→ بازگشت به جایگاه روحانیت در اسلام

جلسهٔ ۳ · جایگاه روحانیت در اسلام

جایگاه روحانیت در اسلام ۳

۱۴,۲۴۱ واژه · ۱۵ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

جلسه با این مقدمه آغاز می‌شود که او از بحث‌هایی که جنبه منفی دارد خوشش نمی‌آید ولی احساس ضرورتی وجود دارد که دربارهٔ چنین مسائلی صحبت کند. بعد پیشنهاد می‌کند یک جامعه روحانیت ایده‌آل تصور شود و انتظارهایی که از آن هست، در دو بخش عملی و نظری و علمی، با روحانیت موجود سنجیده شود. جلسه با وعدهٔ بازگشت به چیزهای قرآنی و سورهٔ مؤمنون تمام می‌شود.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

من خودم کلاً از بحث‌هایی که جنبهٔ منفی دارند خوشم نمی‌آید؛ بیشتر دوست دارم چیزهایی بگویم که جنبهٔ مثبت داشته باشند. واقعیت این است که در همین یکی دو جلسه‌ای هم که این بحث‌ها را مطرح کردم، خودم خیلی حس خوبی ندارم. با این حال، به‌نوعی احساس ضرورتی وجود دارد که دربارهٔ مسائلی از این دست صحبت کنم، و بخشی از این احساس ضرورت از تجربه‌های شخصی خودم می‌آید و بخشی دیگر، فکر می‌کنم، از تجربه‌های عمومی‌ای که اکنون در جامعه داریم.

برای مثال، یک بار دیگر خوشبختانه توانستم به حج بروم؛ آدم آنجا چیزهایی می‌بیند که به‌شدت این احساس را به او می‌دهد که مردم ایران تربیت مذهبی درستی نداشته‌اند و، فکر می‌کنم، در سال‌های اخیر به نوعی بدتر هم شده‌اند.

اما به دلایلی دیگر احساسم این است که از جهاتی قطعاً بهتر شده‌اند و از جهاتی، فکر می‌کنم، اصلاحاتی که انجام شده بود دوباره به افت‌هایی در جهت‌های دیگر هم منجر شده است.

وقتی آدم به حج می‌رود، همهٔ مسلمانان را کنار یکدیگر می‌بیند؛ ایرانی‌ها را هم که در کنار سایر مسلمانان، از کشورهای عربی و جنوب‌شرقی آسیا، می‌بیند، تفاوت‌های خیلی واضحی در رفتارشان هست که خیلی‌هایش جنبهٔ منفی دارد، و بالاخره آدم تحت تأثیر قرار می‌گیرد. تجربهٔ شخصی من این است که واقعاً آنجا چیزهایی دیدم که به نظر من شرم‌آور است. نتیجه هم این است که بچه‌ها در سال‌های اخیر اصلاً نوعی تربیت مذهبی عجیب‌وغریب پیدا کرده‌اند، مخصوصاً از چیزهایی که در بچه‌های کم‌سن‌وسال‌ترِ آنجا دیدم؛ آدم‌های بزرگ‌تر هم به هر حال مشکلات خودشان را دارند.

نکته‌ای که گفتم این است که قبلاً، به نظر می‌آید، اوضاع از جهاتی خیلی بدتر بوده و الان بهتر شده است؛ مثلاً از یک نفر شنیدم که در دوران پیش از انقلاب، ظاهراً، فتوای خیلی از روحانیون این بود که نمی‌شود پشت اهل سنت نماز خواند.

احساس ضرورت بحث اجتماعی

پس از انقلاب بود که، شاید به این دلیل که افرادی مثل آقای خمینی و آقای منتظری رهبری جامعهٔ روحانیت را به نحوی، شاید بشود گفت، به دست گرفتند و اقبال عمومی مردم هم از نظر مرجعیت به این قشر از روحانیون بود، اینان بودند که اصلاحی انجام دادند. مثلاً شیعیانی که اکنون به آنجا می‌روند، تقریباً عمدهٔ کسانی که می‌روند، پشت روحانیون اهل سنت نماز می‌خوانند؛ یعنی در نماز جماعت مسجدالحرام و در مسجدالنبی در مدینه شرکت می‌کنند.

از یکی از دوستانم که در همان حج با او آشنا شدم شنیدم که پیش از انقلاب صحنه‌ای خیلی تکراری این بود که وقتی اذان می‌گفتند، ایرانی‌ها از مسجدالحرام بیرون می‌آمدند تا هنگام نماز آنجا نباشند. این صحنه واقعاً بسیار شگفت‌انگیز است و آدم از تصورش هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد: مسلمانانی را تصور کنید که آنجا نشسته‌اند و وقتی اذان گفته می‌شود، یک عده برمی‌خیزند و می‌روند، در حالی که همه دارند می‌آیند؛ یک عده، به دلیل این تفکر که روحانی‌ای که دارد نماز می‌خواند، فرض کنید، اصلاً آدم خوبی نیست، اهل سنت است و نمازش قبول نیست، و از این حرف‌هایی که احتمالاً زیاد شنیده‌اید.

پس از انقلاب، اتفاق مثبتی که افتاد این بود که از همان اول حرف وحدت شیعه و سنی خیلی جدی مطرح شد و به هر حال همین فتوا داده شد که پشت اهل سنت می‌شود نماز خواند؛ و این گرایش وحدت‌طلبانه، که قطعاً گرایش مثبتی است، قدرت گرفت و غالب شد.

از طرف دیگر، آدم چیزهای جدیدی می‌بیند که شاید جنبهٔ سیاسی دارد و به دلایل سیاسی ایجاد شده است؛ نمی‌دانم به چه چیزهایش اشاره کنم، شاید همه‌شان به نوعی قدیمی باشند. ولی تعلیمات مذهبی‌ای که اکنون مدارس به بچه‌ها می‌دهند، به‌گونه‌ای عجیب و اغراق‌آمیز بر مسائل مربوط به تشیع تأکید دارد. بیشترین چیزهایی که مثلاً در ذهن بچه‌هاست مسائل مربوط به عاشورا و اتفاق‌هایی از این‌دست است که افتاده، و بعد مسئلهٔ امام زمان؛ این‌ها انگار بخش اصلی ایمان مذهبی مردم را تشکیل می‌دهد، و بر آن جنبه‌های مشترکی که مربوط به توحید و مانند آن است تأکید نمی‌شود. واقعاً هم در میان مردمی که آنجا هستند می‌بینید که از دین، چیزهای اصلی‌ای که در نظرشان است این است که خدا را بیشتر در جاهایی یاد می‌کنند که می‌خواهند حاجت بخواهند و مانند آن.

آدم که در مسجدالحرام می‌نشیند، این احساس را پیدا می‌کند که اکثریت کسانی که از جاهای مختلف می‌آیند مشغول عبادتند، نماز می‌خوانند یا قرآن می‌خوانند، و ایرانی‌ها کارهای دیگری می‌کنند؛ و این را نمی‌شود به نوعی به روحانیت ربط نداد. درست است که ممکن است بگویید برخی از اتفاق‌هایی که در سال‌های اخیر افتاده دلایل سیاسی داشته، ولی بالاخره تربیت مذهبی مردم به روحانیت مربوط می‌شود. وقتی در آدم حس نارضایتی خیلی شدیدی ایجاد می‌شود، خودبه‌خود برای من این‌طور است که نمی‌توانم این نارضایتی‌ها را به روحانیت ربط ندهم؛ هرچند می‌دانم، و قبلاً هم خودم گفته‌ام، که خیلی از انحراف‌هایی که در جوامع دینی پیش می‌آید از پایین شروع می‌شود و تا حدودی شاید اجتناب‌ناپذیر باشد. ولی بالاخره جنبه‌های تربیتی وجود دارد که روحانیون می‌توانند در آن‌ها اعمال نفوذ کنند، و به نظر می‌آید که یا نمی‌کنند یا نمی‌توانند بکنند.

ما در شرایط خوبی قرار نگرفته‌ایم. بعد از امیدهای فوق‌العاده زیادی که پس از انقلاب ایجاد شد، که اصلاحی دینی صورت می‌گیرد و از آن چیز سنتیِ رایج میان مردم به دینی معقول‌تر و به چیزی بهتر می‌رسیم، به نظر می‌رسد بالاخره در یک روندی اصلاحاتی واقعاً وجود داشت؛ ولی در یکی دو دهه اخیر، به نظر می‌آید اثر همین اصلاحات به‌نوعی انگار خنثی شده، بلکه در شرایط نامناسب‌تری هم قرار گرفته‌ایم. حتی رادیو و تلویزیون هم، فکر می‌کنم، تا اندازهٔ زیادی مقصر است، از این جهت که تبلیغاتی که می‌کند به سمت و جهت‌هایی است که خیلی مناسب نیست.

گرایش‌های خطرناک در تحولات

بالاخره، شاید به دلیل همین احساس خاصی که دارم و به دلایل عمومی‌تری که در جامعه می‌بینم، فکر می‌کنم تا حدی ضرورت دارد که دربارهٔ مسئلهٔ روحانیت و تربیت مذهبی به‌طور کلی بحث‌هایی شود؛ چون فکر می‌کنم بخشی از انحرافات به هر حال به همین موضوع‌هایی برمی‌گردد که اینجا هست. واقعیتش این است که اگر با صراحت بخواهم صحبت کنم، از تبعیت مردم از روحانیت می‌ترسم.

الان احساس می‌کنم ما از نظر سیاسی و اجتماعی در شرایطی قرار گرفته‌ایم که شاید بهتر باشد به مردم بگوییم در تبعیت از روحانیت، چطور بگویم، ترمزهایی داشته باشند و خیلی هم به این تبعیت جنبه‌های وسیعی ندهند؛ در همان حد تبعیت از یک رساله‌ای چیزی نگه دارند. چون به نظر می‌رسد، من این‌جور احساس می‌کنم، که هرچه پیش می‌رویم وسعت آن بخشی که روحانیت سعی می‌کند در آن دخالت کند و مردم را به تبعیت از خودش دعوت کند بیشتر می‌شود، بیشتر به دلایل سیاسی. در کنار این می‌بینید که روحانیتی که مطرح است و مردم از آن تبعیت می‌کنند، باز به دلایل سیاسی از آن روحانیتی که به‌طور سنتی مردم به آن اقبال پیدا می‌کردند فاصله می‌گیرد. مرجعیت هم، به نظر می‌آید، در سال‌های اخیر تحت تأثیر سیاست، سازوکارها و مکانیسم‌های سنتی خودش را به‌کلی از دست نداده، ولی تضعیف شده است.

برای مثال، سازوکار ساده‌ای که برای رسیدن یک نفر به مرجعیت وجود داشت این بود که افراد زیادی، مثلاً فرض کنید، می‌گفتند کسی که به تعداد خوبی طلبه شهریه پرداخت کند، این معیاری بود بر اینکه طرف به حدی رسیده: اولاً مدرسه‌ای دارد، از نظر علمی به جایی رسیده و طلاب آنجا مراجعه می‌کنند؛ و چون پیروان زیادی میان مردم دارد و پول زیادی به عنوان وجوهات به دستش می‌رسد، قدرت پرداخت شهریهٔ این مدرسهٔ نسبتاً بزرگ را پیدا کرده است. بنابراین، خودبه‌خود، انگار کاندیدای مرجعیت بود، به این معنا که اگر خودش موافقت می‌کرد می‌توانست مرجع باشد. نکته این است که تمکن مالی روحانیت در چند صد سال اخیر، حالا درست یا نادرست، نشانهٔ پیرو داشتن میان مردم بود و بنابراین با مرجعیت ارتباطی داشت. حالا به دلایلی، مثلاً سیاسی، در سال‌های اخیر می‌بینید که روحانیون منابع مالی دیگری پیدا کرده‌اند. من الان نمی‌خواهم صراحتاً اشاره کنم که منظورم دقیقاً کدام منابع مالی است، و اطلاع خیلی دقیقی هم ندارم؛ ولی بالاخره منابع مالی دولتی وجود دارد که به بعضی‌ها پرداخت می‌شود و آن‌ها قدرت پرداخت شهریه پیدا می‌کنند. بنابراین آن معیار سنتی، یعنی شهریه پرداختن و تمکن مالی داشتن که نشان‌دهندهٔ پیرو داشتن و اقبال مردم بود و می‌توانست معیار مرجعیت باشد، ضعیف شده است. مسائل علمی هم، اینکه چه کسانی می‌توانند چه کارهایی در حوزه بکنند، متأسفانه تحت تأثیر مسائل سیاسی قرار گرفته است. روحانیون و مراجعی که در قم و جاهای دیگر هستند به‌شدت نسبت به این مسائل انتقاد دارند، ولی خب چاره‌ای هم ندارند.

مجموعه‌ای از سنت‌هایی که در حوزه بود، تحت تأثیر مسائل سیاسی تغییر کرده است؛ همان‌طور که روال طبیعی و سنتیِ تدریس در حوزهٔ علمیهٔ قم و تمام حوزه‌های کشور تغییر پیدا کرده است. یکی از چیزهایی که در حوزه‌ها متداول بود و به نظر من جالب بود این بود که طلاب با همدیگر می‌نشستند و مباحثه می‌کردند؛ روال درسی خاصی در حوزه‌ها بود که خلاف آن چیزی بود که در دانشگاه‌ها بود: ترم وجود نداشت، امتحان وجود نداشت. و می‌بینید که با همان روال سنتی روحانیون خوبی تربیت می‌شدند و آدم‌های دانشمندی پدید می‌آمدند؛ ما در طول قرن‌های اخیر دیدیم که این حوزه‌های علمیه‌ای که شیعه پدید آورده بود محصولات خوبی هم تولید می‌کرد. حالا در سال‌های اخیر تمام این چیزها را برداشته‌اند، با اجبار هم برداشته‌اند: اینکه باید ترمی باشد و امتحانی باشد و مباحثه‌ای صورت نگیرد، یعنی روالی شبیه دانشگاه در حوزه پدید بیاید. به نظر می‌آید که روال اجباری بوده و همهٔ حوزه‌ها در سراسر کشور مجبور شده‌اند از آن تبعیت کنند، برای اینکه اگر این کار را نکنند بودجه‌ای به آن‌ها تعلق نمی‌گیرد.

این شرایط تا آنجا که من می‌دانم، نهایتاً باعث نارضایتی خیلی از روحانیون در مناطق مختلف، و در قم هم، شده است؛ ولی خب بالاخره دارند اجرا می‌کنند. آن روال طبیعی که روحانیت واقعاً به‌عنوان نهادی مستقل از سیاست کار خودش را انجام می‌داد، این‌ها تبدیل شده‌اند به ارگان‌های سیاسی که دخالت می‌کنند؛ و همین است که شما جهت‌گیری‌های شدیداً جدیدی در تبلیغات مذهبی و تربیت مذهبی می‌بینید. این‌ها همه مشکلاتی است که پیش آمده، و فکر می‌کنم در آینده ممکن است خیلی بیشتر شود.

بارها از کسانی که انتقاد می‌کنند شنیده‌اید، و من هم روی این تأکید کرده‌ام، که ما در ده بیست سال اخیر، برخلاف دههٔ اول بعد از انقلاب، به‌شدت به سمت دینی آلوده به خرافات رفته‌ایم. در دههٔ اول انقلاب، اگر مثلاً آدمی را می‌دیدید، دیدگاهی خیلی معقول و معتدل و منطقی از دین ارائه می‌کرد که کاملاً قابل پذیرش بود و مبناهای محکمی داشت؛ اما اکنون به سمت دینی رفته‌ایم که مبنایش به‌جای عقل، احساسات رقیق مردم است، و به‌جای سخنرانی و بحث علمی بیشتر سراغ نوحه‌خوانی و چیزهایی رفته‌ایم که احساسات را تحریک می‌کنند. و من واقعاً وقتی به نسل جدید مذهبی نگاه می‌کنم، به‌شدت احساس خطر می‌کنم که این روالی که پیش می‌رود به چه سمتی می‌رود. بعید می‌دانم بچه‌های مذهبی دوران جدید کتاب مطهری بخوانند، یا مثلاً کتاب علامه طباطبایی، یا اصلاً مطالعهٔ مذهبی به معنای واقعی کلمه داشته باشند.

نمونه‌های تاریخی و پیرمرد

به نظر می‌رسد بیشتر جمع‌هایی هستند که اوج فعالیت‌های مذهبی‌شان شرکت در مراسم نوحه‌خوانی و زیارت رفتن و چیزهایی از این‌دست است. احساس خطر هم که به من دست می‌دهد این است که ممکن است در تحولات اجتماعی و سیاسی‌ای که در آینده پیش می‌آید، این نوع گرایش‌ها فجایعی به بار بیاورد. نتیجه‌اش این است که برخلاف میل خودم حرف‌هایی می‌زنم که واقعاً برای خودم خیلی نامطبوع است.

مثلاً در اولین جلسه‌ای که صحبت می‌کردم، یک نکتهٔ نامطبوعش این بود که من روحانیون خیلی خوبی را می‌شناسم که نسبت به آن‌ها خیلی احساس مثبتی دارم، و همین کلاً به من احساس بدی می‌دهد که دارم دربارهٔ روحانیت نکات منفی را یادآوری می‌کنم. از شما چه پنهان، بعد از اینکه صحبت کردم یک شب خوابی دیدم که در آن یکی از این روحانیون ظاهر شد، و آن احساس منفی به‌نوعی تشدید شد. البته نکتهٔ خاصی در رویا به من نگفت، مثلاً اینکه چرا این حرف‌ها را می‌زنی؛ ولی بالاخره دیدنش برای من نوعی تشدید این احساس بود. واقعیت این است که من نسبت به روحانیون احساس مثبت زیادی داشتم؛ بخش عمده‌ای از چیزهایی که دربارهٔ دین یاد گرفتم را بالاخره از روحانیون یاد گرفتم، از مرحوم مطهری و علامه طباطبایی، و خیلی‌ها به‌نوعی از آن‌ها استفاده کرده‌اند. بنابراین برایم خیلی سخت است که چنین حرف‌هایی بزنم.

با این حال، احساس ضرورتی در من وجود دارد، و فکر می‌کنم لازم است که مقداری انتقاد گفته شود، و نه فقط از سوی من. برای عموم مردم معتقد نیستم که بنشینیم منتشر کنیم یا چیزهایی منتشر کنیم که به گوش همه مردم برسد، چون ممکن است بیشتر ضرر داشته باشد؛ ولی حالا که در جمع‌های کوچکی حرف‌هایی که می‌زنم انعکاس پیدا می‌کند، احساس می‌کنم اتفاقاً در جمع‌های کوچک خوب است که این حرف‌ها گفته شود.

واقعیت این است که احساسی که من دارم این است که در جامعهٔ روحانیت تلاش‌های مثبتی را هم در کنار مسائل منفی‌ای که پیش آمده می‌بینم. مثلاً یکی از ایرادهای مهم روحانیون در طی قرن اخیر این بوده که از پیشرفت‌های علم، مخصوصاً علوم انسانی، و کلاً از وضعیت حال حاضر دنیا بی‌اطلاع بوده‌اند؛ خب آدم می‌بیند که گرایشی در روحانیت وجود دارد که روحانیون جوان از راه‌هایی تشویق می‌شوند که بیایند مثلاً مطالعه کنند، فلسفهٔ جدید یاد بگیرند، اقتصاد و جامعه‌شناسی یاد بگیرند. حالا اینکه چقدر موفق بوده، بالاخره این تلاش‌ها وجود دارد؛ تلاش‌های خیلی مثبتی در روحانیت وجود دارد. احتمالاً همهٔ شما دیده‌اید که مثلاً متون حدیث و تفسیر و این‌ها را به چیزهای نرم‌افزاری تبدیل کرده‌اند؛ تلاش‌های نرم‌افزاریِ مثبتی وجود دارد. همهٔ این‌ها در روحانیت مخالف و موافق دارد.

فکر می‌کنم، حالا من اگر دستم نمی‌رسد، ولی احساسم این است که همهٔ کسانی که بیرون از حوزه‌اند، تا جایی که می‌توانند، فشار بیاورند؛ یعنی اگر این فشار از جنس انتقادها باشد، عده‌ای مدام این را بگویند که آقا شما از دنیا بی‌خبرید و مستنداتی ارائه کنند که این حرف‌هایی که شما می‌زنید نشانهٔ بی‌خبری شماست. امیدم این است که این فشارهایی که از بیرون می‌آید و انتقادهایی که از بیرون نسبت به جامعهٔ روحانیت می‌شود، آن جنبه‌های مثبتی را که در روحانیت پیش می‌رود تقویت کند؛ یعنی عده‌ای از مخالفت‌هایی که در درون جامعهٔ روحانیت نسبت به بعضی از گرایش‌های مثبتی که پدید آمده و وجود داشته است هست، اگر موضع منفی دارند موضع‌شان را بردارند و اگر فعالیت نمی‌کنند حداقل مخالفت نکنند. مخصوصاً می‌گویم که این فشار زیاد، به نظر من، باید از بیرون بیاید، نسبت به اینکه این تربیت مذهبی که در این سال‌ها به آن رسیده‌ایم و این توده جوانان مذهبی که تولید شده مشکلات اساسی دارند. فکر می‌کنم خوب است این‌ها گفته شود. اینکه در چه جمع‌هایی و با چه زبانی گفته شود که آسیبی به اعتقادات توده مردم نرساند و مشکلات جدید دیگری ایجاد نکند، به نظرم می‌آید که خوب است.

حالا من حداقل در حد خودم سعی می‌کنم شنوندگان این جلسات را نسبت به یک سری مسائل مقداری آگاه کنم؛ و در عین حال می‌گویم، چون می‌ترسم که با این اوضاعی که ما داریم و به سمتش می‌رویم به دورانی برسیم که بعضی از همین جنبه‌های این تربیت مذهبی جدید در جامعهٔ ما فاجعه ایجاد کند، فکر می‌کنم بد نیست که بالاخره ضرورتاً چنین بحث‌هایی پیش برود. در عین حال می‌دانم که ممکن است خیلی هم چیزهایی که می‌گویم، همه‌شان، تأثیر مثبت نداشته باشد. همیشه نگران مسائلی هستم که مشکوک‌اند و بعضی‌هایشان به نظر می‌رسد نادرست‌اند، و نادرستی‌شان هم به نظر می‌رسد که واضح است. تأکید کردن و همیشه روی این مسائل انگشت گذاشتن باعث می‌شود که عده‌ای نسبت به کل تبعیت‌شان از مسائل فقهی دچار تردید شوند، و این اصلاً چیز خوبی نیست. پس حتی در یک جمع کوچک هم ممکن است این حرف‌ها آسیبی به وجود بیاورد. امیدوارم شما ذهن آن‌قدر فعال و قوی‌ای داشته باشید که بی‌جهت تعمیم ندهید: اگر حرف از این شد که بعضی از این احکام ممکن است مشکلاتی داشته باشند، این را به کل احکام تعمیم ندهید، و اگر حرف از این شد که بعضی از عقاید مشکلات خیلی واضحی در آن‌ها وجود دارد، این را باز به همهٔ چیزهای دیگر تعمیم ندهید. کسی که ذهن قوی‌ای دارد و اهل تفکر است، این ویژگی را دارد که می‌تواند این چیزها را به‌راحتی تحمل کند.

خاطره‌ای هست که خیلی جاها گفته‌ام و یادم نیست در این کلاس‌ها گفته‌ام یا نه. یک بار در تاکسی نشسته بودم و یک پیرمرد و پیرزن هم جلو، کنار همدیگر، نشسته بودند. یادم نیست راننده اول شروع کرد به حرف‌های ناجور زدن دربارهٔ مسائل مذهبی، یا اول سؤال کرد که این پیرمرد و پیرزن از کربلا برگشته‌اند. آدم‌های خیلی ساده و نازنینی هم بودند. او که شنید از کربلا برگشته‌اند، شاید شروع کرد به اینکه این‌ها همه مزخرف است و اصلاً پولتان را هدر دادید و رفتید و فلان، و این‌ها همه چرند است؛ خیلی از این حرف‌ها زد و چند چیز دیگر هم گفت. انتقادهایی که می‌کرد همه‌اش فحش دادن به آخوندها بود: که آخوندها این‌جورند و فلان و همه‌شان دزدند و شما را هم گول زده‌اند و آنجا اصلاً خبری نیست؛ و از این چیزها می‌گفت که بیشتر جنبهٔ همین مسائل سیاسی و اجتماعی داشت، یعنی تأثیر این‌جور چیزها روی ذهنش بود.

آموزش گروه مرجع

بعد از مدتی که راننده با حالتی توهین‌آمیز نسبت به مسائل مذهبی حرف زد، پیرمرد برگشت و گفت که آقا ما به این‌ها کار نداریم؛ ما همان می‌رویم آنجا، کارمان با خداست؛ می‌رویم چون خدا دوست دارد. من این خاطره را برای جمله‌ای نقل می‌کنم که راننده گفت: گفت آن خدایتان هم همین است دیگر؛ آن را هم مگر همین آخوندها نمی‌گفتند؟ این واقعاً ممکن است برای شما خنده‌دار به نظر برسد، ولی من خیلی تحت تأثیر این جمله قرار گرفتم؛ مثل اینکه اصلاً در محدودهٔ تصور من نمی‌گنجد که ایمان مردم چقدر ممکن است وابسته به روحانیت باشد.

اگر روحانیت زیر سؤال برود، طرف خدا را هم از این‌ها شنیده است؛ یعنی اصلاً کلاً خیلی از مردم، مذهبی‌بودنشان در حد شنیده‌هایشان است: چیزهایی شنیده‌اند و پذیرفته‌اند، و اگر آن کسانی که آن حرف‌ها را زده‌اند زیر سؤال بروند، خود آن تعلیمات هم برایشان زیر سؤال می‌رود؛ اگر از پدرشان یاد گرفته‌اند و روابطشان با پدرشان بد شود، و اگر از روحانیت یاد گرفته‌اند و روابطشان با روحانیت بد شود. خب این ممکن است خیلی احمقانه به نظر برسد، ولی واقعیت این است که توده مردم تا مقدار زیادی این‌جورند. نمونه‌اش همین جوکی است که بعد از ماجرای حلال شدن شطرنج درست کرده بودند.

فکر می‌کنم سال ۶۷ بود، سال آخر حیات آقای خمینی. عده‌ای که می‌خواستند فدراسیون شطرنج تشکیل بدهند نامه‌ای به ایشان نوشتند و گفتند که در حال حاضر در دنیا شطرنج مسیر قمار نیست، وسیلهٔ ورزشیِ فکری است که همه هم دارند بازی می‌کنند و فلان و این حرف‌ها؛ آیا مجاز است یا نه، می‌خواستند جواز بگیرند. ایشان هم جواب دادند که اگر این نکاتی که گفتید درست است، یعنی اگر دیگر وسیلهٔ قمار حساب نمی‌شود و همه به‌عنوان وسیلهٔ ورزش فکری به آن نگاه می‌کنند، بازی کردن شطرنج اشکال ندارد. حرمتش به این دلیل بود که می‌گفتند برایش قمار انجام می‌شود.

فکر می‌کنم همان حول‌وحوش ماجرای حلال شدن خاویار هم پیش آمد. در یکی دو سال آخر حیات ایشان دربارهٔ خاویار و ماهی مثلاً اوزن‌برون ایشان اظهار نظری نکردند، ولی خب از حرام‌های قطعی بود که کسی حق نداشت این ماهی را بخورد یا خاویار مصرف کند. بعد در این مورد، یادم هست، کمیته‌ای از فقها تشکیل شد، بررسی کردند و اعلام کردند که ماهی خاویار فلس دارد و بنابراین مثلاً حلال است. می‌خواهم بگویم حلال یا حرام بودن یک نوع ماهی چقدر جزئی است: اگر مثلاً فرض کنید کمی با ذره‌بین نگاه کنید، چیزی مثل فلس دیده می‌شود و بنا بر آن حکم کلی که ماهی‌های فلس‌دار مثلاً حلال هستند، این هم حلال است. و اینکه شطرنج، که دیگر خیلی مسخره است، بازی‌ای حلال باشد یا حرام، واقعاً انعکاسی که پیدا می‌کند همان جوکی است که می‌خواستم بگویم. فکر می‌کنم بعد از حلال شدن خاویار، یا شطرنج، این جوک را ساختند. جوک این بود که می‌گفتند یک نفر در بهشت دید که یک عده دارند از روی دیوار جهنم می‌پرند و می‌آیند توی بهشت. از یک فرشته پرسید که این‌ها چگونه است، دارند از جهنم می‌آیند توی بهشت. گفت این‌ها کسانی هستند که ماهی اوزن‌برون خورده بودند، حالا دیگر حلال شده و دارند می‌آیند. گفت آن عده‌ای هم که آنجا ایستاده‌اند و منتظرند کی هستند؟ گفت آن‌ها مشروب خورده‌اند و منتظرند ببینند اگر مشروب هم حلال شد بیایند.

این جوک واقعاً احساس مردم را، به نظر من، منتقل می‌کند. اگر مثلاً همین پنج‌وقت یا سه‌وقت بودن نماز را هم یک روز اعلام کنند، یا حلال و حرام‌هایی را که حرام بوده بگویند، خیلی آشوب ایجاد می‌شود. و این در حالی است که برای شطرنج یا یک ماهی که اصلاً در زندگی روزمرهٔ مردم کسی سراغش نمی‌رود، همین الانش هم که حلال شده هیچ‌کس نخورده و نمی‌خورد، هم به دلیل قیمتش هم به دلیل کم بودنش، و خاویار مخصوصاً به دلیل قیمتش، و شطرنج را هم که اکثریت مردم بازی نکرده‌اند و نمی‌کنند، کوچک‌ترین تغییری در آرای فقهی، به نظر می‌آید، برای مردم مسئلهٔ خیلی بزرگی است. برای همین به‌شدت این‌جور چیزها باید با احتیاط مطرح شود. من هر بار که از این حرف‌ها می‌زنم این را تکرار می‌کنم که اینجا جای خیلی خطرناکی است؛ یعنی این‌جور انتقاد نسبت به احکام شرعی و فقهی، اگر قرار باشد تغییراتی انجام شود، باید با مکانیسم‌های حساب‌شده‌ای باشد. اینکه یک‌دفعه اعلام کنند و بدون زمینه‌چینی، ممکن است تأثیری که روی مردم می‌گذارد خیلی بدتر از این باشد که همان حکم غلط باقی بماند. این‌ها می‌تواند دلیل آن پارادوکس باشد که چرا وجود دارد: چرا آدم‌هایی که اهل تقوایند احتمالاً بعضی از این چیزها را هم می‌فهمند و می‌دانند، ولی خیلی سعی نمی‌کنند اصلاح کنند؟ شاید واقعاً با همین احساس که فسادی که ایجاد می‌کند بیشتر از اصلاحی است که به وجود می‌آورد. حالا به هر حال من آن کاری را که فکر می‌کنم باید انجام دهم، انجام می‌دهم.

اگر بخواهیم دربارهٔ عملکرد روحانیت قضاوتی داشته باشیم، فکر می‌کنم خوب است اول سعی کنیم فراموش کنیم که جامعهٔ روحانیت را در ایران، در کشورهای اسلامی و کشورهای مسیحی و یهودی دیده‌ایم، یا حتی مثلاً در میان بودایی‌ها. به هر حال همهٔ این ادیان یک جور جامعهٔ روحانیت دارند. یک لحظه فراموش کنیم که چه دیده‌ایم از جامعهٔ روحانیت و سعی کنیم یک جامعهٔ روحانیت ایده‌آل را در نظر بگیریم؛ به نظر من این فعالیت خوبی است. یعنی اگر قرار است عده‌ای آدم باشند که متولی دین باشند، و مردم آموزش دینی و تربیت دینی را از آن‌ها بگیرند، درست و غلط اینکه محتوای دین چیست و دین‌شناسی مثلاً چیست، این را در اختیار عده‌ای بگذاریم.

گروه مرجع و جامعه

این را کلاً در ذهنتان تصور کنید که قرار است به‌طور ایده‌آل چنین افرادی باشند که آموزش‌های خاصی ببینند و این آموزش‌ها را منتقل کنند و هدفشان تربیت دینی مردم باشد. حالا تصور کنید که اگر چنین جامعه‌ای پدید آمد، واقعاً چه انتظارهایی باید از آن داشته باشیم که چگونه عمل کنند؛ بعد بیاییم ببینیم جامعهٔ روحانیتی که ما می‌شناسیم چقدر به آن ایده‌آل نزدیک است. فکر می‌کنم اگر بخواهم کلی بحث کنم، انتظارهایی که ما از چنین جامعه‌ای داریم می‌تواند در دو بخش باشد: یک بخش که جنبهٔ مثلاً عملی دارد و یک بخش که جنبهٔ نظری و علمی دارد. مثلاً در جنبه‌های عملی خوب است آدم روحانیت ادیان دیگر را نگاه کند و ببیند در زمینه‌هایی که خیلی مثبت عمل می‌کنند، و بتواند فکر کند که جامعهٔ روحانیت ما هم می‌توانست آن جنبه‌های مثبت را داشته باشد. نکته‌ای که می‌خواهم به آن اشاره کنم، میزان فعالیتی است که روحانیون مسیحی و دستگاه روحانیت اصلاً در جهان مسیحی در جهت مسائل خیریه انجام می‌دهند: روحانیت مسیحی تقریباً پایه‌گذار و اداره‌کنندهٔ بخش عمده‌ای از فعالیت‌های خیریه‌ای است که مردم انجام می‌دهند؛ یعنی سازمان‌هایی به وجود می‌آورند، و شما هر جایی در کشورهای مسیحی بروید می‌بینید که کلیساها کارهایی از این شکل انجام می‌دهند: مثلاً لباس‌های کهنهٔ مردم را می‌گیرند و به فقرا می‌دهند، سعی می‌کنند غذای مجانی توزیع کنند، خوابگاه مجانی به وجود بیاورند؛ فعالیت‌هایی به نفع فقرا.

سازماندهی این‌گونه فعالیت‌ها، نمی‌خواهم بگویم اکثراً، با خود مردم است که می‌آیند این فعالیت‌ها را انجام می‌دهند. بیشترین چیزی که آدم در جامعهٔ روحانیت ما در جهت فعالیت‌های خیریه می‌بیند یک جور دریافت وجوهات است و اینکه روحانیون به بعضی از افرادی که می‌دانند فقیرند، یک سری از این وجوهات را توزیع می‌کنند. کلاً شما آن شور و هیجان اینکه مثلاً مساجد، نمی‌دانم روحانیت، منبع یک جور سازماندهی کارهای خیلی بزرگ باشد کمتر می‌بینید. مثلاً فرض کنید بیمارستان می‌بینید که روحانیون ایجاد کرده باشند؟ یک بیمارستان فیروزآبادی در تهران هست که مرحوم آقای فیروزآبادی، به نظر می‌آید، تا آنجا که من می‌دانم، با بودجهٔ شخصی خودش احداث کرده. چند درصد مسائل درمانی و آموزشی را جامعهٔ روحانیت ایجاد کرده و اداره می‌کند؟ مقایسه کنید با جامعهٔ مثلاً مسیحی؛ این فعالیت‌ها در جامعهٔ روحانیت ما خیلی کم است.

من این را مثال زدم به‌عنوان اینکه روحانی صرفاً نباید به این فکر باشد که آموزش‌هایی ببیند و جایی بنشیند و مردم بیایند سؤال کنند و او مشکلات مذهبی مردم را حل کند یا برود بالای منبر سخنرانی کند. کارهای عملی‌ای هست که از نظر دینی مثبت‌اند و طبیعی است که روحانیون باید در آن‌ها پیش‌قدم باشند و سازماندهی کنند. این فعالیت‌ها کلاً در روحانیت اسلام نسبت به روحانیت مسیحی کمتر انجام شده، و هنوز هم به نظر نمی‌رسد که چندان احساس نقصی از این جهت بشود. این‌ها یک جور تبلیغ عملی مسائل دینی هم هست؛ یعنی حداقل روحانیون می‌دانند که چنین فعالیت‌هایی می‌تواند مؤثر باشد، و روحانیون مسیحی واقعاً خیلی از فعالیت‌هایی که انجام می‌دهند برای این است که بالاخره پای مردم به کلیسا باز شود، به هر دلیلی. حالا صحبتم دارد این‌جوری می‌شود که انگار روحانیت مسیحی در این زمینه خیلی خوب عمل کرده، و واقعاً نمی‌خواهم این انعکاس را پیدا کند؛ فقط خواستم بگویم که مقایسه‌کردن و کنار هم گذاشتن فعالیت‌های قشر روحانی در ادیان مختلف می‌تواند ایده‌های خوبی به ما بدهد دربارهٔ اینکه روحانیت می‌توانست چه کارهایی بکند؛ اگر آنجا کارهایی انجام داده، روحانیت ما مثلاً در این زمینه غفلت کرده است.

نکته‌های مشابه هم زیاد می‌شود گفت از فعالیت‌های عملی‌ای که روحانیون می‌توانستند واردش شوند و از نظر مذهبی کارهای مثبتی بود و جنبهٔ کمک‌کردن به مردم داشت. جامعهٔ روحانیت از قبل از انقلاب و بعد از انقلاب، مثلاً تأسیس مدارس هم در کارش بوده؛ خیلی محدود بوده، ولی بالاخره این کار را کرده‌اند، یعنی سعی کرده‌اند مدارس مذهبی با کنترل مذهبی ایجاد کنند. منظورم حوزه و این حرف‌ها نیست، مدارس دبیرستان و راهنمایی و ابتدایی و این‌جور چیزهاست. منتها این فعالیت‌ها خیلی کم بوده؛ غالباً این‌جوری بوده که یا کاملاً انفرادی انجام شده یا توسط جمع‌هایی که خیلی در بدنهٔ اصلی روحانیت، یعنی در حوزه و این‌ها، نبودند: آدم‌هایی که یا اصلاً روحانی نبودند و به اصطلاح لباس روحانیت نداشتند، و اگر هم لباس روحانیت داشتند در جمع‌هایی بودند که خارج از حوزه حساب می‌شدند. به هر حال این نکته به‌عنوان یک نقص در رفتار جامعهٔ روحانیت وجود دارد: فعالیت‌های اجتماعیِ عملی‌شان خیلی محدود بوده.

چیز دیگری که از جنبهٔ عملی انتظار داریم این است که روحانیون خودشان به‌شدت آدم‌های منزهی باشند و الگوی اخلاقی مردم باشند؛ من در این مورد نمی‌خواهم خیلی قضاوت کنم. به نظر می‌رسد که هرچه جلو رفته‌ایم، ارتباط مستقیم بین مردم و روحانیت هی کمرنگ و کمرنگ‌تر شده و آن جنبه‌ای که قبلاً شاید چنین فضایی در آن وجود داشت خیلی کمرنگ شده است. به‌علاوه، تحت‌تأثیر بعضی از مشکلات سیاسی و عملکرد روحانیت در سیاست، خیلی از مردم اعتماد خودشان را از نظر عملی نسبت به روحانیت از دست داده‌اند. قطعاً نسبت به ۵۰ سال پیش ما از این نظر در شرایط بدتری قرار داریم، و هیچ‌کدام از این‌ها به نفع دین و به نفع مردم نیست. عده‌ای از افراد به اصطلاح روشنفکر با شادی می‌گویند که روحانیت مرجعیت خودش را در ایران از دست داده است؛ یعنی همین‌طور که جلو می‌رویم، مردم در خیلی از مسائل از روحانیت تبعیت نمی‌کنند. اگر بخواهم به‌طور فنی و با اصطلاحات جامعه‌شناسی صحبت کنم، بحث این است که روحانیت دیگر گروه مرجع برای مردم نیست. حالا شواهد زیادی وجود دارد که این مرجعیت، نه از نظر فتوای فقهی بلکه از نظر عملی، کم شده است؛ اعتماد مردم به روحانیت کم شده، و این را با شادی می‌گویند. من می‌خواهم بگویم که شادی ندارد، خیلی هم؛ این را نه به‌عنوان یک آدم مذهبی می‌خواهم بگویم.

یک لحظه ایمان مذهبی و اینکه روحانیت می‌تواند عملکرد خیلی مثبتی داشته باشد، این احساسات دینی را کنار بگذارید. اینکه ما از جامعه‌ای که یک گروه مرجع داشت — حالا هرچه بود، جامعهٔ روحانیت مثلاً مرجعش بود، مخصوصاً در سال‌های انقلاب و بعد از انقلاب — رسیدیم به جامعه‌ای که گروه مرجع ندارد؛ اگر یک نفر ذره‌ای آگاهی سیاسی و اجتماعی داشته باشد می‌فهمد که این اصلاً وضعیت خوبی نیست.

وظایف مسلمانان و محدوده

وجود یک گروه مرجع ناکارآمد یا نادرست بهتر از این است که ما وارد جامعه‌ای شده باشیم که هیچ گروه مرجعی وجود ندارد. این‌طور نیست که وقتی اروپا را نگاه می‌کنی، مثلاً در فرانسه، مردم قرن‌هاست تابع روحانیت مسیحی نباشند ولی جمع روشنفکر و دانشگاهی وجود داشته باشد که اگر چیزی بگوید بالاخره روی مردم تأثیر می‌گذارد، یا هنرمندانشان بالاخره افرادی باشند که می‌توانند روی افکار عمومی تأثیر بگذارند؛ و چنین جمعی در دوام و پایداری یک جامعه خیلی مهم است.

ما وارد جامعه‌ای شده‌ایم که اگر الان تمام دانشگاهی‌ها اطلاعیه بدهند و بگویند که در انتخابات یا در فلان موضوع مردم فلان‌طور عمل کنند، ده درصد مردم هم روی‌شان تأثیر نمی‌گذارد، حتی اگر تمام این آدم‌هایی که می‌گویند روشنفکرند اطلاعیه بدهند. توده مردم در ایران انگار آن مرجعیت اصلی خودشان را از دست داده‌اند؛ یک درصد مهمی‌شان آن اعتمادی را که به روحانیت و مراجع دینی داشتند از دست داده‌اند و هیچ چیزی هم جایگزینش نشده. خدا می‌داند که چنین جامعه‌ای چه خطرهایی تهدیدش می‌کند.

فکر می‌کنم اگر روشنفکرها واقعاً روشنفکر بودند و فکر می‌کردند، حداقل از اینکه مرجعیت روحانیت از بین رفته شادی نمی‌کردند؛ ما الان شبیه کشورهای دینی نیستیم که مردم تابع یک مرجع روحانی‌اند، مثل بعضی از این کشورهای خیلی مذهبیِ مسیحی که بالاخره تابع کلیسا هستند، یا ایالت‌های مرکزی آمریکا که بالاخره گروه مرجعشان کلیساهای همان مناطق است؛ و جاهایی هم هستند که روشنفکرها و دانشگاهی‌ها هستند. اما ما مردمی داریم که از هیچ‌کس دیگر خط کسی را نمی‌خوانند، و فکر می‌کنم این زمینه‌ساز اتفاق‌های خیلی بدی بشود. حالا ان‌شاءالله که قبل از اینکه اتفاق بدی بیفتد این مسائل کمی اصلاح شود.

دو نکتهٔ عملی گفتم: یکی فعالیت اجتماعی بود و یکی مسئلهٔ الگوی اخلاقی قرار گرفتن. به نظرم می‌رسد در یک زمانی، شاید آن‌طور که آدم در طول تاریخ می‌شنود، مسئلهٔ الگوی اخلاقی قرار گرفتن روحانیون بزرگ خیلی شدید بوده و الان به نظر می‌آید تضعیف شده، ولی بالاخره این‌طور نیست که هیچ اثری از آن باقی نمانده باشد. اما یک نقطه‌ضعف روحانیت هست که قبلاً به آن اشاره کردم و می‌خواهم روی آن انگشت بگذارم، که اصلاً شگفت‌انگیز است. اگر یک جامعهٔ روحانیت ایده‌آل را در نظر بگیرید، فکر می‌کنم شاید اولین چیزی که به ذهن آدم می‌رسد که اینان چه وظیفه‌ای دارند، تبلیغ دین است، مخصوصاً تبلیغ دین برای کسانی که دیندار نیستند. به نظر می‌رسد آیه‌ای هست که در قرآن به آن اشاره شده که خوب است چنین قشری وجود داشته باشد. حالا استفاده از آن آیه قطعاً بحث دارد، ولی من می‌خواهم فرض کنم که آن آیه می‌تواند مبنای تشکیل جامعهٔ روحانیت باشد: اینکه می‌گوید چرا از هر قومی یک نفر نیست که بیاید دین را یاد بگیرد و برگردد به مردم یاد بدهد. اگر سیرهٔ زمان صدر اسلام، زمان پیامبر را در نظر بگیرید، بالاخره اتفاق افتاده که عده‌ای که دین را بلد بودند رفتند آموزش دادند؛ چون در همان دوران پیامبر می‌بینید که وظایف تبلیغی داشتند: عده‌ای، یعنی خود پیامبر و اطرافیانش، برای آدم‌هایی که بت‌پرست بودند می‌رفتند، با آن‌ها حرف می‌زدند و سعی می‌کردند حقیقت توحید را به آن‌ها برسانند. بعد، جداً شگفت‌انگیزترین نقطه دربارهٔ روحانیت اسلام این است که شما به هیچ وجه این شور تبلیغ‌کردن را در روحانیت نمی‌دیدید و نمی‌بینید.

حداکثرش، مثلاً در دوران مدرن، در حد این است که بعضی از کتاب‌ها را ترجمه کنند. اگر بخواهید روحانیت اسلام را با روحانیت مسیحی از جهت تبلیغ مقایسه کنید، ببینید آن‌ها چه کار کرده‌اند و چقدر به این مسئله اهمیت داده‌اند، و روحانیت اسلام در چه حد به این مسئله اهمیت داده است. چند نفر روحانی را شما می‌توانید در طول تاریخ پیدا کنید که نقش میسیونر را بازی کرده باشد، یعنی برود به یک کشور غیرمسلمان، آنجا ساکن شود و سعی کند دین اسلام را آنجا ترویج بدهد؟ به نظر من خیلی باید بر بخورد به روحانیون. اکثریت کشورهایی که مسلمان شدند، مثلاً در جنوب شرقی آسیا، این جمعیت‌های مسلمان دور از این منطقهٔ عربی که مثلاً در آفریقا می‌بینید، تقریباً، تا آنجا که من می‌دانم، همه‌شان تبلیغات توسط تجار انجام شد؛ یعنی آدم‌هایی بودند که سفرهای تجاری می‌رفتند، شیعه بودند، مسلمان بودند، رفتند آنجا با مردم صحبت کردند، کم‌کم عده‌ای را قانع کردند که این دین خوبی است، علاقه‌مند شدند و بعد دین کم‌کم آنجا ترویج پیدا کرد. بعد از اینکه یک هستهٔ مرکزی از مسلمانان به وجود آمده، از یک روحانی دعوت کرده‌اند که برود آنجا ساکن شود؛ مثلاً این اتفاق افتاده؛ روحانیت به این معنا آدم‌هایی را فرستاده به جاهایی که جمع مذهبی به وجود آمده، آنجا ساکن شده و بعداً یک نفر رفته.

ولی اینکه شما مسیرها را نگاه کنید که به‌طور سیستماتیک تبلیغ دین بوده: کلیسا افرادی را به‌عنوان میسیونر تربیت می‌کرده و می‌فرستاده بالای کوه، توی جنگل‌ها، جاهای خطرناک؛ ممکن بود کشته شوند و خیلی‌هاشان در همین راه کشته شدند. بالاخره صلیب را می‌بردند، کلیسایی ایجاد می‌کردند، صلیب را نصب می‌کردند و کم‌کم مردم را با روش‌های مشروع یا نامشروع، با زور و بدون زور، با تبلیغ، به سمت کلیسا می‌کشاندند؛ آن میسیونرها، حالا ان‌شاءالله در زورگویی‌ها شرکت نداشتند، ولی خب خیلی جاها تبلیغ مسیحیت همراه با دادن یا گرفتن امتیازهایی بوده که مردم را ترغیب کنند، که ممکن است جنبهٔ یک مقدار زوری هم پیدا کرده باشد. بالاخره کلیسا، و بیشتر کلیساهای کاتولیک، این را به‌طور سیستماتیک وظیفهٔ خودش می‌دانسته که افرادی را به‌عنوان مبلغ تربیت کند و به اقصی نقاط دنیا برای تبلیغ بفرستد.

شما اصلاً این مکانیسم، این رفتار سیستماتیک را در جامعهٔ روحانیت مسلمان نمی‌بینید. حداکثرش در این حد است که افرادی اگر از مراجع تقاضا کنند، مثلاً فرض کنید یک تاجر بیاید بگوید در فلان منطقه مسلمان‌هایی زندگی می‌کنند، آدم‌هایی مسلمان شده‌اند، یک نفر اینجا بیاید و مثلاً اقوام و این‌ها را آموزش بدهد، ممکن است در اثر چنین درخواستی فردی را فرستاده باشند. ولی اینکه خود روحانیت نظامی برای تبلیغ ایجاد کند، این کار را نکرده، و این یکی از شگفت‌انگیزترین نقص‌هایی است که در روحانیت اسلام وجود داشته، در حالی که به وضوح از آیات قرآن و از سیرهٔ پیامبر این‌جور برمی‌آید که این جزو وظایف مسلمانان بوده که چنین کارهایی انجام بدهند؛ و انجام ندادند.

فرهنگ ایران و روحانیت

همین که می‌بینید محدودهٔ کشورهای اسلامی، به‌جز حاشیه‌هایی مثل عده‌ای مسلمان در جنوب شرقی آسیا و چین و جاهای مختلف دیگر که بیشتر جنبهٔ تجارت داشته که اسلام به آن سمت رفته، طبق شواهد تاریخی، اگر نگاه کنید می‌بینید بخش عمدهٔ ممالک اسلامی کشورهای عربی‌اند. و این دقیقاً معنایش این است، نشانهٔ این است، که این‌ها با تبلیغ مسلمان نشدند بلکه با اشغال نظامی مسلمان شدند؛ یعنی این‌جور نبوده که اسلام صادر شده باشد، عرب صادر شده که آن کشورها مسلمان شدند. در حالی که در جهان مسیحیت این‌جور نمی‌بینید؛ یعنی کشور آفریقایی مسیحی داریم که این‌طور نیست که مثلاً اروپایی‌ای، آدمی از این مناطق، رفته باشد و بافت جمعیتی آنجا را عوض کرده باشد. نتیجه این است که به یک طریقی، تبلیغی انجام شده است، یا هر چیز دیگر. من باز این تبصره را اضافه می‌کنم که این تصور پیش نیاید که مسیحی‌ها مبلغان خیلی خوبی بودند و خونریزی و جنگ نکردند و ما مثلاً این کار را کردیم؛ این مقایسه‌ها این‌جوری نیست که آن‌ها خوب‌اند و ما بدیم. من از این جهت مقایسه می‌کنم که جامعهٔ روحانیت مسیحی خیلی به این مسئلهٔ تبلیغ فکر کرده و آن را جزو وظایف خودش می‌دانسته.

جامعهٔ روحانیت مسیحی این جریان فرستادن میسیونرها به اطراف دنیا را صدها سال رهبری کرده، و جامعهٔ روحانیت ما چنین کار مشابهی را انجام نداده، و این قطعاً نقص محسوب می‌شود. باز یادآوری می‌کنم که دارم فرض می‌کنم همین‌جوری جامعهٔ روحانیت خودمان را نگاه نکنیم؛ ببینیم اصلاً از یک جامعهٔ روحانیت چه انتظارهایی می‌رود که چه کارهایی بکنند، بعد ببینیم این‌ها چه مقدار از آن کارها را انجام داده‌اند یا نداده‌اند. به‌طور نظام‌مند تبلیغ نکرده‌اند و فعالیت‌های اجتماعی خیلی محدودی داشته‌اند، در حالی که می‌توانست بیشتر باشد. این‌ها جنبه‌های تا حدی عملیِ کار روحانیت است؛ همهٔ مسائل مربوط به روحانیت مسائل عملی نیست. بعد می‌ماند اینکه مثلاً اگر روحانیت بخواهد از خودش دفاع کند که ما در جنبه‌های عملی خوب عمل کرده‌ایم، احتمالاً سراغ این می‌آید که ما از نظر مسائل علمی و نظری خوب رفتار کرده‌ایم. حالا می‌خواهم کمی دربارهٔ همین صحبت کنم: بحث‌هایی که در جامعهٔ روحانیت از نظر علمی انجام می‌شود چقدر خوب و کامل است، یا نزدیک به کمال است، یا خیلی ناقص است؛ اینجا روحانیون چقدر می‌توانند از خودشان دفاع کنند؟ در مسائل نظری هم فکر می‌کنم خوب است کمی به این فکر کنیم که اصولاً کاری که روحانیت می‌توانست انجام بدهد چه بوده. تبلیغ فقط مسئلهٔ میسیونر فرستادن نیست؛ جنبهٔ آموزش و تربیت دینی را هم همین‌جا اضافه می‌کنم و آن را هم جزو مسائل عملی حساب می‌کنم.

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که شما تاریخ روحانیت را نگاه کنید، مخصوصاً در سدهٔ اخیر که مارکسیسم وارد ایران شد؛ چیزی نامرئی تحت عنوان فرهنگ غرب از راه هنر و ادبیات همین‌جور وارد ایران شد، و در واقع خودشان تبلیغ کردند، و عده‌ای گرایش پیدا کردند و هنوز هم دارند به این چیزهایی که از بیرون آمده. روحانیت اسلام چقدر به این اهمیت داده و چقدر موفق بوده در این زمینه که آثاری به وجود بیاورد، مثلاً فرض کنید آثار مکتوب، کتاب‌هایی منتشر کند که جنبهٔ آموزش مذهبی، تربیت مذهبی و ترغیب مردم به مسائل دینی داشته باشد؟

بگذارید یک مثال بزنم؛ مقدمه‌ای که مرحوم مطهری به کتاب داستان راستان نوشته است. من به‌عنوان یک نکتهٔ خیلی مثبت در عملکرد روحانیت به این اشاره می‌کنم که بالاخره آدمی به اسم مرحوم مطهری پیدا شد. از حوزه هم بیرون آمد، آمد در محیط‌های دانشگاهی، آمد در جامعه؛ و فکر می‌کنم ویژگی ایشان این بود که آمد ببیند جاهای خالی چیست، چه مشکلاتی در عملکرد روحانیت وجود دارد، تا سعی کند آن را پر کند. خب در حد خودش هم واقعاً آدم موفقی بود؛ شاید یکی از مؤثرترین و مثبت‌ترین روحانیون صد سال اخیر، بدون شک. حالا اگر سه نفر انتخاب کنیم، احتمالاً، قطعاً، یکی از آن سه نفر، به نظر من، ایشان است؛ کسی که سعی کرد یک سری مباحث تبلیغی روحانیت را در جامعهٔ موجود شناسایی کند و با نوشتن کتاب‌هایی که مردم بتوانند بخوانند و بفهمند، حداقل قشر جوان و آدم‌های باسواد بتوانند استفاده کنند؛ اینکه سعی کند با زبان مدرن بنویسد و روی مسائلی که الان مطرح است انگشت بگذارد. کار شگفت‌انگیزی که، به نظر من، نشان‌دهندهٔ دید وسیع مطهری است، ایشان انجام داده: در دههٔ ۳۰ هجری شمسی، حدود ۱۳۳۵، فکر می‌کنم، نوشتن این دو جلد کتاب داستان راستان بوده؛ کتاب‌هایی از داستان‌های مذهبی به ساده‌ترین زبان ممکن برای بچه‌ها، مثلاً برای سن نوجوانان.

اولاً تعداد چاپ این کتاب قبل از انقلاب و بعد از انقلاب نشان می‌دهد که این کتاب چقدر کتاب مؤثری بوده و استقبال زیادی از آن شده. این کتاب، شاید هنگام خواندن داستان‌هایش، برای خیلی از بچه‌ها و نوجوانان احساسات مذهبی‌ای را به همراه داشته که به نظر من از نظر مذهبی و اخلاقی خیلی مثبت است؛ داستان‌ها هم داستان‌های فوق‌العاده خوب انتخاب‌شده‌ای هستند و خیلی هم ساده و روان روایت شده‌اند. مقدمهٔ این کتاب را بخوانید که در آن اشاره کرده که عده‌ای با شگفتی به این کار او نگاه کردند و ایراد گرفتند که این چه کاری بود که تو کردی، تو با این همه علمی که داری و فلسفه بلدی، این چه کار سبکی بود، حالا من می‌گویم کار جلفی، که انجام دادی، که برای بچه‌ها مثلاً کتاب نیست. آقای مطهری می‌تواند به این افتخار کند که، فکر می‌کنم، البته معمولاً این‌جور چیزها در بررسی تاریخی مشکلاتی دارد، ادعا می‌شود این اولین کتاب‌های کودکانه‌ای است که در ایران نوشته شده. یعنی کلاً، غیر از کتاب درسی برای دورهٔ ابتدایی و این‌ها که کنار بگذاریم، من نمی‌شناسم؛ این ادعا را هم شنیده‌ام؛ آره، ممکن است بعضی‌ها بگویند که نه، کتاب کوچک دیگری قبلاً نوشته شده. اینکه یک نفر بنشیند و فکر کند و داستان یا کتاب بنویسد برای کسانی که مثلاً حدود ۱۰ سالشان است، بین ۱۰ تا ۱۵ سال، که بخوانند، این خودش در جامعهٔ فرهنگی ایران یک جور ابتکار بوده.

مراسم مذهبی و شب قدر

چه برسد به اینکه بخواهید در جامعهٔ روحانیت این را ابتکار فرض کنید؛ ابتکاری که دیگر خیلی بزرگ و دور از ذهن است. از این دیدگاه: روحانیت چقدر برنامه‌ریزی کرده و موفق بوده در ایجاد یک سری کالاهای فرهنگیِ تبلیغی در خود جامعهٔ مسلمان؟ الان مثلاً فرض کنید چند تا کتاب خوب مذهبیِ روحانی. یک لحظه این را فراموش نکنید که اکثر کسانی که مدرسه تأسیس کردند و کتاب کودک نوشتند، و هنوز هم دارند می‌نویسند، خارج از جامعهٔ روحانیت هستند.

این‌جور فعالیت‌های تبلیغی از توی حوزهٔ علمیه و از دل جامعهٔ روحانیت درنمی‌آید. یا کلاً آدم‌هایی هستند خارج از جامعهٔ روحانیت، افرادی که تأثیرات معمولیِ مذهبی دارند، ذوق هنری دارند، داستان می‌نویسند یا کارهای دیگر انجام می‌دهند؛ یا اگر از توی روحانیون باشد، روحانیونی هستند که آمده‌اند بیرون و این ایده‌ها به ذهنشان رسیده است. نکته این است که خود حوزهٔ علمیهٔ قم به‌عنوان یک وظیفه چقدر در درون خودش درس‌هایی ایجاد کرده، یا مثلاً فرض کنید فعالیت‌هایی که بتوانند کالاهای فرهنگی مناسب برای تبلیغ دین تولید کنند؟ اصلاً این حرفی که من دارم می‌زنم این‌قدر دور از ذهن است که یک جوری خنده‌دار به نظر می‌رسد که کسی در حوزهٔ علمی بیاید و بگوید آقا چه فعالیت‌هایی این‌جوری انجام شده؛ و همین دور از ذهن بودنش نشان می‌دهد که مشکلی آنجا وجود دارد. یعنی جامعهٔ روحانیت باید به فکر این چیزها باشد که تربیت و تبلیغ مسائل دینی را در جامعهٔ خودمان هم به‌طور کامل، تا جایی که می‌تواند، رهبری کند؛ حداقل اگر دست خودش نمی‌خواهد بگیرد، سعی کند با بچه‌ها در سنین مختلف ارتباط برقرار کند و چیزهایی از این شکل و فعالیت‌هایی این‌جوری داشته باشد. من واقعاً نمی‌خواهم خیلی تند بروم و بگویم باید وارد جنبه‌های هنری و تولید و هنر شود که دیگر خیلی دور از ذهن شود؛ ولی بالاخره باید سعی می‌کردند که چنین اتفاق‌هایی بیفتد که نیفتاده. در این زمینه هم، یعنی حتی در تبلیغ و تربیت دینی در داخل کشورهای مسلمان هم، روحانیت به‌شدت، به نظر می‌آید، ضعیف عمل کرده.

اگر دیگران فعالیت‌هایی انجام داده‌اند، دیگران بیشتر انجام داده‌اند.

یکی از حاضران: این‌ها ربطی به حوزهٔ علمیه ندارد.

ربط دارد. شما مثلاً عرفای زیادی را که می‌گویید تربیت شده‌اند، اصلاً می‌توانید بگویید منظورتان کیست؟

یکی از حاضران: در حوزه‌های علمیهٔ ما یک باریکه‌ای از آموزش‌های اخلاقی و عرفانی هم وجود داشته است.

حالا بگذار من حداقل به‌عنوان جوابم بپرسم: قبول دارید که خود حوزه‌های علمیه چنین وظیفه‌ای برای خودشان قائل نیستند و نبودند؟ منظورم این است که حوزه‌های علمیهٔ قم برای آموزش فقه تشکیل می‌شدند و تأکید روحانیون هم همین بود؛ آقای قاضی برای خودش یک کلاسی، آقای علامه طباطبایی برای خودش یک کلاس عرفان و اخلاق چیزی می‌گذاشت.

حرفی که شما می‌زنید خوب است: بالاخره عرفایی وجود داشته‌اند و مثلاً فرض کنید در حوزه‌های علمی هم شاید حیات خودشان را به نوعی ادامه داده‌اند؛ اینکه این چقدر در متن حوزهٔ علمیه بوده، مستقیم به بحثی که من دارم می‌کنم ربط ندارد، برای اینکه فعلاً دارم دربارهٔ تبلیغ و وظیفهٔ روحانیت در مقابل مردم صحبت می‌کنم. ولی همین نکته‌ای که شما می‌گویید، اینکه در داخل خود حوزه‌های علمی هم درس‌های اخلاق و عرفانی وجود داشته، شما بدون تردید می‌توانید این حرف را بزنید که این‌ها چیزهایی جسته‌گریخته بوده که وابسته به آدم‌ها بوده؛ یعنی نظام، مثلاً فرض کنید تعلیمات اخلاقی و عرفانی در حوزهٔ علمی وجود نداشته و ندارد. علامه طباطبایی یک سری کلاس‌های خیلی خصوصی مثلاً تدریس اخلاق و عرفان داشته و هر کسی هم نمی‌توانسته شرکت کند، یعنی یک محفل خصوصی بوده. آقای خمینی یک درس اخلاق عمومی داشته در حوزهٔ علمی قم؛ یک شبی در یک مسجدی، هفته‌ای یک بار، می‌نشسته برای درس اخلاق؛ چندین سال این درس را گفته و مطالبش هم چاپ شده. حداقل یکی از این‌ها را آقای شیخ علی تهرانی، از یادداشت‌هایی که برداشته، در یک سه‌جلد کتاب تحت عنوان اخلاق اسلامی چاپ کرده که همان به اصطلاح محتوای کلاس‌های آقای خمینی در قم است.

نکته این است که حالا آقای خمینی را تبعید کردند و از کشور خارج شد؛ حوزهٔ علمیه آدمی گذاشت که آن کلاس‌های اخلاق را ادامه بدهد؛ یعنی می‌خواهم بگویم: آن نظام حوزه برایش مهم است که این کلاس اخلاق باشد یا نباشد، یا فقط برای خود آقای خمینی مهم بوده که یک کلاس اخلاق بگذارد یا نگذارد؟ مثلاً الان در حوزهٔ علمی اگر یکی از این کلاس‌های خصوصیِ اخلاق و عرفان تعطیل شود — ببینید، اگر کلاس‌های فقهی تعطیل شوند که نمی‌شود؛ بالاخره مکاسب مثلاً باید درس داده شود، اگر یک نفر نباشد یک نفر دیگر. این‌ها جزو نظام آموزشی در کل حوزهٔ علمی است. چون من نسبت به این جریان‌هایی که شما به آن اشاره می‌کنید خیلی سمپاتی دارم، منکر این نیستم که بالاخره چیز درخشانی هم در جاهایی اتفاق افتاده؛ ولی این را روال طبیعی، یعنی روال کار جامعهٔ روحانیت، نمی‌دانم.

این نکته را در ادامهٔ آن بحث‌های مربوط به آن پارادوکس می‌خواستم بگویم: قبول کردن اینکه جامعهٔ روحانیت، فرض کنید، مشکلات اساسی داشته یا دارد، یا حتی در استنتاج‌های فقهی‌اش و این حرف‌ها، دشوار است. ببینید، جامعهٔ روحانیت، افراد روحانی، خیلی می‌توانند ادعا کنند که بالاخره آدم‌های مؤثری هستند. یعنی الان شما مثلاً مردم مذهبی را نگاه کنید.

عرفان و تبلیغ عام

اگر از یک نفر بپرسید، اوج احساسات مذهبی در یک جلسهٔ دعای مثلاً کمیل اتفاق افتاده؛ یکی‌اش در یک شب قدر، که در این مراسم مذهبی که بالاخره برگزار می‌شود مردم اصلاً ممکن است به حالت‌های کشف و شهود برسند؛ یا بالاخره مثلاً آدم‌هایی هستند که با گوش کردن سخنرانی‌های آقای قرائتی یا کسان دیگری گرایش به مذهب پیدا کرده‌اند. این دفاع از روحانیت است با این عنوان که بالاخره این آدم‌هایی که مذهبی هستند، در همین جلسات، مثلاً فرض کنید حتی در مراسم عزاداری و عاشورا و این‌ها شرکت می‌کنند و توبه می‌کنند و آدم خوبی می‌شوند، واقعاً؛ یعنی یک نفر می‌رود در یکی از این مجالس دعا، توبه می‌کند و آدم خوبی می‌شود، اصلاً یک زندگی پاک و عرفانی پیدا می‌کند. چقدر می‌توانید این مسائل را به عملکرد مثبت روحانیت نسبت بدهید؟ نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که ما اینجا با دینی سروکار داریم که دین خیلی قدرتمند و خوبی است؛ ۱۰ درصدش اگر از یک کانالی رد شود و به مردم برسد، آثار خیلی مثبتی به جا می‌گذارد. این نمی‌تواند مورد دفاع روحانیت باشد که در حد یک کانال چند درصدی عمل کرده.

می‌خواهم بگویم: خب خدا هست. این آثار معنوی که مثلاً در جلسات مذهبی به وجود می‌آید، این‌ها در مسیحیت و یهودیت هم هست، چون واقعاً خدا هست، ملائکه هستند، مردم با نیت‌های خیر می‌روند در جلسهٔ دعا شرکت می‌کنند و برکات عظیمی برایشان ایجاد می‌شود. چقدر می‌شود این برکات را به حساب روحانیت گذاشت؟

نکته‌ای که شما می‌گویید این است که بابا این قرآن هست، مردم این قرآن را بخوانند، آدم‌های باتقوایی باشند، به عرفان می‌رسند. می‌خواهم بگویم وجود یک سری، مثلاً فرض کنید، ستاره‌های عرفان و اخلاق و این‌ها را نمی‌توانید به‌عنوان دفاع از عملکرد کلی روحانیت مطرح کنید، هرچند جنبهٔ مثبتی دارد. ما دینی داریم که اگر قرآن بخوانید بالاخره چنین حالاتی پیدا می‌شود، و دعاهایی داریم که از انبیا و ائمه رسیده و آثار خوب و مثبت زیادی دارد. این اذکار را هم روحانیون به وجود نیاورده‌اند؛ یعنی حوزهٔ علمیهٔ قم این شیوه‌های عبادت را هم نمی‌تواند ادعا کند که ما به وجود آوردیم؛ خیلی‌هایشان روایاتی است که رسیده. در دین، از نظر من، اصلاً کارش این است که عارف تربیت کند. اینکه چند تا عارف در حوزهٔ علمیهٔ قم پیدا شدند، این نمی‌تواند دفاع از عملکرد روحانیت باشد. اینکه انجام اعمال دینی در مردم اخلاق و عرفان را تقویت می‌کند، که می‌کند، یعنی مردم بالاخره احساسات مذهبی خوبی هم به آن‌ها دست می‌دهد، خیلی‌ها، و در همین جلسات به آن‌ها دست می‌دهد؛ این راه دفاع کردن، یعنی راه منطقی برای دفاع کردن از روحانیت، نیست.

برای اینکه فکر می‌کنم اینجا مثل آن لطیفهٔ معروف است؛ اغراق‌آمیز است ولی بی‌ربط نیست: معمایی مطرح می‌کنند و می‌گویند یک نفر تخم‌مرغ را ۱۰ تومان می‌خرید، یک تومان می‌فروخت، میلیونر شد. بعد می‌پرسند چطور میلیونر شد؟ جوابش این است که این میلیاردر بود؛ این معاملات را که انجام داد، بعداً میلیونر شد. واقعاً احساس من این است که گاهی این‌جوری حس می‌کنم که این چیزی که داری، با این همه مشکلاتی که وجود دارد، باز دین راه خودش را باز می‌کند؛ دین بدون قرآن، بدون دعا، بدون این جلسات مذهبی هم، خداوند و ملائکه بالاخره هستند و مردم حس‌های دینی به آن‌ها دست می‌دهد. قطعاً شرکت‌کردن، مثلاً فرض کنید در ماه رمضان، در همین جلسات مذهبی برکاتی ایجاد می‌شود؛ در آن‌ها ممکن است خیلی نکات انحرافی هم وجود داشته باشد، از نظر دینی، به نظر من، ولی باز جلسات پربرکتی است. شما جلسات مشابه را در اهل سنت هم می‌بینید، در جاهای دیگر هم می‌بینید. این‌ها نه می‌تواند مستمسک این قرار بگیرد که بگوییم مثلاً فرقهٔ ما درست است، و نه می‌تواند مستمسک این قرار بگیرد که بگوییم روحانیت عملکرد خیلی مثبتی داشته.

اینکه چه می‌توانست بشود و الان چه شده؛ نکته‌ای که می‌خواستم به آن برسم این بود که اصلاً این خودش، از نظر من، یک انحراف است که هستهٔ مرکزی تعلیمات حوزه‌های علمیه و روحانیت مسائل فقهی باشد، با اختلاف خیلی خیلی زیاد، در حدی که در دوره‌هایی که از آن دور نیستیم حتی تفسیر و این‌جور چیزها را در حوزه‌ها تحمل نمی‌کردند؛ فلسفه که هیچ، می‌گفتند ما فقه باید درس بدهیم، فقه بخوانیم، وظیفه‌مان این است. آیا در آن جامعهٔ روحانیت ایده‌آلی که ما می‌توانیم تصور کنیم، باید هستهٔ مرکزی تعلیمات و آموزش‌دیدن و آموزش‌دادنشان به مردم، با اختلاف خیلی زیاد، صرفِ احکام باشد؟ آیا این درست است یا غلط؟

بنابراین اینکه آره خب یک تعلیمات عرفانیِ جسته‌گریخته هست؛ یعنی باید بروید در حوزه بگردید ببینید یک آدمی آنجا نشسته مثلاً دارد، شاید سیروس روبوک بهر روون، درس می‌دهد؛ ولی این‌ها کاملاً چیز دیگری است، یعنی جریان‌های خیلی حاشیه‌ای هستند، همان مثلاً فرض کنید آقای قاضی و شاگردانش، علامه طباطبایی و شاگردانش. این‌ها آدم‌هایی ممکن است مهم و مؤثر بوده باشند، ولی واقعاً اقلیتی بودند در یک محفل خیلی خاص در یک حوزهٔ خیلی بزرگ.

یکی از حاضران: باید دنبال این باشد که مثلاً از حوزه تعداد زیادی عارف بیاید؟

ما در صدر اسلام، که صدر اسلام هم دیگر چند نفر داشتیم، مثل سروان و مقدار؛ نه، اینکه تعداد عارف زیاد بیرون بیاید ادعای من نیست. اینکه میزان تأکید روی آموزش‌های اخلاقی و عرفانی در حوزه‌ها چقدر باشد، مورد سؤال من است. نظر من این است که ممکن است حجم این‌جور تعلیمات را زیاد کنید و در حوزه اتفاق خیلی خاصی نیفتد؛ باز عدهٔ معدودی باشند که ظرفیتش را دارند و آن آموزش‌ها روی آن‌ها تأثیر بگذارد. ولی اینکه چه مقدار در این زمینه‌ها آموزش می‌بینند و چه مقدار در این زمینه‌ها آموزش را منتقل می‌کنند، مسئله است. الان شما مجموعهٔ سخنرانی‌هایی را که بین نمازها و بعد از نمازها در منابر و مساجد انجام می‌شود نگاه کنید: چه حجمش اخلاقی و عرفانی است، و چه حجمش مربوط به اقوام می‌شود؟ این همه دنبال نوحه و روضه و این‌جور چیزها؛ الان می‌شود نوحه و روضه را شما عرفانی حساب می‌کنید؟

سؤال‌های مردم از روحانی

یکی از مشکلات ما همین است که در جامعه‌ای که هنوز خیلی از موانع علمی در آن مشکل دارند، مباحث عرفانی وارد می‌شود. اصلاً فقط عرفان نیست.

نکتهٔ من این است که یک لحظه ذهن خودمان را الان وارد مسائل نظری در بحث‌های حوزوی کنیم؛ می‌خواهیم ببینیم عملکرد جامعهٔ روحانیت از نظر علمی خوب بوده یا بد بوده. من می‌گویم شما قبل از اینکه اصلاً نگاه کنید، یک لحظه فراموش کنید؛ چه حجمی انتظار دارید جامعهٔ روحانیت روی قرآن کار کند، چه حجمی روی احکام، چه حجمی روی اخلاق؟ مثلاً یک چیزی که من انتظار دارم در حوزه‌های علمی ببینم، کلاس‌های خاصی است مربوط به تبلیغ، یعنی آموزشِ مبلغان که چگونه باید با مردم برخورد کرد و سؤال‌ها را چگونه باید پاسخ داد و الی آخر. نکتهٔ من این است که آن بخش مربوط به فقه و احکام و این‌ها که حالا شما می‌گویید اینها را جزو مبانی نمی‌دانید و اصلاً نمی‌شود این‌ها را جزو مبانی دانست، حجم عظیمی را گرفته‌اند. بحث‌های مربوط به اصول دین: الان روحانیون چقدر قدرت این را دارند که سؤالات اساسی مردم را در زمینهٔ اصول دین پاسخ بدهند؟

نکتهٔ من این است که شما به آموزش‌های علمی حوزه‌های علمی قم و کتاب‌هایی که منتشر کرده‌اند نگاه کنید. فقط یک لحظه، دوست دارم بگویم این ۳۰ سال اخیر را بگذارید کنار، چون تحولات مثبتی ایجاد شده، هیچ شکی نیست، مخصوصاً در ۱۰ سال اول. مثلاً فرض کنید تا قبل از انقلاب بود که فلسفه در حوزه‌ها خیلی خیلی محجور بود و تحت فشار بود و اگر کلاسی هم می‌گذاشتند می‌خواستند تعطیل کنند. یکی از نمایندگان همان جریان‌های اقلیتِ حوزه حاکم شد، یعنی آقای خمینی بعد از انقلاب قدرت سیاسی پیدا کرد، و تبعاً حوزه‌ها چیزهایی در آن شکست؛ یعنی بله، مثلاً فرض کنید الان دیگر گذاشتن کلاس تفسیر و فلسفه و این‌ها در حوزه چیز غیرعادی محسوب نمی‌شود؛ بلکه شاید حتی به نظر می‌رسد خیلی جاها در حوزه‌ها یا شبه‌حوزه‌ها، یعنی دانشگاه‌هایی که جنبهٔ حوزوی دارند و در زمینه‌های حوزوی کار می‌کنند، رسماً درس فلسفه و حکمت و این‌جور چیزها دارند. این اتفاق، از نظر من، خیلی مثبت است؛ یعنی کمی آن صددرصدِ فقه‌خواندن در حوزهٔ علمیه در سال‌های اخیر شکسته شده.

ولی من دارم دربارهٔ جامعهٔ روحانیت به‌طور کلی در تاریخ اسلام نگاه می‌کنم؛ پرسش من این است که چه مقدار از این حجم مباحثی که مطرح شده و درس‌هایی که داده شده منطقی است و مطابق با عنوان کلی دین‌شناسی. در کنار این بحث‌های فقهی، همین الان هم من نشنیده‌ام که یک کلاس باشد که یک فقیهی یا بالاخره یک عالمی بیاید در حوزه‌ها بنشیند یک درس، بگوییم، فلسفهٔ احکام بدهد و سعی کند دربارهٔ احکام به‌طور استدلالی، یعنی اینکه چرا این احکام وضع شده‌اند، حرف بزند. ممکن است در حاشیهٔ بعضی از بحث‌ها چیزهایی گفته شود، ولی حوزهٔ علمیهٔ قم وظیفهٔ خودش می‌دانسته که احکام را ببیند و طبق یک نظامی سعی کند احکام را به‌طور استنتاجی نتیجه بگیرد. توضیح بدهد و بگوید که این‌ها چرا وضع شده‌اند. خیلی ضعیف است؛ یعنی شما کلاً که نگاه می‌کنید همین الان هم ضعف وجود دارد، هرچند بعضی از ضعف‌ها برطرف شده، ولی شما در مجموع حوزهٔ علمیهٔ قم را قدرتمند نمی‌توانید ارزیابی کنید. من اصلاً کلمهٔ قدرتمند را نمی‌توانم به کار ببرم، واقعاً؛ یعنی به نظر من می‌توانم بگویم بسیار ضعیف، در آموزش‌های نظری، حتی در انتخاب موضوع‌ها، اینکه روی چه چیزی باید بیشتر تأکید شود و روی چه چیزی کمتر.

من از یک جامعهٔ روحانیت ایده‌آل انتظار دارم که در مسائل مبنایی دین، یعنی عقیدتی، اخلاقی، مسائل مربوط مثلاً به تفسیر متون دینی و مسائل عرفانی، که اساس دین را در واقع تشکیل می‌دهند، کلاس‌های توحید داشته باشند، کلاس‌های نبوت داشته باشند، بحث‌های خیلی عمیق و زیبایی بکنند. فکر می‌کنم جامعهٔ روحانیت باید یک بخش عمده‌ای از فعالیتش دربارهٔ بلاغت می‌بود، اینکه چگونه می‌شود حرف‌ها را به زیبایی بیان کرد و برای مردم ساده صحبت کرد. من خیلی کلی دارم می‌گویم که چه چیزهایی مهم بوده؛ در ضمن قبول دارم که احکام هم مهم است. من همیشه نمی‌خواهم فراموش شود که یک بخش مهمی از دین و ارتباط دین با جامعهٔ دینی، عمل کردن به مسائل شریعت است، بنابراین حتماً باید فقهی وجود داشته باشد. احادیث باید حفظ شوند، بررسی شوند؛ این قسمت‌ها خیلی مهم‌اند. الان اگر خیلی از دور به فعالیت‌های حوزه نگاه کنید، به نظر می‌رسد که بالای ۹۰ درصد فعالیت‌های حوزه در جهت همان استنتاج احکام است و بقیه، آن ۱۰ درصد، حاشیه است؛ یعنی از کلاس اخلاق و عرفان گرفته تا مسائل عقیدتی و فلسفه و حکمت و هر چه بگیری. همین الان در جایی مثل نجف، که حوزهٔ بزرگ‌تری هم هست و از خیلی جهات معتبرتر هم هست، می‌بینید که گرایش کاملاً گرایش فقهی است.

اینکه چطور جامعهٔ روحانیت در اسلام به این نتیجه رسیده که وظیفهٔ اصلی‌اش این است که احکام فقه را استخراج کند و آموزش بدهد، این به نظر من جزو خطاهای بزرگی است که اصلاً معلوم نیست چطور به این سمت رفتند. قابل بررسی است؛ یعنی می‌خواهم بگویم اینجا یک سؤال خوب وجود دارد که این گرایش‌ها چگونه در حوزه‌ها به وجود آمده و پا گرفته. شما مثلاً فرض کنید جامعهٔ دینیِ راکد، ۴۰۰ سال قبل: جوان‌ها و پیرها همه مذهبی هستند، هیچ سؤالی هم وجود ندارد.

چون روحانیت می‌تواند بگوید: خب ما این‌جوری از خودمان دفاع می‌کنیم که اصلاً این بحث‌ها وجود نداشت؛ کسی از اصول دین از ما سؤال نمی‌کرد، به نظر می‌آمد کسی مشکلی ندارد؛ سؤال‌هایی که مردم می‌پرسیدند این بود که این احکام را چگونه اجرا کنیم؛ همه خداشناس بودند، همه بدون مشکل بودند، همه امامان را قبول داشتند، پیامبران را قبول داشتند. بنابراین ما هم بنا به میزان درخواست عمل کرده‌ایم؛ همان‌طور که الان نظام آموزش و پرورش آدم‌ها را تربیت می‌کند که شغل‌هایی را در جامعه به عهده بگیرند، آموزش و پرورش و آموزش عالی در همین جهت برنامه‌ریزی می‌کند.

احادیث و کنجکاوی فقها

روحانیت می‌تواند بگوید ما هم مثل مدارس علمی بودیم؛ در جامعه جایگاهی که برای روحانی وجود داشت، سؤال‌هایی که مطرح می‌شد بیشتر از این‌گونه چیزها بود و مشکلات دیگری وجود نداشت، و نتیجه‌اش این بود که ما بیشتر سراغ این چیزها رفتیم. من این را به‌عنوان جوابی می‌گویم که ممکن است به ذهن یک نفر برسد: حوزه‌های علمی هم در واقع تابع این بودند که نیازهای جامعه چیست و بنابراین بر اساس همان برنامه‌ریزی کردند و درس‌هایشان را تنظیم کردند، مثل دانشگاه‌های الان ما. خب این جواب منطقی نیست، از نظر من قابل قبول نیست.

حرف شما را تا حدودی می‌پذیرم که خیلی نظام وجود نداشته؛ حالا اشکال ندارد. ولی خود این نقص بوده که نظام وجود ندارد. اصلاً به نظر می‌رسد در جامعهٔ روحانیت مسیحی نظام بیشتری وجود داشته، یعنی از قدیم هم؛ شاید آن هم به این دلیل بوده که آن‌ها خیلی زودتر با مسائل سیاسی آمیخته شدند و حاکمیت‌هایی پیدا کردند. من اصلاً کاری به این عوامل ندارم. چیزی که شما می‌گویید یک جور این است که چه توجیهی برای این نقص‌ها می‌شود آورد؛ مثلاً همین توجیهی که من الان آوردم. اینکه جامعهٔ روحانیت ایده‌آل چه کار باید می‌کرد و چه کار کرد، بحثش در جای خودش باقی است. شما می‌گویید مثلاً فرض کنید نظامی وجود نداشته؛ اگر یک درس تفسیر تعطیل می‌شد، کسی نبود که بیاید بگوید یک مفسر دیگر علاقه‌مند شود و بیاید تفسیر را ادامه بدهد. ممکن است در یک زمانی چند تا درس تفسیر موازی وجود داشته، بعد ۱۰۰ سال دیگر کسی تفسیر درس نداده، به دلیل اینکه نظام خاصی وجود نداشته؛ معاونت آموزشی و، نمی‌دانم، رئیس دانشگاه و چیزهای مشابهی وجود نداشته. الان در حوزه کمیتهٔ برنامه‌ریزی درسی وجود دارد؛ اوضاع نظامی شبیه دانشگاهی پیدا کرده، یعنی می‌نشینند برنامه‌ریزی درسی می‌کنند، ترم و امتحان؛ نظامی که آنجا به وجود آمده ممکن است نتیجه‌اش این باشد که اگر فلسفه را هم جزو دروس بگذاریم، بشود نشست و تصمیم گرفت. این نکته‌ای که شما می‌گویید کاملاً درست است که این نظام خیلی ضعیف بوده، یعنی غالباً این‌طوری بوده که اساتید به میل خودشان درس ارائه می‌کردند، ممکن بود درس‌های تکراری ارائه شود و یک درس‌هایی اصلاً ارائه نشود، چون معاونت آموزشی در حوزه‌ها وجود نداشته. ولی خب این‌ها جزو همان دلایل آن نقص‌هاست.

اگر شما قبول کنید که حجم زیاد فقه در حوزه‌های علمی قم و بی‌توجهی به خیلی از چیزهای دیگری که در کنارش هست و جنبه‌های دشوارتری دارد، مثل تفسیر قرآن، فلسفهٔ احکام و مسائل مربوط به اعتقادات، چیز بدی بوده، یعنی آن حجم زیاد مطبوع نبوده، چیزی که می‌خواهم بگویم همین است. بالاخره عواملی داشته؛ یکی‌اش همین نظام‌مند نبودن است. اینکه می‌شود بحث کرد که چرا نظام‌مند نشده؛ آن هم ممکن است واقعاً دلایل سیاسی، اجتماعی، تاریخی روشنی داشته باشد که شما بتوانید ارائه بدهید، که چه چیزی مانع از این بوده که حوزه‌های علمیه به سمت مثلاً این نظام‌های آموزشی مدون بروند.

جواب من این است که حوزهٔ علمیهٔ قم، حوزه‌های علمی و روحانیت، نباید تابع مردم باشند؛ مردم باید تابع روحانیت باشند. اگر روحانیت تشخیص می‌دهد که اخلاق مهم‌تر از فقه است، باید پیش‌قدم شود؛ مردم ممکن است بروند به سمت آن چیز راحت‌ترش: مردم کلاً ظواهر را دوست دارند، اجرا کردن ظواهر راحت‌تر است از چیزهای قلبی؛ هزار تا ظاهر نماز را حاضرند انجام بدهند ولی حضور قلب برایشان سخت است. بنابراین روحانیت باید ابتکار عمل را در دست خودش بگیرد و تأکید کند که این ظواهر مهم نیست، اخلاق مهم‌تر است، فلان چیز مهم‌تر است؛ مثلاً گناهان چیست، توصیه‌های اخلاقی؛ گناه را فهرست کند، بگوید این‌ها مهم‌تر است، به مردم یاد بدهد دروغ نگویند و فلان. نکتهٔ اصلی برای روحانیت باید توحید باشد؛ باید سعی کند هزار حرف از توحید بزند و بعد یک حکم بگوید، نه اینکه هزار تا حکم بدهد و بگوید شاید بعداً یک چیزی هم دربارهٔ توحید گفت. این یک مشکلی هم هست که به نظر من این مسئلهٔ تبعیت هست؛ خواص مردم هم، در واقع، جزو عوامل اصلی مشکلات روحانیت‌اند.

حالا اگر این را بپذیرید که روحانیت نباید این‌قدر فقه درس بدهد و بگیرد و کارش بشود همین، بلکه باید مسائل اخلاقی و عمیق‌تری را در آموزش دینی خودش وارد می‌کرد، و بنابراین در خود حوزه‌ها هم باید این چیزها جایگاه داشته باشند و حالا که نظام ایجاد شده از این نظام استفاده کنند، من یک لحظه می‌خواهم به‌عنوان آخرین نکته بگویم: بیاییم بگوییم واقعیت این بوده که بالاخره روحانیت به هر دلیلی به این سمت رفته که همهٔ کارش، بالای ۹۰ درصد کارش، شده آموزش دادن و آموزش گرفتن در زمینه‌های فقهی؛ فلسفهٔ احکام و این‌ها را آموزش نداده و به آن توجه نکرده؛ همین. این‌ها را بگذارید کنار. بعد واقعاً پرسش من این است که آموزش فقه، یعنی آن بخش اصلی که روحانیت رفته سمتش، در واقع ظاهری‌ترین بخش دین‌شناسی، چقدر موفقیت‌آمیز بوده. باور کنید اگر فقه درخشانی الان وجود داشت، می‌گفتیم آقا خب بالاخره این‌ها آدم‌هایی بودند، فقیه بودند، کاری به کار دیگری نداشتند، رفتند و یک چیز فوق‌العاده‌ای به وجود آوردند؛ فقهی که مثلاً مو لای درزش نمی‌رود، همهٔ چیزش بررسی شده است و قابل دفاع است. اگر به اینجا رسیده بودند، آدم، خلاصه، می‌توانست خودش را تسکین بدهد که خب روحانیت وظیفه‌ای را، به هر دلیل، درست یا غلط، وظیفهٔ خودش تشخیص داد و به نحو احسن انجام داد.

حالا الان واقعاً من از راه دور نمی‌خواهم وارد جزئیات یک حکمی بشوم؛ این شیوهٔ استنباط فقهی که شما در حوزه‌های علمیهٔ قم می‌بینید چقدر مستدل و محکم است؟ مثلاً فرض کنید الان شما می‌خواهید ببینید که در یک حکمی اختلاف است، می‌خواهید ببینید کی راست می‌گوید. اولین کاری که حوزهٔ علمیهٔ قم و فقها باید انجام می‌دادند و انجام داده باشند این است که یک بررسی جامع، یعنی علم حدیث خیلی متقنی به وجود بیاورند تا ما بدانیم کدام احادیث راست‌اند و کدامشان دروغ. چقدر الان یک علم حدیث قدرتمند وجود دارد؟

محرمات حوزه

اگر از علما بپرسید، احتمالاً در زمینهٔ فقه نقصی در کار خودشان نمی‌بینند؛ می‌گویند ما همهٔ انرژی‌مان را گذاشتیم، این کارها را کردیم. و حالا پرسش اول دربارهٔ احادیث است.

شما چقدر فقها را کنجکاو می‌بینید و کار کرده‌اند روی تشخیص اینکه نسخه‌های خطی‌ای که از احادیث وجود دارد، که مربوط به هزار سال قبل است، در نسخه‌برداری‌ها با همدیگر اختلاف پیدا کرده‌اند؟ چقدر شما مسئلهٔ نسخه‌شناسی را می‌بینید که در حوزه جزو رشته‌هاست و دربارهٔ آن بحث می‌شود؟ صراحتاً می‌توانم بگویم در حد صفر. یکی از مهم‌ترین نکاتی که دربارهٔ علم حدیث وجود دارد این است که من باید این احادیث و منابع حدیث را از نظر نسخه‌شناسی بررسی کنم و بگویم آقا یک نسخه‌ای ممکن است با نسخهٔ دیگر اختلافی داشته باشد، تعدادی روایت به آن اضافه شده باشد. مثلاً الان شما از علمای قم بپرسید قدیمی‌ترین نسخهٔ کتاب اصول کافی کدام است و در کدام کتابخانه است؛ این کاری است که در همهٔ کارهای آکادمیک دانشگاهی می‌شود. اولین قدمی که اوضاع علمی باید بردارند برای یک علم حدیث متقن این است که تمام کتاب‌های حدیث را، نسخه‌هایشان را، مقابله کنند، مثل همان کاری که برای دیوان حافظ می‌شود، برای شاهنامه می‌شود، برای هر کتاب قدیمی این انجام می‌شود، و در آن بنویسند که آقا این نسخه‌ها با همدیگر این اختلاف‌ها را دارند، این یکی از همه قدیمی‌تر است؛ همهٔ نسخه‌ها را جمع‌آوری کنند، ببینند کدام قدیمی‌تر است، کدام مطمئن‌تر است.

در چه تاریخ‌هایی این‌ها استنساخ شده، و سعی کنند کتاب‌هایی دربیاورند که همهٔ اختلاف نسخه‌ها در آن باشد؛ من فعالیت منسجمی در این زمینه ندیده‌ام. بعضی از افراد دانشگاهی طبق سنت آکادمیک این کارها را دربارهٔ کتب فقهی و حدیث و این‌ها هم انجام داده‌اند، کتاب‌های قدیمی، مثلاً احادیث. این اولین قدمی است که به نظر من انجام نشده. همین الان اگر من بخواهم وارد بررسی علم حدیث و علومی که آنجا وجود دارد بشوم، یک علم حدیثی هست، یک علم رجالی هست، این‌ها علوم لازمی هستند؛ ولی خب خیلی چیزهای لازم دیگر برای اینکه الان معلوم شود کدام حدیث درست است، کدام کتاب‌ها معتبرند و کدام‌ها نیستند، وجود نداشت. بنابراین در متن‌شناسی و استخراج احادیث، به نظر من، ضعف‌های عمده وجود دارد. این ضعف‌ها می‌توانست در قدیم خیلی زودتر از این‌ها جبران شود؛ قدیم منظورم پانصد سال قبل نیست، در صد سال اخیر. ما در فضای آکادمیک جدیدی که به وجود آمد، بالاخره این مسئلهٔ نسخه‌شناسی مطرح شد؛ روز به روز شما می‌بینید کتاب‌های قدیمی بیشتری در بازار می‌آید که همه‌شان از نظر نسخه‌شناسی کارشان تکمیل شده. حوزه‌ها کمتر وارد این مسائل شدند. من شخصاً احساس کلی‌ام این است که الان هنوز انگار مواد خام اولیه‌ای که بتوانیم با قاطعیت دربارهٔ کتب حدیث اعلام نظر کنیم وجود ندارد.

به‌علاوه، نکته‌ای که به نظر من خیلی خیلی اساسی‌تر است این است که به دلایلی یک جور تعصبات فرقه‌ای وجود دارد. مثلاً یک حکم کلی وجود دارد که به کتب مراجعه کرد؛ الان من، به‌عنوان یک آدم مسلمان، دوست دارم ببینم که پیغمبر چه چیزهایی گفته. نزدیک‌ترین مستنداتی که به زمان پیغمبر وجود دارد، اهل سنت دارند. حالا اهل سنت، یعنی آن‌هایی که فکر نمی‌کنند اهل سنت‌اند، فکر می‌کنند مسلمان‌اند؛ آن آدم‌های آن موقع هنوز، مثلاً فرض کنید صحیح مسلم که دارد نوشته می‌شود، بالاخره اصلاً این فضای اختلاف فرقه‌ای به آن صورت وجود ندارد. آدم‌هایی آنجا هستند که به نظرم خیلی راوی‌های درستی می‌آیند. از همین روایت‌هایی که نقل کرده‌اند، به نظر من میزان اهمیتی که به احادیث می‌دادند روشن می‌شود؛ برای اینکه بعضی از احادیثی را که شما می‌بینید شیعه یک عالمه از توی کتب اهل سنت به نفع خودش استدلال می‌کند. خب این نشان‌دهندهٔ این است که آن آدم‌ها، که بیچاره‌ها آنجا بودند، آدم‌های صادقی بودند؛ به محتوایش کار نداشتند، اگر حسشان این بود که این اتفاق افتاده و این حرف گفته شده، می‌نوشتندش.

شما از همین مجموعه، درصدی از روایت‌هایی که به نفع شیعه است و آنجا ثبت شده، باید به این نتیجه برسید که آدم‌های بدی نبودند این محدثان. چطور ممکن است علمای شیعه در یک ضربت کل این منابع اهل سنت را بریزند دور؟ و بعد مثلاً فرض کنید برای احادیث یک مجموعه کتاب قرن اول داریم؛ خب طبعاً شما به‌عنوان یک آدم مسلمان، اگر گرفتار این توهم نباشید که همهٔ آدم‌های اهل سنت آدم‌های شیطان‌صفتی هستند که می‌خواستند اسلام را از بین ببرند، یعنی به این افراد این‌جوری نگاه نکنید، خب معلوم است که در آن کتاب‌ها چیزهای خیلی خوبی هست. اگر مسئله این است که در کتاب‌های اهل سنت جعلیاتی هم وجود دارد، خب در کتاب‌های شیعه هم جعلیاتی وجود دارد.

این نکته در مقابل آن مسئلهٔ نسخه‌شناسی و کار علمی کردن روی کتاب‌های فقهی، به نظر من خیلی نکتهٔ مهم‌تری است: چطور این‌ها یک دفعه گفتند راوی سنی است و کار را تمام کردند، در حالی که روایات باارزشی هست و بعضی از مشکلات، مثلاً فقهی، را ممکن است بشود با یک روایتی آنجا حل کرد. بالاخره شما یک ضریب خطای بیشتری بدهید، نه اینکه یک دفعه صفرش کنید، به کل این مجموعه کتاب‌های بزرگ احادیثی که آن‌ها نقل کرده‌اند؛ و هر وقت لازم شد به نفع خودمان در مسائل فرقه‌ای استدلال کنیم، بعداً برویم بگوییم برادر، صحیح مسلم هم نوشته این‌جوری. بالاخره این‌ها کتاب‌هایی هستند که شما یک لحظه از یک آدم غیرمسلمان نگاه کنید که بخواهد دربارهٔ زندگی یا احادیث پیغمبر تحقیق کند؛ آقا چه چیز معقولی وجود دارد که طرف بیاید بگوید این صحاح ستّه را من می‌گذارم کنار؟ پس فقط همین؛ یعنی همین تعصبات فرقه‌ای که ما فقط و فقط خودمان را قبول داریم. اصلاً مارک اهل سنت به آن معنا در آن زمان وجود نداشته.

به نظر من اصلاً نمی‌فهمم واقعاً چطور می‌شود آن‌ها را کنار گذاشت؛ ولی می‌بینید که این‌ها در حوزهٔ علمی و قم کنار گذاشته شده؛ در استنباط احکام کلاً رجوع کردن به غیر از یک سری کتب خاص هیچ سنتی وجود ندارد، بلکه خلافش است، یعنی جزو محرمات حوزوی است اگر شما بخواهید از یک چنین چیزهایی استفاده کنید.

حوزهٔ علمیه قم

من باز هرچه می‌گویم ممکن است حالت استثنا داشته باشد؛ دارم آن روند کلی را توضیح می‌دهم. بالاخره کتب نسخه‌شناسی‌شده وجود دارد؛ مواردی وجود دارد که یک فقیه از یک سنت، مثلاً سنتی که در میان اهل سنت تصویب شده، سعی کرده باشد نتیجه بگیرد؛ منتها مسئله آن روال کلی است، کار علمی‌ای که در حوزه‌ها انجام می‌شود، و ابزارهایی که وجود دارد.

من هر بار که بحث فقه می‌شود دوست دارم روی این تأکید کنم که فقها می‌توانند به اینکه دانشی تحت عنوان اصول فقه به وجود آوردند افتخار کنند؛ ما خودمان هم، به‌عنوان آدم‌هایی که مسلمان هستیم، شیعه هستیم، می‌توانیم افتخار کنیم که بانی چنین دانشی، تا حدودی می‌شود گفت، مسلمانان بودند، شیعیان مخصوصاً. شاید درست نباشد بگوییم بانی شیعه یا مسلمان است؛ بالاخره سابقه داشته، ولی شکوفایی اصول و فقه بیشتر در فقه شیعه بوده. دانش خیلی جالبی هم هست؛ همین الان مثلاً در بعضی از متون فلسفهٔ تحلیلی مدرن ممکن است شما مشابه‌های بعضی از چیزهایی را که چند صد سال قبل در کتب شیعه بحث شده ببینید که به‌عنوان مسائل جدید دارند دربارهٔ آن‌ها بحث می‌کنند. به هر حال خب این یک حالت افتخار دارد دیگر. ولی این به‌عنوان ابزاری که در کنار فقه بوده و به استنتاج‌های فقهی کمک می‌کرده، لازم بوده که چنین دانشی را داشته باشند و این دانش را یاد بگیرند.

حالا الان مثلاً فرض کنید دانش زبان‌شناسی وجود دارد؛ شما جدا از مسئلهٔ نسخه‌شناسی، در فهمیدن اوریجینال بودن یا نبودن متون گذشته می‌توانید از زبان‌شناسی استفاده کنید. در مطالعات فقهی ما زبان‌شناسی هنوز وارد نشده. منظورم از دخالت کردن زبان‌شناسی این است که چون بررسی‌های زبان‌شناسی نشان می‌دهد که مثلاً فلان ساختار در قرن ششم برای اولین بار استفاده شده یا فلان واژه برای اولین بار در قرن چهارم استفاده شده، وقتی از نظر زبان‌شناسی ثابت شود که این‌طور است، آن‌وقت تمام آن احادیثی که در کتب حدیث هست و این ساختار را نسبت داده‌اند، مثلاً فرض کنید در روایاتی یک چنین چیزی گفته شده، مشکوک می‌شوند و زیر سؤال می‌روند. زبان‌شناسی ابزاری است که در فهمیدن اوریجینال بودن و نبودن متون خیلی کمک می‌کند، و این کمک‌ها در تاریخ بررسی‌های فقهی ما به وجود نیامده. این را من جز به حساب کوتاهی علما نمی‌گذارم، همان‌طور که نبودن نسخه‌شناسی را هم جز به حساب کوتاهی علما نمی‌گذارم؛ البته تا صد سال پیش امکان کارهای نسخه‌شناسی به آن صورت وجود نداشته. اساس نسخه‌شناسی این است که شما باید به همهٔ نسخه‌های موجود در کتابخانه‌های دنیا دسترسی داشته باشید؛ اصلاً چنین ارتباطاتی ۱۰۰ سال پیش وجود نداشته که بتوانند این کار را بکنند.

نسخه‌شناسی غربی‌ها هم خیلی‌اش متأخر است؛ حالا مثلاً میکروفیلمی به وجود آمده، آدم‌ها رفتند مثلاً نسخه‌ها را فیلم‌برداری و عکس‌برداری کردند، آوردند، توانستند یک سری متون مثلاً شعری و ادبی را تصحیح کنند؛ همین کار. اینکه حوزه‌ها در این زمینه‌ها فعال نشده‌اند، در همین ۵۰ سال اخیر مثلاً، می‌شود به‌عنوان یک کوتاهی حساب کرد؛ ولی انتظار اینکه ۷۰۰ سال قبل کسی این کار را کرده باشد قابل انتظار نیست. زبان‌شناسی هم تا حدودی همین‌طور است؛ علمی است که احتیاج به منابع خیلی وسیع دارد، بنابراین ۵۰۰ سال پیش به‌راحتی نمی‌شد بعضی از کشفیات را انجام داد. شما باید مثلاً مجموعهٔ همهٔ متون را در اختیار داشته باشید، بعد بتوانید استدلال کنید که این ساختار اولین بار را این آدم به کار برده و بعداً دیگران از او تقلید کرده‌اند، بنابراین قبل از او نمی‌توانسته وجود داشته باشد.

بعضی از این نکاتی که من دارم می‌گویم نتیجهٔ کوتاهی است، بعضی‌اش نیست. مهم برای من این است که همین الان این علم فقهی که وجود دارد، با معیارهای آکادمیک روز علمی، چندان معتبر نیست، قابل دفاع نیست؛ یعنی شما خیلی جاهایش نقص می‌بینید؛ و حوزه‌های علمیه نباید به این سنت‌های فقهی که از هزار سال پیش به آن‌ها رسیده اکتفا کنند. باید این فضا در حوزه‌ها وجود داشته باشد، که الان تا حدودی در حوزهٔ علمی قم به وجود آمده، که از همهٔ تکنیک‌ها و از همهٔ ابزارهای مدرن می‌شود برای تشخیص اینکه چه چیزی درست است و چه چیزی غلط استفاده کرد. الان شما امکانات نرم‌افزاری جدید اگر ایجاد شود، کلی می‌توانید تحول ایجاد کنید در دقت مطالعهٔ فقه.

من امیدوارم. نکات مثبتی که کلاً از اینکه یک چنین صحبت‌هایی بشود دیده‌ام این است که ضرورت بعضی از کارهایی را که شروع شده آدم نشان بدهد. منظورم این نیست که همه چیز الان خیلی بد است و هیچ‌کس هم هیچ چیزی نمی‌فهمد؛ یک عده‌ای آنجا می‌فهمند و این کارها را دارند می‌کنند، و یک عده هم به اصطلاح بنا به روحیهٔ سنتی خودشان تمایلی به این کارها نشان نمی‌دهند و یک جور احساس بدی دارند و اگر بتوانند مخالفت می‌کنند. به هر حال اینکه ضرورتی وجود دارد که یک چنین مطالعات جدیدی در زمینه‌های فقهی انجام شود، نکتهٔ خیلی مهمی است. ولی کلاً حسم این است که جامعهٔ روحانیتی داریم که فشار اصلی همهٔ مطالعات و آموزش‌های خودش را روی مسائل احکام گذاشته، و این خطای خیلی خیلی بزرگی بوده که باید رفع شود؛ و متأسفانه در همان زمینه هم خیلی قابل دفاع نیست، یعنی این‌طور نیست که بتواند مثلاً دقت عمل خودش را با مثلاً یک نظام آکادمیکی که در غرب هست مقایسه کند.

شما به‌عنوان نمونه، نقایص خیلی خیلی خیلی فراوانی وجود دارد که بعضی‌هایش دلایل کاملاً محتوایی دارد. اینکه ما هیچ تاریخ مدونی از فقه نمی‌بینیم که حوزوی‌ها تعریف کرده باشند. اگر الان شما بخواهید دربارهٔ تاریخ فقه اسلامی مطالعه کنید، حتماً باید بروید سراغ کارهای آکادمیسین‌های مثلاً غربی؛ مثلاً یک کتاب خیلی معروفی که به فارسی هم ترجمه شده، مال یوسف شاخ، یک آلمانی است، دربارهٔ اینکه فقه چگونه تدوین شده یک کتابی نوشته؛ اصلاً هم کتاب جامعی نیست. یعنی اینکه مثلاً بعضی از احکام وجود نداشتند، در چه تاریخی، کی برای اولین بار این حکم را داده، با چه استقلالی؛ یعنی مجموعهٔ کتب فقهی را به ترتیب تاریخ یک نفر بخواند و بیاید یک کتاب مدونی بنویسد که این سیره، مثلاً فرض کنید، تاریخ فقه در شیعه است. یک چنین مطالعاتی در حوزه‌ها انجام نشده و نمی‌شود؛ و فکر می‌کنم کمی حساسیتی هم وجود دارد، برای اینکه اگر مثلاً در تاریخ فقه معلوم شود که آقا از قرن نهم این حکم برای اولین بار در یک جایی ظاهر شده، خب این مشکوک است دیگر؛ یعنی کلاً تقویت نمی‌کند، تضعیف می‌کند بعضی از احکامی را که ما الان به آن‌ها عمل می‌کنیم؛ و بگوییم که این‌ها احکامی هستند که خیلی قدیمی نیستند. نسخه‌شناسی هم، به نظر من، کمی ممکن است مشکل ایجاد کند.

فقه و حکمت و منشأ خوب

به هر حال عملکرد علمی حوزهٔ علمیهٔ قم، حالا کار ما با حوزهٔ علمیهٔ قم بیشتر است، ولی خب کلاً حوزه‌های علمیهٔ شیعه، که اصلش در واقع حوزهٔ علمیهٔ نجف است، به نظر من خیلی قابل دفاع نیست دیگر. به هر حال یک مباحث اساسی وجود دارد که رفع کردنش ممکن است، ولی آن شور و هیجانی که باید وجود داشته باشد برای استفاده از ابزارهای جدید و اینکه نقص را برطرف کنیم خیلی دیده نمی‌شود.

واقعاً اگر از من بپرسید که بالاخره این مباحثی که در حوزه‌ها و در روحانیت، مخصوصاً در زمینه‌های علمی، به وجود آمده ریشه‌اش چیست، دو چیز خیلی پررنگ در ذهن من هست. یکی مشکلی است که همهٔ جامعه‌های روحانی و جامعه‌های دینی با آن برخورد دارند؛ آن هم سنت‌گرایی است که در حوزه‌های علمی هم به‌طور وحشتناکی وجود دارد؛ یعنی نمی‌دانم چطور بخواهم چه چیزی برایتان تعریف کنم که این حسی که من دارم به شما منتقل شود.

اینکه چقدر در حوزه‌ها نسبت به سنتی که به وجود می‌آید حساسیت و تعصب وجود دارد؛ یعنی شما نسبت به علمای سابق، آن‌هایی که به‌عنوان عالم تثبیت شده‌اند، نمی‌توانید در حوزه به‌راحتی بگویید که این اشتباه کرده. منظورم این سنت‌گرایی است؛ بزرگانی هستند، مثل اجداد، مثلاً مقدس، که ما یک‌جوری انگار مطمئنیم که این‌ها درست می‌گفتند، مؤید بودند، یعنی عندالله بودند؛ و توهین کردن که هیچ، ایراد گرفتن به یکی از این افراد که مثلاً فقهای بزرگی بودند در حد کفر است. فضایی که در حوزه‌ها وجود دارد، به نظر من، یکی از مهم‌ترین نکاتی است که در واقع باعث انحراف‌هایی شده و می‌شود: این ارزش زیادی که به بزرگان فقه داده می‌شود، که اصلاً یک جور شگفت‌انگیز است. من شاید یک بار به این اشاره کرده‌ام؛ می‌خواهم یک داستان بگویم که شما این را حس کنید.

داستان اینکه مرحوم علامه طباطبایی، با این یال و کوپال، به‌عنوان یکی از فارغ‌التحصیلان برجستهٔ حوزهٔ نجف آمد قم؛ سال‌ها هم اینجا بود و تدریس کرد، و همه می‌دانستند که یکی از بزرگ‌ترین علما، واقعاً آدم نابغه‌ای بود؛ همه چیز هم بلد بود، یعنی از فلسفه و عرفان و این‌ها که بیشتر به آن شناخته می‌شود تا درس‌های فقهی که داده؛ همه معتقد بودند که درس‌های بسیار پیشرفته و عالی بودند. ایشان شروع کرد به حاشیه نوشتن دربارهٔ بحارالانوار مرحوم مجلسی. مثال از این نظر جالب است که کسی که نوشته علامه طباطبایی است که خودش جزو بزرگان حوزه است، و دربارهٔ کسی هم نوشته که خیلی هم متأخر است، چیزی متقدم نیست؛ مثلاً دربارهٔ شیخ صدوق و، نمی‌دانم، شیخ طوسی و این‌ها که هیچ؛ علامه مجلسی، خب بالاخره جزو علمای متأخر است. بحارالانوار هم، واقعیت مطلب، کتاب حدیثی است، جزو جوامع روایی است، ولی کتاب حدیثی نیست که شما بتوانید بگویید این روایت در بحارالانوار آمده است پس درست است. ماجرا این است که ایشان یک جلد یا دو جلد نوشت و در این مجلد دوم، اگر اشتباه نکنم، در دو مورد، موردش را می‌دانم، دربارهٔ معاد جسمانی بوده، علامه طباطبایی اظهار نظری کرد.

آقای مجلسی یک جایی نوشته که کسانی که به معاد جسمانی مرتبط نیستند، مثلاً کافران و مرتدند. مرحوم علامه طباطبایی نوشت که ایشان، با توجه به اینکه فقیه بوده و حکمت نمی‌دانسته، اصلاً نمی‌داند موضوع چیست، مسئلهٔ معاد جسمانی در تخصصش نیست؛ چون مثلاً فرض کنید اگر این حرف درست باشد، ابن سینا و یک عده دیگر کافرند، همان‌طور که یک عده‌ای در زمان خود ابن سینا از این حرف‌ها زدند. آقای طباطبایی هم آنجا نوشته که ایشان اصلاً موضوع معاد جسمانی و این حرف‌ها که در حکمت مطرح شده اطلاع دقیقی از آن ندارد، بنابراین این چیزی که نوشته معتبر نیست. من واقعاً نمی‌خواهم به اصطلاح قصه تعریف کنم؛ کنجکاوی‌تان را تحریک می‌کنم: بروید ببینید در حوزهٔ علمی قم چه اتفاقی افتاد. نهایتاً از نوشتن آن شرح صرف نظر کرد، یعنی مجبور شد صرف نظر کند؛ ولی شدت عملی که در حوزه‌های علمی قم و نجف به خرج دادند بعد از اینکه این کتاب چاپ شد، این را واقعاً خوب است بروید مطالعه کنید و ببینید اوضاع چگونه است. برای اینکه کمی دچار شگفتی شوید از اینکه فضای حوزه‌ها چگونه است، این داستان خوبی است. این یک نکته است، نکتهٔ انحرافی که بابا اصلاً شما اگر طبیعی بخواهید برخورد کنید، بگویید علامه مجلسی آدمی است که هزارتا اشتباه کرده؛ باید به‌راحتی هم بشود گفت که ایشان می‌دانسته یا نمی‌دانسته این حدیثی که جعل کرده.

یک عالمه از این جوک‌هایی که علیه اسلام ساخته می‌شود از توی کتاب‌های علامه مجلسی درمی‌آید. همین‌جوری چشم‌مان را ببندیم و بگوییم ایشان آدم مقدسی بوده. این حالت، اگر بخواهم در یک جمله بگویم، تقدس قائل شدن برای فقهای سلف است. یک اصطلاحی هست: اسلاف صالح. این اسلاف صالح تقدس پیدا کرده‌اند در حوزه‌های علمی. من یادم هست در آن نامهٔ اعتراضی که یک نفر از حوزهٔ علمی قم به آقای خمینی نوشت که این شطرنج را چطور که حرام بود حلال کردی، واقعاً یادم نیست ولی فکر می‌کنم نوشته بود شما چطور این کار را کردید در حالی که شیخ انصاری به صراحت گفته که این حرام است. آقا شیخ انصاری گفته دیگر، حالا چه کار کنیم؟ انصاری هم یکی از این علمای متأخر. ببینید اصلاً می‌خواهم بگویم این نحوهٔ استدلال که تو یک چیزی گفتی، شیخ انصاری یک چیزی می‌گوید، تو چطور این حرف را زدی؟ مثل اینکه آدم‌هایی پیدا می‌شوند، آدم‌های بزرگ، که واقعاً انگار چیزی که گفته‌اند حجت می‌شود برای کسانی که بعد می‌آیند؛ یک فضای این‌جوری وجود دارد به هر حال.

و یک چیز بدتر از این، که واقعاً من این را با آن آدم‌های خوبی هم که معاشرت کردم احساس کردم، این حالت غرور علمی است که در افرادی که در حوزه هستند وجود دارد؛ وحشتناک است؛ احساس می‌کنند که کارشان درست است! می‌دانی، یعنی نمی‌دانم چطور بگویم. این حس افتخارآمیزی که نسبت به فقه دارند، نسبت به کلاً علوم اسلامی دارند، و این اطمینانی که دارند که هی در قلهٔ علم قرار گرفته‌اند و همهٔ کسانی که در دنیا هستند نمی‌فهمند. معمولاً مبنایش هم این نیست که ما خیلی باهوشیم و این‌ها؛ حس اینکه ما چون به سنت پیامبر و ائمه تکیه زده‌ایم از همه بیشتر می‌فهمیم و از همه بهتر دنیا را درک می‌کنیم و فلسفه‌مان بهترین فلسفه است، فقه‌مان بهترین فقه است. یک حس عجیب این‌شکلی وجود دارد که به نظر من مانع از این است که نقایصی را که وجود دارد ببینند.

جمع‌بندی و ادامه

این افراد متوجه نیستند که اینکه شما تکیه زده‌اید به سنت پیغمبر، معنایش این نمی‌شود که فقه‌تان بهترین فقه باشد؛ اصول فقه‌تان بهترین اصول فقه باشد، حکمت‌تان بهترین حکمت باشد. می‌دانی، اینکه یک منشأ خوبی وجود دارد، خب کاملاً می‌شود این‌جوری گفت که آقا شما بد عمل کرده‌اید و الان این فقه اصلاً ایراد دارد. معمولاً این حسی که به من منتقل شده این است که یک احساس متصل بودن به منشأ وجود دارد در اوضاع علمیه، و خود این علوم انگار علوم مقدسی هستند. یک لحظه فراموش می‌کنند که بابا این فقه را فقها ایجاد کردند، نه امام‌ها. بالاخره شما اولین کتاب فقهی را که نگاه کنید، مثلاً ابواب فقه مقدس است که این‌جوری بابها را این‌جوری نوشته‌اید؟ خب امام‌ها که این‌جوری ننوشتند. یعنی یک مجموعه احادیث است؛ چون ممکن است یک نفر این احساس را بکند که آقا این کتب حدیث مقدس‌اند، ولی دیگر کتب فقه که مقدس نیستند.

آقای خمینی که جزو روشن‌فکرهای حوزهٔ علمی قم است، و باید از خیلی از این چیزهایی که آدم می‌گوید مبرا دانست، مثلاً همین که فقه را در مرکز قرار نمی‌داد، به عرفان و فلسفه و تفسیر و به همهٔ این چیزها اهمیت می‌داد و اخلاق را از همه چیز بیشتر اهمیت می‌داد و این حرف‌ها، ایشان نامه‌ای نوشته به گورباچف. در نامه به گورباچف یکی از چیزهایی که گفته این است که دعوت کرده که بیایید حکمت صدرایی بخوانید تا مثلاً مسائل برایتان روشن شود. این خیلی نرمال و طبیعی است که مثلاً کسانی که در حکمت اسلامی کار می‌کنند احساسشان این باشد که همه چیز در این حکمت حل شده و هیچ مشکلی وجود ندارد و اگر الان در دنیا هر کسی بیاید این را بخواند، کلاً مشکلاتش حل می‌شود. این یک جور، نمی‌دانم چطور بگویم، حاصل بی‌خبری است؛ آدم نمی‌داند مثلاً مشکلاتی که وجود دارد چیست، و خواندن حکمت صدرایی مشکل هیچ‌کسی در غرب را حل نمی‌کند. من می‌گویم این را شما نشانهٔ چه می‌گیرید؟ یک جور احساس در یک فضای بسته که در حقیقت همهٔ حقیقت را می‌دانند؛ خیلی در این اوضاع این احساس وجود دارد، و منشأش هم این است که علوم خودشان را علوم الهی می‌دانند. فراموش می‌کنند که این علوم توسط فقها، حکما و آدم‌هایی که وجود داشتند و این‌ها را ایجاد کردند به وجود آمده، و خود این علوم مقدس نیستند؛ ممکن است به جای مقدسی وصل باشند، سرچشمه‌های مقدسی داشته باشند، ولی خودشان مقدس نیستند.

برای فلسفه داستان‌هایی وجود دارد؛ در حوزه‌ها می‌گویند این حکمت در واقع، درست است که مسلمان‌ها از ارسطو گرفتند، از یونان گرفتند، ولی یونانی‌ها هم از پیامبران گرفته بودند؛ یعنی حکمت، مثلاً حکمت هرمسی که وصل می‌شود به ادریس، و این‌جوری این حکمت را مقدس می‌شمارند؛ یعنی احتمال نمی‌دهند که اصلاً این مقولات فلسفی ممکن است کاملاً چرند و پرند باشد: جوهر و عرض و، نمی‌دانم، واژه‌هایی مثل ذات. وقتی آدم ایراد می‌گیرد که این واژگان برای صحبت کردن دربارهٔ جهان خوب نیست، معمولاً استدلال این است که این‌ها منشأ الهی دارد و برمی‌گردد به ادریس. به محض اینکه می‌گویند منشأ الهی دارد، بعد این احساس که یک علم مقدسی را یاد گرفته‌اند، و بنابراین در نسبت با فلسفهٔ غرب یا هر چیز دیگری در بالاترین درجهٔ ممکن قرار دارند. تا وقتی که این‌جوری است، یعنی یک چنین حسی نسبت به مسائل علمی که مطرح می‌کنند وجود دارد، به نظر می‌رسد که اصلاحاتی اگر قرار است در نظر علمی هم انجام شود، یا اصلاً امکانش نباشد یا خیلی کند پیش برود. و من این را واقعاً حالا هی مرتب اشاره می‌کنم که در حوزهٔ قم جنبشی وجود دارد که بروند علوم غربی را هم یاد بگیرند، ولی به نظر می‌رسد که خیلی خوشبینانه این را می‌گویم؛ از ناچاری است. آدم چاره‌ای ندارد؛ بالاخره فکر کنیم که اوضاع دارد به یک سمت مثبتی می‌رود. نه، این خوشبینی من خیلی واقعی نیست؛ من این را می‌دانم که خیلی‌ها نیتشان این نیست که بروند از آن‌ها چیزی یاد بگیرند.

مثل اینکه بروند ببینند این‌ها فلسفه‌شان چه گفته‌اند، چه ایرادی دارند، ایرادهایشان را برطرف کنند، یا جامعه‌شناسی کنند؛ حالت این نیست که ما آنجا حقیقتی وجود دارد برویم یاد بگیریم و از آن استفاده کنیم. ببینیم این‌ها چه می‌گویند، چگونه گمراه شده‌اند، مثلاً ببینیم این‌ها چه مشکلاتی دارند. خیلی وقت‌ها این‌شکلی است؛ یعنی واقعاً با قصد اینکه، با این حس که آن‌ها می‌دانند، ما نمی‌دانیم و لازم است برویم زبان‌شناسی یاد بگیریم، هرمنوتیک بخوانیم، خیلی وقت‌ها نیت‌ها این‌جوری نیست. ولی یک جنبهٔ خوشبینی من این است که دیده‌ام آدم‌هایی که با نیت‌های دیگر هم می‌آیند، بالاخره وقتی می‌خوانند می‌فهمند که اینجا چیزهایی هست که نمی‌دانند؛ یعنی همین صرف اینکه از خودشان دربیایند و علوم دیگر را مطالعه کنند، به نظر من در درازمدت امید این هست که اصلاحاتی در بعضی از شاخه‌ها، حتی فقه، ایجاد کند، چه برسد به سایر علوم.

ارجاعات این جلسه

توحید و مشترکات فراموش‌شده

نماز مشترک در حج نمونه وحدت است. سخنران در برابر غلبه عناصر فرقه‌ای، تقویت توحید و آموزش اصول دین را می‌خواهد؛ توصیف تغییرات، آماری و فراگیر نیست.

نمازنبوت ·بدون مقصدسنیتوحید

تبلیغ و تربیت، مسئولیتی سازمان‌یافته

مقایسه کلیساها درباره سازمان‌دهی است و خشونت تاریخی را تبرئه نمی‌کند. آثار ساده‌فهم مطهری نمونه مثبت تربیت‌اند؛ نخستین‌بودن داستان راستان ادعای قطعی جلسه نیست.

اثر معنوی و سنجش عملکرد نهاد

برکت دعا و مجالس پذیرفته است، اما برای اثبات کفایت نهاد یا حقانیت انحصاری یک فرقه کافی نیست. وجود استادان عرفان با جایگاه پایدار آموزشی تفاوت دارد.

ضرورت فقه، مسئله توازن

فقه لازم است؛ نقد متوجه سهم نامتوازن آن در آموزش است. سخنران آموزش عمیق اصول دین و اخلاق و ابتکار عمل در برابر تقاضای صرفِ حکم را می‌خواهد.

اعتبار حدیث و ابزارهای بررسی

بررسی نسخه‌ها و نقد اعتبار روایت باید جای رد یکجای منابع را بگیرد. استثناهای مثبت پذیرفته‌اند؛ کمبود امکانات گذشته با استفاده‌نکردن از امکانات امروز یکسان نیست.

سرچشمه مقدس، دانش خطاپذیر

سخنران قداست منبع را از مصونیت دانش انسانی جدا می‌کند. حکایت طباطبایی و نسب‌نامه الهی فلسفه مثال‌های نقدند؛ امید به اصلاح با یادگیری و پذیرش خطا مشروط است.

مرجع‌ها و شاهدها

اسلام۷ شاهداز متن جلسه‌ها
فقه۶ شاهداز متن جلسه‌ها
فلسفه۵ شاهداز متن جلسه‌ها
علم۵ شاهداز متن جلسه‌ها
علامه محمدحسین طباطبایی۴ شاهداز متن جلسه‌ها
ایران۴ شاهداز متن جلسه‌ها
سنی۴ شاهداز متن جلسه‌ها
ایمان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
عرفان۳ شاهداز متن جلسه‌ها
مسیحیت۳ شاهداز متن جلسه‌ها
نماز۳ شاهداز متن جلسه‌ها
توحید۳ شاهداز متن جلسه‌ها
غرب۲ شاهداز متن جلسه‌ها
هنر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
کلیسا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۲ شاهداز متن جلسه‌ها
پیامبر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
قدرت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
روایت۲ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
آمریکا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
انبیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
عقل۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ارسطو۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آیه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
دعا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فلسفهٔ احکام۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
فلسفه تحلیلی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
فرهنگ۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حج۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ابن سینا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کفر۱ شاهداز متن جلسه‌ها
معاد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مدینه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مارکسیسم۱ شاهداز متن جلسه‌ها
متن۱ شاهداز متن جلسه‌ها
صدرالدین محمد شیرازی (ملاصدرا)۱ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
سیره۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
سنت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تجربه دینی۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
تشیع۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: جایگاهِ روحانیت در اسلام
  1. نقدِ سازوکار، نه نفیِ متخصصِ دین

    در هر سه جلسه نقد متوجه سازوکارهای نهاد است؛ سخنران متخصصِ دین و خودِ فقه را لازم می‌داند.

  2. توحید: معیارِ بازنگری و اولویتِ آموزش

    توحید هم معیارِ بازنگری در باورهای به‌ارث‌رسیده است و هم اولویتی که سخنران برای آموزشِ روحانیت پیشنهاد می‌کند.

  3. اعتماد به اشخاص و خطاپذیریِ دانش

    خوبیِ اشخاص درستیِ باور را تضمین نمی‌کند و دانشِ دینیِ ساختهٔ انسان خطاپذیر است؛ سخنران خطاپذیریِ تشخیصِ خود را هم می‌پذیرد.

    فقهعلممسیحیتشرک ·بدون مقصد
  4. طباطبایی؛ یک مرجع، دو کاربرد

    یک مرجع، دو کاربرد: نمونهٔ معاشِ مستقل در جلسهٔ نخست، و نمونهٔ محدودیتِ نقدِ بزرگان در جلسهٔ سوم.

  5. مقایسه با کلیسا: سنجشِ سازمان، نه داوری دربارهٔ پیروان

    کلیسا معیارِ سنجشِ سازمان‌دهی است، با این قیدِ صریح که مقایسه داوری دربارهٔ پیروانِ دو دین نیست.

جلسه‌های همین موضوعجلسهٔ ۱جلسهٔ ۲جلسهٔ ۳