متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مقدمات پراکنده پیش از بحث صورت رد
ما در دوران داعش زندگی میکنیم. نزدیک یک هفته از عملیاتی در پاریس گذشته است که مسئلهٔ داعش و خطر مسلمین را در جهان بسیار پررنگ کرده است. این نخستین جلسهٔ بحثی است که قرار است دربارهٔ سورهٔ رعد داشته باشیم، اما میخواهم ابتدا مقدماتی کاملاً بیارتباط و تا اندازهای پراکنده بگویم. اکنون جلسات من به همین جلسههایی که دربارهٔ قرآن داریم منحصر شده است. پیشتر خیلی مقید بودم که در این جلسات به هیچ حاشیهای نروم؛ معمولاً میگفتم سؤال نکنید، چون میخواستم از حرفهایی که اینجا میزنم متن منسجمتری پدید آید. اما فعلاً شرایط کمی تغییر کرده است: در کلاس پرسش و پاسخ میشود و من هم گاهی، اگر ضرورتی ببینم، به حاشیه میروم. به مناسبت اینکه از مرکز تحقیقات دوباره به دانشگاه صنعتی شریف برگشتهایم، گاهی حرفهایی میزنم تا، بیآنکه تاریخ ذکر شود، معلوم باشد در چه حالوهوایی زندگی میکنیم و جلسه تشکیل میدهیم. حسی دارم که میتوانم یک حاشیهٔ بزرگ بروم؛ پیشتر این حس را نداشتم.
حقیقتش میخواهم کمی دربارهٔ این پدیده صحبت کنم. طبعاً دغدغههایم بیشتر مربوط به جامعهٔ خودمان است و فعلاً دغدغهٔ جهانی چندانی ندارم. اوضاع کلاً خوب نیست؛ عدهای با عنوان اسلامگرایی کارهای بینهایت زشتی انجام میدهند. اگر در دنیا کسانی امید داشتند و فعالیت میکردند که اسلام را تبلیغ کنند — و در چند دههٔ اخیر به نظر میآمد حتی در کشورهای اروپایی گرایشی به اسلام پدید آمده است؛ نقطهٔ عطف خاصی نداشت، ولی به نظر میآمد آمار نشان میدهد در حال رشد است — این اتفاقهایی که اکنون افتاده، هرچند متأسفانه ممکن است برای عدهای جاذبه به حساب آید، فکر میکنم در کل نوعی دافعه نسبت به اسلام پدید میآورد.
ما که در ایران نشستهایم نمایندهٔ اسلام به حساب نمیآییم. در هیچ جای دنیا ایران را مرکز اسلام نمیشناسند؛ همهجا عربستان و مصر و مانند آنها را مرکز اسلام میشناسند. متأسفانه این اتفاقهایی که در دنیا میافتد و این گروههایی که تحت عنوان سلفی یا هر چیز دیگری تشکیل شدهاند، بیشتر به نظر میرسد به همان مراکز نزدیکاند؛ بنابراین همین میتواند تأثیری منفی بگذارد.
اگر بهطور خاص برای مطالعه دربارهٔ این گروه وقت نگذاشته باشید، احتمالاً از چیزهایی که از رادیو و تلویزیون ایران شنیدهاید به نظرتان بیاید که این «گروه تکفیری صهیونیستی»، داعش، وابسته به اسرائیل است، اصلاً مسلمان نیستند و اسرائیل و آمریکا آنها را پدید آوردهاند تا به اسلام ضربه بزنند. من زیاد از رادیو و تلویزیون نشنیدهام و همینطوری حدس میزنم که طبعاً چنین چیزهایی میگویند: اینکه این گروه توطئهای علیه اسلام است.
طالبان و عربستان و نقش آمریکا
این حرفها را میزنند، در حالی که به نظر میرسد حرفهایشان خیلی شبیه حرفهایی است که در عربستان زده میشود. پیشتر طالبان را هم در افغانستان داشتیم که آنها نیز به نحوی همینطور برخورد میکردند. من میخواهم این موضوع را کلاً کنار بگذارم که اینها را آمریکا پدید آورده و در پشت پرده رهبری میکند، یا اسرائیلیها پدید آوردهاند، یا اتحاد اسرائیل و آمریکاست. اگر از رادیو و تلویزیون ایران بپرسید، احتمالاً میگوید عربستان هم به دست صهیونیستها اداره میشود. این بحث ممکن است به خیلی جاهای دیگر هم سرایت کند؛ بیایید فعلاً این موضوع را از ذهنمان پاک کنیم.
موضوع این است که اینها از هر جا نشئت گرفته باشند، حرفی میزنند و ایدهای دینی را مطرح میکنند؛ همانطور که طالبان این کار را میکرد، و همانطور که ممکن است رادیو و تلویزیون عربستان سعودی بگوید این ایرانیها وابسته به یهودیها هستند. فکر میکنم یک بار به این موضوع اشاره کردهام: در کتاب درسی تعلیمات دینی عربستان سعودی عین این جمله هست که شیعه گروهی از یهود است که آمدهاند و ادعای اسلام میکنند تا به اسلام ضربه بزنند؛ یعنی اصلاً خودِ یهودند، نه اینکه به دست یهودیها اداره شوند. طرفین به هر حال چنین حرفهایی دربارهٔ همدیگر میزنند.
نه اینکه مهم نباشد چیزی از کجا پدید آمده است، اما فعلاً نمیخواهم بحث کنم که سرنخ دست کیست، چه کسی آن را پدید آورده و چه کسی از آن بهرهبرداری سیاسی میکند. به هر حال داعش ایدهای دینی مطرح کرده است که به نظر میرسد جذابیت دارد. واقعاً بیخبری است اگر کسی فکر کند همهٔ کسانی که به داعش میپیوندند مشتی آدماند که میروند و پول میگیرند؛ به نظر میآید آدمهای داوطلبیاند که حاضرند بروند بجنگند. اینکه میخواهند به چه برسند، شاید خیلیهایشان به فکر آخرت خودشان باشند. ایدهای دینی اینجا مطرح شده که عدهای را به خود مشغول کرده است.
ممکن است این دو نظریه در کنار هم درست باشند: اینکه آمریکا یا اسرائیل اینها را پدید آوردهاند و قصدشان ضربهزدن به اسلام است، و در عین حال بسیاری از پیروانشان آدمهاییاند که در راه خدا کاری میکنند. در عکسهایی که احتمالاً از این آدمها در اینترنت میبینید — و معمولاً تلویزیون ایران چنین چیزهایی را نشان نمیدهد — همیشه وقتی عکس میگیرند با انگشت به آسمان اشاره میکنند؛ یعنی حرفشان توحید است و فقط از الله دستور میگیرند. توده و بدنهٔ داعش چنین حسی دارد. میخواهم کمی دربارهٔ همین موضوع صحبت کنم.
از طرف دیگر، واقعاً این را فراموش نکنیم که وقتی آدم به رفتارشان نگاه میکند، مثل عدهای آدم دیوانه و بیمار روانیاند: کسی که سر میبرد، فیلم میگیرد و در اینترنت میگذارد. دیدن فیلمها خیلی سخت است، ولی میشود گزارشها را خواند، یا گزارشی همراه با عکسی که ممکن است خیلی هم فجیع نباشد.
کراهت نگاه کردن به فیلمهای آنان
واقعیتش این است که من هیچوقت هیچکدام از این فیلمها را نگاه نمیکنم؛ حتی اگر لحظهای اشتباهی جایی کلیک کنم و یکی از این فیلمها پخش شود، طبعاً نگاه نمیکنم. فکر میکنم نگاهکردن به این کارهایی که اینها میکنند خیلی کراهت دارد. اما یک بار مجموعهعکسی برایم آمد: مقالهمانندی بود با یک سری عکس دربارهٔ انواع ایدههایی که اینها برای اعدامکردن دارند. چیزهایی که من شنیده و دیده بودم این بود که سر میبرند، یا آدمها را در قفس میگذارند و آتش میزنند — این خیلی معروف شد، چون با یک خلبان اردنی این کار را کردند و ظاهراً فیلم ویدئوییاش را هم در اینترنت گذاشتند — یا آدمها را از بالای ساختمانهای خیلی خیلی بلند پایین پرت میکنند تا له شوند.
در این مقاله چیزهایی هم بود که نه دیده بودم و نه شنیده بودم. یکی عکسی بود از عدهای آدم که در قفس گذاشتهاند و در آب فرو میکنند تا غرق شوند. یکی از عجیبترینها این بود که عدهای آدم را نشانده بودند و دور گردنشان نوارهایی از مواد منفجره وصل کرده بودند؛ بعد سرِ آن را آتش میزدند تا منفجر شود و سرهایشان جدا شود. وقتی چنین ایدهای را به کار میبرند، احتمالاً فیلمش را هم گرفتهاند و احتمالاً فیلمش موجود است؛ آنچه من دیدم عکسی بود که این آدمها را نشاندهاند و چنین چیزی دور گردنشان وصل کردهاند، و شرحش این بود که این کار را کردهاند. روشهای اعدامشان خیلی تنوع داشت و خیلی عجیب بود.
این را از اول میگویم، چون توضیحاتی که میخواهم بدهم ممکن است این حس را پدید آورد که اینها آدم حسابیاند. میخواهم در اول و آخر حرفهایم چیزهایی بگویم تا فراموش نکنیم که به نظر میرسد اینها مشتی آدم روانیاند. گویی اتاق فکری دارند و لذت میبرند و مدام میخواهند کارهای تازهای با آدمها بکنند: «امروز چه کنیم؟ امروز برویم کلههایشان را اینطور کنیم!» تصویری هم هست که — نمیدانم — در تیتراژ برنامهای یکی دو ثانیه دیدم که با سر آدمها فوتبال بازی میکنند. این دیگر کار آدم نرمال نیست.
ببینید، اگر اینها آدمهایی بودند که مثلاً مثل عربستان سعودی گردن میزنند، دیگر با سر طرف فوتبال بازی نمیکردند. آنجا فکر میکنند حکم شرع است: آدمی که حاکم شرع است حکمی میدهد، آدمی هم که فکر میکند وظیفهٔ دینی خودش را انجام میدهد میآید و با شمشیر گردن کسی را میزند، بعد میبرند دفن میکنند و بقیهٔ کارها را هم شرعی انجام میدهند. اما به نظر من حولوحوش داعش کاملاً این حالت هست که مشتی آدمِ از نظر روانی نامتعادل گویی از جنایتهایی که انجام میدهند لذت میبرند. منظورم چیزهایی نیست که از رادیو و تلویزیون ایران میشنویم؛ تصویری که خودشان از خودشان در اینترنت میگذارند همین حس را پدید میآورد که با مشتی آدم طرف هستیم که گویی از خشونت لذت میبرند.
انحراف دینی در پدیده دنیا
با این حال، میل دارم این پدیدهای را که در دنیا اتفاق میافتد بهعنوان یک انحراف دینی نگاه کنم. اما دغدغهٔ واقعیام این است که، ضمن اینکه کمی دربارهٔ اینها حرف میزنم، کمی هم به جامعهٔ خودمان برگردیم و نگاه کنیم. دوست دارم قضاوت کنم که کدامیک از این دو از اصل و ریشهٔ اسلام دورتر است: این انحرافی که با نام داعش میشناسید، یا آنچه در جامعهٔ خودمان بهعنوان دین عرضه میشود. پیشداوری هم نکنیم؛ نه اینکه بگوییم همین که در جامعهٔ ماست بدتر است، و نه اینکه بگوییم آنها خیلی دیوانهاند و ما آنقدر دیوانه نیستیم.
فکر میکنم این حرف، نه فقط اکنون بلکه همیشه، در سخنان من تقریباً مثل ترجیعبندی تکرار میشود که همهٔ جلوههایی که از دین، بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی، در طول تاریخ وجود داشته و همین اکنون وجود دارد، تقریباً همهشان نوعی انحراف از اصلاند. شما جز در دورهٔ خاصی، مثلاً در زمان خود پیغمبر، تقریباً نمیتوانید جامعهٔ دینیِ اصیلی پیدا کنید؛ فرقی نمیکند سنی باشند یا شیعه، در قرن سوم باشند یا — نمیدانم — در قرن پانزدهم.
برخورد من همیشه این است که هر کس، هر جا به دنیا میآید، باید متر و دستگاه سنجشی داشته باشد تا ببیند آنچه به او ارائه میشود چقدر از اصلش انحراف پیدا کرده است. این فقط شامل اسلام نیست؛ شامل مسیحیت و یهودیت و حتی مارکسیسم هم هست. آدمی که به هر ایده و عقیدهای معتقد میشود همیشه باید این احساس را داشته باشد که عقاید، به دلایلی، در طول تاریخ و در جوامع مختلف رنگوبوی تازهای میگیرند و تغییراتی در آنها داده میشود، و باید مواظب باشیم این انحراف را شناسایی کنیم. فکر میکنم این دربارهٔ هر عقیدهای صادق است؛ هرچه عقیده قدیمیتر باشد و بر جوامع بزرگتری حکومت کرده باشد، این خطر در آن بیشتر است.
به هر حال، آنچه بهعنوان ترجیعبند حرفهایم میگویم این است که همیشه باید به آموزشهای دینی در هر جای دنیا با دیدگاه انتقادی نگاه کرد. تقریباً میتوانیم با اطمینان بدانیم که همیشه انحرافهایی در آموزشهای دینی و در طرز رفتار جوامع دینی هست. به جامعهای که در آن زندگی میکنیم، یا هر جامعهٔ دیگری، خوشبینانه نگاه نکنیم. متأسفانه معمولاً آدمها به جامعهٔ خودشان خیلی خوشبینانه و به جوامع بیگانه بهطور افراطی بدبینانه نگاه میکنند. خوب است بکوشیم به همه در حدی استاندارد و با مقداری بدبینی نگاه کنیم: اصل بر انحراف است، نه بر اینکه عقیده سالم مانده باشد. فکر میکنم این دلایل سادهای هم دارد و شواهد بینهایت زیادی دارد که میتوانیم به آنها استناد کنیم.
خشونت مسیحیت قرون وسطی و اسلام
همیشه به این شاهد در مسیحیت استناد میکنم: دینی که منشأش حضرت مسیح است و، به نوشتهٔ انجیل — یعنی آنچه خود مسیحیان به آن اعتقاد داشتند — مسیح مجسمهٔ صلح و آرامش است و میگوید اگر به یک طرف صورتتان کشیده زدند، طرف دیگر را هم بیاورید تا بزنند و درگیر نشوید. چگونه ممکن است چنین دین و عقیدهای، که پیروانش در قرن اول جز این کاری نمیکردند که شکنجه شوند و کشته شوند و هیچ دفاعی از خودشان نکنند و فقط بکوشند حرف خودشان را تبلیغ کنند و کوچکترین درگیریای پیدا نکنند، به مسیحیتِ خشن و جنایتکار قرون وسطی تبدیل شود؟
اگر اسلام اینطور نیست که کلاً چیزی ضد خشونت باشد — یعنی در احکام اسلام نمیبینید که خشونت حرام است یا جنگ حرام است، و در اسلام به ما یاد نمیدهند که اگر به این طرف صورتتان سیلی زدند طرف دیگر را جلو بیاورید — بنابراین اگر خشونتهایی در تاریخ اسلام ببینید، حتی بیش از آن حدی که باید باشد، بالاخره میشود گفت منشئی داشته است. اما در مسیحیت خیلی عجیب است که چگونه آن آرامشِ یکی دو قرن اول، تا سه چهار قرن اول — عدهای آدمِ بینهایت ساکت و آرام و صلحدوست که فقط به آنها ظلم میشد و گویی ظلم را میپذیرفتند و مقابله نمیکردند — به جوامعی واقعاً خونخوار تبدیل شد. چیزهایی دربارهٔ آنها نقل میشود، نه دربارهٔ مردم، بلکه دربارهٔ خود پاپ، که چهجور آدمی بود: میرفت و در جنگ شرکت میکرد و آدم میکشت و به این رفتار خودش صددرصد افتخار میکرد. انحرافات در حد تغییر ۱۸۰ درجه است.
یکی از دوستانم به شوخی میگفت — البته میگفت این جمله را از آدمی تا اندازهای عامی شنیده و خوشش آمده بود و مرتب تکرار میکرد — که فلانی ۳۶۰ درجه تغییر کرده است؛ ۱۸۰ درجه یعنی برگشته است. مسیحیت ۳۶۰ درجه، بلکه بیشتر، تغییر کرد.
ببینید، نکتهای که میخواهم بگویم این است: بیایید بکوشیم با مثبتترین شیوهٔ ممکن به ماجرای داعش نگاه کنیم، یعنی به آنچه خودشان در تبلیغشان میگویند. اساس حرفشان این است که گویی شیطان کلاً دنیا را گرفته است. دنیا پر از گناه و حکومتهای غیرالهی است که نهفقط غیرالهیاند، بلکه ادعای الهیبودن هم نمیکنند؛ مثلاً اروپا و آمریکا مشتی آدم مادیاند که از نظر دینی تحت سلطهٔ شیطاناند و دنیا را گرفتهاند. مسلمانان در دنیا، در مقابل قدرتها و در مقابل کفار و مشرکین، خوار و ذلیلاند؛ دنیا پر از شرک و فساد و گناه است و مسلمانان موجوداتی ضعیفاند. علتش چیست؟ اینکه به دین خودشان عمل نکردهاند.
سلفیها میخواهند به دینی برگردند که در واقع فراموش شده است: به اصل دین برگردیم و ببینیم در تعلیمات دینی ما چه گفته شده و چه چیزهایی را عمل نکردهایم که کارمان به اینجا رسیده است که خودمان ذلیلایم و دنیا تحت قدرت شیطان قرار گرفته است. باید این وضع را تغییر دهیم و علیه شیطان قیام کنیم؛ فقط به الله برگردیم و به همان چیزی که خداوند گفته عمل کنیم، و مطمئن باشیم که همانطور که قرآن وعده میدهد و در تعلیمات دینی ما هست، اگر برای خداوند قیام کنید و علیه کفار بجنگید، پیروز میشوید.
روایات آخرالزمانی اهل سنت
در تبلیغات داعش مضمونی بینهایت پررنگ و به اصطلاح آخرالزمانی هست که، برای اینکه بحث طول و تفصیل پیدا نکند، نمیخواهم به آن بپردازم؛ ولی دستکم اشاره میکنم که اگر تبلیغاتشان را ببینید، به شدت آخرالزمانی است: این حس که به لحظههای آخر نزدیک شدهایم و جنگ بزرگ میان مؤمنین و کفار بهزودی درمیگیرد و مؤمنین پیروز میشوند؛ «به ما بپیوندید تا در لشکر مؤمنین باشید، نه در لشکر کفار». روایات زیادی دربارهٔ آن جنگ نهایی نقل میکنند. برای اینکه کمی این حس را پیدا کنید: اینها عقایدی است که دستکم در ظاهر همه به آن عمل میکنند و در روایات هست.
یکی از این روایات آخرالزمانی که اهل سنت به آن اعتقاد دارند این است که در منطقهای به نام «دبغ» جنگ بزرگی درمیگیرد که جنگ نهایی میان نیروهای کفر و اسلام است و مسلمین آنجا پیروز میشوند. دبغ نقطهای در وسط صحرایی در سوریه است، روستایی کوچک؛ و بزرگترین جشنی که داعش از آغاز تشکیلش تا حالا گرفته، روزی بوده که آنجا را تسخیر کردند: رفتند و چهار کلبهٔ روستایی را گرفتند. این برایشان بینهایت مهم بود، چون در روایات هست که مسلمین اینجا مستقرند، کفار به آنها حمله میکنند، آخرالزمان میشود و اسلام پیروز میشود.
حتی اگر فرض کنید این گروه را جایی کنترل میکند، عقیده و تبلیغش بر اساس یک سری روایات و ظواهر اسلامی است؛ یعنی کلاً تبلیغش این است که ما به برخورد نهایی کفر و اسلام نزدیک شدهایم و باید برگردیم و همان چیزهایی را که در دین گفته شده عمل کنیم و مطمئن باشیم که در این جنگ پیروز میشویم. سلفیبودن یعنی همین: برگردیم فقط به آنچه خداوند گفته است، گویی برگردیم به همان چیزی که در کتابها نوشته شده است. ما چرا اینقدر بدبخت شدیم؟ جهاد را فراموش کردیم. مسلمین باید مدام با کفار جهاد میکردند؛ کندی کردند و کنار نشستند و کفر دنیا را گرفت. بنابراین اکنون باید دوباره بیاییم و مسلح شویم؛ کشتن کفار و مانند آن مباح است.
شاید برایتان خیلی عجیب باشد که آدمی به تئاتری برود و — چه میدانم — به مردم بیدفاعی که آنجا نشستهاند شلیک کند؛ اما بالاخره اینها کفارند. ببینید، به همان چیزی عمل میکنند که در کتابهایشان نوشته شده است، یعنی کتب فقهی؛ همان کتب فقهی که اینها به آن اعتقاد دارند همین چیزها را در خود دارد. واقعاً میگویم، اگر بخواهید از کتب فقهی هزاران حکم میآورم. یک بار پیشتر این حکم جالب را گفتهام و دوباره تکرار میکنم: بر خلیفهٔ مسلمین واجب است هر سال یک بار با کفار جهاد کند. جهاد حکمی تعطیلپذیر نیست؛ حداکثر یک سال فرصت دارد که به جایی حمله کند و جنگی راه بیندازد، و حق ندارد بنشیند در حالی که کفار وجود دارند.
مسلمین این کار را نکردند و بدبخت شدند و کفر دنیا را گرفت؛ اکنون باید جبران کرد. اینکه بروند سرزمین کفار را بگیرند، مردها را همه قتلعام کنند و زنها را به اسارت بگیرند و در بازار بردهفروشها بفروشند، جزو چیزهایی است که در کتابها نوشته شده است و این کار را باید بکنند. معاون داعش رسماً در پیامی که برای اروپاییها فرستاد عین همین حرف را زد: ما بهزودی ابتدا به قسطنطنیه، یعنی استانبول، و بعد به رم حمله میکنیم. ببینید، شهرهای مهم برایشان اینهاست؛ هیچوقت نمیگویند نیویورک را میگیریم، چون همینهایی که در روایات نوشته شده شهرهاییاند که در قدیم بودهاند. در پیام صوتیاش این جمله را گفت: ابتدا به قسطنطنیه و بعد به رم حمله میکنیم، همهٔ مردهایتان را میکشیم و زنهایتان را اسیر میگیریم و در بازار بردهفروشها میفروشیم. به احکام خودشان عمل میکنند؛ بالاخره نوعی حس خلوص دینی هست که احکام این بوده است.
تعطیل احکام و بازگشت به خلافت
مشکلی که اکنون در دنیا پیش آمده این است که ما این احکام را تعطیل کردهایم؛ باید برویم و به همین احکام عمل کنیم تا پیروز شویم و کفر و شیطان را شکست دهیم و خداوند دوباره در جهان حکمفرما شود. برای همین است که همینطور عکس میگیرند: به زعم خودشان بندگان خالص خدا هستند که به آنچه وظیفهشان است عمل میکنند.
طالبان هم همینطور بودند و از روی کتاب میخواندند. فرقشان در این است که طالبان به آن بخشهایی از احکام که مربوط به تشکیل خلافت و داشتن خلیفه و مانند آن است عمل نمیکردند. در کتب فقهی نوشته شده است که مسلمین باید خلیفه داشته باشند، و خلیفه هم شرایطی دارد که یکی از شرطهایش این است که از طایفهٔ قریش باشد. در کتابهایشان اینطور نوشته است که خلیفه باید این شرایط را داشته باشد، از جمله قریشی باشد. این آقای بغدادی که اکنون خلیفهٔ مسلمین و رئیس داعش است، از قریش است.
از نظر فقهی، اگر به همان کتابها رجوع کنید، یکی از بندهای خلافت این است که خلیفه باید سرزمین داشته باشد: من نمیتوانم در خانهٔ خودم بنشینم و ادعای خلافت کنم؛ باید ارتش داشته باشم و سرزمینی را بهعنوان حکومت در اختیار داشته باشم تا ادعای خلافت کنم. این آقا همهٔ آن شرایط را دارد: اکنون سرزمین دارد، ارتش دارد، از قریش است، فقیهِ درسخوانده است؛ همهٔ اینها را دارد و ادعای خلافت کرده است. از نظر کتب فقهیِ مورد وثوق این آقایان، اگر کسی در دنیا ادعای خلافت کند و شرایط را داشته باشد، واجب است به او بپیوندید. اینطور نیست که به این کتابها اعتقاد داشته باشید و بتوانید این کار را نکنید: اگر کسی خلیفهٔ مسلمین است و شرایطش را دارد، باید با او بیعت کنید؛ وگرنه جزو کفار به حساب میآیید و به جهنم میروید.
بنابراین تعجب نکنید که مثلاً یکشبه ۱۰ هزار نفر در — نمیدانم — افغانستان با این آقا بیعت میکنند: در کتابهایشان نگاه میکنند و میبینند طرف شرایطش را دارد، و در کتابها هم نوشته است که باید بیعت کنند. اینکه عدهای از اروپا و از اقصا نقاط دنیا راه میافتند و میروند آنجا و به عضویت داعش درمیآیند، بالاخره اگر کتابهایشان ملاک است، اینها را در آن نوشتهاند. اینها طالبان را قبول ندارند و میکوشند به همهٔ چیزهایی که در کتابها بود، تا تهش، عمل کنند. ایدئولوژی این است؛ تبلیغاتشان این است که حکومت اسلامی تشکیل دادهاند و خلافت اسلامی را احیا کردهاند.
حکومت اسلامی شام و عراق
اگر دقت کرده باشید، اسمشان در آغاز «حکومت اسلامی شام و عراق» بود؛ به انگلیسی هم مینوشتند «آیسل». از جایی به بعد اعلام کردند که حکومت اسلامیاند، کلاً حکومت اسلامی جهاناند، نه دیگر حکومت اسلامی شام و عراق؛ این آقا اکنون خلیفهٔ کل جهان است. حالا برای اینکه کمی از آنها بترسید: در یکی از نشریاتشان خواندم که نوشته بود لازم نیست برای بیعت با خلیفهٔ مسلمین به سوریه و عراق بیایید؛ میتوانید همانجا که هستید از دور بیعت کنید و هر کس دستتان رسید بکشید. مثال زده بود به آن آقای ایرانیالاصل که در سیدنی به کافهای رفت و کشت و گروگان گرفت، و او را بهعنوان شهید آورده بود: «شهید یونس هارون الگوی شماست؛ هر جا هستید بروید تیراندازی کنید، کفار را بزنید و بکشید و از بین ببرید. لازم نیست بیایید اینجا با کفار بجنگید؛ در همان کشور کفری که در آن زندگی میکنید بزنید و بکشید.»
واقعاً فاجعه است. فقط میخواهم بگویم ایدهای وجود دارد و آن همین سلفیگری است: برگشتن به اصل؛ اینکه جهان پر از فساد شده است و علتش این است که ما به آنچه باید عمل میکردیم عمل نکردیم، پس برویم عمل کنیم تا جهان اصلاح شود.
کتابهایشان هم یعنی کتب فقهی اهل سنت. میتوانم اشارهای هم بکنم که کدام فرقهها بیشترند. ما خودمان هم در کتب فقهی چیزهایی داریم؛ نمیخواهم بگویم «کتب فقهی اهل سنت» تا بگوییم در کتب فقهی ما این چیزها نیست. اما بالاخره، ببینید، این مسئله بیشتر در فقه اهل سنت هست. چون شیعه خلافت، یعنی خلفای پس از پیغمبر، را قبول نداشته است، بسیاری از چیزهایی که در کتابهای فقهی اینها رسماً بهعنوان احکام آمده، در کتب شیعه نیست، یا اگر هست در حاشیه است؛ اما در متن کتابهای اینها چنین چیزهایی هست. احکام مربوط به خلیفه و خلافت را ما به این صورت نداریم، چون به امامت و امام غائب اعتقاد داشتیم؛ بنابراین مفهومی تحت عنوان شاه و خلیفه در فقه ما رسمیت ندارد.
در دوران بسیار طولانیای اکثریت فقها اصلاً با حکومتها کاری نداشتند؛ همهٔ حکومتها را نامشروع میدانستند و میگفتند باید بمانیم تا امام زمان ظهور کند. از نظر شیعه شرط خلافت و حکومت عصمت بوده است، نه — نمیدانم — داشتن سرزمین. اما در اهل سنت خیلی از این حرفها هست. چون اینها قاطی شدهاند — یعنی چیزهایی از اهل سنت در کتب شیعه هم آمده است — دوست ندارم بگویم این مسئلهای فرقهای است، یعنی فقط آنها این مشکل را دارند. به هر حال مشکل فراوان است؛ اگر کتبش را مطالعه کنی، مثلاً احکامی دربارهٔ زنان دارند. واقعاً مرکز داعش عربستان است، یعنی مرکز این ایدهها؛ ممکن است داعش اکنون تحت کنترل عربستان نباشد یا حتی با آن مخالف باشد.
حرف نزدن با مشرکین و کفار
شعاری که داعش میدهد این است که با همهٔ حکومتهای دنیا مخالف است. اصلاً میگوید با مشرکین و کفار نباید حرف زد؛ بنابراین عربستان و — چه میدانم — ایران، که ایران هیچ، تکلیفش روشن است؛ عربستان و مصر و هر حکومت دیگری که در دنیا هست، هر کشوری که ادعای اسلامیبودن میکند، همین که بنشیند و با آمریکاییها حرف بزند، اصلاً از حیز انتفاع ساقط است و جزو مشرکین و کفار است و باید همهشان کشته شوند.
یادم افتاد که این را بگویم: این عقاید، اگر جایی مرکزیت داشته باشد، در عربستان بوده است و از آنجا سلفیگری حمایت مالی شده و در همهٔ دنیا تبلیغ شده است. حدود ده دوازده سال پیش این خبر در رسانهها آمد — فکر میکنم در این جلسات هم به آن اشاره کردهام — که یکی از فقهای عربستان، که فقیه معروفی هم هست و آدمی همینطوری و حاشیهای نیست، فتوا داده بود که اگر کسی معتقد باشد بردهداری در اسلام نیست، کافر است. بردهداری جزو احکام اسلام است، چون در کتابها هست؛ یعنی نمیشود گفت آمریکاییها آمدند و گفتند بردهداری ممنوع است، شما هم بگویید بردهداری بد و ممنوع است.
در کتابهایشان نوشته است که باید اسرا را ببرید و بفروشید؛ باید بازاری باشد. هر سال که یک جنگ میکنید — که واجب است — حتماً اسیر هم میگیرید؛ میخواهید با اسرا چه کنید؟ راهش این است که برده شوند، بنابراین بازاری باید باشد. بهخصوص زنها و بچهها بالاخره نباید بیسرپرست بمانند؛ باید به کسی فروخته شوند تا سرپرست پیدا کنند. به هر حال فاجعهای از این دست است. در عین حال، اینها شعار است؛ همیشه آنچه در واقع هست با ایدئولوژیای که شعارش را میدهند خیلی فرق میکند.
اینها چقدر منحرفاند؟ به نظر من همانقدر منحرفاند که خلفای بنیامیه و بنیعباس از اسلام دور بودند؛ چون این فقه، یعنی فقهِ کتبی که اینها به آن برمیگردند، قرآن و — نمیدانم — سنت پیغمبر نیست، جایی خیلی دورتر است: این کتابها چند قرن پس از پیغمبر شکل گرفتهاند. اینها همینقدر دورند. فکر میکنند سلفیاند، به این معنا که به اسلاف خودشان برگشتهاند. اتفاقاً اسم خیلی خوبی برای خودشان گذاشتهاند، چون واقعاً به پیغمبر برنمیگردند؛ به اسلاف خودشان برگشتهاند، به اسلافشان در همان قرن دوم و سوم و چهارم، همین حدود، که همهٔ این کارها را کردند.
خلفای بنیعباس هر کاری که اینها میکنند کردند؛ فقط اینترنت نبود که با موبایلشان فیلم ویدئویی بگیرند و آپلود کنند. یک سری کارها را نمیتوانستند بکنند و نکردند؛ وگرنه از کلهبریدن تا زن اسیرکردن و فروختن و همهٔ این چیزهایی که اینها میگویند، کموبیش در آن دوران از نظر حکومتی اتفاق میافتاده است. دربارهٔ خلفا هم میدانیم که خیلی اهل شرع و این حرفها نبودند، ولی خلافت اسلامی در دوران بنیعباس هم بالاخره این ایدهٔ ظاهرسازی را داشت.
ببینید، همیشه این را بدانید: حتی اگر بگویید خلفا خودشان مشروب میخوردند و چه میکردند، ایدئولوژی حاکم در دوران خلافت اسلامی چنین چیزهایی بوده است و ادعای پیروی از سنت پیغمبر داشتند. خلیفهٔ مسلمین جانشین پیغمبر بود و مقدس بود؛ مثلاً خلیفهٔ بنیعباس. برای همین است که میگفتند وقتی مغولها آخرین خلیفهٔ عباسی را در نمد پیچیدند و به اصطلاح لولهاش کردند، مسلمانان آن مناطق واقعاً فکر میکردند الان زلزله میشود و دنیا به آخر میرسد، چون خلیفه را دارند میکشند. چنین حسی برایشان بود: این جانشین پیغمبر است و همهٔ کارهایش واجبالاطاعه است. این حرفها را میزدند و همین چیزها را هم نوشتهاند. اکنون این آقای بغدادی واجبالاطاعه است؛ خلیفهٔ مسلمین و جانشین پیغمبر است؛ بنابراین هرچه بگوید، اگر مسلمان هستید و میخواهید به بهشت بروید، باید همان کار را بکنید.
اگر بخواهم در یک کلام بگویم انحراف چیست: انحراف این است که نه به قرآن برگشتهاند و نه به سنت پیغمبر، بلکه به مجموعهای از کتب فقهیِ تدوینشده برگشتهاند که چند قرن با اصلش فاصله دارد، و همینقدر که میبینید چیز منحرفی است. بهخصوص انحرافش صدچندان شده است، چون مال هزار سال پیش است، یعنی احکام جامعهای از هزار سال پیش. در آن دوران، اگر کسی زندگی میکرد، شاید آنقدر احساس عجیببودن و انحراف به او دست نمیداد. اما اینکه پس از ۱۰۰۰ سال دوباره بخواهید بازار بردهفروشی راه بیندازید، یا یک سری شیوههای کشتن را که منسوخ شده است چنان مطرح کنید که گویی واجب است و این سنتها باید حفظ شود و این کارها را بکنیم، مثل این است که واقعاً بخواهید دنیا را ۱۰۰۰ سال عقب ببرید و در مناسبات اجتماعی و سیاسی هزار سال پیش قرار دهید. این خودش به اندازهٔ کافی انحراف به حساب میآید، چه برسد به اینکه آن جایی که به آن میروید خودش چیزی به شدت منحرفشده است.
انحراف تعلیمات دینی در جامعه خودمان
دوست دارم همینطور به جامعهٔ خودم، بهعنوان جایی که از نظر تعلیمات دینی انحراف در آن اتفاق افتاده است، نگاه کنم. در یک کلام میگویم: انحرافی که در آنها پدید آمده، گویی بازگشت به چیزی است که نباید به آن برمیگشتند. از نظر من کم به عقب برگشتهاند؛ باید برگردند، مثلاً قرآن را بخوانند و به سنت پیغمبر نگاه کنند، ولی به سنت خلفا نگاه میکنند که این چیزها از درونش درمیآید. از قرآن و سنت پیغمبر این چیزها درنمیآید؛ همان موقع هم درنمیآمده است.
اما دربارهٔ ایران و این چیزی که اکنون بهعنوان پدیدهٔ تبلیغات دینی اینجا میبینیم، واقعاً چه میشود گفت؟ این به چه برگشته است؟ از کجا آمده است؟ واقعاً کسی باید بیاید و توضیح دهد که اصلاً این چیست و ارتباطش با اصل چیست. من الان میتوانم ارتباط داعش با اصل اسلام را توضیح دهم: دینی آمده است که دین رحمت بوده؛ پیغمبر فتح میکرده و همه را، از جمله مشرکین را، میبخشیده است. اصلاً اهل کتاب جزو مشرکین و کفار حساب نمیشدند؛ قرآن را که میخوانید، اهل کتاب دوستاند و مشرکین دشمن. ولی پس از یکی دو قرن اهل کتاب کفار شدند. اکنون اینها وقتی میگویند کفار، مسیحیان و یهودیان همه کفارند؛ شیعه که هیچ، فکر میکنم اصلاً ۹۹ درصد مسلمین هم جزو کفارند؛ کلاً دنیا همه جزو کفارند.
این چیزی که در ایران هست از کجا آمده است؟ میخواهم بگویم آنها پس از سه چهار قرن به چیزی انحرافی برگشتند، اما من واقعاً آنچه را در ایران میبینم خیلی نمیفهمم: اصلاً به چه برگشتهایم؟ از کجا آمده است؟ متنی وجود دارد؟ احساسی به من دست میدهد — و منظورم از آنچه میگویم چیزِ پنجاه سال پیش یا سی سال پیش نیست؛ چیزی است که اکنون هست — که نوعی تعلیمات دینی و نسلی پدید آمده است که اگر در دین اسلام مهمترین عقیده توحید است، در این دینی که اکنون آموزش داده میشود مهمترین عقیده ولایت است؛ صراحتاً هم میگویند. اگر مهمترین عمل دینی مثلاً نماز است، واقعاً پرشورترین کاری که این نسل انجام میدهد و با آن احساس تدین هم میکند، عزاداری است: شرکت در مجالس مداحی. الان نگاه کنید؛ واقعاً مساجد موقع نماز خالی است.
باور کنید، اگر لحظهای بتوانید بهعنوان آدمی که در عربستان زندگی میکند به ایران نگاه کنید، متوجه میشوید که آنها احساس میکنند اینها شاید بیشتر یهودند. چنین کسی میگوید: ببین، مسلمانها آدمهاییاند که اصل اعتقادشان توحید است و اعتقاد به معاد، و مهمترین کاری که انجام میدهند این است که پنج وقت در روز نماز میخوانند؛ معمولاً هم به مسجد میروند و نماز میخوانند. همهجای دنیا اینطور است؛ نماز جمعه مثلاً جزو احکام اصلیشان است؛ همینطور احکامی را که در اسلام هست بشمارید.
انتظار از آمدن امام زمان
بعد یکدفعه میبینید با جمعیتی مواجه هستید که مهمترین چیز برایشان انتظار فرج است. اصلاً معلوم نیست — یعنی اگر از این آدمها بپرسید، معلوم نیست — که امام زمان قرار است بیاید توحید را مستقر کند؛ به نظر میآید اصلاً دیگر کاری به توحید ندارند. باور کنید حسشان این است که امام زمان قرار است بیاید تا ما برنده شویم. مثلاً میگویند «یا منتقم فاطمه»: اتفاقی بعد از پیغمبر افتاده و ظلمی به اولاد پیغمبر شده است و امام زمان قرار است بیاید و انتقام آنها را بگیرد.
ببینید، من یک بار نشنیدهام که امام زمان قرار است بیاید توحید را در جهان مستقر کند؛ باور کنید نشنیدهام، یادم نمیآید. خیلی جوان که بودم در کتابها خوانده بودم، ولی اکنون در منابع و رادیو و تلویزیون اصلاً معلوم نیست امام زمان قرار است بیاید که چه شود. قرار است ما ببریم: ما الان در اقلیتیم و وعدهای داده شده که امام زمان میآید و ما پیروز میشویم.
بعد چه میشود؟ مثلاً بعد از امام زمان مجالس عزاداری بیشتر میشود؟ یا قرار است بیشتر نماز بخوانند؟ حس من این نیست که احساس این آدمها این باشد که امام زمان میآید و دنیا پر از عقاید توحیدی میشود، شرک از بین میرود و مردم خدا را بیشتر عبادت میکنند؛ اصلاً این حسها نیست. به نظر من چیزی بسیار بیمحتواتر است: فقط اینکه امام زمان امام ماست، امام عزیز ماست که خیلی دوستش داریم، او هم ما را دوست دارد و طرفدار ماست و میآید و همهٔ این دشمنان ما را قلعوقمع میکند. کلاً چیز عجیبوغریبی است.
واقعاً — نمیدانم، شاید چون اینجا زندگی میکنم و آدم حساس میشود — وقتی این مجالس مداحی مدرن را میبینم، به نظرم واقعاً فاجعه است. من هیچ ارتباطی میان این پدیدهای که اینجا میبینم، نهتنها با دین اسلام، بلکه با هیچ دینی نمیبینم. اصلاً سرگرمیهای عجیبوغریبی پیدا کردهاند. ببینید، اینها از حاشیه به متن آمده است. ۳۰ سال پیش اینطور نبود؛ به خدا، به پیر، به پیغمبر ۳۰ سال پیش اینطور نبود.
۳۰ سال پیش، مثلاً این بچههایی که به جنگ میرفتند به شدت حس اعتقاد به معاد داشتند و میرفتند در راه خدا شهید شوند. به نماز توجه میکردند، مثلاً به نمازخواندنشان؛ تقوا مهم بود، که پایشان را ذرهای کج نگذارند. کتابهایی که میخواندند — چه میدانم — کتاب «گناهان کبیره»ی آقای دستگاهی بود، که مبادا یکی از این گناهها را مرتکب شوند، مبادا نمازشان — نمیدانم — یک دقیقه به تأخیر بیفتد. بالاخره شور مذهبیای در جوانها بود. نمیخواهم بگویم اکنون اصلاً چنین چیزی نیست؛ در محافل خصوصیتر قطعاً وجود دارد، ولی این پدیدهٔ اجتماعی که در ایران هست اصلاً اینطور نیست.
من واقعاً آن را نمیبینم؛ شورشان در همین عزاداری و مداحی است. مثلاً میبینم دو جوان، حالا نوجوان، نشستهاند و یکی به دیگری میگوید: «این را شنیدهای؟ این جدیدِ آقای — نمیدانم — محمود کریمی را شنیدهای؟» میگوید نه؛ میگوید برایت میفرستم. آن یکی از موبایلش میگوید: «این را که — نمیدانم — حدادیان خوانده شنیدهای؟» عین همین اتفاق الان در اروپا هم هست؛ نگاه کنید، جوانی به جوان دیگری میرسد و میگوید این را که اخیراً خوانده شده شنیدهای؟ نه؟ بیا گوش بده. همین است: یک دین سرگرمکنندهٔ عوامانه.
بگذارید باز نکتهای بگویم. اتفاقی افتاده است که اخیراً با جزئیاتش در جریان قرار گرفتهام؛ آن را میگویم تا کمی این حسم را به شما منتقل کنم.
روبان سبز و حاجت خواستن
در منطقهای در کشور — که لازم نیست اسمش را ببرم — از دهها سال پیش درخت تنومندی بود که روی زمین هم افتاده بود. وقتی بچه بودم این درخت را دیدم؛ حسی از تقدس نسبت به آن بود. این پدیده، پدیدهٔ درخت مقدس، در همهجای ایران، بهخصوص در شمال ایران، فراوان بوده و هنوز هم هست؛ یعنی اگر به مناطق روستایی بروید، خیلی جاها چنین درختهایی هست. اصطلاحی دربارهٔ آن به کار میبرند و میگویند «آقادار»، چون معمولاً با کلمهٔ «آقا» همراه است؛ آنجا را هم «مزار» میگویند، یعنی جایی که چنین درختی هست. بعد میروند روبان سبز میبندند و حاجت میخواهند، و معمولاً هم خانمها این کار را میکنند. اگر جستوجو کنید، مقالههایی دربارهٔ این پدیده پیدا میکنید، از دیدگاه دینی و جامعهشناسی و روانشناسی؛ پدیدهای رایج در همهٔ کشور، بهخصوص در شمال کشور.
چنین درختی آنجا وجود داشت و همان را «مزار» میگفتند؛ همهٔ ویژگیهایی را که آقادارها داشتند داشت. تا آنجا که یادم هست، چون روی زمین افتاده بود، رویش خزهٔ سبز میرویید و اینها را بهعنوان تبرک برمیداشتند و حاجت میگرفتند. احتمالاً — چون خودم این کارها را نکردهام، در این حد جزئیات نمیدانم — شاید اصلاً میجوشاندند و میخوردند؛ آنهایش را نمیدانم، ولی میدانم که این خزههای رویش برایشان گویی حالت قداستی داشت. درختهای اطرافش را هم دیدم؛ نمیدانم از کی شروع شد که درختهای اطراف هم کمکم کمی مقدس شدند، یعنی روبانهای سبزی به آنها وصل میشد.
واقعاً ممکن است در چیزهایی که میگویم دروغ هم باشد؛ یعنی دروغ شنیده باشم و برایتان نقل کنم. ولی گاهی اینطور است که ممکن است کسی که این را گفته عین حقیقت را نگفته باشد، ولی آنچه نهایتاً به ذهنتان میرسد راست است. بگذارید بگویم تا منظورم را بفهمید.
اوقاف و بقعه و امامزاده
کمکم مردم اینجا بقعهمانندی ساختند. این بقعه هویتی نداشت جز اینکه در همان مکان مقدس ساخته شده بود. چون معمولاً دربارهٔ این آقادارها، در دفاع از اینکه چه تقدسی دارند، میگفتند آدم مقدسی زیرش دفن شده است، طبعاً این هم مزار آن آدم بود. با یک واسطه شنیدم که یکی از روستاییها گفته است چندین بار به ادارهٔ اوقاف مراجعه کردهاند تا برای مسجد محلشان هزینههای جاری و تعمیرات و مانند آن بگیرند، و اوقاف به آنها گفته است: «شما در نزدیکیتان بقعهای دارید؛ هزینههای مسجدتان را باید از آنجا دربیاورید.»
این قسمتی است که ممکن است دروغ باشد: میگویند اوقاف ما را تشویق کرده است که برویم این را بهعنوان امامزادهای ثبت کنیم. رفتهاند — همهٔ اینها را با یک واسطه شنیدهام — و از آنها پرسیدهاند اسم این بقعه چیست؟ گفتهاند نمیدانیم. گفتهاند بقعهٔ بیاسم که نمیشود، باید اسمی برایش انتخاب کنیم؛ گفتهاند «آسد حسین». اکنون نزدیک دو ماه است که این بقعه، بقعهٔ متبرکهٔ آسد حسین شده است؛ تا حالا اسم نداشت، فقط چیزی بود آنجا.
ببینید، فرق بقعه با مسجد — آن نکتهای که راست است — این است که بقعه پولساز است و مسجد خرج دارد. اکنون هر جای شمال، در روستاها بروید، کنار مساجد بقعه درست کردهاند. به خدا قسم، من مرد روستاییای را میشناسم که سید است و دو خواهرش، که اخیراً فوت کردهاند، در همان روستا بقعه دارند؛ بنابراین این آقا بهزودی، وقتی فوت کند، بقعه خواهد داشت. یعنی من الان میتوانم یک امامزادهٔ زنده برایتان بیاورم که الان زنده است. دو خواهرش، که فکر کنم کوچکتر هم بودند، مثلاً ظرف ۱۰ یا ۱۵ سال اخیر فوت کردند و الان هر دو خواهر بقعه دارند: بقعهٔ — نمیدانم — سید زینب، بقعهٔ — نمیدانم — سید فلان. میتوانم قسم بخورم که این آقا قطعاً بقعهدار خواهد شد؛ بعید است که نشود؛ چه دلیلی دارد که نشود؟
میخواهم بگویم اتفاقی اینجا در این کشور افتاده است. ۳۰ سال پیش اینطور نبود؛ معلوم است که اینطور نبود. میبینید، چیزهایی که من میگویم گوشهٔ خیلی کوچکی است: به دلیل مسائل مالیای که پیش آمده، اوقاف نمیتواند این همه مسجدی را که خودش یا مردم ساختهاند اداره کند. مسجد سقفش خراب میشود؛ هزار جور هزینه دارد. نگهداری مسجد را چه کسی باید انجام دهد؟ اوقاف باید این کار را بکند. چگونه میخواهد این کار را بکند؟ شمال کشور پر از روستاهای کوچکِ نزدیک به هم است و اکنون همهشان مسجد دارند؛ بنابراین ادارهکردن این مساجد هزینهٔ بسیار سنگینی دارد. راهی که به نظر میآید پیدا شده، بقعهداری است: در کنار و در حاشیهٔ مساجد بقعههایی بسازند.
ببینید، این واقعاً گوشهٔ کوچکی از چیزهایی است که وقتی حکومت دینی تشکیل میشود پیش میآید. اکنون مسئلهای مالی وجود دارد؛ فعلاً اصلاً پول ندارند، چه کنند؟ راهی برایش پیدا میکنند.
اتهام شرک و پرستش درخت
میخواهم بگویم آخرش رسماً کار به اینجا میرسد: به آقادار؛ همان آقادارهایی که مسلمین باید بروند و قطعشان کنند. اینها خرافههای پیش از اسلام است که همینطور مانده است؛ در واقع همان شرک آن منطقه است، شرک رسمی آن منطقه.
روایتی هست — ای کاش، اگر میدانستم کار به اینجاها میرسد، این روایتها را میآوردم و متنش را میخواندم — که از امام جعفر صادق پرسیدند این اصحاب الرس چه کسانی بودند و گناهشان چه بود. روایت این است که میگوید اصحاب الرس درختی داشتند — نمیدانم، درختی کهنسال — که میرفتند و از آن حاجت میخواستند و فلان. روایتی است که ترجمهاش مثلاً در ۱۵ خط است؛ ای کاش آورده بودم. «اصحاب الرس» را در المیزان، در قسمت بحث رواییاش، نگاه کنید؛ این را دقیقاً نوشته است. یعنی امام صادق میگوید قومی از بین رفتند و شرکشان این بود که نوعی درختپرستی میکردند؛ درختی برایشان مقدس بود.
همین چیزها در دنیا مانده است. الان در ایران، مثلاً در روستاها، هنوز این حسها نسبت به درخت و سنگ و تپه و جاهای مقدس هست؛ دربارهٔ این درخت و درختهای اطرافش در آن روستا دقیقاً این احساس وجود دارد که اگر کسی شاخهاش را بشکند و ببرد، بچهاش میمیرد. امکان ندارد به این درختها دست بزنند؛ حتی اگر درخت دارد در جاده میافتد، نمیدانند چه کنند، چون به نظرشان قطعکردنش شگون ندارد و شوم است. این همان حسهای چند هزار سال پیش است که مانده است.
و اکنون این حکومت، پس از سی و چند سال، به دلیل زیادشدن مخارج و هزینهها، رفته و چنین چیزی را میگوید: اسمی برایش بگذارید و از آن پول دربیاورید. خدا میداند؛ اگر اسم بگذارند، اکنون آن بقعه میگیرد. بالاخره آن بقعهٔ سید زینب، که همروستاییشان بود، وقتی پول در آن جمع میشود — آن هم اینکه قدمت بیشتری دارد و اصلاً اعتقادی دربارهٔ آن وجود دارد — با این پول نهفقط آن مسجد، بلکه چهار مسجد دیگر را هم میشود آباد کرد.
معاون اوقاف یک سال گذشته رسماً در سخنرانیای که در جراید منتشر شد گفته است که تعداد امامزادهها در ایران از زمان انقلاب تا حالا ۱۱ برابر شده است؛ عین جملهای است که گفته، در اعتراض به اینکه این چه وضعی است که همهجا امامزاده بیژن و امامزاده قلقلی است. من جایی فهرستی دیدم که چیزهای خیلی بامزهای در آن بود. نشنیدهاید؟
هیچ روحانیای مثلاً نسبت به این درختها و مانند آن اعلام موافقتی میکرد. میبینید؟ ولی اکنون گویی در پوششهایی این چیزهای کاملاً شرکآلود دارد بیرون میآید. این جلسات مداحی را میبینید؛ حسی از این دست وجود دارد.
حالا از آن طرف در دفاع از اوقاف هم حرف بزنیم؛ میخواهم نکتهای به نفع اوقاف بگویم. فکر میکنید اگر درختها را اینطوری ببرند، چه اتفاقی میافتد؟ من یک برنامهٔ رادیویی گوش کردم — این را هم میتوانید در اینترنت پیدا کنید — حدود ۲۰ دقیقه است؛ رفته بودند دربارهٔ جایی در رضوانشهر، که اوقاف گیلان درختش را قطع کرده بود، رپرتاژ تهیه کرده بودند. اولاً مردم به شدت ناراضیاند؛ ثانیاً به همان کندهٔ باقیمانده همچنان روبان سبز وصل میکنند. به شدت هم ناراضیاند و شایعه درست کردهاند. خبرنگار رادیو با اهالی مصاحبه میکند؛ میگویند پسرِ کسی که آن را قطع کرد همانجا مرده است، ۱۰ بار اره از کار افتاد وقتی داشتند قطعش میکردند، سیل آمد و بارانی بارید؛ همان موقع که قطعش کردند اینجا را سیل پر کرد و برد. از این حرفها، که احتمالاً حس میکنید چگونه است.
میخواهم بگویم اینطور نیست که اوقاف این را پدید بیاورد؛ اگر بخواهد مبارزه هم بکند، کار سادهای نیست. ولی وظیفه دارد این کار را بکند، حالا هرچه میخواهد بشود. اکنون این بقعه چیزی است که میشود از آن پول درآورد. از طرفی، اگر خرابش کنند، ممکن است مردم را علیه اوقاف بشورانند، و فکر میکنند عقاید مردم هم ممکن است متزلزل شود. کلاً به نظر میآید که بیشتر صرف میکند که حمایت کنند تا اینکه مبارزه کنند؛ این حس که حکومت باید مردم را نگه دارد.
هیئت فتوشاپی در تلگرام
الان مثلاً کسی نیست که نداند این مجالس مداحی خارج از دیناند: اشعاری که خوانده میشود از نظر محتوا، از نظر ریتم و موزیک، و اینکه لخت شوند و حرکاتی شبیه دیسکو انجام دهند؛ روزبهروز بیشتر به آن شبیه میشود.
باور کنید، چیزی از یکی از این هیئتها در این تلگرام آمد که فوروارد نکردم، چون فکر کردم به احتمال زیاد با فتوشاپ درستش کردهاند؛ این دیگر ممکن نیست. ولی گوشهٔ تصویر نوشته بود «هیئت فلان». در اینترنت رفتم، سایت هیئت را پیدا کردم و دیدم این فیلمها از آنجا قابل دانلود است؛ یعنی در کمال افتخار آنجا گذاشتهاند، آن هم هیئتی که مثلاً معتبر هم هست. اصلاً چیز عجیبی بود. نام هیئت را نمیبرم؛ واقعاً اشاعهٔ فحشاست. اگر ببینید — شاید هم خودتان دیده باشید — کسی نیست که نداند اینها خلاف است، ولی مردم سرگرماند؛ یعنی اگر این را برداری، عدهای از دین خارج میشوند.
حالا حکومت بیاید خودش را با این چیزها درگیر کند یا نه، از اینها به نفع خودش استفاده هم بکند؛ به نظر میرسد روزبهروز به این سمت میرویم که دیگر عقاید مهم نیست، اصل و فرعبودن مهم نیست. ببینید، وقتی این شعار را میدهند که اصل حفظ نظام است، اینها از آن درمیآید؛ یعنی یک سری کارها برای حفظ نظام مفید است. حالا اینکه درستاند یا غلط، من نمیدانم. این را چه کسی گفته است که حفظ نظام حتی از نماز بالاتر است؟ یعنی مثلاً فرض کنید اگر ترک نماز باعث حفظ نظام شود، نه اینکه میتوانی ترکش کنی، بلکه باید بکنی.
این همان چیزی است که میگویم؛ یعنی چیز پنهانی نیست. عملاً اتفاقی که در این سی و چند سال افتاده این است که آن دین خرافیِ تودهٔ مردم دارد به سطحی رسمی میرسد و دولتی میشود؛ یعنی دولت هم رهایش کرده و بعد هم شاخوبرگش گویی آبیاری شده است. مثلاً این جلسات هیئتیِ اینطوری را اگر پیشتر — نمیدانم — در مجلس عمرکشان یا جایی پنهانی برگزار میکردند، کمکم آن فرهنگ عامهپسند به نحوی شیوع پیدا کرده است. به نظر میرسد مخالفت که با آن نمیشود هیچ، به نحوی از آن حمایت هم میشود.
فاصله از توحید و توجه به شرک
حرف داعش توحید است؛ یعنی اگر الان بپرسی، چنین حسی دارند. اما اینجا، به نظر من، در این دینی که دارد پدید میآید و کمکم داریم به سمتش میرویم، توحید کمرنگ شده، نماز کمرنگ شده، و شعارهایی مثل تقوا و مانند آن همه در حاشیه است.
این حرفها را باید مثلاً در قم بروید بشنوید؛ آنجا علما سخنرانی میکنند و عدهای از طلاب هم همانطور به این چیزها گوش میدهند و برایشان مهم است. اما الان کمکم بروید، حتی در مساجد تهران، کمتر از این حرفها میشنوید: کسی دو کلمه حرفی میزند، حوصلهٔ همه سر میرود و فوری مداح میآید و مجلس را به اصطلاح گرم میکند. پدیدهای اینجا دارد اتفاق میافتد که من واقعاً حسم این است — نمیخواهم فقط شعار بدهم — که از اصل دین دورتر است تا داعشی که این کارها را میکند. اصلاً به نحوی به طرف دیگری رفته است؛ یعنی نهفقط دیگر به توحید توجه نمیکنند، بلکه گویی به شرک توجه میشود. کمکم چیزهای انحرافیای در این حد اساسی دارد پدید میآید.
ببخشید؛ من معمولاً این را کار خیلی بدی میدانم که در جلسهای که قرار است دربارهٔ موضوعی باشد چیز دیگری بگویم. یک بار کسی از من پرسید: «شما در این کلاسهای ریاضی و کامپیوتر که با شما داشتیم یک کلمه چیزی نگفتید که ما بفهمیم مذهبی هستید.» من هم حسم این است که همین درست است: من رفتهام ریاضی و مهندسی درس بدهم؛ بیایم وسطش روایت بخوانم؟ عدهای آمدهاند ریاضی و مهندسی گوش بدهند و اصلاً حق ندارم اینجا چیزی جز ریاضی و مهندسی بگویم، مگر اینکه بعد از کلاس کسی بیاید و سؤالی از من بپرسد و من جوابش را بدهم. اگر حتی یک نفر راضی نباشد که من خارج از آن موضوع صحبت کنم، به نظرم نباید این کار را انجام دهم.
بنابراین در این جلسه کار خیلی بدی کردم: اعلام شده بود که دربارهٔ سورهٔ رعد صحبت کنیم و من چیزهایی گفتم که اصلاً ارتباط مستقیمی با سورهٔ رعد نداشت؛ ولی اولش توضیح دادم که جای سخنرانی دیگری ندارم. اگر جای دیگری بود، این را به آن میسپردم؛ اما چون فقط همین جلسات مانده است، گاهی که خیلی احساس ضرورت میکنم چیزی بگویم، مجبورم از همین جلسات استفاده کنم. از جمله گاهی پیش آمده است که کسی با ایمیل سؤالی از من میکند که نمیتوانم کتبی جوابش را بدهم؛ مثلاً یک بار در یکی از این جلسهها ۱۰ دقیقه، یک ربع صحبت کردم و جواب کسی را دادم. کار خیلی خوبی نیست، ولی از ناچاری است. به هر حال دستکم اعتراف میکنم که کار خوبی نکردم که حرفهایی غیر از عنوان جلسه زدم. فقط فکر میکنم ضرورت دارد: آدم دیندار باید نسبت به اوضاع دنیا و اوضاع دین در جامعهٔ خودش و در دنیا بالاخره حساسیت داشته باشد. به نظر میرسد ما در جامعهٔ خودمان و در دنیا دچار مشکلات اساسیای شدهایم. امیدوارم این موضوع داعش هرچه زودتر حلوفصل شود و کش پیدا نکند؛ فکر میکنم هرچه بیشتر بماند، آسیب بیشتری میزند.
نگاه کلنگر به سوره
حاشیهٔ اصلیای که امروز میخواستم بروم این بود که، پس از مثلاً ۲۰ دقیقه صحبت دربارهٔ این انحرافهای جدید در دنیا و در ایران، دربارهٔ این موضوع صحبت کنم که کلاً سورهها را برمیداریم و قرار است چه کنیم. این برگشتن به دانشگاه صنعتی شریف به من حسی داده است که باید حرفهایی کلی بزنم که وقتش پیش نمیآید، بیرون از این روند جاری که مدام دربارهٔ یک سوره صحبت کنیم و بعد سورهٔ دیگر و سورهٔ دیگر. دوست دارم یک بار صحبت کنم که اصلاً این نگاه کلنگر به سوره چقدر سابقه دارد و چه کسانی چه کارهایی کردهاند. وقتی این کار را شروع کردم، اینقدر که اکنون سابقهاش را درآوردهام نمیدانستم. دوست دارم یک بار کمی صحبت کنم و مراجعی معرفی کنم که اگر خواستید، بروید آنجا را هم نگاه کنید. این کار را بالاخره روزی باید انجام دهم.
دربارهٔ سورهٔ رعد، بگذارید — ببخشید، من حاشیه زیاد دارم — چند پاراگراف از این کتاب «فیضل القرآن» بخوانم. دیروز این کتاب را برداشتم تا سورهٔ رعدش را نگاه کنم. یکی از منابع خوبی که این دید کلنگر را نسبت به سورهها دارد همین تفسیر است، از آقای — اسمش را از روی جلد بخوانم — سید قطب، که خیلی آدم خاصی بوده است و من بارها به کارهایش اشاره کردهام. به نظر میآید واقعاً همانطور که میگوید — تفسیرش را که میخوانید قانع میشوید که راست میگوید — قرآن تأثیر شگفتانگیزی رویش میگذاشت، بهخصوص همین آهنگ آیات؛ تأثیرهای عجیبی. میگوید از بچگی اینطور بودم؛ خودش جایی تعریف میکند که موسیقی آیات و حرکاتی که در الفاظ هست تأثیر عجیبی رویش میگذاشت. تا بزرگسالی هم کلاً آدمی بوده که خیلی تحت تأثیر قرآن بوده است، و در تفسیرش هم خیلی میکوشد دربارهٔ سورهها و ارتباط میان آیهها و قصههای مختلف سوره بحث کند، بیشتر از اکثر تفسیرهای کامل قرآن. المیزان هم نسبتاً اینطور است.
در تفسیرهای قدیمی این دید بسیار بسیار کم است؛ آیهبهآیه پیش میروند و فقط مثل یک ترجمهٔ مفصلاند. کمتر تفسیر قدیمیای میبینید که نهایتاً دیدی به شما بدهد که محتوای این سوره چیست و این سوره دربارهٔ چه حرف میزند؛ غالباً اصلاً این موضوع برایشان مطرح نیست. در قرن اخیر این مسئله روزبهروز بیشتر توجه مفسرین را جلب کرده است. شاید روزی وقت گذاشتم و این نیم ساعت را دربارهٔ کسانی که این کارها را کردهاند توضیحی دادم، یا اگر متنی موجود هست، به شما معرفی کردم.
دیروز، طبق معمول — البته واقعاً برای هر سوره این کار را نکردهام — دربارهٔ این سوره رفتم تفسیر رعدِ «فیضل القرآن» را نگاه کنم. مقدمهای نوشته است که تا حالا نخوانده بودم؛ خواندم و آنقدر برایم جالب بود که گفتم بعضی از این پاراگرافها را عیناً در کلاس بخوانم، چون به احساسی که بارها بیانش کردهام به شدت نزدیک است و فکر میکنم خیلی هم خوب بیانش کرده است. چند پاراگرافش را از مقدمهٔ تفسیر سورهٔ رعد میخوانم؛ ترجمه خوب نیست، ترجمهٔ خیلی جالبی نیست. میگوید: «مدتهای زیادی در برابر آیههای قرآن میایستند و میترسم که با شیوهٔ نارسایی آدمی بدانها بپردازم و آنها را آشفته سازم. هراسم از این است که نکند با تعبیر انسان فناپذیر آیهها را بیالایم و از عهدهٔ آنها برنیایم.»
تأثیر خواندن سوره و تردید در کار
من هم بارها این حرف را زدهام: واقعاً گاهی شک میکنم که اصلاً این کاری که دارم میکنم خوب است یا بد؛ چون وقتی دربارهٔ چیزی که به نظرتان خیلی بزرگ است، مثلاً چیزی بینهایت، چیزی محدود میگویید، گاهی فکر میکنم ممکن است ذهن آدمها را بیشتر منحرف کنم. او دفاع میکند و توضیح میدهد که اما چه کنم؛ به این دلیل و آن دلیل ناچارم این کار را بکنم. ولی واقعاً بهتر این است که آدمها خودشان قرآن را بخوانند و اثر بگیرند تا اینکه کسی بیاید و واسطه شود. ممکن است من، با توجه به روحیهام، چیزهایی را که بیشتر نظرم را جلب میکند و رویم تأثیر میگذارد بیایم و بگویم، و این نهتنها به کسی کمک نکند، بلکه شاید مانعی سر راهش شود. بالاخره آدم این ترسها را دارد؛ ایشان هم همین ترسهای خودش را در این مقدمه بیان کرده است و فکرهایی که میکند، و به این نتیجه میرسد که چارهای ندارد و باید این کار را بکند.
شاید دلچسببودنش برای من، بهخصوص در این سورهٔ رعد، به این بود که سورهٔ رعد تأثیر عجیبی روی آدم میگذارد که معلوم است قابل بیان نیست؛ همین چیزهایی که مثلاً دربارهٔ طبیعت میگوید حس خاصی در خود دارد. من قرار نیست اصلاً دربارهٔ آن صحبت کنم؛ من میآیم و خیلی مکانیکی میگویم این قطعه با آن قطعه این رابطه را دارد، و مدام هشدار میدهم که اصلِ کار این است که قرآن را بخوانید و تأثیر بگیرید. چند بار این حرف را زدهام و دوباره هم تکرار میکنم: من در زندگی خودم بیشتر تحت تأثیر تکآیهها قرار گرفتهام تا یک سوره. دفعهای که آیهای تأثیر خیلی عمیقی رویم گذاشته، اگر آن لحظه از من میپرسیدید کدام سوره را میخوانی و این سوره دربارهٔ چیست، شاید اصلاً نمیدانستم کدام سوره را دارم میخوانم؛ جایی از قرآن بوده و آیهای در ذهنم رفته و خیلی رویم تأثیر گذاشته است.
بگذریم. بگذارید این قسمت را بخوانم؛ این دغدغههای ایشان جالب است. میگوید: «من خوانندگان کتاب فیضل القرآن را فریاد میدارم که هدف آنها تنها فهم خود مطالب و مقاصد این کتاب نباشد و بس، بلکه فیضل القرآن را بخوانند تا به خود قرآن نزدیک شود.» من بارها فریاد زدهام و گفتهام اگر این جلسه فایدهای داشته باشد، این است که خودتان قرآن بخوانید؛ اصلاً اینطور تشویق شوید که بخوانید و فکر کنید، نه اینکه کسی همین جلسهها را گوش بدهد و خیلی خوب بفهمد. به نظر من کاملاً همین حسی است که ایشان دارد: اگر کسی کتاب را بخواند و خیلی «فیضل القرآنشناس» شود، اصلاً قرآنشناس نشده است؛ کتابی را خوانده و خوب فهمیده و با سبک نگاه آقای سید قطب آشنا شده است، که ممکن است خیلی هم جالب نباشد، همانطور که به نظر من سخنرانیهای خود من خیلی چیز جالبی نیست.
میگوید: «این مسائل به صورت مجادلهٔ سرد و بیمزه با واژههایی عرضه نمیگردد و همچون هر مسئلهٔ ذهنی سرد و بیمزه پایان نمیپذیرد.» حالا یا ترجمه جور عجیبی است یا من بد خواندم. دربارهٔ قرآن میگوید قرآن پرشور است. شما میخوانید و آیهای، بیآنکه بفهمید چرا، واقعاً به نحوی در آدم فرو میرود و ۱۰۰ روز مدام تکرار میشود. ما اینجا خیلی ریلکس و دقیق و، باز، خیلی سرد مینشینیم و میگوییم مثلاً این بخش چنین است و بعدش چنان. آخرش چیزی میفهمیم و بیفایده نیست، ولی واقعاً آن شور و هیجانی که در خودِ قرآنخواندن وجود دارد در این جلسات نیست. در این جلسات گویی داریم مسئلهای حل میکنیم: مثلاً این مجهول را به دست میآوریم و آخرش هم خوشحالیم که کاری کردیم. ولی این جای قرآنخواندن را نمیگیرد و نباید بگیرد.
به هر حال مقدمهٔ جالبی است که جملههایی از آن را خواندم. کل موضوعش این است: به شدت به خوانندهٔ کتاب هشدار میدهد که مبادا خواندن این کتاب جایگزین قرآنخواندن برایشان شود. نهایتش مثل مقدمهای است: میخواهید سورهای را بخوانید، نگاهی به این کتاب بیندازید و بروید سوره را بخوانید.
به نظر من آدم همیشه باید حسش این باشد که این را سید قطب گفته است؛ خودم بروم ببینم، شاید واقعاً چیز بیشتری بفهمم. یا اصلاً او با توجه به روحیهٔ خاصی که دارد، مثلاً حساسیت ویژهای روی نظم کلمات و آهنگ و موسیقی و مانند آن دارد؛ شاید کسی اصلاً اینطور نباشد و تأثیرهایی را که او میپذیرد نپذیرد و جور دیگری از قرآن تأثیر بپذیرد که او متوجهش نیست. بنابراین روحیهٔ آدمها فرق میکند، دانش آدمها با همدیگر فرق میکند، و خوب است آدمها همانطور که خودشان هستند و حس میکنند ذهنشان را آزاد بگذارند تا قرآن در آنها اثر کند، نه «فیضل القرآن» یا این حرفهایی که خدای نکرده من میزنم.
این را واقعاً از ته دل میگویم و امیدوارم اثر بگذارد: خیلی این احساس را دارم که میترسم کسی این جلسات را زیادی جدی بگیرد. از روز اولی که این جلسات تشکیل شد تا الان، تنها امیدم این بوده است که آدمهایی که اینجا میآیند و مینشینند و گوش میدهند، یا از راه دور، تشویق شوند که قرآن بخوانند، وقت بگذارند، فکر کنند، کنجکاو شوند، سرسری نخوانند و کمی بیشتر فکر کنند. خود این جلسات، جز اینکه شاید چنین خاصیتی داشته باشد، به نظرم بیشتر از این خاصیتی نداشته است و فکر میکنم نمیتواند داشته باشد.
به نظرم این حرفی که میزنم خیلی عمومیت دارد: اگر کسی بگوید به جای قرآن رفتم تفسیر المیزان خواندم، به نظر من همینقدر پرت است. کلاً حرفهایی که آدمها میزنند نهایتش مقدمهای است تا بروید ببینید خود خدا چه گفته است. این حرفهایی که ما میزنیم همه پر از ایراد و اشکال و محدود و احتمالاً پر از غلط است. اگر بدانم جایی غلط است، آن را نمیگویم؛ ولی بالاخره میدانم که خیلی از چیزهایی که میگویم ممکن است اشتباه باشد.