جلسه با این مقدمه آغاز میشود که او از بحثهایی که جنبه منفی دارد خوشش نمیآید ولی احساس ضرورتی وجود دارد که دربارهٔ چنین مسائلی صحبت کند. بعد پیشنهاد میکند یک جامعه روحانیت ایدهآل تصور شود و انتظارهایی که از آن هست، در دو بخش عملی و نظری و علمی، با روحانیت موجود سنجیده شود. جلسه با وعدهٔ بازگشت به چیزهای قرآنی و سورهٔ مؤمنون تمام میشود.
احساس ضرورت: تجربهٔ حج و تربیت مذهبی
او میگوید خودش از بحثهای منفی خوشش نمیآید و در این یکی دو جلسه حس خوبی ندارد، ولی احساس ضرورتی هست که تا حدی از تجربهٔ شخصی و، فکر میکند، تا حدی از تجربههای عمومی جامعه میآید. در حج سال گذشته این احساس به او دست داد که مردم ایران تربیت مذهبی درستی نداشتهاند و فکر میکند در سالهای اخیر بدتر هم شدهاند؛ هرچند از جهاتی قطعاً بهتر شدهاند، و فکر میکند اصلاحات دوباره به افتهایی در جهتهای دیگر منجر شده است. چیزهایی دیده که به نظر او شرمآور است.
نمونهٔ بهتر شدن را میآورد: از کسی شنیده که پیش از انقلاب ظاهراً خیلی از روحانیون فتوا میدادند پشت اهل سنت نماز نمیشود خواند، و بعد از انقلاب حرف وحدت شیعه و سنی جدی مطرح شد. از طرف دیگر تعلیمات مذهبی مدارس را اغراقآمیز متمرکز بر عاشورا و امام زمان میبیند، بیآنکه جنبههای مشترک مربوط به توحید تأکید شود؛ ایرانیها در مسجدالحرام کارهای دیگر میکنند و او میگوید این را نمیشود به روحانیت ربط نداد. میپذیرد که بسیاری از انحرافها از پایین و از عوام شروع میشود و شاید تا حدودی اجتنابناپذیر باشد، ولی جنبههای تربیتی هست که روحانیون میتوانند در آن اعمال نفوذ کنند.
تبعیت از روحانیت و سیاستزدگی مرجعیت
با صراحت میگوید از تبعیت مردم از روحانیت میترسد و فکر میکند شاید بهتر باشد به مردم بگویند در این تبعیت ترمزهایی داشته باشند و آن را در حد تقلید از یک رساله نگه دارند. به نظر میآید مرجعیت در سالهای اخیر تحت تأثیر سیاست مکانیسمهای سنتیاش را نه اینکه کلاً از دست داده باشد ولی تضعیف شده است: پرداخت شهریه به تعداد خوبی طلبه نشانهٔ پیرو داشتن و معیار مرجعیت بود، ولی روحانیون منابع مالی دیگری پیدا کردهاند؛ میگوید دقیقاً اشاره نمیکند و اطلاع دقیقی ندارد، ولی منابع مالی دولتی هست.
روال سنتی حوزهها، مثل مباحثهٔ طلاب بدون ترم و امتحان، که روحانیون خوبی تربیت میکرد، به نظر میآید با اجبار برداشته شده، چون حوزهها که از روال شبیه دانشگاه تبعیت نمیکردند بودجه نمیگرفتند. او میگوید روحانیت که مستقل از سیاست کار میکرد به ارگانهای سیاسیای تبدیل شده و در ده بیست سال اخیر، برخلاف دههٔ اول انقلاب که کسانی مثل مطهری دیدگاهی معقول ارائه میکردند، به سمت دینی رفتهایم که مبنایش به جای عقل احساسات است؛ از نسل جدید مذهبی احساس خطر میکند.
تردید، خاطرهها و احتیاط در انتقاد
میگوید همین احساس خطر باعث میشود برخلاف میل خودش حرفهایی بزند، چون روحانیون خوبی را میشناسد و بخش عمدهای از چیزهایی که دربارهٔ دین یاد گرفته، از جمله از مطهری و علامه طباطبایی، از روحانیون است. نمیخواهد این انتقادها برای عموم مردم منتشر شود، چون ممکن است ضرر بیشتر داشته باشد، ولی در جمعهای کوچک خوب میداند. در جامعهٔ روحانیت تلاشهای مثبتی هم میبیند و امید دارد فشار انتقادهای بیرونی آنها را تقویت کند.
همیشه نگران است که تأکید کردن روی مسائل فقهی مشکوک باعث شود بعضی نسبت به کل مسائل فقهی دچار تردید شوند، و امیدوار است ذهن فعال و قویای داشته باشند که نقص بعضی احکام را به کل احکام کلیت ندهند. خاطرهای میآورد: در تاکسی راننده به آخوندها فحش میداد، پیرمردی که از کربلا برگشته بود گفت کارمان با خداست، و راننده گفت آن خدا را هم همین آخوندها نمیگفتن؟ او تحت تأثیر قرار گرفت و میگوید خیلی از مردم ایمانشان در حد چیزهایی است که شنیدن و پذیرفتن، و اگر کسانی که آنها را گفتهاند زیر سؤال بروند خود آن تعلیمات هم برایشان زیر سؤال میرود.
نمونهٔ دیگرش ماجرای شطرنج است، که فکر میکند سال ۶۷ بود، و حلال شدن ماهی خاویار و جوکی که احساس مردم را منتقل میکند: کسانی که ماهی اوزونبرون خورده بودند از جهنم میآیند و آنهایی که مشروب خوردن منتظرند حلال شود. نتیجه میگیرد که کوچکترین تغییر در آرای فقهی برای مردم مسئلهای بزرگ است و انتقاد باید با احتیاط و زمینهچینی باشد؛ شاید به همین دلیل عالمان با تقوا که احتمالاً بعضی چیزها را میفهمند سعی در اصلاح نمیکنند، چون فسادی که ایجاد میشود بیشتر از اصلاح است.
جامعهٔ روحانیت ایدهآل: کار عملی و گروه مرجع
پیشنهاد میکند یک لحظه آنچه از جامعهٔ روحانیت دیدهایم فراموش شود و جامعهٔ روحانیت ایدهآلی تصور شود که متولی دین است و هدفش تربیت دینی مردم است، و بعد دیده شود روحانیت موجود چقدر به آن نزدیک است. در بخش عملی روحانیت مسیحی را تقریباً پایهگذار و ادارهکننده بخش عمدهای از فعالیتهای خیریه، مثل لباس کهنه و غذای مجانی و خوابگاه مجانی، میداند، و در روحانیت ما بیشتر توزیع وجوهات دیده میشود و بیمارستان و مانند آن کم است؛ میگوید نمیخواهد این برداشت پیش بیاید که روحانیت مسیحی خیلی خوب عمل کرده، فقط مقایسه میتواند ایدههای خوبی بدهد.
به نظر میرسد هرچه جلو رفتیم ارتباط مستقیم مردم با روحانیت کمرنگ شده و بسیاری اعتماد عملیشان را از دست دادهاند؛ به اصطلاح جامعهشناسی روحانیت دیگر گروه مرجع مردم نیست. میگوید بعضی به اصطلاح روشنفکرها با شادی این را میگویند، ولی شادی ندارد: وجود گروه مرجع ناکارآمد یا نادرست بهتر از جامعهای بدون هیچ گروه مرجع است، چون چیزی جایگزینش نشده و فکر میکند میتواند زمینهساز اتفاقهای بسیار بد شود.
نقص دیگر تبلیغ است: شاید اولین وظیفهٔ جامعهٔ روحانیت ایدهآل را تبلیغ دین میداند و میگوید شور تبلیغ را در روحانیت اسلام نمیبیند، در حالی که کلیسا، بیشتر کاتولیک، به طور سیستماتیک میسیونر تربیت و به اقصی نقاط دنیا میفرستاد. تا آنجا که میداند اسلام در بسیاری مناطق دور از عرب را تجار رواج دادند. تأکید میکند این مقایسهها به معنای خوب بودن مسیحیها و بد بودن ما نیست.
کالای فرهنگی تبلیغی و عرفان در حوزه
تبلیغ را فقط فرستادن میسیونر نمیداند و آموزش و تربیت دینی را هم جزو آن میشمارد. نمونهٔ مثبت را مطهری میداند که از حوزه بیرون آمد و، در حدود ۱۳۳۵ فکر میکند، دو جلد «داستان راستان» را برای نوجوانها نوشت؛ شاید یکی از مؤثرترین و مثبتترین روحانیون صد سال اخیر. ولی بیشتر کسانی که مدرسه تأسیس کردهاند و برای کودک کتاب نوشتهاند خارج از جامعه روحانیت هستند، و گفتن اینکه حوزه علمیه قم خودش چه فعالیتهایی انجام داده آنقدر دور از ذهن است که خندهدار به نظر میرسد، و این نشان میدهد مشکلی هست.
یکی از حاضران از عرفای تربیتشده در حوزه میگوید. او میگوید در حوزهها آموزشهای اخلاقی و عرفانی هم بوده ولی کرسی و نظام ثابتی برای آن نبوده و به آدمها وابسته بوده: علامه طباطبایی کلاسهای خصوصی داشت. نسبت به این جریانها سمپاتی دارد و منکر اتفاق درخشان نیست، ولی آن را روال طبیعی جامعهٔ روحانیت نمیداند. به این استدلال که مردم در مجالس دعا و شب قدر آثار معنوی مییابند پاسخ میدهد که دین قدرتمند است و چنین آثاری در مسیحیت و یهودیت هم هست و قرآن و دعاها و اذکار را روحانیون پدید نیاوردند، پس این دفاع از عملکرد کلی روحانیت نیست.
جنبهٔ نظری: فقه، حدیث و نسخهشناسی
به نظر او خودش انحراف است که هستهٔ مرکزی تعلیمات حوزهها با اختلاف خیلی زیاد فقه باشد؛ در دورههایی نه چندان دور حتی تفسیر را تحمل نمیکردند. از جامعهٔ روحانیت ایدهآل انتظار دارد کلاس توحید و نبوت و اخلاق و تفسیر و آموزش مبلغ ببیند، هرچند احکام را هم مهم میداند. به نظر میرسد بالای ۹۰ درصد فعالیت حوزه استنتاج احکام است. تحول مثبت را میپذیرد، مثل اینکه امروز کلاس فلسفه و تفسیر غیرعادی نیست، ولی نشنیده کسی کلاس فلسفهٔ احکام بگذارد و میگوید حوزهٔ قم را نمیشود قدرتمند ارزیابی کرد و به نظر او حتی در آموزشهای نظری بسیار ضعیف است.
دفاعی را که روحانیت میتواند بیاورد، که پرسشهای مردم بیشتر دربارهٔ احکام بوده، نمیپذیرد و میگوید روحانیت نباید تابع خواست مردم باشد: مردم ظواهر را دوست دارند و حضور قلب برایشان سخت است، و روحانیت باید ابتکار عمل را بگیرد و تأکید کند اخلاق و توحید مهمتر است. به نظر او این تبعیت از خواست مردم از عوامل اصلی مشکلات روحانیت است.
حتی در فقه، که ظاهریترین بخش دینشناسی میخواند، میپرسد چقدر موفق بوده. نسخهشناسی را در حوزهٔ قم صراحتاً در حد صفر میداند و میپرسد اگر از علمای قم بپرسند قدیمیترین نسخهٔ اصول کافی کدام است چه میگویند؛ به گفتهٔ او این ضعف در صد سال اخیر میتوانست زودتر جبران شود، و فکر میکند هنوز مواد خام اولیه برای اظهارنظر قاطع دربارهٔ کتب حدیث وجود ندارد. دلیل مهمتر را تعصب فرقهای میداند: حکمی کلی هست که به کتب اهل سنت مراجعه نمیشود، در حالی که نزدیکترین مستنداتی که وجود دارد به زمان پیامبر مال آنهاست؛ باید به راوی سنی ضریب خطای بیشتری داد نه اینکه صفرش کرد. هرچه میگوید ممکن است استثنا داشته باشد و روند کلی را میگوید.
میگوید فقها میتوانند به اصول فقه افتخار کنند، ولی زبانشناسی هنوز وارد مطالعات فقهی نشده و تاریخ مدونی از فقه را حوزویها ننوشتهاند و باید به کار آکادمیسینهای غربی، مثل یوزف شاخت، رجوع کرد. نسخهشناسی و زبانشناسی را تا صد سال پیش ممکن نمیداند و آن را به حساب کوتاهی علما نمیگذارد؛ ولی فقه موجود را با معیارهای آکادمیک روز چندان معتبر و قابل دفاع نمیداند و فکر میکند حساسیتی هم هست، چون اگر معلوم شود حکمی از قرن نهم برای اولین بار ظاهر شده مشکوک میشود.
سنتگرایی و تقدس علوم
ریشهٔ این نقصها را دو چیز پررنگ میداند؛ یکی سنتگرایی است که در حوزهها وحشتناک است: به علمای سابق نمیشود به راحتی گفت اشتباه کردند و ایراد گرفتن از فقهای بزرگ در حد کفر است. داستان علامه طباطبایی را میآورد: حاشیهای بر «بحارالانوار» مجلسی نوشت و، اگر اشتباه نکند، دربارهٔ معاد جسمانی نوشت که مجلسی فقیه بوده و حکمت نمیدانسته؛ واکنش شدیدی در قم و نجف شد و علامه از نوشتن شرح صرفنظر کرد.
از همین سنتگرایی تقدس اسلاف صالح پیدا شده، که فکر میکند در نامهٔ اعتراضی کسی از قم به آقای خمینی دربارهٔ شطرنج هم بود، با این مضمون که شیخ انصاری صراحتاً حرام گفته، هرچند واقعاً یادش نیست. و چیزی بدتر از آن غرور علمی است: حس اینکه چون به سنت پیامبر و ائمه تکیه زدهاند از همه بیشتر میفهمند و فقه و فلسفه آنها بهترین است، که به نظر او مانع میشود نقایصی را که وجود دارد ببینند.
حس مقدس بودن خود علوم را هم میبیند و میگوید فراموش میکنند فقه را فقها ساختهاند نه امامان. آقای خمینی را، که از روشنفکرهای حوزهٔ قم میداند، مثال میزند که در نامهای به گورباچف دعوت کرد حکمت صدرایی بخواند؛ این را نشانهٔ احساس در یک فضای بسته میداند که همهٔ حقیقت را میدانند. به نظر میرسد تا وقتی چنین حسی هست اصلاح علمی یا ممکن نیست یا کند پیش میرود؛ خوشبینی او دربارهٔ جنبش یاد گرفتن علوم غربی در قم حاصل ناچاری است و خیلی واقعی نیست، ولی دیده کسانی که با نیتهای دیگر هم میآیند وقتی میخوانند میفهمند چیزهایی هست که نمیدانند. در پایان میگوید بحث به درازا کشید و از فردا دوباره دربارهٔ چیزهای قرآنی با جنبهٔ مثبت صحبت میکنند؛ یک یا دو جلسه دربارهٔ سورهٔ مؤمنون وعده داده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه