به گفتهٔ او این جلسه از نظر موضوع منسجم نیست و ترتیب موضوعی خاصی ندارد؛ بخش اولش جواب دادن به چند سؤالی است که در ماه رمضان به ایمیل رسیده، و بخش دوم دربارهٔ ادامهٔ جلسات است. سؤالها دربارهٔ اهمیت شرک و توحید، والدین و احکام شریعت است.
چرا شرک مستوجب عذاب است
ایمیل اول میگوید قرآن صفحه به صفحه موضوع شرک و توحید را مطرح میکند و میپرسد چرا یک موضوع اعتقادی اینقدر مهم است: کسی که همهگونه عمل خوب و اخلاق نیک داشته باشد ولی مشرک باشد چرا مستحق عذاب است؟
او میگوید به نظرش کسی که چنین سؤالی میپرسد شأنی را که قرآن برای انسان قائل است برای او قائل نیست. فکر میکند اساس دیدگاه قرآن این است که انسان موجودی با پتانسیل بالاست که خلق شده تا مسیر طولانی کمال را طی کند، و کسانی که وارد این مسیر نمیشوند مستحق عذاباند، چه ظاهرشان مشرک باشد چه نباشد.
این راه را بدون توحید امکانپذیر نمیداند: کسی که هر قدر هم نایس باشد ولی توجهی به خداوند و ارتباط با او نداشته باشد، این راه را شروع نکرده است. جواب حداقل اجمالی او این است که توقع قرآن از انسان بالاست و اعتقاد به توحید شرط لازم شروع این راه است. البته میگوید اینطور نیست که اگر کسی مشرک باشد کار خوبش هیچ اثری نداشته باشد.
نیکوکاری و فطرت
به گفتهٔ او بخش عمدهٔ جواب شأنی است که برای انسان قائلیم: اگر بپذیریم که در قرآن عمیقترین چیز در وجود انسان تمایل ذاتی روح به توحید و بدش آمدن از شرک است، آدمی که رشد کند فطرتش خودش را نشان میدهد. کسی که هر قدر کار خوب میکند ولی این چیزها در او متجلی نشده، هنوز در مراحل خیلی پایین است.
رفتارهای نایس را همیشه عمیق نمیداند: ممکن است کسی کمک کند چون دوست دارد مورد احترام همه باشد، یا از فضای جامعه تبعیت کند، و خیلی وقتها این رفتارها حالت تقلیدی و خودخواهانه دارند. از آدمهایی میگوید که از نزدیک دیده و در امور خیریه فعاله ولی همهاش برای این است که مردم بگویند چه آدم خوبی است.
آنچه ارزش دارد نوعدوستی عمیقی است که برای آدم مهم نباشد مردم دربارهٔ او چه میگویند، و به نظرش چنین آدمهایی بعضی صفات الهی را در خودشان متجلی کردهاند. تصورش این است که چنین کسی ممکن است با مفاهیم الهی آشنا شود و شانس هدایت دارد؛ فکر نمیکند اگر توحید به آدمی با فطرت سالم عرضه شود آن را پس بزند، مگر اینکه احترام به عقاید جامعهاش مانع شود.
باور و عمل
ادامهٔ همان ایمیل میگوید اعتقادات و اخلاقیات وقتی ارزشمندند که منجر به عمل شوند، پس اگر کسی بدون آنها به عمل برسد چه باک. او جواب میدهد که در قرآن محسنین کسانیاند که اولش نماز میخوانند و بعد زکات میدهند؛ اگر زیباترین رفتار انسان مناجات با خداست، معنی ندارد بگوییم کسی بدون اعتقاد به توحید به عمل خوب میرسد.
نکتهٔ دوم این است که خود این باور را درست نمیداند: توحید و شرک اعتقاد صرف و قبول داشتن یک گزاره نیست، گرایش عمیقتری است. دربارهٔ عمل هم نمیشود حرف زد جز با نگاه به انگیزهها؛ عمل کسی که برای تحسین مردم تلاش میکند با عمل کسی که از عشق عمیق به مردم همان کار را میکند از زمین تا آسمان فرق دارد.
ادعا میکند که عمل واقعاً نوعدوستانه و فارغ از خود بارقهٔ توحید دارد و انسان را به درک توحید نزدیک میکند؛ میگوید این را بدون اثبات ادعا میکند. مثالش داستان تذکره الاولیاء عطار است دربارهٔ مردی که در بیابان به سگی آب داد: فارغ از خود عمل کردن یک جور جای خداوند عمل کردن است و آدم انگار با چشم خدا میبیند.
یک صورت دیگر سؤال این است که چرا عمل صالح چنین شرطی دارد که نیت قربتاً الی الله داشته باشد. او احساس میکند ایشان عمل صالح را بیشتر همین کمک کردن به دیگران میداند، در حالی که عمل صالح به معنای قرآنی بیشترین سهمش عبادات و ارتباط فردی با خداونده. میگوید خودش هم با مفهوم قربتاً الی الله یک ذره مشکل دارد، اگر قربتاً الی الله را اینجوری بفهمند که کارهای خیر را برای سود به خودمان انجام بدهیم و حالت کاسب کارانه داشته باشد.
شرک و خاموش شدن فطرت
به نکتهای که مورد علاقهاش است میپردازد: توحید تنها اعتقادی است که میتواند بدون اتکا به حمایت و انگیزهٔ خارجی باشد. مثال میزند از آدمی که به وهابیت معتقد و عضو القاعده است و از جان خودش هم میگذرد. به نظر او ریشهٔ اینجور فسادهای مذهبی شرک است، یعنی تبعیت از غیر حق، و شرک مهمترین عاملی است که مانع تجلی فطرت میشود.
به گفتهٔ او در جامعهای که غیر حق ظاهر شده، آدمها در اثر تبعیت از کسانی که بهشان اعتماد دارند به جایی میرسند که فطرتشان خاموش شده است. وقتی پکیج اعتقادات باطل را بپذیرند فطرتشان تحتالشعاع قرار میگیرد و هیچ گناهی مثل شرک منقلب نمیکند؛ مثلاً به نظر او دروغ بیشتر از مشروب خوردن به فطرت آسیب میرساند.
شرک را منقلبکنندهترین گناه میداند، چون انگار فطرت را یکباره بایکوت میکند. اگر کسی به دلیل اعتقادات مذهبی شکنجهگر شده باشد، حداقل در ماهها و سالهای اول چیزی از درونش میگوید درست نیست، ولی بسته اعتقادی بلافاصله میآید و میگوید اینها زمزمههای نفس توست و او بیشتر فشار میآورد.
والدین و اطاعت از حق
ایمیل بعدی دربارهٔ والدین است، که به گفتهٔ او در قرآن بعد از دعوت به توحید دومین چیزی است که گفته میشود. نویسنده میگوید درست است که اطاعت از والدین ممکن است آدم را گمراه کند، ولی دین را هم از والدین گرفتهایم و باید متشکر باشیم، و به صحنهٔ سورهٔ احقاف اشاره میکند که والدین مؤمن و فرزند ناخلف.
جواب او این است که ما از حق اطاعت میکنیم، نه از والدین: اگر حرف حق بزنند از حق اطاعت میکنیم و اگر نزنند نمیکنیم، و اگر کسی غیر از والدین هم حرف حق بزند از او پیروی میکنیم. والدین مثل بیضیای هستند که نصفش در دایرهٔ حق است و نصفش نیست. ما موظف به شناخت حق و پیروی از آن هستیم و اگر در شناخت اشتباه کنیم، از باطل پیروی کردهایم.
به این پرسش که در بسیاری جوامع پدر و مادرها خوبن و بچهها بدن، میگوید قرآن بیشتر اینطور برخورد میکند که گمراهیها از اجداد میرسد: شرک از بالا به پایین میآید، نه از پایین به بالا. ممکن است والدین هم از بچه آسیب بپذیرند، ولی پدیدهٔ غالب که در قرآن به نظرش پررنگ است سنتهای اجدادی است که از بالا به پایین منتقل میشود.
تربیت فرزند
نویسنده میپرسد در نقش پدر و مادر چه کنیم. او اعتقاد دارد آموزش دینی نباید غلیظ باشد و هر نوع آموزشی باید اجازه بدهد طرف خودش چیزهایی را درک کند. مثال خوبش در قرآن حضرت یوسف است که میگوید از آبای خودش تبعیت کرده، ولی خطبهاش در زندان از خود اوست. وظیفهٔ پدر و مادر این است که سعی کنند بچهها از آنها بگذرند و بالاتر بروند، نه اینکه آنها را مثل خودشان کنند.
از تجربهٔ کودکیاش میگوید: سه بچه بودند و هر کدام یک باغچه داشتند، و او آنقدر به گیاههایش رسید که نابود شدند، ولی گیاههای برادرش که کاری با آنها نداشت و فقط غروب آب میداد سرحال شدند. نتیجه میگیرد که بچهها در درونشان فطرتی دارند و اگر منحرفشون نکنید راه خودشان را پیدا میکنند.
اگر کسی دچار وسواس شود که بچه را منحرف نکند، راهش به نظر او این است که در حد کلیات آموزش بدهد، رفتار خودش خوب باشد و بگذارد بچهها جزئیات را خودشان تشخیص دهند. اگر در جزئیات به فرقهٔ دیگری گرایش پیدا کردند اشکال ندارد؛ به شوخی هم میگوید احتمالاً جفت فرقهها باطل است، ولی بعد خودش میگوید سؤال جدی بود.
شریعت و احکام
ایمیل بعدی میپرسد احکام برای انسانهای ایدهآل بیان شده یا برای عموم. او میگوید از یک طرف شریعت شیوهٔ عمل انسان کامل است و از طرف دیگر گاهی میگوید شریعت مال آدمهای سطح پایین است. فکر میکند این دو با هم جمع میشود: آدمهای سطح بالا به خیلی از بخشهای شریعت احتیاج ندارند ولی خوب است نماز انسان کامل را ببینند و تبعیت کنند. جواب را در تفاوت شریعت و طریقت میبیند، و شریعت عمومی است.
به نظر او احکام برای جامعه است، ولی بخشی از رفتارهای انسان ایدهآل در آن بیان شده؛ شریعت حداقلی است که عموم میتوانند انجام بدهند و به سمت ظواهر میرود. مثلاً نمیگویند نماز بدون حضور قلب باطل است، بلکه میگویند اگر طمأنینه نداشته باشد باطل است.
نویسنده به عنوان مثال حکم زدن زنها را میآورد و میگوید در جوامع اسلامی مثل ترکیه خشونت بدنی نسبت به زنان بالاست و جای سؤال است که چرا در این حکم تأکید بیشتری روی محدودیت نشد. او میگوید هدف اصلی قرآن درک احکام است نه بیان جزئیات. ارتباط خشونت در ترکیه با آن مجوز را اصلاً قبول ندارد و فکر میکند آیه مهار زده است؛ هرچند نمیداند در قرآن چه عبارتی باید میآمد و میگوید شاید در احکام شریعت جایی نقایصی باشد.
ایمیل دیگری میگوید دیدگاههای او دربارهٔ روابط زن و مرد با قرآن خیلی سازگار نیست و مهر را مثال میزند. او میگوید به نظرش تأکید قرآن این است که توانایی مالی مرد را نباید خیلی مهم دانست و جلوی ازدواجش را گرفت، و تأکیدش در مهر این بوده که نشانهٔ صداقت مرد است. میگوید هزار بار گفته که منظورش از زیبایی و قدرت چیزهای ظاهری و مالی نیست و آنها عمق دارند.
ادامهٔ جلسات
دربارهٔ شایعهٔ تعطیلی میگوید هیچوقت در ذهنش جلسات تعطیل نشده. حسش این بوده و هست که حرفهایش بیدقت است، چون سخنرانی بدون نوشته است؛ اکثراً جاهایی که چیزهای پیادهسازی شده را میخواند احساس رضایت نمیکند، و از سال گذشته این احساس قوت گرفته که وقت بگذارد و دستکم پیادهسازی را اصلاح کند.
میگوید مثلاً جلسات مربوط به آفرینش انسان را به یک فایل PDF با نظم بهتر تبدیل کند، و به ذهنش رسیده اعلام کند گروههای دو سه نفره برای سورهها کمک کنند. شش یا نه ماه قبل قرار بود به ساختمانی بروند که او آنجا اتاق مستقل داشته باشد؛ یک سال گذشت و نشد، و بخشی از کش آمدن تعطیلی جلسات به همین امید واهی برمیگردد.
مشتاقتر به این فعالیت است تا شروع موضوع جدید، و میخواهد بحثهای تکسورهها را هم ادامه بدهد. تعطیل شدن جلسات دانشگاه تهران فرصتی باز کرده که بحثهایی شروع کند که خیلی دروندینی نباشد؛ حسش این است که انرژی بیشتر گذاشتن برای بحثهای بروندینی مفیدتر است، و با عذرخواهی میگوید احساس میکند دارد کارهای تزیینی انجام میدهد.
میگوید خیلی از واژهها را در معنایی به کار میبرد که معنی عرف عامش نیست، مثلاً سنت را به معنایی که بار منفی دارد، در حالی که در ذهن مردم معنای مثبتی هم دارد؛ برای همین احساسش این است که بعضی جلسات به جای هدایتکننده گمراهکنندهاند. باور نمیکند کسی همه را از اول گوش بدهد و فکر میکند گزینشی از وسط گوش میدهند.
→ متنِ کاملِ این جلسه