فقه؛ تفاوتِ تخصص دینی و طبقهٔ اقتصادی
فقیهانِ پیشین و طبقهٔ اقتصادی روحانیت از هم تفکیک میشوند؛ تفسیر اقتصادیِ جملهٔ کدیور، برداشت خود سخنران است.
خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
جلسه با نکاتی دربارهٔ جلسهٔ قبل، یعنی ادامهٔ بحث ساختار کلی حقوق زن و خانواده، آغاز میشود و بعد به موضوعی تازه، روحانیت در ادیان، میرسد که سخنران آن را به نوعی ادامهٔ بحثهای جلسههای اول و دوم میداند. در پایان بحث به جلسهٔ آینده موکول میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
هنگام بحث دربارهٔ احکام شریعت، مثلاً احکام شریعت دربارهٔ حقوق زنان و خانواده، فکر میکنم یک نکتهٔ بسیار مهم در همهٔ این بحثها این است که این تصور ابتدایی را کنار بگذاریم که آنچه در جوامع اسلامی دیده میشود نتیجهٔ اجرای شریعت است. فکر میکنم وقتی مثلاً دربارهٔ حقوق زنان بحث میکنیم، تصوری ناخودآگاه وجود دارد که همین چیزهایی که در شریعت هست اجرا شده و ما به جایی رسیدهایم که اکنون در جامعهٔ خودمان یا در یک جامعهٔ اسلامی دیگر هست. مثلاً کشور خودمان را کنار بگذاریم و به کشورهای عربی نگاه کنیم.
به نظر میرسد که حقوق زنان در آن کشورها به شکلی وحشتناک پایمال شده است و با زنان رفتار خوبی نشده و نمیشود، و ناخودآگاه این حس وجود دارد که اینها نتیجهٔ اجرای شریعت است. مثلاً در عربستان که به مسائل شریعت بسیار مقید هستند، یا همینجا در ایران. دربارهٔ عربستان هم میگویند شاید آن شریعت تحریف شده است؛ مثلاً اهل سنت چیز دیگری فکر میکنند. به هر حال به نظر میرسد که زنان در کشورهای اسلامی آنقدرها حق و حقوق نداشتهاند و ندارند.
مثلاً همان نکتهای که انتهای جلسهٔ قبل پیش آمد: طبق احکام، مردها به خودشان اجازه دادهاند و میدهند، و در بسیاری از کشورهای عربی همچنان هم اجازه میدهند؛ بلکه در بعضی جاها روایتهایی نقل میکنند که این عمل مستحب است و به خودشان اجازه میدهند که تعدد زوجات داشته باشند. در خانهای که چند زن به عنوان زوجه حضور دارند، حتی اگر همهٔ آن مسائل شرعی و مسائل استقلال مالی و مانند آن را رعایت کنید، باز به نظر میرسد که روابط یکطرفه است، و من چیزهای مشابه بسیاری هم میتوانم بگویم. وضع حجاب و مقدار پوششی را که در کشورهای عربی به زنان تحمیل شده در نظر بگیرید و با آن ایدئالی که احتمالاً در شرع یا مدنظر خود شماست مقایسه کنید. یا ممکن است آمارهایی دربارهٔ خشونت علیه زنان در کشورهای اسلامی ببینید و به ذهن آدم چنین متبادر شود که وقتی قدرت را در اختیار مردها قرار بدهیم، نتیجهاش چنین سوءاستفادههایی است.
حس پرسشی که از من شد در واقع این بود که وقتی در وهلهٔ اول قدرت را در اختیار مرد قرار میدهید و حالا مثلاً با تبصرهای سعی میکنید کنترلش کنید، به هر حال این قدرت طبیعی که مرد دارد، به اضافهٔ چیزهایی که از طرف شریعت به او تفویض میشود، احتمال سوءاستفادهٔ مرد را بالا میبرد؛ یعنی اگر مرد و زن آدمهای خوبی نباشند، احتمال اینکه او بتواند غلبه کند و سوءاستفاده کند بیشتر است.
من جواب خاصی به این پرسش نمیخواهم بدهم. نکتهٔ اولی که میخواستم بگویم این است که چون در پرسشی که از من شد این حس وجود داشت که انگار آنچه در طول تاریخ پیش آمده نتیجهٔ اجرای شریعت بوده، این تصور را از ذهنتان پاک کنید؛ من هم در این مورد و هم در موارد دیگر این را میگویم. وقتی آدم دربارهٔ شریعت و احکام شریعت، یعنی فلسفهٔ احکام، بحث میکند، خوب است که بحث را در همان وضعیت ایدئال و نظری انجام دهد. اینکه این احکام اجرایی شدهاند یا نه و اینکه در اجرایشان ذاتاً مشکلی وجود دارد یا ندارد، بحثی جداگانه است. میان مسئلهٔ اجراییشدن و بحث کلیاتی که دربارهٔ فلسفهٔ احکام میکنیم فاصله بیندازید، و آنچه را در عمل اجرا شده است اجرای شریعت فرض نکنید.
من بارها دیدهام که مخالفان دین اشکالهایی را که نسبت به احکام مطرح میکنند، خیلی وقتها بر مسائل عملیای بنا میکنند که در طول تاریخ پیش آمده است. نمونهٔ بسیار واضحش مسائل مربوط به جنگها و حالت تهاجمی مسلمانها در قرنهای اول بعد از اسلام است، که تصور عمومی این است که اجرای احکام شریعت بوده؛ و عقیدهٔ من این است، و قبلاً هم دربارهٔ آن کمی صحبت کردهام، که اینها انجام احکام شریعت نبود.
مثلاً در مسئلهٔ زدن زنان نکتهای وجود دارد: وقتی فرهنگی فشار میآورد که خودش را تحمیل کند، مثلاً فرض کنید دین در میان بنیاسرائیل یا در میان اعراب نازل شده و شما ایمان دارید که این دین حق بوده، آن جامعه به هر حال اقتضائات خودش را دارد، چه از نظر جغرافیایی چه از نظر تاریخی. برخی از احکام برای افرادی که در آن زمان و مکان زندگی میکنند پذیرفتنشان دشوار است؛ جامعه واکنش خودش را نشان میدهد و سعی میکند تغییراتی به وجود آورد. این تغییرات ممکن است در عمل پدید آیند و حتی جنبهٔ نظری به خود بگیرند.
در عمل پدید آمدن چنین تغییراتی را شنیدهایم؛ قانونهایی هست که اجرا نمیشود. مثلاً قرآن به صراحت بر مسئلهٔ استقلال مالی زنان و مانند آن بسیار تأکید کرده است، ولی ممکن است در بسیاری از جوامع اسلامی در طول تاریخ ببینید که این استقلال وجود نداشته، و شاید هیچوقت هم حکمی صادر نشده و گفته نشده که این استقلال را سلب کند. همینطور بعضی احکام اجرا نمیشوند. لازم هم نیست به تاریخ خیلی قدیم برگردیم: خیلی سریع هم این قانون تصویب شد. این قانون در سال ۵۸ تصویب شد، ولی تا سال ۷۶ اصلی که در آن با عنوان شوراها تصویب شده بود هیچوقت اجرا نشد، و هیچوقت هم کسی نگفت که این قرار نیست اجرا شود. ولی انگار پتانسیلهای موجود، به هر طریقی، در حاکمیت یا در مردم، حسش وجود نداشت؛ شاید حاکمیت خیلی حسش را نداشت و مردم هم فشاری نمیآوردند، و بنابراین همینطور مسکوت ماند. ولی بعد از جنگ، در دوران آقای هاشمی که ۸ سال طول کشید، یادم نمیآید کسی خیلی فشار آورده باشد که چرا این قانون را اجرا نمیکنند. بعد دوران اصلاحات شروع شد و با ابتکار خود افرادی که سر کار آمده بودند، این قانون اجرا شد.
قوانین دیگری هم در قانون اساسی هست که اجرا نمیشود: یا هیچوقت اجرا نشده یا اکنون اجرا نمیشود، و هیچوقت از نظر نظری گفته نمیشود که این قوانین غلطاند و ما نمیخواهیم اجرا کنیم. فضا به گونهای است که خودبهخود اجرای قانون مشکل یا مشکلزاست. ولی اجتماعات عملاً میبینید که آزاد نیست.
ولی در قانون اساسی اینگونه است که اینها باید رایگان باشند. منظورم این است که گاهی دربارهٔ چنین تغییراتی هیچ حرفی گفته نمیشود؛ مثل همان مسئلهٔ شوراها.
در مسائل مذهبی هم همینطور است. بعضی از حقوق زنان که نادیده گرفته شده، خیلیهایش مسکوت مانده، و بعضیهایش اینطور بوده که با تبصرههایی انگار سعی کردهاند قوانین را تا حدی تغییر دهند و جور دیگری تعبیر کنند. مثلاً مسئلهٔ تعدد زوجات به هر حال یکجوری قانونی شده است؛ یعنی اینطور هم نیست که مسکوت مانده باشد. به نظر میآید که به سنت ارجاع میدهند و به بعضی آیهها خیلی کاری ندارند و یکجوری به عنوان قانون تثبیت شده است. در بعضی جاها بین اهل سنت کاملاً به طور رسمی این ایده وجود دارد که تعدد زوجات یکجورایی مستحب هم هست؛ یعنی مثلاً برای کسی که تمکنش را دارد خوب است، مثل اجرای سنت است، چون در سنت چیزی از این شکل دیده شده و مردم تعدد زوج داشته باشند خوب است.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که مثالی که زدم از زمان حال بود: چیزی خیلی روشن و صریح که سی سال پیش تصویب شده، در همین دورانی که رسانهها وجود دارد و احزاب وجود دارد، ولی باز میبینید که همین قانون هم اجرا نمیشود و از کسی هم سر و صدای زیادی دربارهٔ اجراشدن و نشدنش درنمیآید. این قوانین با وضعیت جامعهٔ ما خیلی سازگار بود؛ قوانین بشری بود و افرادی در همین جامعه با تصوراتی که از آیندهٔ نزدیک و دور داشتند رفتند قانونی نوشتند. این خیلی فرق میکند با اینکه شما تصور کنید یک قانون الهی ۱۴۰۰ سال پیش در میان مثلاً قبایل عرب قرار است اجرا شود. به هر حال آن جوامع واکنشهای خودشان را نشان دادند، و چیزی که ما در طول تاریخ میبینیم ملغمهای است از یک سری سنتهای موجود از نظر تاریخی و جغرافیایی و آنچه به عنوان شریعت نازل شده است. حداقل در اجرا هیچ شکی نیست که آنچه اجرا شده ممکن است درصدی از شریعت یا ظواهر شریعت باشد و درصد بسیار قابلملاحظهای از سنتها و همان مقتضیات زمان و مکانی باشد که شریعت در آن اجرا میشد.
برای همین است که وقتی در طول تاریخ و جغرافیا حرکت میکنید، خیلی وقتها میبینید که نحوهٔ اجرای قوانین شریعت، و اینکه روی کدامشان بیشتر تأکید باشد، تغییر کرده و میکند. در مسائل اخلاقی هم همینطور است: اینکه چه گناهانی بزرگتر شمرده شوند، به طور عملی در جوامع، اینها را هم تاریخ و جغرافیا تعریف میکند.
من یک بار این مثال را زدهام که با همین اسلام و همین شریعت، در بعضی نقاط دنیا مسلمانها آدمهای بسیار صلحطلبی هستند و به صلحطلبی شهرت دارند، در حالی که در جغرافیا و تاریخ دیگری مسلمانها به شدت حالت تهاجمی داشتند. این میزان خشونت تابع آن چیزی نیست که شریعت از ما خواسته که چگونه رفتار کنیم؛ نباید تصور کنیم که از اینکه اینان خیلی خشن و آنان خیلی آرام بودند بتوانیم دربارهٔ شریعت نتیجهای بگیریم. شریعت را مستقل میتوانیم مطالعه کنیم، و اگر در آن چیزی غیر از آنچه مثلاً در جامعهٔ عرب میبینیم هست، باید بفهمیم که بقیهاش نتیجهٔ گرایشهای خود آن جامعه بوده است. بهویژه دربارهٔ حقوق زنان به شدت احساس میکنم که این مسئله وجود دارد. مردها شریعت را آموزش دیدهاند و آموزش دادهاند و استخراج کردهاند، و بعد از اینکه معصومین رفتند، استنباط شریعت و اجرای شریعت مردانه بوده است.
حتی با نهایت صداقت و سلامت، اگر قرار بود شریعت اجرا شود، باز هم حتماً مشکلاتی در درک و فهم احکام پیش میآمد. در بعضی جاها ممکن است احساس کنید که واقعاً هیچ قصد و غرضی نبوده، ولی به دلیل اینکه مردها احکام را میخواندند، جور دیگری استنباط میکردند؛ آن ذهنیتهایی که داشتند در استنباطهایشان تأثیر میگذاشته است. چه رسد به اینکه قرار بوده قوانین در جوامعی به شدت مردسالار پیاده شود؛ و طبعاً بعضی از این احکام، مثل همین استقلال مالی زنان و خیلی چیزهای دیگر، آنگونه که باید با جامعه سازگار نبوده و کمکم حذف یا کمرنگ شده است. به نظر من این نکته دربارهٔ احکام زنان خیلی وجود دارد، هم در حد تصویب قوانین و حفظ قوانین و هم تا اثر اجرایشان؛ و در جاهایی عیبهایی به وجود آمده است.
اینطور نگاه نکنید که اگر در کشورهای اسلامی وضع زنان بد است، آن را نتیجهٔ اجرای شریعت بدانید. نکتهای که اضافه میکنم این است، و جلسهٔ قبل هم گفتم و حالا میخواهم روی آن تأکید کنم، که اصلاً فکر نکنید اگر شریعت به طور کامل همانطور که خداوند خواسته احکامش بیان شود و نهایت سعیمان را بکنیم که این احکام را در یک جامعهٔ دینی پیاده کنیم، آنوقت مثلاً به درصد بالایی از خانوادههای ایدئال، آنگونه که هدف شریعت است، میرسیم. این اتفاق نمیافتد. مثالش این است که شما احکام نماز را بحث کنید و به درک عمیقی برسید که نمازِ ایدئال و خواندنِ ایدئال چگونه است؛ بعد فکر کنید که اگر اینها خوب آموزش داده شود، مثلاً اکثریت مردم در جامعه اینطور نماز میخوانند، و اگر الان بد نماز میخوانند، حضور قلب ندارند یا اصلاً آداب را رعایت نمیکنند، نتیجهٔ آموزش بد یا استنباطهای بد یا اجرای بد است. واقعیت این است که اکثریت افراد در جامعهٔ دینی به جایی نمیرسند که بتوانند نماز خوبی بخوانند یا خانوادهٔ ایدئالی تشکیل دهند. به هر حال این تصور غلط است که فکر کنیم اگر خیلی هم خوب اجرا شود یکدفعه تحولات عظیمی ایجاد میشود.
مهم این است که ولو در درصد پایینی، آن وضعیتهای ایدئال پیش بیاید. فکر میکنم احکام شریعت طوریاند که سعی میکنند آن درصد ایدئال را مقداری بالاتر ببرند و فقط جلوی خیلی از آسیبها را در آن اکثریتی که وضعیت ایدئال ندارند بگیرند.
در پایان جلسهٔ قبل به وضعیتی که در غرب از نظر حقوق زنان و روابط میان زن و مرد حاکم است اشاره کردم. آنچه امروز در غرب میبینید درست برعکس آن چیزی است که من فکر میکنم وضعیت ایدئالی است که شریعت ما را به سمتش سوق میدهد: به جای اینکه مردها در قطب مردانه قرار بگیرند و زنها در قطب زنانه، اولاً گرایش به مرد شدن وجود دارد و ثانیاً در هر دو جنس، در جنس مرد هم، یک جور گرایشهایی به طرف مخالف وجود دارد. آنچه در جلسهٔ قبل در پاسخ به یک پرسش گفتم این بود که وضعیت ایدئال از نظر روانی این است که یک زن کاملاً فانکشنهای زنانه داشته باشد، ولی در درون خودش، به دلیل علایقی که زن و مرد به همدیگر دارند، مردی انگار در او زندگی کند و آنیموسش فعال باشد. این اصلاً به این معنا نیست که رفتارهای مردانه از خودش نشان دهد، مثلاً خشونتی در رفتارش باشد، بلکه آن جنبههای مثبتی که آنیموس در وجود زن دارد میتواند شکوفا شود.
چیزی که اکنون در دنیا میبینید این است که مردها و زنها انگار آن فانکشنهای اصلیای که باید اتفاق بیفتد دیگر اتفاق نمیافتد؛ مردها خیلی وقتها ممکن است حالتهای زنانهای از خودشان بروز دهند، و زنها هم اصولاً به این سمت میروند که ارزشهای مردانه را بپذیرند و در خودشان پیاده کنند، یعنی به جای اینکه زنانه رفتار کنند. بر پایهٔ همان دوگانهٔ قدرت و زیبایی، در شرایط نرمال و طبیعی، وضعیت ایدئال را میتوان اینطور تصور کرد که انگار زن قرار است به شدت رفتار زنانه داشته باشد و به جای اینکه قدرت را در خودش دنبال کند، یعنی دنبال قدرت و اعمال قدرت باشد، یک موجود قدرتمند بیرونی را با خود همراه کرده باشد؛ مثلاً به جای اینکه خودش امنیت خودش را تأمین کند، کسی را به خود علاقهمند کرده که امنیت را برایش تأمین میکند. بنابراین لازم نیست آن فانکشنهای مردانه را نسبت به خودش و نسبت به خانواده اعمال کند، بلکه یک سری فانکشنهای مردانه از زن به سمت مردی که در کنارش زندگی میکند منتقل میشود. عیناً همین حالتها برای مرد هم پیش میآید؛ یعنی مرد در خانواده از یک سری فانکشنهای زنانه که ممکن است لازم باشد اجرا کند به نوعی رها میشود و میتواند این فانکشنها را به زن منتقل کند.
وقتی این رابطه اینطور شکل نگرفت و سالهای سال، ۱۰۰ سال، ۲۰۰ سال، همینطور گذشت، در جامعهای که اینطور شده طبیعی است که زنان وارد جامعه شدهاند و حالا احتیاج به امنیت دارند، احتیاج دارند که خودشان از خودشان مراقبت کنند و طبعاً مجبورند موجودات قوی باشند. زن مجبور است در درون خودش مکانیسمهایی را فعال کند و خودش از خودش دفاع کند؛ مثلاً میبینید که زنها علاقهمند میشوند دفاع شخصی یاد بگیرند، و خیلی فانکشنهای دیگری که ممکن است عجیبوغریب باشد؛ زن به هر حال به سمتش میرود. یعنی به جای اینکه اینها را به مردی که عاشقش است و مطمئن است که او از او دفاع میکند و این کارها را برایش انجام میدهد منتقل کند، خودش باید ثروت تولید کند و خودش باید از خودش دفاع کند. بنابراین به وضعیتی میرسیم که زنها به جای اینکه این فانکشنها را منتقل کرده باشند و آنیموسشان به طریق طبیعی فعال شده باشد، خودشان این وضعیتها را به عهده میگیرند؛ در نتیجه دیگر رفتارشان زنانه نیست، و همین به نوعی اثر میگذارد که مردها به اینگونه زنها علاقهمند نمیشوند و عشقی به وجود نمیآید، چون آن موجودی که تحت عنوان یک زن میبینید ملغمهای از بعضی رفتارهای زنانه و بعضی رفتارهای مردانه است.
عیناً این وضعیت برای مردها هم پیش میآید، منتها چون ارزشگذاریها به سمت رفتارهای مردانه است، طبعاً مردها کمتر این وضعیت را پیدا میکنند. طبیعی است که در جوامع غربی و کلاً جوامعی که ارزشهای مردانه بر آنها حاکم شده، انتظار این باشد که مردها خیلی به این وضعیت دچار نشوند؛ شاید اقلیتی از آنها فانکشنهای زنانه را، به دلایلی که میشود دربارهٔ دلایلش بحث کرد، از خودشان بروز دهند، ولی زنها اکثریت به طور غالب به این سمت کشیده میشوند.
در چنین جامعهای، که شاید بهتر باشد به جای «جامعهٔ مردسالار» اسمش را «نرسالار» یا «نرینهسالار» بگذاریم چون یک جوری با مردسالاری به معنای حکومت مردانه فرق میکند، ارزشها ارزشهای مردانه است و ارزشهای زنانه ارزشهای سخیفی شمرده میشود و ارزشگذاری درستی روی آنها نمیشود. همانطور که فروید شاید صراحتاً این را بیان کرده و تشخیص داده، البته نظر او این است که این وضعیت به طور غلیظی در زنهاست، زنها در چنین جوامعی انگار به دنبال مرد شدن هستند و یک جور حس حسادت نسبت به مردانگی دارند. برمیگردم به بحثی که دو جلسه قبل کردم و میخواهم این نکته را تأکید کنم: پدیدهای در واقع به وجود میآید که زنها نسبت به مردها حس به اصطلاح اختهکردن دارند، به اصطلاح روانکاوانه؛ یعنی در عین حالی که خودشان به دنبال قدرت هستند، با تمام وجود سعی میکنند ابزارهای قدرت را از مردم بگیرند، یعنی از دیدن قدرت در خارج از خودشان به نوعی وحشت دارند و میل دارند که قدرت دست خودشان باشد. مثل یک حالت رقابت میماند، منتها از نظر روانی پیچیدهتر است؛ مثلاً این وضعیت ترس از اختگی در مردان و در عوض میل انگار به اختگی در زنان، بین مادر و پسر.
جنگ قدرت فقط در جامعه نیست؛ میان مادر و پسر و میان زن و همسرش هم پیش میآید. به نظر من بازتابی از این حس اختهکردن در جوامع غربی همین کراهت شدید و نهی شدیدی است که از هر نوع خشونت، مثلاً خشونت جسمانی، وجود دارد. مثل اینکه من بخواهم با استفاده از یک سری قوانین بعضی از فعالیتهای مردانه را متوقف کنم؛ این یک جور خاص است که به طور انحرافی در جامعه به وجود میآید. ممکن است از طرف زنها به وجود بیاید و بعداً در جامعه کلاً نشر پیدا کند و حتی به مردان منتقل شود. تمایلی که اکنون در غرب وجود دارد این است که قدرت به جای اینکه در آحاد باشد، مثلاً مردها در خانواده یا هر جای دیگر اختیاراتی داشته باشند و بتوانند جلوهای از قدرت را به طور کامل متجلی کنند، اتفاقی که در غرب میافتد این است که قدرت در حاکمیت سیاسی متمرکز میشود، یا در آن حاکمیتی که در اجتماع وجود دارد.
کلاً حاکمیت یک جوری حالتی به اصطلاح اختگی را به مردم، از زن و مرد، اعمال میکند؛ یعنی اختیارات از مردم سلب میشود. شاید واقعاً توضیح دادن اینها زمان و تمرکز بیشتری از من میطلبد، ولی سعی میکنم با همین مثالهایی که قبلاً زدم و با چیزهایی که واضح است، این را برایتان به ذهن نزدیک کنم. درِ خانوادهها به سمت پلیس باز میشود. پلیس دقیقاً آن نماد قدرت است، قدرت اجتماعی، چیزی که از بالا به پایین اعمال میشود؛ محاکم، دادگاهها، قانون، اینها همه فانکشنهای مردانه دارند. وقتی یک حاکمیت اجتماعی سیاسی قانونی به طور کامل در جامعه مستولی شد و در همهٔ سطوح جامعه خودش را تحمیل کرد، با تمایل عمومی، نه به صورت مثلاً دیکتاتوری، و منبع قدرت به خارج از خانواده و افراد منتقل شد، مردهایی که در چنین جامعهای زندگی میکنند مردهای اختهشده هستند؛ مردهایی که نمیتوانند تواناییهای خودشان را به معنای واقعی بروز دهند و حتی در محافل خصوصی مثل خانواده هم دچار مشکل هستند. یعنی از بیرون رویشان کنترلی هست و نظارتهایی صورت میگیرد که تواناییها و اختیاراتشان را محدود میکند. همین که مثلاً در خانه به سمت پلیس باز است، اگر یک نفر زنگ بزند، کودک یا همسر یا هر کدام از زوجین، پلیس میتواند بیاید و مثلاً دخالت کند؛ مثل این است که آن فانکشنهای مردانه، آن چیزهایی که نماد قدرت است، به بیرون، به طور انتزاعی، به خارج از آحاد انسانی منتقل شده است.
این وضعیتی است که در غرب به شدت وجود دارد و به نوعی برای زنها مطلوب است. اگر آن وضعیتهای ایدئال طبیعی را که سعی کردم توصیف کنم فراموش کنید، در وضعیتهایی که اوضاع بد است و به جای اینکه رابطهها رابطههای خوبی باشند رابطههای شکستخوردهاند، به نوعی این امکانات دست مرد قدرتمند نیست، بلکه جامعه است که قدرت را در دست دارد و توسط نیروهای قضایی و انتظامی اعمال میکند، و زنها انگار یکجوری با موجودات بیخطری طرف هستند.
این وضعیت به نوعی ممکن است به نظر برسد که به نفع زنهاست؛ یعنی اگر آن فرضهای ایدئال دربارهٔ خانواده را در نظر نگیرید و فرض کنید در یک جامعه، به معنای واقعی کلمه، رابطهٔ میان زن و مرد جنگ و قدرت است. من این را بارها در کتابها دیدهام که میگویند رابطهٔ خانوادگی یک جور جنگ قدرت است. اگر اینطور به خانواده نگاه کنید، خانوادهای که انگار از سر ناچاری یا در شرایط بدی به وجود آمده و دارد ادامه حیات میدهد، اینکه قدرت به جای اینکه در داخل خانواده به مرد تفویض شده باشد، کلاً به بیرون خانواده، به مراجعی مثلاً قضایی و انتظامی، تفویض شده باشد، به نوعی به نظر میرسد که چون برای مرد محدودیت بیشتری ایجاد میکند، تا حدودی به نفع زنهاست. وضعیتی که اکنون در غرب میبینید وضعیتی کاملاً آنرمال است؛ بنابراین اصلاً به آن وضعیتهای ایدئالی که ما دنبالش بودیم و هستیم نمیرسد و چنین خانوادههایی هم تشکیل نمیشود. ولی در شرایط بد خانوادگی، به نوعی این قوانین و این انتقال قدرت به بیرون از خانواده میتواند به نفع زن تمام شود، و به همین دلیل زنها در غرب یک جور شاید احساس راحتی و حتی پیروزی میکنند در اثر این قوانینی که تصویب شده؛ حس میکنند که وضعیت امنتری دارند.
در واقع مثلاً امنیت زن را هم به جای اینکه شوهرش تأمین کند، همان پلیسی تأمین میکند که امنیت همه را تأمین میکند. به این وضعیت تأکید دارم که قدرتی بیش از اندازه در محاکم قضایی قانونی و نیروهای انتظامی در جوامع، از جمله در همین جامعهٔ خودمان، متمرکز میشود. این به نوعی فانکشنهای قدرت است، فانکشنهای مردانه، که انگار به بیرون از خانواده منتقل میشوند. از یک طرف چنین وضعیتی جلوی آن شرایط ایدئال را میگیرد، و از طرف دیگر خودش زاییدهٔ این است که سالهای سال آن شرایط ایدئال انگار وجود نداشته یا در اقلیت بوده و بنابراین به چنین وضعیتی رسیده است.
میخواستم توصیفی کلی بکنم که امروز در غرب، وقتی نسبت به آن قوانین شریعت نگاه میکنیم، قوانین برعکسی که آنجا اعمال میشود چه مضرات و فوایدی دارد. از یک طرف ضرر دارد، چون نمیگذارد ما به آن شرایط ایدئال برسیم. فرض کنید کسی ثابت کند که اصلاً دیگر آن وضعیت رابطهٔ زن و مرد در دنیای مدرن به دلایلی پیش نمیآید و شما هر کاری هم بکنید، خانوادههایی از آن شکل به وجود نمیآیند که مثلاً روابط خوب طولانیمدت با هم داشته باشند و اتفاقهایی میانشان بیفتد و کمالی حاصل شود و این حرفها. اگر چنین وضعیتهایی نمیتواند پیش بیاید، شاید بتوانیم بگوییم این وضعیتی که قرار است به آن برسیم وضعیت بدی نیست؛ یعنی قرار است فقط افرادی با همدیگر زندگی کنند و احتمالاً تولید نسل اتفاق بیفتد، و نوع روابطشان هم روابط جنگ قدرت است، و بنابراین مثلاً قوانینی تصویب کنیم که این آدمها را از بیرون کنترل کنیم تا اتفاقهای خیلی بد میانشان نیفتد. اگر نگاه این باشد، یعنی از آن وضعیتهای ایدئال صرفنظر کنیم، آنوقت غربیها راهحلهای قانونیای پیدا کردهاند که حقوق طرفین را تا حدودی تغییر میدهد. بحث من این است که ما اصلاً دنبال چنین وضعیتهایی نیستیم و هیچوقت هم باور نمیکنیم که آن شرایط ایدئال قابلرسیدن نیست، و همچنان فکر میکنم اگر خانوادهها به همین شکلی که در شریعت توصیف شده اداره شوند، اوضاع مرد و زن بهتر از آن است که اکنون در جوامع بشری میبینید.
در سورههای اولیهٔ قرآن، که موضوع اهل کتاب مطرح است، و همینطور پراکنده بعد از آن، حتی در نیمهٔ دوم قرآن، قطعاً اشارههایی به مسئلهٔ روحانیت شده است، بیشتر روحانیت یهود و گاهی روحانیت مسیحی. این اشارهها میتوانست برای بحث از یکی از موضوعات خیلی مفید باشد: در کنار مسئلهٔ جوامع دینی، مسئلهٔ به اصطلاح جامعهٔ روحانیت. در همهٔ ادیان چنین شرایطی پیش آمده که در جوامع دینی — میشود گفت، شاید این اصطلاح با مقداری مسامحه — طبقهای به وجود آمده با عنوان طبقهٔ روحانی. نگاه قرآن به روحانیت در جامعهٔ یهودی و مسیحی کلاً منفی است، همانطور که نگاه قرآن به خود جامعهٔ دینی هم تا حدود زیادی منفی است؛ یعنی نه اینکه جامعهٔ دینی بد باشد، بلکه نباید خیلی امید داشت که جوامع دینی جوامع ایدئالی باشند؛ در آنها اتفاقهای خوب میافتد، اتفاقهای خیلی بد هم میافتد. همینطور در مورد طبقهٔ روحانی در جوامع دینی هم نگاه قرآن شاید حتی از نگاهش به خود جامعهٔ دینی منفیتر باشد؛ تقریباً هر جایی که به روحانیت اشاره میشود، به شدت حالت انتقاد وجود دارد. بنابراین اگر ملاک ما این باشد و ذهنیتمان را از قرآن گرفته باشیم، کلاً یک فضای منفی نسبت به طبقهٔ روحانی و کاری که در یک جامعه انجام میدهند در ذهنمان شکل میگیرد.
تقریباً همهٔ شاخههایی که اسلام پیدا کرده، اهل سنت و تشیع، همه به نوعی یک قشر روحانی و فقیه و مانند آن داشتهاند. به نظر میآید طبق همان ایدهٔ کلی باید انتظار داشته باشیم که همین مشکلاتی که برای روحانیت یهود پیش آمد، برای روحانیت مسلمان هم پیش آمده باشد و نشانههایی داشته باشد.
به نظر میآید که روحانیان بخش عمدهای از سیاست را در دوران بعد از انقلاب در دست خودشان گرفتهاند؛ بنابراین مثلاً انتقاد از روحانیت به این شکل انتقاد از مسائل سیاسی هم هست. هدف من این است که بیشتر به روحانیت به عنوان طبقهای که در طول تاریخ تشکیل شده و به فانکشنهایی که داشته و میتوانسته داشته باشد اشاره کنم؛ ولی ممکن است بحث به عنوان مثال به بعضی از مسائل روزمره هم اشارهای داشته باشد. امیدوارم بحثها جنبهٔ سیاسی پیدا نکند.
علاوه بر نگاه منفی که در قرآن نسبت به روحانیت یهود و روحانیت مسیحی وجود دارد، مسئلهٔ تحریف دین معمولاً به اینها ارجاع پیدا میکند؛ یعنی اینها عامل تحریف دین معرفی میشوند. حتی در قرآن اشاره میشود که اینها از طرف خودشان کتاب مینویسند و میگویند این کتاب خداست. از این چیزها در قرآن زیاد هست؛ یا اینکه اموال مردم را میگیرند و میخورند و از این حرفها. چیزهایی در قرآن میبینید که فضایی منفی دارد. در روایات شیعه هم روایت معروفی هست که مثلاً میگوید وقتی امام زمان ظهور میکند، اول با روحانیون درگیر میشود و اینها را میکشد؛ یعنی کلاً در روایات هم نسبت به آیندهٔ روحانیت انگار چیز خیلی درخشانی پیشبینی نشده است.
یک بار دربارهٔ این صحبت کردم که از قرآن میخوانی، فضایی که در ذهنمان ایجاد میشود این است که همهٔ ما انگار مثل پیامبرانی هستیم که در جوامعی به دنیا میآمدند که لازم داشتند از سدِ یک سری خرافات بگذرند تا به توحید برسند، یعنی شرک را کنار بزنند تا به توحید برسند. فکر میکنم همهٔ آدمهای دنیا، هر جا که متولد شوند، بالاخره باید این کار را بکنند: از یک سری تعلیمات و تربیتهای نادرستی که در آن جوامع هست، که ممکن است جنبهٔ موضعی جغرافیایی داشته باشد یا به تاریخ تولد آدمها مربوط باشد، عبور کنند تا به آن اعتقاد توحیدی پاکی که باید برسند دست پیدا کنند. و قرآن واقعاً وسیلهٔ اصلی ماست برای اینکه سعی کنیم از این تلقینها و تربیتهای نادرست دینی و حتی غیردینی که در طول زندگیمان داشتهایم فراتر برویم. چون شاید ضرورت وجود چنین کتابی با این گستردگی و مثالها و داستانها این است که ذهن ما را از این شرایطی که در آن متولد شدهایم جدا کند و به سمت فضایی ببرد که باید در آن زندگی کنیم.
یک بار دربارهٔ این هم صحبت کردم که خواندن قرآن خیلی مهم است، چون شامل یک سری داستان و یک سری شخصیت است و تجربهٔ زندگی به آدم منتقل میکند؛ یعنی اینطور نیست که یک مجموعه احکام و قواعد کلی یا گزارههای کلی در قرآن آمده باشد. همانطور که در زندگی با آدمهایی آشنا میشوید یا در جامعهای متولد میشوید و از بعضیشان تأثیر میگیرید، در قرآن هم با آدمهایی آشنا میشوید و انگار در جوامعی نفس میکشید که با جوامعی که شما در آن هستید فرق میکنند؛ یک جوری ایدئالاند، یا مدلهایی از جوامع فاسدند که میتوانند تأثیر مثبتی بر ما بگذارند، از این نظر که انگار تجربهای کسب میکنیم.
قطعاً در ادامه دربارهٔ روحانیت حرفهای بدی میزنم. واقعاً دوست دارم به عنوان مقدمه بگویم که من خودم کلاً تجربهٔ خوبی با روحانیت داشتهام؛ در عمر خودم از نزدیک با روحانیون خیلی خوبی آشنا شدهام و با بعضیشان رفتوآمد داشتهام و به خانهشان رفتهام، چند بار، چندین بار. بعضیها را هم در دورانی که جوانتر بودم کمی مزاحم شدهام.
کلاً حسم نسبت به روحانیون به عنوان افراد اصلاً بد نیست؛ تجربهٔ خیلی خوبی داشتهام و آدمهای خیلی خوبی میانشان پیدا میشود: کسانی که مثلاً در مساجد دیدم و بعداً کمکم رابطهٔ نزدیکتری با آنها پیدا کردم، آدمهایی که سر کلاسشان رفتم و شاگردشان بودم. واقعاً به هر کدام از این آدمها که فکر میکنم، البته ممکن است روحانیون خیلی بدی هم بوده باشند؛ من سمتشان نرفتم. اگر خداینکرده بحثی که من دربارهٔ روحانیت میکنم، مثلاً دربارهٔ جنبههای منفی که روحانیت کلاً در ادیان پیدا میکند، در ذهن شما این معنا را داشته باشد که روحانیون آدمهای بدی هستند، اینطور نیست: خیلی از روحانیون آدمهای خیلی خوبی هستند، آدمهای خیلی خوشنیتی هستند، واقعاً با تقوا هستند، و من خیلی زیاد دیدهام که آدمهای خوشبرخوردی هستند؛ یعنی اگر مشکلی داشته باشید، خیلی راحت میتوانید بروید جلو و سؤال کنید و برخورد خوبی با شما میکنند، مهربانانه با مردم رفتار میکنند. حتماً این را شنیدهاید که بالاخره قدیم بیشتر بوده که در خیلی از محلهها روحانی منشأ خیلی خیرها بود؛ یعنی به غیر از مسئلهٔ فقاهت و این حرفها، مرجع و پناه بعضی از مردم هم بودند و اگر مشکل مالی پیش میآمد به آنها مراجعه میکردند. بالاخره اگر به فرد نگاه کنید، ممکن است به نظرتان بیاید که خیلی از این آدمها آدمهای باتقوا و آدمهای خوبی هستند.
برای خود من یک مقاومتی وجود دارد: به دلیل علاقهٔ شخصیای که از نزدیک به بعضیها داشتم، دوست ندارم دربارهٔ روحانیون حرف بدی بزنم. میخواهم از اول این را تفکیک کنم که اگر نکتهٔ منفی گفته میشود، انتقاد از جامعهٔ روحانیت و کلاً روحانیت به عنوان یک طبقه است، نه دربارهٔ آحادشان.
در ایران، در همین دورهٔ بعد از انقلاب، تجربهٔ شخصی من از اطراف خودم این است: مثلاً در مدرسهای که میرفتم، خیلی از بچههایی که از نزدیک میشناختمشان، بچههای خیلی خوب و مؤمن و باتقوایی بودند که از شوق اینکه مثلاً خدمتی به دین بکنند، درس را رها کردند و رفتند طلبه شدند. یعنی خیلی از ورودیهای جامعهٔ روحانیت آدمهایی هستند که در همان نوجوانی و جوانی از شدت شوق، مثلاً به خدمات دینی، وارد چنین جامعهای میشوند، درس میخوانند و تا آخر عمرشان همینطور باقی میمانند؛ فکر میکنم تصورشان این است که دارند حداکثر تلاش را برای خدمت به دین و اسلام و خداوند انجام میدهند، مثل شیوهٔ بندگی. اینها را به هر حال در ذهنتان داشته باشید که انتقاد از روحانیت معنایش انتقاد از آحاد افرادی که در این جامعه هستند نیست. ممکن است یک نفر بگوید نه، نظر من این نیست، ولی یکی بگوید آقا بالای ۹۰ درصد این آدمها آدمهای پاکی هستند؛ و من بپذیرم و با این حال همین حرفهایی را که الان میزنم بزنم، یعنی بگویم جامعهٔ روحانیت فانکشنهای منفی دارد در کنار چیزهای مثبت. مثل اینکه شما بگویید الان معلمها آدمهای خیلی خوبی هستند، ولی به آموزش و پرورش انتقاد داشته باشید و بگویید آقا اصلاً این آموزش و پرورش کلاً مزخرف است و چیزی به بچهها یاد نمیدهد؛ معنایش این نیست که معلمها، چون مجری این نظام آموزش و پرورش هستند، آدمهای بدی هستند. ممکن است معتقد باشید معلمها بهترین آدمها هستند.
بنابراین من یک جور خصلتهای کلی جامعه را میگویم، نه افراد را.
یکیدو بار یادم میآید در جلسات به این اشاره کردهام، حتی چند بار یادم نیست، در جلسات یا بیرون جلسات، که یک عده از این شیوهٔ بحث تعریف کردند: اینکه مثلاً دربارهٔ مسیحیتی که صحبت میکنم یا دربارهٔ روانکاوی فروید، نهایت سعیام را میکنم که بروم توی جلد کسانی که واقعاً به این عقاید معتقدند و با تمام وجود، انگار که از طرفشان دفاع میکنم، بحث را مطرح کنم. فکر میکنم یک بار در جلسات گفتم که واقعاً این را از یک روحانی یاد گرفتهام؛ نمیخواهم بگویم اگر آن آدم را نمیدیدم چنین خلقوخویی نداشتم که اگر عقیدهٔ کسی را میگویم، با تمام وجود سعی کنم آن عقیده را درست مطرح کنم و انصاف را رعایت کنم.
ولی در تجربهٔ شخصی خودم، در دوم یا سوم دبیرستان، در کلاسی شرکت کردم که یکی از چند نکتهٔ مهمی که از آن کلاس تأثیر گذاشت این بود: هر وقت یک دانشجویی سؤالی میپرسید، و گاهی واقعاً کسی سؤالی میپرسید که به نظرم سؤال مبتذلی میآمد، این روحانی که آن کلاس را اداره میکرد آن سؤال را چنان با قدرت و منطقیتر از آنچه خود آن آدم به نظرش رسیده بود و گفته بود تکرار میکرد که جواب دادن به آن سخت میشد. ایشان جواب آن را میدانستند، ولی وقتی با نهایت قدرت تکرار میکرد و میگفت منظور این آقا این است، واقعاً مثل اینکه خودش را به مخمصه انداخته باشد، جواب دادنش کمی بیشتر طول میکشید. ممکن است بعضیها را دیده باشید که کسی سؤال خیلی جدی و خوبی میپرسد ولی حرفهایش مثلاً یک تاریخ را اشتباه میگوید، به آن گیر میدهند که نه، شما نمیدانید، اصلاً آنجور نبوده، و رد میشوند و میروند. این درست برعکس بود: اگر آن آدم همهچیزش هم اشتباه میگفت، ولی چیزی در سؤالش بود که جدی به نظر میرسید، تمام آن شاخوبرگهای اشتباه و بد بیانشده را کنار میگذاشت، اصل مطلب را با قدرت بیان میکرد و سعی میکرد نشان دهد که میتواند جوابش را بدهد.
حتی اگر آن آدمی که این حرفها را از او میگیرم آدم خوبی نبود، من هیچ علاقهای نداشتم و ندارم؛ نمیدانم اصلاً در قید حیات هست یا نه، و چیزهای بد خیلی دربارهٔ او شنیدهام. ولی دقیقاً اینطور بود: پرورشیافتهٔ همین مکتبها، همین حوزههای علمیه بود که در آن نوعی اخلاق علمی و سنت علمی خیلی باارزش وجود داشته و دارد. مثلاً شما احتمالاً میدانید که این سنت مباحثه، یا همین سنتی که سؤال در آن خیلی آزاد است، در ایران مقداری منقرض شده، ولی در نجف همچنان اینطور است. گاهگاهی در کلاسهای طلبگی یک طلبه چنان به پروپای مدرس میپیچد و سؤال میکند که اگر در آن لحظه وارد شوید، فکر میکنید این کافر است. فرض کنید روی اثبات وجود خدا کلاس فلسفه گذاشته یا مسائلی دربارهٔ نبوت و مانند آن را میگوید، کاملاً مخالفت میکنند و به کسی برنمیخورد. در همین فضای علمی حوزهها، سؤال و جواب و اشکال کردن چیز خیلی طبیعی است و آدمها با سعهٔ صدر زیاد برخورد میکنند؛ به نظر میرسد با سعهٔ صدری بیشتر از آنچه در دانشگاههای ما متداول است.
من در دورهٔ دانشجویی بارها این تجربه را کسب کردهام، و از یک عده هم شنیدهام که استادها گاهی چگونه سؤالها را سرکوب میکنند. یادم هست یکی از استادهای خوب دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران، موردی که الان به ذهنم آمده، بود که دانشجوها میگفتند اخلاقش کلاً این است که همان جلسهٔ اول که میآید، یکیدو نفر که سؤال میپرسند چنان مسخرهشان میکند که تو هیچچیز نفهمیدهای و این سؤالت نشان میدهد که فلان درس را هم نفهمیدهای و اصلاً چرا آمدهای اینجا نشستهای؛ این کار را میکند و تا آخر ترم هیچکس سر کلاس سؤال نمیکند. حالا نیتش خوب یا بد بود و حوصله نداشت، ولی آن آدم خیلی باسوادی بود؛ همان موقعها به خارج از کشور رفت و کلاً از نظر علمی آدم خیلی موفقی بود. ولی سنت اینکه استاد بیاید و وقت زیادی برای سؤال و جواب بگذارد، واقعاً در ایران نیست. شاید دلیلش این باشد که نظام اینجا اینطور است: ترم محدود است، ساعتها محدود است، یک سیلابس خیلی روشنی در اختیار استاد هست که باید درس بدهد؛ شاید مقداری هم این سنتها از اینجا آمده باشد که استادها اگر بیایند و خیلی هم به دانشجوها امکان سؤالپرسیدن بدهند، آنقدرها موفق نمیشوند که مطالب را در آن وقت محدود بگویند.
من از یک جهاتی مدیون بعضی از روحانیون هستم و برای همین به اشخاصشان احترام میگذارم، ولی این مانع نیست از اینکه آدم وقتی انتقادهایی دربارهٔ روحانیت میخواند و بعد شنیده که اینها همه در جوامع اسلامی هم پیش میآید، به این فکر نکند که رگههای این انحرافها را اینجا پیدا کند و تذکر بدهد. نکتهای را که فکر میکنم در جلسهٔ دوم یا جلسهٔ اول گفتم دوباره تکرار میکنم: این خیلی اشتباه است که فسادهایی را که در جامعه دیده میشود بگوییم مسئول و عاملش روحانیون هستند. مثلاً فرض کنید ما الان در جامعهٔ دینی در ایران زندگی میکنیم. انحرافهای زیادی وجود دارد، از نحوهٔ عزاداری گرفته تا عبادتها و هزار چیز دیگر؛ شما اگر فردی مسلمان را که اینجا تربیت میشود با یک وضعیت ایدئال مقایسه کنید، نقصهای خیلی زیادی در تعلیمات و مانند آن میبینید. مثلاً من بارها تأکید کردهام که اینکه چه گناهانی عملاً، نه در حرف، در جامعه بزرگ دانسته میشوند، مثلاً فرض کنید دروغ است یا بیحجابی، خیلی بههمریختگی وجود دارد؛ یعنی به نظر میآید آنچه مردم با آن تربیت میشوند کاملاً انحرافی است. در دین چیزهایی مهمتر است در حالی که برای مردم مهم نیست، و در عوض چیزهایی که در دین اهمیت کمتری دارد برای مردم خیلی مهم است. اینکه فکر کنیم همهٔ اینها در اثر عملکرد بد روحانیان، به عنوان متولیان بیان دین، به وجود آمده، اشتباه است؛ در واقع یک جوری شاید در اکثر موارد روند برعکس است. انحرافها و وضعیتهایی در میان مردم وجود دارد که انعکاس پیدا میکند؛ روحانیها بعضی حرفها را نمیزنند یا ممکن است بعضی از حرفها را به شکل دیگری بگویند. مثلاً فرض کنید فرم عزاداری را مردم ایجاد میکنند و روحانیها مخالفت نمیکنند؛ نه اینکه روحانیها زنجیرزنی و سینهزنی و بعضی از این آداب عجیبوغریبی که در مناطق مختلف ایران برای عزاداری انجام میشود ابداع کرده باشند. مردم خیلی چیزها را ابداع میکنند و روحانیون مخالفت نمیکنند.
مثالی که یک بار زدهام مثالی است که در کتاب «مکتب در فرایند تکامل» آقای مدرسی آمده است. میگویند یک نفر به حضرت بروجردی گفت که ما همه میدانیم این مسئلهٔ نجاست اهل کتاب در شرع نیست؛ شما الان به یک وضعیت مرجعیت تام رسیدهاید و همه حرف شما را گوش میکنند، این حکم را بدهید، این مسئله را بگویید که نجاست اهل کتاب درست نیست و قضیه را تمام کنید، چون شما توانش را دارید و الان میتوانید این کار را بکنید. میگویند آقای بروجردی جواب داد که شما ندیدهاید که فلان روحانی بزرگ در همدان این کار را کرد و مردم چه بلایی سرش آوردند؛ کلاً کنارش گذاشتند و مثلاً یکجوری محو شد، یعنی در اثر همین حکمی که داده بود، اقبال مردم به او کم شد. منطق آقای بروجردی این بوده که اگر من خیلی بخواهم با بعضی از این اخلاق و آداب مردم یا عقایدی که پیدا کردهاند مبارزه کنم، همین مرجعیت تامی که دارم و از آن استفاده میکنم را از دست میدهم؛ بنابراین باید احتیاط کنم. وضعیت مردم واقعاً اینطور نیست که فکر کنید مثلاً یک روحانی پیدا شود و بیاید بگوید این مراسم عاشورا را اینجوری برگزار نکنید و همه تابع روحانیت باشند. مردم تا حدودی تابع روحانیت هستند؛ یعنی اتفاقی که میافتد این است که اگر یک روحانی این حرف را بزند، اقبال مردم به این آدم کم میشود و میروند سراغ کسانی که این حرفها را نمیزنند. یعنی اینکه کدام بخش روحانیت و کدام آدمها تقویت میشوند و مقلد بیشتری پیدا میکنند، تا حدی به حرفهایی که میزنند ربط دارد. بنابراین حرف آقای بروجردی این است که من احتیاط میکنم، بعضی چیزها را نمیگویم؛ مثلاً فکر میکنی کار مهمتری هست که باید انجام شود، تا اینکه بیاییم این یک انحرافی را که به وجود آمده از بین ببریم.
بنابراین انحرافها را روحانیت از بالا ایجاد نمیکند، بلکه ممکن است صحه بگذارد. ممکن است همان اتفاقی که دربارهٔ قوانین قانون اساسی در ایران گفتم، اینجا هم بیفتد؛ یعنی چیزهایی اجرا نمیشود، امکان اجرایش نیست، و بعد کمکم فراموش میشود، حتی ممکن است تبصرههای قانونی هم اضافه شود. اگر جنبهٔ اخلاق و آداب و انحرافهایی که در جامعهٔ دینی هست به نوعی جنبهٔ قانونی پیدا کند، یعنی روحانیت بیاید مثلاً روایت بسازد یا فتوا صادر کند و تأیید کند، اینجا تقصیر روحانیت است، اگر یک انحرافی را تبدیل به قانون کند. وگرنه اینکه مبارزه نمیکند و این حرفها بحث جداست؛ بالاخره نمیشود گفت که روحانیت انحراف را به وجود آورد.
اگر دربارهٔ عملکرد روحانیت در طول تاریخ ارزشگذاری کنیم، از جای بدتری آغاز کنیم؛ از این نقطه که در متون انتقادی نسبت به روحانیت هست، مثلاً آثار آقای محسن کدیور که خودش روحانی است ولی نسبت به جامعهٔ روحانیت نقد میکند. ایشان مرتب یک چیزی را میگوید که من هیچوقت ندیدهام ایشان توضیحش بدهد؛ من میخواهم توضیح بدهم. ایشان بارها در حرفهایش میگوید که طبقهٔ روحانیت به عنوان یک طبقهٔ اجتماعی از ۳۰۰ سال بیشتر سابقه ندارد؛ ما چیزی تحت عنوان روحانیت، به این معنایی که الان داریم، طبق گفتهٔ آقای کدیور از ۳۰۰ سال به قبل نداشتیم. میخواهم سعی کنم بگویم منظور ایشان چیست، چون به نظر میآید که اگر مسئله این است که فقیه نداشتیم، فقیه را از اول داشتهایم؛ حداقل از قرن سوم، چهارم هجری رسماً فقهایی داریم.
اول محدثین داریم، بعد کمکم میشود گفت واقعاً آدمهایی پیدا شدند که دیگر رسماً میشود به آنها گفت فقیه؛ مثلاً شیخ طوسی دیگر محدث نیست، فقیه است. بنابراین اگر منظور از اینکه روحانیت بیشتر از سه قرن، چهار قرن سابقه ندارد این است که فقه وجود نداشته و فقها وجود نداشتند، این اشتباه است. مطمئناً آقای کدیور هم میداند که این حرف اشتباه است. اینطور نیست که مثلاً فرض کنید شیعه افراد روحانی و متخصص دین نداشته و بعداً یکدفعه در زمان صفویه پیدا کرده باشد. تصورم این است که این حرف، حرف درستی است، حرف دقیقی است، و من اینطور میفهمم که منظور ایشان این است که روحانیت طبقهٔ اجتماعی نبوده، و از ۳۰۰ سال، ۴۰۰ سال قبل است که ما در جامعه، مثلاً جامعهٔ ایرانی، طبقهای با عنوان طبقهٔ روحانی داریم.
مسئلهٔ جدا شدن عدهای از آدمها از بقیه این نیست که لباسشان فرق دارد؛ الان اگر به ایران نگاه کنید، ما کاملاً آدمهایی داریم که با بقیه فرق دارند: لباسشان هم حتی فرق دارد، مراحلی که طی میکنند و مدرک علمی که میگیرند از کانالهایی است که مردم عادی مثلاً اینطور درس نمیخوانند و آن درسها را نمیخوانند و آن لباس را نمیپوشند و الی آخر؛ مشاغلی هم که به عهده میگیرند، مثل نماز خواندن در مساجد و این حرفها، چیزهای اختصاصی است. لباس مهم نیست. آنچه به نظر میرسد مدنظر ایشان است، به عنوان یک نظر جامعهشناسانه، این است که وقتی از یک طبقهٔ اجتماعی حرف میزنید، طبقهٔ اجتماعی باید هویت اقتصادی داشته باشد. منظور ایشان این است که روحانیت آنطور که الان در جامعهٔ ما هویت اقتصادی دارد، در جوامع مثلاً قبل از سه، چهار قرن این هویت را نداشته؛ اینطور نبوده که روحانیت از طریق روحانی بودن درآمد داشته باشد.
مثلاً شیخ طوسی، یا شیخ مفید در همان زمان، یا مخصوصاً، فکر میکنم، سید رضی و سید مرتضی، اینها آدمهای پولداری بودند؛ اینطور نبود که به عنوان روحانی بیایند فتوا بدهند و درآمد بگیرند، از طریق روحانیت درآمد نداشتند. تصورم این است که حتماً جایی آقای کدیور منظور خودش را توضیح داده است. من فکر میکنم منظورشان این است؛ ولی اگر نباشد، خب منظور من این است. من دارم چیزی میگویم که خودم به آن اعتقاد دارم. فکر میکنم این همان حرفی است که آقای کدیور مرتب به آن اشاره میکند؛ من چند جا در مقالهها و مصاحبههایشان دیدهام که روحانیت یکجوری طبقهٔ جدیدی است، طبقهٔ هزارساله نیست.
فکر میکنم ایشان دارد به موضوعی اشاره میکند که از نظر من موضوع تأسفآوری است، و چون جزو انحرافهای جامعهٔ روحانیت حساب میشود، بد نیست از اینجا شروع کنم. از موضوع خیلی بدی دارم شروع میکنم؛ بدترین چیزهایی است که در جامعهٔ روحانیت پیش آمده. در ابتدای دورهٔ صفویه اتفاقی افتاد. صفویه حکومت شیعی تشکیل دادند و حکومتی شیعی متعصب و ضد اهل تسنن شدند. ضدیتشان با اهل تسنن در حدی بود که مشاهیر اهل تسنن را در محدودهٔ ایران نبش قبر کردند؛ مثلاً عبدالرحمن جامی را نبش قبر کردند. در این حد، یعنی با اینکه شاعری بوده، هر کسی که اهل سنت بوده و میدانیم قبرش اینجاست، در معرض این بوده که قبرش را بشکافند. علمای اهل سنت را میگرفتند و میگفتند باید به عمر و ابوبکر و خلفا فحش بدهی، و اگر نمیکردند میکشتند. تعداد زیادی از علمای اهل سنت از ایران فرار کردند، چون نمیخواستند سبّ عمر کنند، نمیخواستند گرفتار چنین معصیتی شوند و گرفتار اینکه در چنین حکومتی زندگی کنند.
به هر حال حکومت شیعه خیلی نرمال نبود؛ صفویه یک عکسالعمل شدید نسبت به اهل تسنن داشتند. و بالاخره روحانیونی از روحانیون شیعه با چنین حکومتی همکاری کردند؛ همکاری یعنی اینکه کاملاً حکومت را تأیید کردند، این را فرصتی برای نفسکشیدن برای شیعیان میدانستند و وارد دربارها شدند. از دوران صفویه به بعد مناسبات جدیدی میان روحانیت و حکومت پیش آمد که قبلاً وجود نداشت. معمولاً در طول تاریخ اینطور بود که شیعه در همهٔ نقاطی که زندگی میکردند تقریباً در اقلیت بودند، حالا به غیر از بعضی مناطق و حکومتها؛ حکومتها حکومتهای اهل سنت بودند و بنابراین شیعیان، به عنوان همان اقلیت، سعی میکردند هویت خودشان را حفظ کنند و خیلی وارد مناسبات قدرت نمیشدند.
عقیدهٔ خیلی تندی هست که احتمالاً اگر شنیده باشید، آقای دکتر علی شریعتی داشت. او میگفت اصلاً این مسئله، یعنی ارتباط و مناسبات جدید میان روحانیت شیعه و دولت صفوی، نقطهٔ عطف انحراف در تاریخ تشیع است؛ اصطلاحی را باب کرده بود و میگفت تشیع علوی و تشیع صفوی؛ میگفت انحرافهایی که در جامعهٔ دینی خودمان الان میبینیم مبدأش دوران صفویه است و عاملش این است که مثلاً شیعه از حالت اپوزیسیون درآمد و خودش حکومتی به دست گرفت و روحانیت هم وارد این حکومت شد. من خیلی با این حرف سمپاتیک احساس نمیکنم، ولی گفتم ذکر کنم که در این حدش هم هست که آن را نقطهٔ عطف انحراف در تشیع میدانند.
به هر حال این اتفاق افتاده که یک تغییر موضع در تشیع به وجود آمده، اینکه وارد حاکمیت شود. در ابتدای کار مقاومت وجود داشته. کتابی محققانه هست که اگر دوست داشته باشید دربارهٔ این وقایع دوران صفویه اطلاعات کسب کنید، میتواند خیلی مفید باشد: کتابی که آقای هاشم آقاجری، استاد دانشگاه، نوشته است با عنوانی که به مضمون نقل میکنم، روابط دین و دولت در دوران صفویه؛ عنوان دقیقش را نمیدانم. من این مطالب را الان خیلی مختصر به آن اشاره میکنم و آنجا میتوانید مفصل، با اسناد و مدارک، ببینید که دولت صفویه چطور بوده، روحانیت به اسم یکییکی چه کسانی بودند که وارد شدند، چه گفتند، چه کسانی مخالفت کردند و الی آخر. همهٔ این مسائل، یعنی اینکه نسبت روحانیت با سیاست چگونه بوده و چگونه شده، برای من در حاشیه است.
اتفاقی در همان ابتدای دورهٔ صفویه افتاد: یکی از روحانیون فتوا داد که روحانیون میتوانند از وجوهاتی که از مردم دریافت میکنند برای مصارف شخصی خودشان هم استفاده کنند، تحت عنوان حالا سهم امام یا هر چیز. این به نظر میرسد سابقه نداشته، و یک جنجال فقهی هم همراهش به وجود آمد. آنهایی که در نجف بودند و چندان همکاری با دولت صفوی نداشتند، به شدت، در حد اینکه این کار مثل کفر میماند، مقاومت کردند. ولی از یک تاریخی به بعد این مسئله در احکام مسائل مالی در میان علمای شیعه جا افتاد؛ یعنی علمای شیعه نه فقط مجازند که مدرسهای را که اداره میکنند یا حقوق طلاب را از وجوهات پرداخت کنند، و این مشروع است، بلکه برای مصارف شخصی خودشان هم میتوانند مقداری از وجوهات استفاده کنند.
نکتهای که فکر میکنم آقای کدیور مدنظرش دارد این است که روحانیت از یک جایی به بعد، حدود ۳۰۰، ۴۰۰ سال قبل، منابع درآمد پیدا کرده؛ یعنی حالا یک نفر میتواند برود روحانی شود. مثل این است که این یک طبقهٔ اجتماعی است، دیگر، مثل کارگر و کشاورز؛ شغلهایی وجود دارد و طبقات اجتماعی بر اساس اینکه درآمدشان از کجاست معمولاً به عنوان طبقه شناخته میشوند. روحانیت برای خودش سازوکاری ایجاد کرده که میتواند از طریق وجوهات مردم درآمد داشته باشد، و این، از نظر آقای کدیور، ماهیت روحانیت را تغییر داده؛ وارد مرحلهٔ جدیدی شده، تبدیل به یک طبقهٔ اجتماعی شده که منافع اقتصادی دارد و در مناسبات قدرت جایگاه پیدا میکند.
در آن کتاب آقای آقاجری از شیخ طوسی پاراگرافی نقل میکند که شیخ طوسی، مثلاً هزار سال قبل، در یکی از کتابهایشان، که منبع دقیقش ذکر شده، به این مضمون عبارتی نوشته که اگر شخصی، حالا کلمهٔ روحانی را به کار نبرده، فقیهی هست، فردی که وجوهاتی را از مردم دریافت میکند، یک درهم از این را صرف مسائل شخصی خودش کند، قطعاً جایگاهش در جهنم است.
این را نقل کرده برای اینکه تأکید کند که اگر کسی وجوهاتی دریافت میکرد، باید در همان مصارفی که در فقه مشخص شده خرج میشد؛ مثلاً در فقه شیعه یک بخشیاش مال سادات است، یک بخشیاش مال فقراست و الی آخر؛ در قرآن مصارفی نقل شده، در فقه هم با جزئیات بیشتری وجود دارد.
تصورم این است که این نکتهای که ایشان میگوید روحانیت تبدیل به طبقه شده، من اینطور میفهمم که دارد به این نکته اشاره میکند: روحانیت تبدیل به مجموعهای از افراد شد که مدارسی دارند و منابع درآمد دارند، و کمکم در طول چند صد سال کار به اینجا رسید که لباسشان دیگر فرق میکند، آدابشان فرق میکند، یک طبقهٔ اقتصادی اجتماعی کاملاً مجزا شدند. هرچه در تاریخ به سمت عقب بروید بیشتر به این حالت میرسید که روحانیون با مردم نه لباسشان فرق دارد و نه مثلاً مناسبات اقتصادی خاصی برایشان حاکم است؛ افرادی هستند که جزو مردماند. آیهای از قرآن هست که میگویند، به اصطلاح، جواز یا ضرورت تشکیل روحانیت را یادآوری میکند؛ معروف به آیهٔ نفر که میگوید چرا از هر قومی یک نفر نیست که بیاید آداب دین را یاد بگیرد و برگردد به مردم آموزش بدهد. این آدم مثلاً فرض کنید یک کشاورز است که میآید مثلاً در مدینه آداب را یاد میگیرد و برمیگردد آنجا و اگر مردم سؤال کنند به آنها یاد میدهد، و برای این عمل مقدس دینی که انجام میدهد پولی از مردم نمیخواهد.
اگر مثلاً در عزاداری امام حسین یک نفر برود آن بالا و نوحهای یا شعری برای عزاداری بخواند، نرمالش این است که پول نگیرد. بالاخره همهٔ ما مثل این است که یک عده برادر در عزای پدرشان بنشینند و یکی از برادرها دربارهٔ صفات پدر حرف بزند و از بقیهٔ برادرها چیزی برای این کار بخواهد، در حالی که همهٔ ما عزادار هستیم. حالا یکی صدای خوبی دارد و میرود شعری را با صدای قشنگی میخواند؛ ولی کمکم در طول تاریخ اتفاقی که افتاده این است که این مجالس تبدیل به مجالسی شدند که یک عده آدم حرفهای آنها را اداره میکنند و پول میگیرند؛ و هرچه جلوتر آمده، مثلاً الان یکجوری است که در انتخابات ریاست جمهوری مداحان برای خودشان کاندیدا معرفی میکنند. یعنی خودبهخود، وقتی مسائل اقتصادی پیش میآید، آن طبقه وارد مناسبات سیاسی هم میشود، و مناسبات سیاسی به شدت روی مسائل اقتصادی تأثیر میگذارد.
تصورم این است که آن نکتهای که ۳۰۰، ۴۰۰ سال پیش آمده این است که کمکم روحانیت منبع اقتصادی و درآمد پیدا کرده، تبدیل شده به طبقهای که خودش انگار برای خودش ثروت تولید میکند، خرج میکند، به طلاب خرجی میدهد و الی آخر؛ و طبعاً باید انتظار داشته باشید که چنین جامعهای وارد مناسبات سیاسی هم بشود. هرچه جلوتر برویم، فکر میکنم بالاخره در یک روندی با یک افتوخیزهایی، شیعه بهتدریج به جامعهٔ روحانیت سیاسیتری رسیده است.
به نظر من منفیترین حرفی که کلاً فکر میکنم این است که این اتفاقی که در ابتدای دورهٔ صفویه افتاد حالت انحرافی داشته؛ یعنی همان حرفی که شیخ طوسی میزد درست است: قرار نیست کسی که به هر نحوی مردم به او اعتماد میکنند، به دلیل علمی که دارد یا تقوایی که دارد، وجوهات دریافت میکند، به غیر از اینکه فقط پخشکننده باشد، کوچکترین دخل و تصرفی به میل خودش بکند. یعنی وجوهات را باید طبق آنچه شرع معین کرده، چقدرش را به افراد فقیر بدهد، چقدرش را به افراد با فلان ویژگی بدهد؛ به این طریق میتواند این را توضیح بدهد. حتی اگر خودش از فقر دارد میمیرد، فکر میکنم همانطور که شیخ طوسی میگوید صلاح این است که یک درهم هم جابهجا نکند. من واژهٔ درهم را هم مطمئن نیستم؛ یک کمترین پول ممکنی که میتوانست بگوید، گفته. و اگر یک فقیه از گرسنگی دارد میمیرد، مردم میتوانند جداگانه به او کمک کنند و انفاق کنند، نه اینکه خودش برای خودش از وجوهات چیزی بردارد.
این به نظر من خیلی شباهت دارد به همان انتقادهایی که در قرآن به روحانیت یهود میشود؛ بارها روحانیت یهود در قرآن متهم شدهاند که مال مردم را میگیرند و مصرف میکنند. فکر میکنم خوب است که روحانیون این آیات را، که خیلی هم شدیداللحن هستند، به خودشان بگیرند و از اینکه چیزی را برای خودشان مصرف کنند بترسند. میدانید که خیلیهایشان نمیکنند؛ نه اینکه مخالف آن فتوا باشند.
شاید هم مخالف باشند و باز طبق ملاحظاتی نگویند. ولی روحانیون بزرگی بودهاند و اصلاً این شهرت را دارند که مطلقاً از طریق وجوهات ارتزاق نکردهاند، و شاید به دلیل همین وسواس خوبی که در این موارد داشتند، هیچوقت به طلاب، حتی طلاب خودشان، پول ندادند و مدرسه را اینجوری اداره نکردند. در این مورد خیلی احتیاط کردند و خیلیهایشان از اینکه کلاً در این مسند بنشینند که وجوهات را بگیرند و توزیع کنند ابا دارند. یک آدم خاصی که ارادت خاصی هم به او دارم، مرحوم علامه طباطبایی، شهرت داشت که همهٔ عمرش از طریق همان باغ میوهای که اجدادی به ایشان رسیده بود ارتزاق کردند و هیچوقت سهم امام برنداشتند؛ مطلقاً از این کارها انجام ندادند. فکر میکنم به هر حال محض احتیاط خیلیهایشان اینطور کردهاند، ولی من شخصاً حسم این است که اصلاً این فتوا، فتوای مثلاً قرن نهم و دهم، فتوای عجیبی است و یک جوری در واقع حالت انحرافی دارد. در کتاب آقاجری مفصلاً توضیح داده که چه بلوایی برپا شد در اثر این فتوا و کارهایی که ایشان میکرد، و آدمهایی که در نجف بودند عکسالعملهای شدیدی نشان داده بودند؛ ولی کمکم این فتوا یکجوری انگار جای خودش را باز کرد و الان خیلی متداول شده است؛ یعنی آدمهایی هستند که برای رعایت تقوا، احتیاطاً، بعضیهایشان این کار را نمیکنند، ولی بعید میدانم در فتواهایشان خلاف این فتوا بدهند یا صراحتاً مخالفت کنند.
نکته این است که یک چنین ماجرایی، و اینکه روحانیت یک تافتهٔ جدابافتهای از مردم شد، تبدیل به شغل شد. کمکم تبدیل به یک طبقهٔ اجتماعی شد و به عنوان یک طبقهٔ اجتماعی در سیاست دخالت کرد؛ همان چیزهایی که از اول انحرافهایی بود که در روحانیت اهل سنت وجود داشت: مدام دور و بر حکومتها بودند، مفتیها میرفتند قاضیالقضات میشدند؛ میدانید، مناسبات تنگاتنگی میان روحانیت اهل تسنن و حکومت و خلفا وجود داشت. به نظر میرسد عمدهٔ انحرافهایی که در فقه اهل تسنن، در جامعهٔ اهل تسنن، به وجود آمده این مناسبات قدرت، مناسبات با افراد قدرتمند و خلفا بوده که آن را ایجاد کرده؛ یعنی بعضی از فتواها را از آنها گرفتند، یا به هر حال از آن بالا که نگاه میکردند بعضی چیزها به نظرشان ضروری میرسید و خودشان فتوا دادند. روحانیت شیعه تا حدی در چند صد سال اخیر به این سمت کشیده شد که وارد حکومتها شد و این مناسبات به نوعی روی آنها تأثیر گذاشت.
در زمان امامها افرادی بودند که مورد اعتماد امامها بودند، لباس دیگری نمیپوشیدند، طبقهٔ خاصی نبودند؛ آدمهایی بودند که زندگیشان را میکردند و واسطه بودند: پول را از مردم میگرفتند و میرساندند مثلاً به خود امام. ببینید، بانکدار طبقهٔ اجتماعی نیست، با اینکه روزانه میلیاردها تومان میگیرد و در دخل میگذارد و درمیآورد؛ منظورم آن کارمند بانکی است که پشت باجه نشسته. ممکن است بگوید من گردش مالی زیادی اینجا داشتم، چندین میلیارد آمد دست من و من هم چندین میلیارد دادم. اینها در زمان امامها اختیارات اینشکلی داشتند. مسئله این است که یک نفر میتواند شغل خودش را رها کند و از طریق این وجوهات زندگی کند و بگوید من دارم عمل توزیع وجوهات را انجام میدهم، یا مثلاً علم تحصیل میکنم، بنابراین حقی در این وجوهات دارم.
این کار فعالیت اقتصادی حساب نمیشود. فعالیت اقتصادی یعنی مثل شغل من که از کاری که انجام میدهم درآمد تحصیل میکنم و زندگیام را میچرخانم؛ معیشت من از طریق شغل من میگردد. به نظر نمیآید که قبل از دوران این فتوا چنین وضعیتی وجود داشته. آدمها ممکن بود سعی کنند یک بزرگی، یک عالمی را از شغل و معیشت رها کنند و زندگیاش را تأمین کنند: باغی به او میدادند و میگفتند از این استفاده کن، یا ارث به او میرسید یا هر چیز دیگر. ولی اینکه یک نظام اقتصادی داخل طبقه ایجاد شود، به نظر میرسد اگر هم بوده کمرنگ است. به هر حال نقطهٔ عطفش اینجاست که چنین فتواهایی داده شده؛ مدارس دیگر مستقل میشوند، پول را میگیرند، در خود مدرسه پخش میشود، روحانی جدید تولید میشود، یک نظام پیدا میکند؛ این نظامی که حالا منبع درآمد برایش حاصل شد.
یک نفر میتواند از آن فتواها دفاع کند؛ به نظر من قابل دفاع نیست، ولی همان موقع هم اینجوری بحث شده است: ضرورت این است که ما باید توان اقتصادی داشته باشیم و لازم است این کار را بکنیم، اگر نه مثلاً تشیع از بین میرود. یک نفر میتواند دفاع خوبی بکند که بالاخره اگر ما قرار است تشیع را حفظ کنیم، باید مدارسمان را داشته باشیم؛ یا باید از حکومتها و افراد ثروتمند پول بگیریم، یا از فقرا بگیریم، یا سهم را برداریم و برای همین مدارس و زندگی خودمان صرف کنیم؛ و این را بر آن یکی ترجیح داده است، یعنی مثلاً به جای اینکه بروم از پادشاه و حاکم حمایت بگیرم برای اینکه یک مدرسه بزنند، میگویم این مردمی که به ما اعتماد دارند راضیاند، من این کار را اینشکلی انجام میدهم؛ و یک جور روحانیت از مراجع قدرت و ثروت مستقل میشود و اینجوری میتواند بهتر کار کند. مثلاً میشود چیزهایی اینجوری گفت؛ اینها مثال است، چون نمیدانم آن آدمهایی که اول دفاع کردند چه گفتند؛ شاید خیلی چیزهای دیگر بشود گفت. به هر حال آنقدرها غیرقابلدفاع نیست؛ میشود دفاعهایی تنظیم کرد. فکر میکنم شاید اشارههایی هم به مباحثات موجود در آن زمان هست، فقهایی که رفتار و فتواهای او را محکوم کردند و بعداً جوابهایی که داده شده است. به هر حال حتماً همین الان اگر شما به روحانیت بگیرید، ممکن است استدلالهای فقهی برایتان بیاورند که به این دلیل میشود این کار را کرد.
من شخصاً فکر میکنم این همان مشکلی است که برای روحانیت یهود هم پیش آمد، به همین دلایلی که احتمالاً برای روحانیت شیعه و اهل سنت پیش آمد؛ یعنی کمکم برای روحانیت یهود هم یک جور استقلال مالی ایجاد شد: پولی که از مردم میگرفتند را خرج میکردند، حالا مثلاً خرج تزیینات معبد میکردند. ممکن است آن مشروع باشد، ولی کمکم اینجوری شد که خود روحانیت صاحب ثروت شد. مشابههایی در همهٔ ادیان وجود دارد؛ کلیسا به همین سمت رفت. یک مورد وحشتناکش دربارهٔ دین زرتشتی در دوران ساسانی است که اصلاً رسماً طبقهٔ روحانی وجود داشت و به شدت هم ثروتمند بود؛ یعنی بعد از آن طبقهٔ حاکم، اینها ثروتمندهای جامعه بودند، انبارهای طلا داشتند و برای خودشان هم از نظر معیشتی در وضعیت خوبی زندگی میکردند. این حالت ایجاد یک طبقه و وارد شدن روحانی به عنوان یک طبقهٔ اجتماعی در مناسبات سیاسی فساد ایجاد میکند؛ این نکتهای است که در همهٔ ادیان پیش آمده.
من دارم میگویم که تاریخچهاش در شیعه، به عنوان شاید دینی که بیشترین مقاومت را کرده، یعنی هزار سال اولش، حداقل به نظر میآید که خیلی این فرم نیست، یا اگر هست خیلی کمرنگ است؛ کاملاً نهی وجود دارد، و روحانیون و شیعیان هم مثل یک اقلیت پراکنده هستند که نمیتوانید بگویید مثلاً طبقهٔ روحانی وجود دارد. ولی به تدریج این اتفاق اینجا هم افتاد. مدرسه، ببینید مثلاً در بغداد مدرسه وجود داشته، در نجف مدرسه وجود داشته، در حله مدرسه وجود داشته. اینها گاهی از حکومتها پشتیبانی میشدند، گاهی مردم پشتیبانی میکردند. لزومی ندارد مردم وجوهاتی که میدهند، خمسشان را بدهند تا مدرسه اداره شود. من به عنوان یک آدم ثروتمند علاقهمندم و پول میدهم، ملکی وقف میکنم و میگویم این مثلاً برای اداره این مدرسه استفاده شود. منبع ثروت این است که از وجوهات داریم میگیریم، یا نه؟ مثلاً فرض کنید آدمهایی میآیند وقف میکنند. شما خیلی وقتها در ایران، یک وقتی بود که آدمهای ثروتمند متدین مسجد درست میکردند، مدرسه تأسیس میکردند و درآمدهای خودشان را در واقع اینجوری وقف میکردند برای اینکه مسائل دینی پیش برود.
اینها که خیلی خوب بوده. وقتی حالت سیستماتیک پیدا نکند، نمیتوانید بگویید طبقهٔ مثلاً روحانی یا مدارس و اینها به وجود آمد. نظام آموزشی متمرکز وجود نداشته؛ سیستماتیک نیست، یعنی در یک منطقهای ممکن است وقف انجام شود و در منطقهای ممکن است وقف انجام نشود. منبع ثروت یک آدم است؛ پولش را مثلاً صرف چیزی میکند، یک قشری را مثلاً فرض کنید از نظر مالی تغذیه میکند؛ آن پول را از کشاورزی درآورده؛ منبع ثروت یک کار اقتصادی است که انجام شده، بعد پول اختصاص داده شده و بعد در مصارف دینی خرج شده. اینها اصلاً هیچ مشکلی ندارد؛ یعنی این مال را یک نفر اختصاص داده، ممکن است گفته باشد که آقا آدمهایی که اینجا میآیند به عنوان معلم پول بگیرند، چه اشکالی دارد؟ از مؤسسه پول میگیرد، هیچ مشکلی نیست؛ همانطور که اشکالی ندارد یک نفر برود طلبه باشد، به عنوان دانشجو مثلاً شهریه به او بدهند. منبعش هم یک منبع اقتصادی روشن و معلوم است: پول از کجا آمده و دارد خرج میشود. مسئله این است که آیا میشود وجوهات دینی را صرف چنین مسائلی کرد یا نه؟ مخصوصاً صرف مصارف شخصی؛ مدرسه باز هویت دیگری دارد، مصارف شخصی سختتر است. آنچه شیخ طوسی میگوید این است که کسی اگر بخواهد وجوهات بگیرد و صرف مسائل شخصی کند، جهنم میرود.
یکی از حاضران: روحانیت فرق دارد؛ روحانیت پیشه به آن معنای اقتصادیاش نیست.
ببینید، بله، میتواند طبقهٔ روحانی به معنای کسانی باشد که تدریس میکنند و برای آن پول میگیرند. من مشکلی با این ندارم که یک آدمی روحانی حرفهای باشد، مدرس باشد، مثل مدرس دانشگاه؛ مسئله این است که پولش از کجا میآید. مثل این است که پیغمبرها طبقهٔ اقتصادی بشوند، یعنی از پیامبری خودشان از مردم مزد دریافت کنند. مشکل اینجاست که عمل دینیای که یک نفر انجام میدهد، از وجوهات دینیای که مردم برای مصارف مشخص پرداخت کردهاند، به خودش اجازه بدهد که از اینجا خرج کند. اینکه یک طبقهٔ مدرسین علوم دینی به وجود بیاید که از وقف یا از دولت پول بگیرد، من مشکلی ندارم؛ یعنی آدمها در مدارسی تدریس میکنند و پول دریافت میکنند.
ولی اینکه وجوهات دینی را صرف این کار کنیم، این چیزی است که در قرآن از آن انتقاد میشود، که روحانیت یهود این کار را میکرده؛ و کمکم در دین اسلام هم چنین وضعیتهایی پیش آمده: روحانیت اهل تسنن بیشتر از نظر مالی وابسته به دارالخلافه شده، یا در شیعه بعد از مدتی مقاومت وابسته شده به وجوهاتی که از مردم میگیرند. اینکه چنین پول مقدسی را که مردم مثلاً برای مصارف خاص دادهاند، ما به خودمان، طبق فتوایی که معلوم نیست از کجا آمده، اجازه بدهیم که برای زندگی شخصی یا برای کارهای دیگری که داریم مصرف کنیم، انتقاد من این است. به طبقهشدن به طور خاص انتقادی ندارم، اگر طبقه در همین حد باشد که یک نفر تدریس میکند و پول میگیرد، مثل طبقهٔ معلمی؛ ولی اینکه این طبقهٔ اجتماعی شکل بگیرد و بعد استقلال اقتصادی پیدا کند و بعد وارد مناسبات و قدرت در جامعه بشود، یک خرده مشکل دارد.
فکر میکنم چیزی که شما فهمیدید این است که اینها مثل معلمان شغلشان تدریس در حوزههای علمیه است؛ مشکلی ندارم که یک آدمی شغلش تدریس فقه باشد و از همین طریق هم درآمد داشته باشد. مسئله این است که درآمد را از کجا به دست میآورد؛ از وجوهات برمیدارد، از وقف برمیدارد، یا از حکومت میگیرد؟ اینها هر کدامش به نظر من وجه جداگانهای دارد. در طول تاریخ همینجور، از زمان شیخ طوسی و شیخ مفید، مدارس شیعه وجود داشت و الی آخر؛ منتها اینکه بودجهشان از کجا میآمد و چگونه بودجه تهیه میکردند بحث جداگانهای است.
این استدلال که در این ۳۰۰، ۴۰۰ سال آدمهای خوب زیاد بودند و چطور این فتوا را مثلاً تأیید کردند یا تکذیب نکردند، نکتهٔ خیلی جالبی است؛ همان استدلال وحشتناکی است که در همهٔ ادیان و همهٔ جای دنیا وجود دارد. یعنی الان اگر من به یک مسیحی معتقد بگویم که آقا چنین انحرافهای وحشتناکی در دین شما ایجاد شده، میگوید خب این همه پاپها آدمهای خوبی بودند، چطور نفهمیدند؟
اولاً این تصوری که شما دارید کلاً باب انتقاد از هر چیزی را میبندد. همین نکتهای که چند جلسه قبل گفتم: همهٔ ما میدانیم پیغمبر پنج وقت نماز میخواند؛ این علمایی که این ۳۰۰، ۴۰۰ سال شما به آنها خیلی اعتماد دارید، چرا یکیشان بلند نشد بگوید آقا پیغمبر پنج وقت نماز میخواند، پنج بار اذان بگویید؟ من خودم، با اعتقاد به اینکه خیلی از روحانیون آدمهای خوبی هستند، دارم میگویم که چنین انحرافاتی وجود دارد. شما میروید در آن حوزهها درس میخوانید و بالاخره استدلالهای اینور و آنور آنقدر پیچیده شده که دیگر آن وضوح خودش را از دست میدهد.
من همین مسئلهٔ ۵ وقت نماز و اینها را به یکی از کسانی که الان در حوزههای علمیه درس میخواند گفتم. ایشان رفت از روحانیون قم پرسید؛ گفت به من گفتند که بله، این فتوا هست که باید ۵ وقت نماز خواند؛ بین متقدمین فقها بیشتر آنجوری بوده که پنج وقت نماز میخواندند و این حرفها، و بین متأخرین خیلیها این فتوای سه بار نماز خواندن را دادهاند. حالا من متن دقیق چیزی را که گفته شده و اینها را خیلی با دقت نپرسیدم، ولی اساسش این بود. آیا این جواب نشانه نیست که متقدمین داشتند درستش را میگفتند؟ یعنی بدعت، یعنی چیزی که از یک جایی به بعد ایجاد شده، و متقدمین پنج وقت نماز میخواندند. در شهرهایشان پنج وقت اذان میگفتند؛ در مدارس علمیه شیعه پنج بار اذان و پنج بار نماز خوانده میشد، همانطور که امامها این کار را میکردند.
میخواهم بگویم این حس اعتماد، اینکه اینها آدمهای خوبی هستند پس نمیشود اتفاق بدی افتاده باشد: مسیحیها به همین دلیل فکر میکنند که تثلیث شرک نیست؛ مگر میشود شرک باشد؟ الان دو هزار ساله این همه پاپهای خوب آمدهاند، سن فرانسیسکو آمده، مقدسینی بودند؛ مگر میشود اینقدر انحراف ایجاد شده باشد؟ یهودیها هم همینجور خودشان را قانع میکنند. سنیها هم همینجور؛ سنیها از اولش میگویند مگر میشود این حرفی که شیعیان میزنند درست باشد؟ این همه آدمهای خوبی بودند، ابوبکر خوب بود، علمای خوب بودند. واقعاً شما فکر میکنید علمای اهل سنت از آدمهای بیتقوایی بودند؟ خیلیهایشان آدمهای بسیار باتقوایی بودند؛ یعنی میترسیدند یک درهم را از اینجا جابهجا کنند و ببرند آنور بگذارند. ولی خب آن انحرافات وجود دارد.
تشخیص اینکه یک چیزی انحراف است و بعد علیه آن حرف زدن کار سادهای نیست؛ و وقتی کسی در یک حوزهای درس خوانده باشد، اینها خیلی سخت است. مثل همان حرفی که گاهی از بروجردی نقل میشود، اصلاً مشکوک است که الان یک نفر بلند شود بگوید اصلاح میشود یا نمیشود، وقتش هست یا وقتش نیست. خودشان نمیخورند، ولی دربارهٔ این فتوا هم حرف نمیزنند؛ مثلاً علامه طباطبایی، شاید علت اینکه استفاده نمیکند این است که آن فتوا را قبول ندارد.
من کلاً با این استدلال مشکل دارم. میخواهم بگویم هر کسی هر جایی به دنیا آمده، حسش این است که آدمهای خوبی هستند. الان اگر شما در اسرائیل متولد شده باشید، حستان این است که الان دوران شکوفایی فقه مثلاً یهودی است، دولت اسرائیل به وجود آمده، یهودیت شکوفا شده، مدارس خوب داریم؛ علما را نگاه میکنید یکی از یکی باتقواتر، همهشان آداب دینی را موبهمو دارند اجرا میکنند، گناه نمیکنند؛ به ذهنتان میرسد چطور ممکن است این دین خیلی منحرف شده باشد؟ ولی شده است. بالاخره ما میدانیم دین یهود خیلی تحریف شده، ولو اینکه روحانیهایشان خیلی باتقوا هستند. در مسیحیت اصلاً عقاید شرکآلود وارد شده، با اینکه در طول تاریخ، بعد از تثلیث هم، مقدسینی داشته است. من واقعاً اعتقادم این است که اینها قدیسهایی بودند و در بین مسیحیان آدمهایی وجود داشتند که خیلی به خدا نزدیک بودند. این استدلال کلاً مشکل اساسی دارد؛ بر اساس اعتماد به آدمها، عقاید را توجیه کردن کلاً غلط است.
بالاخره چون هیچوقت به قطعیت نمیرسید، چون حستان این است که یک چیز خیلی پیچیدهای آن بالا وجود دارد که من نمیدانم، بنابراین هر اختلاف فاحشی که وضعیت دینی ما با ابتدا داشته باشد، ممکن است بگویید این بحث علمی مفصلی است و چون آن آدمهایی که آنجا نشستهاند آدمهای باتقوایی هستند، لابد انحراف واضحی وجود ندارد. واضحتر از این نکتهای که من دارم میگویم، همان مسئلهٔ نماز و این حرفهاست. و من فکر میکنم مثل چه میماند؟ این است که الان شما در فلسفه واضحترین چیزها را هم یک عدهای میتوانند بیایند یک خدشههایی وارد کنند؛ همیشه بحث که بشود، سادهترین و واضحترین چیزی را شما میتوانید یکجوری خدشهدار کنید. امامها گفتند این وجوهات در این مصارف خرج شود و هیچوقت هم نگفتند که میتوانید برای خودتان بردارید؛ گفتند به فقرا بدهید، به فلان کس بدهید و این حرفها. مبنای فتوای شیخ طوسی همین است: در روایات چنین مصرفی نیامده، بنابراین مصرف خارج از عرف است، فسادش هم که معلوم است؛ ممکن است فساد ایجاد کند، یک آدمی به خودش اجازه بدهد که برای خودش خرج کند، منشأ فساد باشد؛ آن عبارات را نوشته.
حالا قطعاً اگر شما بروید در حوزه، هزار جزئیات وارد شده است. من عادت دارم به اینکه یک چیز خیلی واضح است، ولی اگر وارد بحث شوید ممکن است خیلی پیچیده به نظر برسد؛ من فکر نمیکنم لازم باشد وارد آن بحث بشوم. الان من از دور نگاه میکنم، اتفاقاً اصلاً به جزئیات دقت نمیکنم. قبول دارند که پیغمبر اینجوری نماز میخوانده و امامها اینجوری نماز میخواندند. اینکه منشأ فتوا این است که پیغمبر یک بار، نمیدانم، در یک سفری آن را با این جمع کرده، همینهایی است که در کتابهای فقهی مینویسند به عنوان اینکه میشود نمازها را با هم جمع کرد؛ همین کافی است، شلوغش هم نمیکنم. واضح است که سنت پیغمبر این است؛ در همهٔ ممالک اسلامی همیشه پنج بار اذان گفته میشده، پنج بار نماز خوانده میشود؛ چیز دیگر بدعت است. حالا پیچیدهاش میشود کرد، من قبول دارم.
من نمیترسم از اینکه الان یک نفر برود کتابی هزار صفحه بنویسد و این مسئله را بپیچاند. من آن کتاب را احتمالاً نمیخوانم؛ بخوانم هم خیلی تلاش نمیکنم که استدلالش را رد کنم، چون معمولاً وقتی این استدلالها به وجود میآید و شما تلاش میکنید رد کنید، همهٔ پیچیدگیها اضافه میشود. یک چیز خیلی واضحی وجود دارد. من در قرآن میبینم که روحانیون یهود مورد اتهاماند که پولی را که از مردم میگیرند مثلاً میخورند، خرج میکنند؛ میبینم الان علما هم دارند این کار را میکنند؛ تا یک موقعی هم میدانم که نمیکردند. این برای من کافی است. پیچیدگیها و روایتی که اینور پیدا شده و روایتی آنجا و استدلالهای فقهی عجیبوغریب، به نظر من لازم نیست واردش بشوم؛ به نظر من شما لازم نیست واردش بشوید. چیزی که به وضوح میبینید کافی است. یعنی من فکر میکنم همین مسئلهٔ نماز سر وقت و مصرفنکردن وجوهات وضوح دارد.
همین که در ابتدا قبول دارند اینجوری نبوده، کافی است؛ همین که شیخ طوسی چنین فتوایی داده برای من کافی است. و اینکه بعداً از یک جایی به بعد جا افتاده، معنایش این نیست که علما بیتقوا شدهاند؛ علما اسیر همان پیچیدگیها شدهاند، چون وقتی در آن هستند، یکجوری شاید وضوح یک چیزی که از دور گاهی میبینید، خطوط کلیاش خیلی باز است، ولی نزدیک بشوید محو میشود. من فکر میکنم همان علمای باتقوا تا حدودی گرفتار همان استدلالهای پیچیده و بحثهای پیچیدهٔ فقهی شدهاند و یک چیز واضح را لزوماً نمیبینند.
نکتهای که باعث شد کمی بیشتر بحث کنم این است که این نوع نگاه در همهٔ ادیان مانع کشف انحراف است. عین همین حرفی که میخواهم بگویم؛ عین جملههایی که گفته شد، عیناً یک مسیحی میگوید، یک یهودی میگوید و متوقف میشود در اینکه پس لابد ابهامهایی هست، لابد مسئلهای وجود دارد که کسی چیزی نگفته و این حرفها.
من اتفاقاً این را هم میگویم که خیلی وقتها پیامبران در دورانی آمدند که کتاب، مثلاً تورات، تحریف شده بود، ولی از طرف خداوند موظف نشدند؛ بعضیها داد زدند، بعضیها نزدند. یکی از اولیای خدا هم ممکن است الان در حوزهٔ علمی و قم باشد و همهٔ انحرافها را هم ببیند و اعتراض نکند، به این دلیل که مثلاً صلاح نیست این حرفها گفته شود؛ یعنی لزوماً اینکه مردمی که آنجا هستند خیلی خوباند، حتی در حد پیامبران هم باشند، معلوم نیست که دربارهٔ انحرافات وظیفه داشته باشند. ممکن است پنجاه سال دیگر یک نفر بیاید و چیزهایی بگوید.
هشدار من این است که این حرف جلوی هر نوع انتقاد و کشف انحراف در هر دینی را میگیرد، و اصلاً آن مکانیسمی که مردم در ادیان مختلف از همهٔ این چیزها تبعیت میکنند همین نوع نگاه است، اینجور اعتماد به این آدمها. نکتهٔ من، به نظرم، این است که آدمها ممکن است آدمهای خوبی باشند ولی انحرافهای وحشتناکی وجود داشته باشد؛ عین اینکه من فکر میکنم در مسیحیت آدمهای خیلی خیلی خوب زیاد بودهاند، ولی انحراف در حد شرک هم همچنان در مسیحیت بود و هست.
فقیهانِ پیشین و طبقهٔ اقتصادی روحانیت از هم تفکیک میشوند؛ تفسیر اقتصادیِ جملهٔ کدیور، برداشت خود سخنران است.
دیدگاه شریعتی دربارهٔ تشیع علوی و صفوی نقل میشود؛ سخنران همزمان فاصلهٔ خود را با آن اعلام میکند.
به روایت سخنران، طباطبایی معاش خود را از ملک موروثی تأمین میکرد؛ انگیزه یا فتوای شخصی او قطعی معرفی نمیشود.
اعتراض به برداشت شخصی از وجوهات، نفی دستمزد تدریس نیست. دفاع مطرحشده از سازوکار مالی نیز فرضِ خود سخنران است.
فروید یکبار در مقایسهٔ تبیین روانکاوانه و اجتماعی میآید و بار دیگر مثالِ بازگویی منصفانهٔ عقیدهٔ دیگری است.
توحید با بازنگری در باورهای بهارثرسیده پیوند مییابد؛ مسئله به پیروان یک دین محدود نمیشود.
وجود قدیسان پذیرفته میشود، اما اعتماد به اشخاص بهتنهایی دلیل درستی باورهای رایج دانسته نمیشود.
از این نقطه که در متون انتقادی نسبت به روحانیت هست، مثلاً آثار آقای محسن کدیور که خودش روحانی است ولی نسبت به جامعهٔ روحانیت نقد میکند. ایشان مرتب یک چیزی را میگوید که من هیچوقت ندیدهام ایشان توضیحش بدهد
کلاً حسم نسبت به روحانیون به عنوان افراد اصلاً بد نیست؛ تجربهٔ خیلی خوبی داشتهام و آدمهای خیلی خوبی میانشان پیدا میشود: کسانی که مثلاً در مساجد دیدم و بعداً کمکم رابطهٔ نزدیکتری با آنها پیدا کردم، آدمهایی که سر کلاسشان رفتم و شاگردشان بودم. واقعاً به هر کدام از این آدمها که فکر میکنم، البته ممکن است روحانیون خیلی بدی هم بوده باشند
آنچه به نظر میرسد مدنظر ایشان است، به عنوان یک نظر جامعهشناسانه، این است که وقتی از یک طبقهٔ اجتماعی حرف میزنید، طبقهٔ اجتماعی باید هویت اقتصادی داشته باشد. منظور ایشان این است که روحانیت آنطور که الان در جامعهٔ ما هویت اقتصادی دارد، در جوامع مثلاً قبل از سه، چهار قرن این هویت را نداشته؛ اینطور نبوده که روحانیت از طریق روحانی بودن درآمد داشته باشد.
بنابراین اگر منظور از اینکه روحانیت بیشتر از سه قرن، چهار قرن سابقه ندارد این است که فقه وجود نداشته و فقها وجود نداشتند، این اشتباه است. مطمئناً آقای کدیور هم میداند که این حرف اشتباه است. اینطور نیست که مثلاً فرض کنید شیعه افراد روحانی و متخصص دین نداشته و بعداً یکدفعه در زمان صفویه پیدا کرده باشد.
اتفاقی در همان ابتدای دورهٔ صفویه افتاد: یکی از روحانیون فتوا داد که روحانیون میتوانند از وجوهاتی که از مردم دریافت میکنند برای مصارف شخصی خودشان هم استفاده کنند، تحت عنوان حالا سهم امام یا هر چیز. این به نظر میرسد سابقه نداشته، و یک جنجال فقهی هم همراهش به وجود آمد. آنهایی که در نجف بودند و چندان همکاری با دولت صفوی نداشتند، به شدت، در حد اینکه این کار مثل کفر میماند، مقاومت کردند.
فکر میکنم به هر حال محض احتیاط خیلیهایشان اینطور کردهاند، ولی من شخصاً حسم این است که اصلاً این فتوا، فتوای مثلاً قرن نهم و دهم، فتوای عجیبی است و یک جوری در واقع حالت انحرافی دارد.
مشکلی ندارم که یک آدمی شغلش تدریس فقه باشد و از همین طریق هم درآمد داشته باشد. مسئله این است که درآمد را از کجا به دست میآورد؛ از وجوهات برمیدارد، از وقف برمیدارد، یا از حکومت میگیرد؟
به نظر من قابل دفاع نیست، ولی همان موقع هم اینجوری بحث شده است: ضرورت این است که ما باید توان اقتصادی داشته باشیم و لازم است این کار را بکنیم، اگر نه مثلاً تشیع از بین میرود. یک نفر میتواند دفاع خوبی بکند که بالاخره اگر ما قرار است تشیع را حفظ کنیم، باید مدارسمان را داشته باشیم؛ یا باید از حکومتها و افراد ثروتمند پول بگیریم، یا از فقرا بگیریم، یا سهم را برداریم و برای همین مدارس و زندگی خودمان صرف کنیم
اتفاقی در همان ابتدای دورهٔ صفویه افتاد: یکی از روحانیون فتوا داد که روحانیون میتوانند از وجوهاتی که از مردم دریافت میکنند برای مصارف شخصی خودشان هم استفاده کنند، تحت عنوان حالا سهم امام یا هر چیز. این به نظر میرسد سابقه نداشته، و یک جنجال فقهی هم همراهش به وجود آمد. آنهایی که در نجف بودند و چندان همکاری با دولت صفوی نداشتند، به شدت، در حد اینکه این کار مثل کفر میماند، مقاومت کردند.
مشکلی ندارم که یک آدمی شغلش تدریس فقه باشد و از همین طریق هم درآمد داشته باشد. مسئله این است که درآمد را از کجا به دست میآورد؛ از وجوهات برمیدارد، از وقف برمیدارد، یا از حکومت میگیرد؟
معمولاً در طول تاریخ اینطور بود که شیعه در همهٔ نقاطی که زندگی میکردند تقریباً در اقلیت بودند، حالا به غیر از بعضی مناطق و حکومتها؛ حکومتها حکومتهای اهل سنت بودند و بنابراین شیعیان، به عنوان همان اقلیت، سعی میکردند هویت خودشان را حفظ کنند و خیلی وارد مناسبات قدرت نمیشدند.
روحانیت برای خودش سازوکاری ایجاد کرده که میتواند از طریق وجوهات مردم درآمد داشته باشد، و این، از نظر آقای کدیور، ماهیت روحانیت را تغییر داده؛ وارد مرحلهٔ جدیدی شده، تبدیل به یک طبقهٔ اجتماعی شده که منافع اقتصادی دارد و در مناسبات قدرت جایگاه پیدا میکند.
میدانید، مناسبات تنگاتنگی میان روحانیت اهل تسنن و حکومت و خلفا وجود داشت. به نظر میرسد عمدهٔ انحرافهایی که در فقه اهل تسنن، در جامعهٔ اهل تسنن، به وجود آمده این مناسبات قدرت، مناسبات با افراد قدرتمند و خلفا بوده که آن را ایجاد کرده؛ یعنی بعضی از فتواها را از آنها گرفتند، یا به هر حال از آن بالا که نگاه میکردند بعضی چیزها به نظرشان ضروری میرسید و خودشان فتوا دادند.
به نظر من قابل دفاع نیست، ولی همان موقع هم اینجوری بحث شده است: ضرورت این است که ما باید توان اقتصادی داشته باشیم و لازم است این کار را بکنیم، اگر نه مثلاً تشیع از بین میرود. یک نفر میتواند دفاع خوبی بکند که بالاخره اگر ما قرار است تشیع را حفظ کنیم، باید مدارسمان را داشته باشیم؛ یا باید از حکومتها و افراد ثروتمند پول بگیریم، یا از فقرا بگیریم، یا سهم را برداریم و برای همین مدارس و زندگی خودمان صرف کنیم
انتقاد من این است. به طبقهشدن به طور خاص انتقادی ندارم، اگر طبقه در همین حد باشد که یک نفر تدریس میکند و پول میگیرد، مثل طبقهٔ معلمی؛ ولی اینکه این طبقهٔ اجتماعی شکل بگیرد و بعد استقلال اقتصادی پیدا کند و بعد وارد مناسبات و قدرت در جامعه بشود، یک خرده مشکل دارد.
برای خود من یک مقاومتی وجود دارد: به دلیل علاقهٔ شخصیای که از نزدیک به بعضیها داشتم، دوست ندارم دربارهٔ روحانیون حرف بدی بزنم. میخواهم از اول این را تفکیک کنم که اگر نکتهٔ منفی گفته میشود، انتقاد از جامعهٔ روحانیت و کلاً روحانیت به عنوان یک طبقه است، نه دربارهٔ آحادشان.
ولی دقیقاً اینطور بود: پرورشیافتهٔ همین مکتبها، همین حوزههای علمیه بود که در آن نوعی اخلاق علمی و سنت علمی خیلی باارزش وجود داشته و دارد. مثلاً شما احتمالاً میدانید که این سنت مباحثه، یا همین سنتی که سؤال در آن خیلی آزاد است، در ایران مقداری منقرض شده، ولی در نجف همچنان اینطور است. گاهگاهی در کلاسهای طلبگی یک طلبه چنان به پروپای مدرس میپیچد و سؤال میکند که اگر در آن لحظه وارد شوید، فکر میکنید این کافر است.
مسئلهٔ جدا شدن عدهای از آدمها از بقیه این نیست که لباسشان فرق دارد؛ الان اگر به ایران نگاه کنید، ما کاملاً آدمهایی داریم که با بقیه فرق دارند: لباسشان هم حتی فرق دارد، مراحلی که طی میکنند و مدرک علمی که میگیرند از کانالهایی است که مردم عادی مثلاً اینطور درس نمیخوانند و آن درسها را نمیخوانند و آن لباس را نمیپوشند و الی آخر
منبع ثروت این است که از وجوهات داریم میگیریم، یا نه؟ مثلاً فرض کنید آدمهایی میآیند وقف میکنند. شما خیلی وقتها در ایران، یک وقتی بود که آدمهای ثروتمند متدین مسجد درست میکردند، مدرسه تأسیس میکردند و درآمدهای خودشان را در واقع اینجوری وقف میکردند برای اینکه مسائل دینی پیش برود.
تقریباً همهٔ شاخههایی که اسلام پیدا کرده، اهل سنت و تشیع، همه به نوعی یک قشر روحانی و فقیه و مانند آن داشتهاند.
بنابراین اگر منظور از اینکه روحانیت بیشتر از سه قرن، چهار قرن سابقه ندارد این است که فقه وجود نداشته و فقها وجود نداشتند، این اشتباه است. مطمئناً آقای کدیور هم میداند که این حرف اشتباه است. اینطور نیست که مثلاً فرض کنید شیعه افراد روحانی و متخصص دین نداشته و بعداً یکدفعه در زمان صفویه پیدا کرده باشد.
اصطلاحی را باب کرده بود و میگفت تشیع علوی و تشیع صفوی؛ میگفت انحرافهایی که در جامعهٔ دینی خودمان الان میبینیم مبدأش دوران صفویه است و عاملش این است که مثلاً شیعه از حالت اپوزیسیون درآمد و خودش حکومتی به دست گرفت و روحانیت هم وارد این حکومت شد. من خیلی با این حرف سمپاتیک احساس نمیکنم، ولی گفتم ذکر کنم که در این حدش هم هست که آن را نقطهٔ عطف انحراف در تشیع میدانند.
اتفاقی در همان ابتدای دورهٔ صفویه افتاد: یکی از روحانیون فتوا داد که روحانیون میتوانند از وجوهاتی که از مردم دریافت میکنند برای مصارف شخصی خودشان هم استفاده کنند، تحت عنوان حالا سهم امام یا هر چیز. این به نظر میرسد سابقه نداشته، و یک جنجال فقهی هم همراهش به وجود آمد. آنهایی که در نجف بودند و چندان همکاری با دولت صفوی نداشتند، به شدت، در حد اینکه این کار مثل کفر میماند، مقاومت کردند.
به نظر من قابل دفاع نیست، ولی همان موقع هم اینجوری بحث شده است: ضرورت این است که ما باید توان اقتصادی داشته باشیم و لازم است این کار را بکنیم، اگر نه مثلاً تشیع از بین میرود. یک نفر میتواند دفاع خوبی بکند که بالاخره اگر ما قرار است تشیع را حفظ کنیم، باید مدارسمان را داشته باشیم؛ یا باید از حکومتها و افراد ثروتمند پول بگیریم، یا از فقرا بگیریم، یا سهم را برداریم و برای همین مدارس و زندگی خودمان صرف کنیم
در سورههای اولیهٔ قرآن، که موضوع اهل کتاب مطرح است، و همینطور پراکنده بعد از آن، حتی در نیمهٔ دوم قرآن، قطعاً اشارههایی به مسئلهٔ روحانیت شده است، بیشتر روحانیت یهود و گاهی روحانیت مسیحی. این اشارهها میتوانست برای بحث از یکی از موضوعات خیلی مفید باشد: در کنار مسئلهٔ جوامع دینی، مسئلهٔ به اصطلاح جامعهٔ روحانیت.
یعنی خیلی از ورودیهای جامعهٔ روحانیت آدمهایی هستند که در همان نوجوانی و جوانی از شدت شوق، مثلاً به خدمات دینی، وارد چنین جامعهای میشوند، درس میخوانند و تا آخر عمرشان همینطور باقی میمانند؛ فکر میکنم تصورشان این است که دارند حداکثر تلاش را برای خدمت به دین و اسلام و خداوند انجام میدهند، مثل شیوهٔ بندگی.
ولی اینکه وجوهات دینی را صرف این کار کنیم، این چیزی است که در قرآن از آن انتقاد میشود، که روحانیت یهود این کار را میکرده؛ و کمکم در دین اسلام هم چنین وضعیتهایی پیش آمده: روحانیت اهل تسنن بیشتر از نظر مالی وابسته به دارالخلافه شده، یا در شیعه بعد از مدتی مقاومت وابسته شده به وجوهاتی که از مردم میگیرند.
در سورههای اولیهٔ قرآن، که موضوع اهل کتاب مطرح است، و همینطور پراکنده بعد از آن، حتی در نیمهٔ دوم قرآن، قطعاً اشارههایی به مسئلهٔ روحانیت شده است، بیشتر روحانیت یهود و گاهی روحانیت مسیحی. این اشارهها میتوانست برای بحث از یکی از موضوعات خیلی مفید باشد: در کنار مسئلهٔ جوامع دینی، مسئلهٔ به اصطلاح جامعهٔ روحانیت.
اینکه مثلاً دربارهٔ مسیحیتی که صحبت میکنم یا دربارهٔ روانکاوی فروید، نهایت سعیام را میکنم که بروم توی جلد کسانی که واقعاً به این عقاید معتقدند و با تمام وجود، انگار که از طرفشان دفاع میکنم، بحث را مطرح کنم. فکر میکنم یک بار در جلسات گفتم که واقعاً این را از یک روحانی یاد گرفتهام
من واقعاً اعتقادم این است که اینها قدیسهایی بودند و در بین مسیحیان آدمهایی وجود داشتند که خیلی به خدا نزدیک بودند. این استدلال کلاً مشکل اساسی دارد؛ بر اساس اعتماد به آدمها، عقاید را توجیه کردن کلاً غلط است.
بعد فکر کنید که اگر اینها خوب آموزش داده شود، مثلاً اکثریت مردم در جامعه اینطور نماز میخوانند، و اگر الان بد نماز میخوانند، حضور قلب ندارند یا اصلاً آداب را رعایت نمیکنند، نتیجهٔ آموزش بد یا استنباطهای بد یا اجرای بد است. واقعیت این است که اکثریت افراد در جامعهٔ دینی به جایی نمیرسند که بتوانند نماز خوبی بخوانند یا خانوادهٔ ایدئالی تشکیل دهند.
الان اگر به ایران نگاه کنید، ما کاملاً آدمهایی داریم که با بقیه فرق دارند: لباسشان هم حتی فرق دارد، مراحلی که طی میکنند و مدرک علمی که میگیرند از کانالهایی است که مردم عادی مثلاً اینطور درس نمیخوانند و آن درسها را نمیخوانند و آن لباس را نمیپوشند و الی آخر؛ مشاغلی هم که به عهده میگیرند، مثل نماز خواندن در مساجد و این حرفها، چیزهای اختصاصی است. لباس مهم نیست.
اولاً این تصوری که شما دارید کلاً باب انتقاد از هر چیزی را میبندد. همین نکتهای که چند جلسه قبل گفتم: همهٔ ما میدانیم پیغمبر پنج وقت نماز میخواند؛ این علمایی که این ۳۰۰، ۴۰۰ سال شما به آنها خیلی اعتماد دارید، چرا یکیشان بلند نشد بگوید آقا پیغمبر پنج وقت نماز میخواند، پنج بار اذان بگویید؟
در سورههای اولیهٔ قرآن، که موضوع اهل کتاب مطرح است، و همینطور پراکنده بعد از آن، حتی در نیمهٔ دوم قرآن، قطعاً اشارههایی به مسئلهٔ روحانیت شده است، بیشتر روحانیت یهود و گاهی روحانیت مسیحی. این اشارهها میتوانست برای بحث از یکی از موضوعات خیلی مفید باشد: در کنار مسئلهٔ جوامع دینی، مسئلهٔ به اصطلاح جامعهٔ روحانیت.
مثالی که یک بار زدهام مثالی است که در کتاب «مکتب در فرایند تکامل» آقای مدرسی آمده است. میگویند یک نفر به حضرت بروجردی گفت که ما همه میدانیم این مسئلهٔ نجاست اهل کتاب در شرع نیست؛ شما الان به یک وضعیت مرجعیت تام رسیدهاید و همه حرف شما را گوش میکنند، این حکم را بدهید، این مسئله را بگویید که نجاست اهل کتاب درست نیست و قضیه را تمام کنید، چون شما توانش را دارید و الان میتوانید این کار را بکنید.
یک آدم خاصی که ارادت خاصی هم به او دارم، مرحوم علامه طباطبایی، شهرت داشت که همهٔ عمرش از طریق همان باغ میوهای که اجدادی به ایشان رسیده بود ارتزاق کردند و هیچوقت سهم امام برنداشتند؛ مطلقاً از این کارها انجام ندادند.
مثلاً علامه طباطبایی، شاید علت اینکه استفاده نمیکند این است که آن فتوا را قبول ندارد.
در چنین جامعهای، که شاید بهتر باشد به جای «جامعهٔ مردسالار» اسمش را «نرسالار» یا «نرینهسالار» بگذاریم چون یک جوری با مردسالاری به معنای حکومت مردانه فرق میکند، ارزشها ارزشهای مردانه است و ارزشهای زنانه ارزشهای سخیفی شمرده میشود و ارزشگذاری درستی روی آنها نمیشود.
اینکه مثلاً دربارهٔ مسیحیتی که صحبت میکنم یا دربارهٔ روانکاوی فروید، نهایت سعیام را میکنم که بروم توی جلد کسانی که واقعاً به این عقاید معتقدند و با تمام وجود، انگار که از طرفشان دفاع میکنم، بحث را مطرح کنم. فکر میکنم یک بار در جلسات گفتم که واقعاً این را از یک روحانی یاد گرفتهام
امکان اجرایش نیست، و بعد کمکم فراموش میشود، حتی ممکن است تبصرههای قانونی هم اضافه شود. اگر جنبهٔ اخلاق و آداب و انحرافهایی که در جامعهٔ دینی هست به نوعی جنبهٔ قانونی پیدا کند، یعنی روحانیت بیاید مثلاً روایت بسازد یا فتوا صادر کند و تأیید کند، اینجا تقصیر روحانیت است، اگر یک انحرافی را تبدیل به قانون کند. وگرنه اینکه مبارزه نمیکند و این حرفها بحث جداست
پیچیدگیها و روایتی که اینور پیدا شده و روایتی آنجا و استدلالهای فقهی عجیبوغریب، به نظر من لازم نیست واردش بشوم؛ به نظر من شما لازم نیست واردش بشوید. چیزی که به وضوح میبینید کافی است.
فکر میکنم همهٔ آدمهای دنیا، هر جا که متولد شوند، بالاخره باید این کار را بکنند: از یک سری تعلیمات و تربیتهای نادرستی که در آن جوامع هست، که ممکن است جنبهٔ موضعی جغرافیایی داشته باشد یا به تاریخ تولد آدمها مربوط باشد، عبور کنند تا به آن اعتقاد توحیدی پاکی که باید برسند دست پیدا کنند.
من واقعاً اعتقادم این است که اینها قدیسهایی بودند و در بین مسیحیان آدمهایی وجود داشتند که خیلی به خدا نزدیک بودند. این استدلال کلاً مشکل اساسی دارد؛ بر اساس اعتماد به آدمها، عقاید را توجیه کردن کلاً غلط است.
میخواهم بگویم این حس اعتماد، اینکه اینها آدمهای خوبی هستند پس نمیشود اتفاق بدی افتاده باشد: مسیحیها به همین دلیل فکر میکنند که تثلیث شرک نیست؛ مگر میشود شرک باشد؟ الان دو هزار ساله این همه پاپهای خوب آمدهاند، سن فرانسیسکو آمده، مقدسینی بودند
فکر میکنم همهٔ آدمهای دنیا، هر جا که متولد شوند، بالاخره باید این کار را بکنند: از یک سری تعلیمات و تربیتهای نادرستی که در آن جوامع هست، که ممکن است جنبهٔ موضعی جغرافیایی داشته باشد یا به تاریخ تولد آدمها مربوط باشد، عبور کنند تا به آن اعتقاد توحیدی پاکی که باید برسند دست پیدا کنند.
من واقعاً اعتقادم این است که اینها قدیسهایی بودند و در بین مسیحیان آدمهایی وجود داشتند که خیلی به خدا نزدیک بودند. این استدلال کلاً مشکل اساسی دارد؛ بر اساس اعتماد به آدمها، عقاید را توجیه کردن کلاً غلط است.
آیهای از قرآن هست که میگویند، به اصطلاح، جواز یا ضرورت تشکیل روحانیت را یادآوری میکند؛ معروف به آیهٔ نفر که میگوید چرا از هر قومی یک نفر نیست که بیاید آداب دین را یاد بگیرد و برگردد به مردم آموزش بدهد. این آدم مثلاً فرض کنید یک کشاورز است که میآید مثلاً در مدینه آداب را یاد میگیرد و برمیگردد آنجا و اگر مردم سؤال کنند به آنها یاد میدهد
این است که الان شما در فلسفه واضحترین چیزها را هم یک عدهای میتوانند بیایند یک خدشههایی وارد کنند؛ همیشه بحث که بشود، سادهترین و واضحترین چیزی را شما میتوانید یکجوری خدشهدار کنید. امامها گفتند این وجوهات در این مصارف خرج شود و هیچوقت هم نگفتند که میتوانید برای خودتان بردارید
اینها در زمان امامها اختیارات اینشکلی داشتند. مسئله این است که یک نفر میتواند شغل خودش را رها کند و از طریق این وجوهات زندگی کند و بگوید من دارم عمل توزیع وجوهات را انجام میدهم، یا مثلاً علم تحصیل میکنم، بنابراین حقی در این وجوهات دارم.
میخواهم بگویم هر کسی هر جایی به دنیا آمده، حسش این است که آدمهای خوبی هستند. الان اگر شما در اسرائیل متولد شده باشید، حستان این است که الان دوران شکوفایی فقه مثلاً یهودی است، دولت اسرائیل به وجود آمده، یهودیت شکوفا شده، مدارس خوب داریم؛ علما را نگاه میکنید یکی از یکی باتقواتر، همهشان آداب دینی را موبهمو دارند اجرا میکنند، گناه نمیکنند
آنهایی که در نجف بودند و چندان همکاری با دولت صفوی نداشتند، به شدت، در حد اینکه این کار مثل کفر میماند، مقاومت کردند. ولی از یک تاریخی به بعد این مسئله در احکام مسائل مالی در میان علمای شیعه جا افتاد؛ یعنی علمای شیعه نه فقط مجازند که مدرسهای را که اداره میکنند یا حقوق طلاب را از وجوهات پرداخت کنند، و این مشروع است، بلکه برای مصارف شخصی خودشان هم میتوانند مقداری از وجوهات استفاده کنند.
یعنی از بیرون رویشان کنترلی هست و نظارتهایی صورت میگیرد که تواناییها و اختیاراتشان را محدود میکند. همین که مثلاً در خانه به سمت پلیس باز است، اگر یک نفر زنگ بزند، کودک یا همسر یا هر کدام از زوجین، پلیس میتواند بیاید و مثلاً دخالت کند؛ مثل این است که آن فانکشنهای مردانه، آن چیزهایی که نماد قدرت است، به بیرون، به طور انتزاعی، به خارج از آحاد انسانی منتقل شده است.
آیهای از قرآن هست که میگویند، به اصطلاح، جواز یا ضرورت تشکیل روحانیت را یادآوری میکند؛ معروف به آیهٔ نفر که میگوید چرا از هر قومی یک نفر نیست که بیاید آداب دین را یاد بگیرد و برگردد به مردم آموزش بدهد. این آدم مثلاً فرض کنید یک کشاورز است که میآید مثلاً در مدینه آداب را یاد میگیرد و برمیگردد آنجا و اگر مردم سؤال کنند به آنها یاد میدهد، و برای این عمل مقدس دینی که انجام میدهد پولی از مردم نمیخواهد.
که شاید بهتر باشد به جای «جامعهٔ مردسالار» اسمش را «نرسالار» یا «نرینهسالار» بگذاریم چون یک جوری با مردسالاری به معنای حکومت مردانه فرق میکند، ارزشها ارزشهای مردانه است و ارزشهای زنانه ارزشهای سخیفی شمرده میشود و ارزشگذاری درستی روی آنها نمیشود.
گاهگاهی در کلاسهای طلبگی یک طلبه چنان به پروپای مدرس میپیچد و سؤال میکند که اگر در آن لحظه وارد شوید، فکر میکنید این کافر است. فرض کنید روی اثبات وجود خدا کلاس فلسفه گذاشته یا مسائلی دربارهٔ نبوت و مانند آن را میگوید، کاملاً مخالفت میکنند و به کسی برنمیخورد. در همین فضای علمی حوزهها، سؤال و جواب و اشکال کردن چیز خیلی طبیعی است و آدمها با سعهٔ صدر زیاد برخورد میکنند
اینکه مثلاً دربارهٔ مسیحیتی که صحبت میکنم یا دربارهٔ روانکاوی فروید، نهایت سعیام را میکنم که بروم توی جلد کسانی که واقعاً به این عقاید معتقدند و با تمام وجود، انگار که از طرفشان دفاع میکنم، بحث را مطرح کنم. فکر میکنم یک بار در جلسات گفتم که واقعاً این را از یک روحانی یاد گرفتهام
که اصلاً فکر نکنید اگر شریعت به طور کامل همانطور که خداوند خواسته احکامش بیان شود و نهایت سعیمان را بکنیم که این احکام را در یک جامعهٔ دینی پیاده کنیم، آنوقت مثلاً به درصد بالایی از خانوادههای ایدئال، آنگونه که هدف شریعت است، میرسیم. این اتفاق نمیافتد.
او میگفت اصلاً این مسئله، یعنی ارتباط و مناسبات جدید میان روحانیت شیعه و دولت صفوی، نقطهٔ عطف انحراف در تاریخ تشیع است؛ اصطلاحی را باب کرده بود و میگفت تشیع علوی و تشیع صفوی؛ میگفت انحرافهایی که در جامعهٔ دینی خودمان الان میبینیم مبدأش دوران صفویه است و عاملش این است که مثلاً شیعه از حالت اپوزیسیون درآمد و خودش حکومتی به دست گرفت و روحانیت هم وارد این حکومت شد.
فکر میکنم احکام شریعت طوریاند که سعی میکنند آن درصد ایدئال را مقداری بالاتر ببرند و فقط جلوی خیلی از آسیبها را در آن اکثریتی که وضعیت ایدئال ندارند بگیرند.
در هر سه جلسه نقد متوجه سازوکارهای نهاد است؛ سخنران متخصصِ دین و خودِ فقه را لازم میداند.
توحید هم معیارِ بازنگری در باورهای بهارثرسیده است و هم اولویتی که سخنران برای آموزشِ روحانیت پیشنهاد میکند.
خوبیِ اشخاص درستیِ باور را تضمین نمیکند و دانشِ دینیِ ساختهٔ انسان خطاپذیر است؛ سخنران خطاپذیریِ تشخیصِ خود را هم میپذیرد.
یک مرجع، دو کاربرد: نمونهٔ معاشِ مستقل در جلسهٔ نخست، و نمونهٔ محدودیتِ نقدِ بزرگان در جلسهٔ سوم.
کلیسا معیارِ سنجشِ سازماندهی است، با این قیدِ صریح که مقایسه داوری دربارهٔ پیروانِ دو دین نیست.
در این صورتبندی، رسیدن به توحید مستلزم بازنگری در باورهای آموختهشده است؛ مسئله به یک جامعه محدود نیست.
خوبی اشخاص بهتنهایی درستی عقیده را اثبات نمیکند؛ مثال مسیحیت در نقد همین استدلال به کار میرود.
نفی نسبتِ فرزندبودن عیسی برای خدا به خوانش مفهوم ولادت متصل میشود؛ خود عیسی هدف نقد نیست.
سخنران مبارزه با شرک را از دشمنانگاریِ اهل کتاب جدا میکند؛ نقد متوجه خلطِ اختلاف دینی و شرک است.