. حسش این است که خیلی نمانده تا چیزی در حد رولوشنِ زمان گالیله اتفاق بیفتد.

فهم، شهود و روش علمی

به گفتهٔ او فهم در اصل وقتی رخ می‌دهد که از چیزی شهودی داشته باشیم و بتوانیم تجربهٔ جدید آزمایشگاه را به آن شهود برگردانیم، و این شاید تعریف خوبی از فهم باشد. در فلسفهٔ باستان ذهن را آینه‌ای می‌دانستند که طبیعت در آن منعکس می‌شود، ولی این هم پیش‌فرضی خیلی سطح‌بالاست. شهود و محاسبه دو قطب‌اند؛ از زمان گالیله و دکارت مدل ریاضی وارد شد چون پردیکشن می‌دهد و پردیکشن تکنولوژی، و او یک بار گفته متد ساینس برای درک نیست، برای تکنولوژی و قدرت است. در ماجرای گالیله، طبق آنچه در کتابی از تاریخ علم خوانده و در نام پاپ مطمئن نیست، پاپ گفته این روش به حقیقت نمی‌برد، چون خداوند یک کار را از راه‌های مختلف می‌تواند انجام بدهد؛ و می‌گوید از روز اول فیلسوف‌های آن زمان هم حسشان این بود که این روش برای کشف حقیقت خیلی به درد نمی‌خورد. نیوتون را اوج حسِ فهمِ جهان می‌داند.

→ متنِ کاملِ این جلسه