جلسه با نکاتی دربارهٔ جلسهٔ قبل، یعنی ادامهٔ بحث ساختار کلی حقوق زن و خانواده، آغاز میشود و بعد به موضوعی تازه، روحانیت در ادیان، میرسد که سخنران آن را به نوعی ادامهٔ بحثهای جلسههای اول و دوم میداند. در پایان بحث به جلسهٔ آینده موکول میشود.
شریعت را با آنچه اجرا شده یکی نگیریم
حس پرسشی که پس از جلسهٔ قبل از او شده بود این بود که قدرت دادن به مرد، افزون بر قدرت طبیعیاش، احتمال سوءاستفاده را بالا میبرد و وضع زنان در جوامع اسلامی نتیجهٔ همین است. جواب خاصی نمیدهد و میگوید باید این تصور ابتدایی را کنار گذاشت که آنچه در جوامع اسلامی دیده میشود نتیجهٔ اجرای شریعت است. در بحث فلسفهٔ احکام بهتر است همان وضعیت ایدهآل و نظری بررسی شود و اجرایی شدن آن جدا بحث شود.
اشکال مخالفان دین اغلب به مسائل عملی تاریخ تکیه دارد، مثل حالت تهاجمی مسلمانها در قرنهای اول، که به عقیدهٔ او اجرای احکام شریعت نبود. جامعه در برابر حکم واکنش نشان میدهد: قرآن به استقلال مالی زنان تأکید کرده، ولی در بسیاری از جوامع اسلامی این استقلال وجود نداشته است. از زمان حال هم مثال میزند: قانونی که سال ۵۸ تصویب شد و اصل شوراها در آن تا سال ۷۶ اجرا نشد. آنچه در تاریخ میبینیم به طور قطع «ملغمهای» از سنتهای تاریخی و جغرافیایی و آن چیزی است که به عنوان شریعت نازل شده.
دربارهٔ حقوق زنان به شدت احساس میکند که اجرای شریعت مردانه بوده: مردها شریعت را آموزش دیدند و استخراج کردند، و حتی در نهایت صداقت هم در فهم احکام مشکلاتی برایشان پیش آمده و ذهنیتهایشان در استنباط اثر میگذاشته. در جامعهای به شدت مردسالار بعضی احکام، مثل استقلال مالی زنان، سازگار نبود و کمکم حذف یا کمرنگ شد. پس بد بودن وضع زنان در کشورهای اسلامی را نباید نتیجهٔ اجرای شریعت دانست.
ایدهآل شریعت و وضع غرب
او میگوید نباید فکر کرد که اگر شریعت کامل بیان و در جامعهٔ دینی پیاده شود، درصد بالایی از خانوادهها ایدهآل میشوند، همانطور که با آموزش خوب هم اکثریت نماز خوب نمیخوانند. مهم این است که در درصدی ولو پایین وضعیت ایدهآل پیش بیاید، و فکر میکند احکام شریعت طوریاند که آن درصد را کمی بالاتر ببرند و جلوی بسیاری از آسیبها را در اکثریت بگیرند.
وضع غرب را برعکس وضعیت ایدهآلی میداند که شریعت به سمتش میبرد: به جای اینکه مردان در قطب مردانه و زنان در قطب زنانه باشند، در هر دو جنس گرایش به طرف مخالف هست. وضعیت ایدهآل روانی به گمان او این است که زن رفتار زنانه داشته باشد و در درونش آنیموس فعال باشد، بیآنکه رفتار مردانه نشان دهد، و فانکشنهای مردانه، مثل تأمین امنیت، از زن به مردی که کنارش است منتقل شود؛ همین برای مرد هم پیش میآید.
وقتی چنین رابطهای سالها شکل نگرفت و زنان وارد جامعه شدند، ناچار شدند از خودشان دفاع کنند و ثروت تولید کنند؛ رفتارشان دیگر زنانه نیست، مردها به آنان علاقهمند نمیشوند و عشقی به وجود نمیآید. چون ارزشگذاری به سمت رفتارهای مردانه است، انتظار دارد مردها کمتر به این وضع دچار شوند. شاید برای چنین جامعهای اسم «نر سالار» بهتر از مردسالار باشد، چون ارزشها ارزشهای مردانه است و ارزشهای زنانه سخیف شمرده میشود.
قدرت در غرب به بیرون خانواده میرود
تمایل غرب را این میداند که قدرت به جای خانواده در حاکمیت سیاسی متمرکز شود؛ پلیس را نماد قدرت میخواند، فانکشنهای مردانه به بیرون خانواده منتقل شده و در چنین جامعهای مردها «مردهای اختهشدهای» هستند. در شرایط بد خانوادگی این میتواند به نفع زن تمام شود و برای همین زنان در غرب شاید احساس راحتی و حتی پیروزی میکنند. با این حال آن را وضعیتی کاملاً آنرمال میداند که به وضعیت ایدهآل نمیرسد؛ بحثش این است که ما دنبال چنین وضعیتی نیستیم و فکر میکند اگر خانوادهها به شکل توصیفشده در شریعت اداره شوند، وضع مرد و زن بهتر از امروز است.
روحانیت در ادیان و نگاه قرآن
موضوع تازه روحانیت در ادیان است. به گفتهٔ او در همهٔ ادیان در جوامع دینی، با مقداری مسامحه در تعبیر، طبقهای به نام روحانی پدید آمده و نگاه قرآن به روحانیت یهودی و مسیحی کلاً منفی است؛ به گمان او نگاه قرآن به خود جامعهٔ دینی هم تا حدودی منفی است، اما نه به این معنا که جامعهٔ دینی بد است، بلکه نباید امید داشت جوامع دینی جوامعی ایدهآل باشند؛ در آنها هم اتفاقهای خوب میافتد و هم اتفاقهای خیلی بد. نگاه قرآن به طبقهٔ روحانی شاید حتی منفیتر باشد. به نظر میآید باید انتظار داشت مشکلاتی که برای روحانیت یهود پیش آمد برای روحانیت مسلمان هم پیش آمده باشد. امیدوار است بحث جنبهٔ سیاسی پیدا نکند.
قرآن روحانیت یهود و مسیحی را عامل تحریف دین معرفی میکند، از جمله اینکه از طرف خودشان کتاب مینویسند و میگویند این کتاب خداست و اموال مردم را میگیرند و میخورند. در روایات هم، مثلاً روایت معروف شیعه که امام زمان هنگام ظهور اول با روحانیون درگیر میشود، آیندهٔ درخشانی برای روحانیت پیشبینی نشده است.
احترام به افراد، نقد طبقه
پیش از ورود میگوید در دقایق آینده حرفهای بدی دربارهٔ روحانیت میزند، ولی خودش تجربهٔ خوبی با روحانیون داشته و تأثیر خوبی از آنها گرفته است. میخواهد از اول تفکیک کند که انتقاد از جامعهٔ روحانیت به عنوان یک طبقه و کاری است که میکند، نه از آحاد آن؛ حتی اگر کسی بگوید بالای ۹۰ درصد این آدمها آدمهای پاکی هستند، میتواند بپذیرد و باز همین حرفها را بزند. مثلاً کسی میتواند معلمین را آدمهای خیلی خوبی بداند ولی به آموزش و پرورش انتقاد داشته باشد.
میگوید در بحثها نهایت سعیاش را میکند که برود تو جلد کسانی که واقعاً به آن عقاید معتقدند و از طرفشان بحث را مطرح کند؛ این را از یک روحانی یاد گرفته که سؤال را با قدرت و منطقیتر از آنچه خود آن آدم به نظرش رسیده بود دوباره تکرار میکرد. از حوزهها به عنوان سنت علمی باارزشی یاد میکند که سؤال و اشکال در آن طبیعی است. با این همه این مانع نیست که کسی در قرآن انتقادهایی از روحانیت ببیند و رگههای آن انحرافها را در جامعهٔ اسلامی هم جستوجو کند.
انحراف را روحانیت پدید میآورد؟
تکرار میکند که اشتباه است فسادهایی را که در جامعهٔ دینی دیده میشود به گردن روحانیون بیندازیم. در ایران انحرافهای زیادی در نحوهٔ عزاداری و عبادتها هست و آنچه مردم با آن تربیت میشوند به نظر میآید انحرافی است: در دین یک چیزهایی مهمتره در حالی که برای مردم مهم نیست. شاید در اکثر موارد روند برعکس باشد: انحرافها در مردم وجود دارد و روحانیون مخالفت نمیکنند، مثل زنجیرزنی و سینهزنی که روحانیون ابداع نکردهاند.
مثالی از کتاب «مکتب در فرایند تکامل» آقای مدرسی میآورد: گفتهاند کسی به آقای بروجردی گفت که همه میدانیم نجاست اهل کتاب در شرع نیست و شما مرجعیت تام دارید، حکمش را بدهید؛ بروجردی جواب داد که شما ندیدید فلان روحانی بزرگ در همدان که این کار را کرد مردم چه بلایی سرش آوردند. میگوید اگر روحانی با آداب مردم مبارزه کند اقبال مردم به او کم میشود. پس روحانیت انحراف را از بالا ایجاد نمیکند؛ ولی اگر انحرافی را تبدیل به قانون کند، مثلاً روایت بسازد یا حکم صادر کند، آنجا تفسیر روحانیت است، وگرنه نمیشود گفت روحانیت انحراف را به وجود آورده.
روحانیت به عنوان طبقه و فتوای وجوهات
از آثار انتقادی، مثلاً آقای محسن کدیور که خودش روحانی است، مرتب شنیده میشود که روحانیت به عنوان طبقه سیصد سال بیشتر سابقه ندارد. او میگوید تصورش این است که منظور این نیست که فقیه نداشتیم، چون از قرن سوم و چهارم فقهایی داریم، مثلاً شیخ طوسی دیگر محدث نیست، فقیه؛ منظور این است که روحانیت طبقهٔ اجتماعی نبود و هویت اقتصادی نداشت: شیخ طوسی و شیخ مفید، و به گمانش مخصوصاً سید رضی و سید مرتضی، آدمهای پولداری بودن و برای فتوا پول نمیگرفتند. اگر منظور کدیور نباشد، منظور خودش است و به آن اعتقاد دارد.
از ابتدای دورهٔ صفویه شروع میکند، حکومتی شیعی با ضدیت شدید با اهل تسنن که قبر مشاهیر سنی را نبش قبر میکرد و علمای سنی را مجبور به سب خلفا میکرد. بعضی روحانیون شیعه همکاری کردند و مناسبات جدیدی بین روحانیت و حکومت پیش آمد. دکتر علی شریعتی این را نقطهٔ عطف انحراف در تشیع میدانست و از تشیع علوی و صفوی میگفت؛ او میگوید با این حرف خیلی سمپاتی احساس نمیکند ولی خواسته آن را ذکر کند.
به کتاب آقای هاشم آقاجری دربارهٔ روابط دین و دولت در دورهٔ صفویه ارجاع میدهد و میگوید عنوان دقیقش را نمیداند. در ابتدای آن دوره یکی از روحانیون فتوا داد که روحانیون میتوانند از وجوهاتی که از مردم میگیرند، مثل سهم امام، برای مصارف شخصی هم استفاده کنند. این به نظر بیسابقه میرسید و در نجف مقاومت شد، ولی بعدها جا افتاد. به گمان او منظور کدیور همین است که روحانیت از حدود سیصد چهارصد سال قبل منبع درآمد پیدا کرد. از شیخ طوسی به مضمون نقل شده که کسی که از وجوهات یک درهم برای خودش خرج کند جایگاهش جهنم است؛ او واژهٔ درهم را مطمئن نیست.
به نظر او آن اتفاق حالت انحرافی داشت و حرف شیخ طوسی درست است؛ آن را شبیه انتقاد قرآن از روحانیت یهود میداند که مال مردم را میگیرند و مصرف میکنند. میگوید بسیاری از علما احتیاط میکنند، مثل علامه طباطبایی که شهرت داشت همهٔ عمر از باغ میوهای اجدادی ارتزاق کرد. به نظر میرسد عمدهٔ انحرافهای فقه اهل تسنن از مناسبات با قدرت و خلفا بوده است.
پرسش و پاسخ دربارهٔ وجوهات
پرسشی دربارهٔ وجوهات مطرح میشود و او میگوید در زمان امامها افرادی مورد اعتماد بودند که طبقهٔ خاصی نبودند و پول را از مردم میگرفتند و به امام میرساندند. وقتی میپرسد کسی میتواند از آن فتوا دفاع کند، میگوید به نظر خودش قابل دفاع نیست ولی میشود دفاعهایی تنظیم کرد، مثلاً اینکه برای حفظ تشیع باید مدرسه داشت و بهتر است به جای گرفتن از حکومتها و افراد ثروتمند از مردمی که اعتماد دارند گرفت تا روحانیت از قدرت و ثروت مستقل شود.
همین مشکل را در روحانیت یهود و کلیسا و دین زرتشتی دورهٔ ساسانی میبیند، که طبقهٔ روحانی ثروتمند بود و انبار طلا داشت؛ به گفتهٔ او وارد شدن روحانی به عنوان طبقه اجتماعی در مناسبات سیاسی فساد ایجاد میکند. با وقف یا گرفتن پول برای تدریس مشکلی ندارد و حتی با طبقه شدن، اگر مثل صنف معلمی باشد؛ مشکل این است که طبقه استقلال اقتصادی پیدا کند و وارد مناسبات قدرت شود و از وجوهات دینی که مردم برای مصارف شرعی مشخص پرداخت کردهاند خرج شخصی شود.
یکی از حاضران میگوید رادیکال است که کسی قضاوت کند روحانیونی که این فتوا را پذیرفتند به دلیل منافع خودشان پذیرفتند. او پاسخ میدهد که این همان استدلالی است که در همهٔ ادیان هست: مسیحی معتقد هم میگوید این همه پاپها آدمهای خوبی بودن چطور نفهمیدن؟ و میگوید این نوع نگاه کلاً باب انتقاد را میبندد. نمونهاش نماز پنج وقت است: به نقل از کسی که در حوزههای علمیه درس میخواند و از روحانیون بلند پایه قم پرسیده، فقهای متقدم بیشتر پنج وقت فتوا میدادند و بین متاخرین خیلیها سه بار؛ او میگوید در نقل آنچه گفته شده دقت نکرده ولی اساسش این بود، و این را بدعت میداند.
تشخیص انحراف و حرف زدن علیه آن کار سادهای نیست، و بر اساس اعتماد به آدمها عقیده را توجیه کردن را کلاً غلط میداند. خودش در قرآن میبیند روحانیون یهود مورد اتهام هستند که پولی را که از مردم میگیرند میخورندو میبیند علما الان این کار را میکنند، و برایش کافی است. فکر میکند همان علمای با تقوا تا حدودی گرفتار استدلالهای پیچیدهٔ فقهی شدهاند و آن چیز واضح را نمیبینند؛ و میگوید ممکن است یکی از اولیای خدا هم الان در حوزه علمیه قم باشد، همه انحرافها را ببیند و اعتراض نکند. بحث را در جلسهٔ آینده ادامه میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه