او این جلسه را نخستین جلسهٔ بحث دربارهٔ سورهٔ رعد میخواند ولی میگوید ابتدا مقدماتی بیارتباط و پراکنده میگوید. نخست دربارهٔ داعش حرف میزند و انحراف دینی را در تاریخ میبیند، بعد همین نگاه را به جامعهٔ خودشان میآورد، با مثال هیئتها و درخت مقدس و بقعه. در پایان به مقدمهٔ تفسیر سید قطب بر سورهٔ رعد میرسد و میگوید این جلسات جای قرآن خواندن را نمیگیرد.
مقدمهای پراکنده و داعش
او میگوید پیشتر مقید بود به حاشیه نرود، ولی اکنون که پرسش و پاسخ پیش میآید، گاهی حاشیه میرود. نزدیک یک هفته از عملیاتی در پاریس گذشته که مسئلهٔ داعش را پررنگ کرده است؛ به نظر او این اتفاقها هرچند ممکن است برای عدهای جاذبه باشد، در کل نوعی دافعه نسبت به اسلام پدید میآورد. ایران را مرکز اسلام نمیشناسند و این گروهها به نظر میرسد به عربستان و مصر نزدیکترند.
او حدس میزند رادیو و تلویزیون ایران بگوید داعش وابسته به اسرائیل و آمریکاست؛ میگوید این بحث را کنار میگذارد و فعلاً نمیخواهد دربارهٔ اینکه چه کسی آن را پدید آورده بحث کند. به هر حال داعش ایدهای دینی مطرح کرده که به نظر میرسد جذابیت دارد، و کسانی که میپیوندند به نظر میآید آدمهای داوطلبیاند که شاید خیلیهایشان به فکر آخرت خودشان باشند. ممکن است هر دو نظریه کنار هم درست باشد: ایجاد توسط آمریکا یا اسرائیل و در عین حال پیروانی که در راه خدا کاری میکنند؛ در عکسهایی که میگیرند با انگشت به آسمان اشاره میکنند.
از طرف دیگر او میگوید وقتی به رفتارشان نگاه میشود مثل عدهای آدم دیوانه و بیمار روانیاند؛ خودش هیچوقت این فیلمها را نگاه نمیکند و کراهت دارد. به نظر او گویی اتاق فکری دارند و از جنایتهایی که میکنند لذت میبرند.
انحراف دینی در همهٔ جوامع
او میخواهد داعش را یک انحراف دینی ببیند و قضاوت کند که این انحراف از اصل اسلام دورتر است یا آنچه در جامعهٔ خودشان بهعنوان دین عرضه میشود؛ بدون پیشداوری، نه اینکه بگوییم همین که در جامعهٔ ماست بدتر است و نه اینکه بگوییم آنها دیوانهاند و ما نه. به گفتهٔ او همهٔ جلوههای دین بهعنوان پدیدهٔ اجتماعی در تاریخ نوعی انحراف از اصل بودهاند و جز در دورهٔ خاصی مثل زمان خود پیغمبر تقریباً جامعهٔ دینیِ اصیل پیدا نمیشود، چه سنی چه شیعه. این دربارهٔ مسیحیت و مارکسیسم هم صادق است و باید به آموزشهای دینی دید انتقادی داشت و به جامعهٔ خودمان خوشبین نبود.
شاهدش مسیحیت است: مسیح به نوشتهٔ انجیل مجسمهٔ صلح است و میگوید اگر به یک طرف صورتتان زدند طرف دیگر را بیاورید، و پیروانش در قرن اول بدون دفاع شکنجه و کشته میشدند، ولی بعداً مسیحیتِ خشن و جنایتکار قرون وسطی شد. او میگوید اسلام اینطور نیست که کلاً ضد خشونت باشد و در احکامش خشونت و جنگ حرام نیست، پس اگر خشونتهایی در تاریخ اسلام ببینیم میشود گفت منشئی داشته است.
داعش و کتب فقهی
او میگوید با مثبتترین شیوه به آنچه خودشان در تبلیغشان میگویند نگاه میکند: شیطان دنیا را گرفته، حکومتهای غیرالهی و کفار و مشرکین بر آن مسلطاند، مسلمانان خوار و ذلیلاند چون به دین خودشان عمل نکردهاند، و باید به اصل دین برگشت و علیه کفار جنگید تا پیروز شد. تبلیغاتشان به شدت آخرالزمانی است؛ در روایات اهل سنت جنگ نهایی کفر و اسلام در منطقهای به نام «دبغ» در سوریه است، و بزرگترین جشن داعش روزی بود که آنجا، روستایی کوچک، را تسخیر کردند.
به گفتهٔ او آنچه میکنند همان است که در کتب فقهی نوشته شده: بر خلیفهٔ مسلمین واجب است هر سال یک بار با کفار جهاد کند؛ مسلمین این کار را نکردند و بدبخت شدند، و به منطق آنها اکنون باید جبران کرد، یعنی قتلعام مردان و اینکه زنها را به اسارت بگیرند و در بازار بردهفروشها بفروشند. معاون داعش در پیامی گفت ابتدا به قسطنطنیه و بعد به رم حمله میکنند، و او میگوید اینها «به زعم خودشان» بندگان خالص خدا هستند.
فرقشان با طالبان این است که طالبان به بخشهای مربوط به خلافت عمل نمیکردند؛ در کتب فقهی شرط خلیفه از جمله قریشی بودن و داشتن سرزمین و ارتش است و بغدادی همه را دارد، پس بر اساس همان کتابها بیعت با او واجب است وگرنه جزو کفار حساب میشوند. برای همین تعجب ندارد که ده هزار نفر یکشبه بیعت کنند.
او میگوید اسمشان اول حکومت اسلامی شام و عراق بود و بعد خود را حکومت جهانی خواندند؛ به نظر او چنین احکامی بیشتر در فقه اهل سنت هست، چون شیعه خلافت را قبول نداشته و به امامت و امام غائب اعتقاد داشته؛ ولی نمیخواهد بگوید مسئله فرقهای است و چیزهایی از اهل سنت در کتب شیعه هم آمده. مرکز این ایدهها عربستان است، هرچند ممکن است داعش اکنون تحت کنترل آن نباشد یا حتی مخالفش باشد.
شعار و فاصله از اصل
داعش با همهٔ حکومتهای دنیا مخالف است و میگوید با مشرکین و کفار نباید حرف زد. او فتوای یکی از فقهای عربستان را میآورد که اگر کسی معتقد باشد بردهداری در اسلام نیست کافر است، و بعد میگوید همیشه آنچه در واقع هست با ایدئولوژیای که شعارش را میدهند خیلی فرق میکند.
به نظر او اینها همانقدر منحرفاند که خلفای بنیامیه و بنیعباس از اسلام دور بودند: فقهی که به آن برمیگردند قرآن و سنت پیغمبر نیست و چند قرن بعد شکل گرفته. سلفی را اسم خوبی میداند چون به اسلاف خود برگشتهاند نه به پیغمبر؛ خلفای بنیعباس هم از نظر حکومتی کموبیش همین کارها را میکردند؛ فقط اینترنت و موبایل نبود که فیلم بگیرند و آپلود کنند. او انحراف را در یک کلام این میداند که نه به قرآن و نه به سنت پیغمبر بلکه به کتب فقهی چند قرن بعد برگشتهاند، و چون مال هزار سال پیش است انحرافش صدچندان شده.
دین رایج در ایران
او میگوید باید به قرآن و سنت پیغمبر برگردند ولی به سنت خلفا نگاه میکنند. پیغمبر فتح میکرده و همه، از جمله مشرکین، را میبخشیده و در قرآن اهل کتاب دوستاند و مشرکین دشمن، ولی پس از یکی دو قرن اهل کتاب کفار شدند و اکنون داعش مسیحیان و یهودیان را کافر میداند، و به گمان او حتی ۹۹ درصد مسلمین را. اما آنچه را در ایران میبیند خیلی نمیفهمد: به چه برگشتهاند و از کجا آمده؟ میگوید منظورش چیزی است که اکنون هست، نه پنجاه یا سی سال پیش؛ اگر مهمترین عقیدهٔ اسلام توحید است، در این دین مهمترین عقیده ولایت است و پرشورترین کار این نسل عزاداری و مجالس مداحی، در حالی که مساجد موقع نماز خالی است.
او میگوید مهمترین چیز برای این جمعیت انتظار فرج است و معلوم نیست امام زمان قرار است بیاید توحید را مستقر کند؛ حسشان این است که میآید تا ما برنده شویم و انتقام بگیرد. به نظر او این چیزی بسیار بیمحتواتر است، و شاید چون اینجا زندگی میکند حساس میشود، ولی مجالس مداحی مدرن را فاجعه میداند و با هیچ دینی ارتباط نمیبیند. میگوید ۳۰ سال پیش اینطور نبود: بچههایی که به جنگ میرفتند به معاد اعتقاد داشتند و تقوا و نماز برایشان مهم بود؛ نمیخواهد بگوید اکنون اصلاً چنین چیزی نیست و در محافل خصوصیتر قطعاً هست.
درخت مقدس، بقعه و اوقاف
او ماجرای درختی مقدس را نقل میکند و تذکر میدهد ممکن است دروغ در آن باشد، چون با یک واسطه شنیده: در روستاهای ایران، بهخصوص شمال، درختهایی هست که به آنها روبان سبز میبندند و حاجت میخواهند و «آقادار» میگویند. به نقل واسطه، مردم اینجا بقعهمانندی ساختند و اوقاف گفته آن را بهعنوان امامزاده ثبت کنند و بعد برایش اسم انتخاب کردند.
به گفتهٔ او بقعه پولساز است و مسجد خرج دارد؛ اوقاف نمیتواند این همه مسجد را اداره کند و راهی که به نظر میآید پیدا شده بقعهداری در حاشیهٔ مساجد است. او اینها را خرافههای پیش از اسلام و شرک رسمی آن منطقه میداند و روایتی از امام جعفر صادق دربارهٔ اصحاب الرس را میآورد که درختی را میپرستیدند. معاون اوقاف گفته تعداد امامزادهها از انقلاب تا حالا یازده برابر شده.
هیئتها و دین عامه
او میگوید الان کسی نیست که نداند این مجالس مداحی، با آن اشعار و ریتم و موزیک و حرکاتی شبیه دیسکو که روزبهروز بیشتر به آن شبیه میشود، خارج از دیناند. چیزی از یکی از هیئتها در تلگرام آمد که فوروارد نکرد چون فکر میکرد فتوشاپ است، ولی در سایت آن هیئت قابل دانلود بود، و آن را اشاعهٔ فحشا میخواند؛ مردم سرگرماند. به نظر او در این سی و چند سال دین خرافیِ تودهٔ مردم دارد به سطح رسمی میرسد و دولتی میشود، و مخالفت با آن نمیشود و به نحوی از آن حمایت هم میشود.
او میگوید در دینی که دارد پدید میآید توحید و نماز کمرنگ شده و تقوا در حاشیه است، و حتی در مساجد تهران حرف از اینها کمتر شنیده میشود و مداح میآید مجلس را گرم میکند. حسش این است که این از اصل دین دورتر است تا داعشی که این کارها را میکند؛ نهفقط به توحید توجه نمیکنند، گویی به شرک توجه میشود.
او اعتراف میکند در جلسهای که دربارهٔ سورهٔ رعد اعلام شده بود چیزهایی گفت که ربطی نداشت و کار خوبی نکرد؛ ولی چون جای سخنرانی دیگری ندارد، گاهی مجبور است استفاده کند، و فکر میکند آدم دیندار باید نسبت به اوضاع دین در جامعهٔ خودش و در دنیا حساس باشد.
مقدمهٔ سورهٔ رعد
او میگوید میخواست دربارهٔ نگاه کلنگر به سوره صحبت کند و مراجعی معرفی کند، که فعلاً وقتش نشد. یکی از منابع خوب این دید تفسیر سید قطب است، که به گفتهٔ او قرآن تأثیر شگفتانگیزی رویش میگذاشت و ارتباط میان آیهها و قصههای سوره را بیشتر از اکثر تفسیرها بحث میکند؛ المیزان هم نسبتاً اینطور است. بعد چند پاراگراف از مقدمهٔ تفسیر سورهٔ رعد را میخواند که نویسنده میترسد با شیوهٔ نارسایی آدمی آیهها را آشفته کند.
او میگوید خودش هم گاهی شک میکند که کارش خوب است یا بد، چون ممکن است ذهن آدمها را بیشتر منحرف کند و بهتر است مردم خودشان قرآن بخوانند؛ مفسر هم همین ترسها را بیان میکند و به این نتیجه میرسد که چارهای ندارد. او بیشتر تحت تأثیر تکآیهها بوده تا یک سوره، و به نظر او سورهٔ رعد تأثیری میگذارد که قابل بیان نیست.
مفسر خوانندگان را هشدار میدهد که کتابش جای خود قرآن را نگیرد و میگوید قرآن پرشور است. او میگوید این جلسات مثل حل یک مسئله سرد است و شور قرآنخواندن را ندارد و جایش را نمیگیرد، و میگوید خاصیت این جلسات بیش از این نیست که شاید مردم را تشویق کنند قرآن بخوانند و فکر کنند. به نظرش اگر کسی بگوید به جای قرآن تفسیر المیزان خواندم، همینقدر پرت است، و حرفهایی که ما میزنیم محدود و احتمالاً پر از غلط است.
→ متنِ کاملِ این جلسه