موضوع این جلسه عمداً اعلام نشده و ادامهٔ بحث آمریکا در جمعی خصوصیتر است؛ به گفتهٔ سخنران از نظر خودش جلسهٔ سوم آمریکاست و آخرین جلسه از چیزهایی که میخواست بگوید. دلیلش را این میداند که جمع جلسههای عمومی مناسب نبود و حرفهای این جلسه به چیزهایی که قبلاً گفته وابسته است. سپس مرور میکند که پیشتر دربارهٔ آمریکا چه گفته است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
چرا موضوع جلسه اعلام نشد
موضوع این جلسه عمداً اعلام نشد؛ خودم خواستم که اعلام نشود. در جلساتی که دربارهٔ آمریکا بود گفتم که بعداً برخی موضوعها را در جلسههای خصوصیای که یکشنبهها تشکیل میشود ادامه میدهم، و اکنون همین کار را میکنم. این جلسه از یک نظر جلسهٔ چهارم است، اما از نظر من جلسهٔ سوم آمریکاست؛ یعنی در دو جلسه از آنچه میخواستم بگویم چیزهایی را گفتم و این جلسه آخرین آنهاست.
برای این کار دلیلی منطقی دارم و بد نیست مختصر توضیح بدهم. جمعی که در آن جلسهها شرکت کردند جمع مناسبی نبود که بتوانم راحت حرف بزنم؛ نه از نظر محتوای آنچه میخواهم بگویم، بلکه از نظر میزان وابستگی حرفهای این جلسه به چیزهایی که قبلاً گفتهام. این جلسههای عمومی را معمولاً خودم درخواست میکردم که تبلیغ شوند، و نتیجهاش معمولاً این بود که ۸۰، ۹۰ درصد کسانی که میآمدند آشنا بودند و ۱۰ درصد ناآشنا. آن جلسهها به نظر من برعکس بود: هرچه نگاه میکردم، آدمها را نمیشناختم. بعد از جلسات هم یکی دو نفری که به من بازخورد دادند احساس کرده بودند که فضا خیلی دور از فضای جلساتی بود که معمولاً داشتهایم، و بسیاری از حاضران نخستین بار بود که در سخنرانی شرکت میکردند.
امیدوارم محتوای این جلسه نشان دهد که چرا تمایل نداشتم بحث را در آن جلسات عمومی ادامه دهم. تصورم این است که اکنون دقیقاً همان کسانی این را گوش میدهند که این جلسات را گوش دادهاند، و من هم همین را میخواهم؛ فکر نمیکنم کسی بیاید و فقط همین تکجلسه را گوش دهد. احتمالاً همان کسانی که بقیهٔ جلسات را گوش کردهاند این جلسه را هم گوش میکنند. امیدوارم متوجه باشند که از بعضی چیزهایی که قبلاً گفتهام استفاده میکنم، و اگر آنها را شنیده باشند، بحث برایشان ثقیل نباشد.
پس جلسهٔ سوم همان سلسلهسخنرانیهای آمریکا چیست؟ چون جلسهها دو ساعته نشد، هر بار چیزهایی از جلسهٔ اول برای جلسهٔ دوم ماند و از دوم برای سوم، و در واقع اصل مطلبی را که میخواستم بگویم نگفتم. از این بابت ناراحت هم نیستم: اگر وقتم کم هم نمیآمد، فکر میکنم به همان دلیل بهتر بود اصل مطالب برای جمعی کمی خصوصیتر بماند و ضبط شود تا بعداً شنیده شود. هیچ تحلیلی هم ندارم که چرا جمع آن جلسهها اینگونه شد. عنوانش کمی زیادی جذاب بود و باید بکوشیم عنوانهای سادهتری انتخاب کنیم؛ نمیدانم، شاید هم به دلیل نزدیکیاش به انتخابات اوباما بود که کلاً موضوع آمریکا را به موضوعی داغ تبدیل کرده بود.
ادامه بحث آمریکا در جمع خصوصیتر
با توجه به اینکه مدتی گذشته است، کمی یادآوری میکنم که چه کردهام، چه گفتهام و ادامهٔ بحث بهطور طبیعی چیست. نکتهٔ اصلیای که در آن جلسات گفتم این بود که دربارهٔ آمریکا دو دیدگاه کاملاً و صددرصد متضاد وجود دارد. یکی دیدگاه کسانی است که انگار از درون آمریکا به آمریکا نگاه میکنند و دیدی بسیار آرمانگرایانه دارند؛ نه همهٔ کسانی که در آمریکا هستند، اما به هر حال نوعی ایدئولوژی در آمریکا وجود داشته است. دستکم دو قرن است که آمریکا به وجود آمده؛ این ایدئولوژی بهویژه بعد از جنگ داخلی آمریکا خیلی رسمیت پیدا کرده و همچنان هم کسانی هستند که آمریکا را همانگونه میبینند.
گذشته از سنتگرایانی که آمریکا را فوقالعاده آرمانی میدانند، حتی بسیاری از روشنفکران اروپایی هم وقتی به آمریکا سفر میکنند گزارشهای بسیار مثبتی از درون آمریکا مینویسند: اینکه همچنان آزادترین کشور دنیاست، جنبههای عدالتطلبی در آن قوی است و به هر حال محسنات زیادی دارد؛ کارکردن در آمریکا محسناتی دارد و الی آخر. از درون آمریکا گزارشهای مثبت زیادی میرسد. از سوی دیگر، تقریباً همهٔ کسانی که بیرون از آمریکا هستند و به آن نگاه میکنند گزارش فاجعه دارند؛ یعنی موجودی کثیفتر و بدتر از آن در عالم پیدا نمیشود. این را جنبشهای روشنفکری چپ و جنبشهای مذهبی در سراسر دنیا میگویند، و اکنون در دوران جورج بوش دوم این نفرت از آمریکا عالمگیر شده است؛ واقعاً حتی در اروپا، در نظرخواهیهایی که انجام میدادند، به آمریکا بهعنوان موجودی شیطانصفت نگاه میکردند که مثلاً همهٔ دنیا را به هم ریخته است.
دیدگاه مخالفت با آمریکا را احتمالاً بارها از رادیو و تلویزیون شنیدهاید و در ایران هم به ایدئولوژی تبدیل شده است؛ برای همین، و بهویژه برای اینکه آن دیدگاه آرمانی دربارهٔ آمریکا را کمی بیشتر حس کنید، با طول و تفصیل نسبتاً زیاد، تقریباً یک جلسه و نیم وقت گذاشتم و دیدگاههایی را گفتم که حتی بعضی از نقطهضعفهای آمریکا را توجیه میکنند و آنها را به مصالحی برمیگردانند که آمریکاییها به سبب آن مجبورند بعضی کارها را انجام دهند. بعد هم شروع کردم به ارائهٔ دیدگاههایی میانه.
اکنون میخواهم به نکات اصلی آنچه در جلسات قبلی گفتم اشاره کنم. فقط میخواهم یادآوری کنم که بعضی از جنبههای آرمانیای که دربارهٔ آمریکا گفتم جنبههایی واقعیاند و انکارشان به نوعی بیمعناست. یکی اینکه آمریکا به نوعی مبدأ مدرنیسم در این دنیاست. حیات اجتماعی آمریکا با وضعیت خاصی شروع شد؛ بگذارید فقط همین را مختصر یادآوری کنم: پروتستانتیسم که در اروپا شکل گرفت و تحت فشار بود، بهطور شگفتانگیزی همزمان شد با کشف آمریکا؛ بعدها به آنجا مهاجرت کردند و به نوعی این ایده و تفکر را داشتند که جامعهای آرمانی بسازند.
نکتهٔ اساسی دربارهٔ آمریکا، که مبدأ بسیاری از چیزهای مدرن است و شاید به معنای واقعی کلمه مدرنترین جامعه باشد، این است که سنتی در آن کشور وجود نداشت؛ مثل لوح سفیدی بود که از اول شروع کردند روی آن چیزهایی بنویسند. نتیجهاش این بود که بسیاری از مشکلات و دستوپاگیریهایی که سنتهای اروپایی داشتند آنجا وجود نداشت. جامعهای به وجود آمد و قانون اساسیای نوشته شد که دموکراسی در آن کاملاً بهعنوان یک اصل پذیرفته شده بود و قابل اجرا بود؛ در حالی که فرض کنید در اروپا مشکل اشرافیت را داشتید، در آمریکا اصولاً چنین جامعهٔ اشرافیِ ریشهداری وجود نداشت. همینطور سنتهای مذهبی عجیب و غریبی که در به اصطلاح دنیای کهنه وجود داشت، در این دنیای نو نبود. به معنای واقعی کلمه کشوری نو با نوعی مناسبات جدید ایجاد شد.
تمثیلی به کار بردم که فکر میکنم فهم اینها را ساده میکند. فکر کنید میخواهید شهری بسازید روی یک شهر باستانی که پر از کوچهپسکوچه است؛ نمیتوانید خیابانکشی منطقی و درستی انجام دهید. در حالی که وقتی شهری مثل نیویورک را نگاه میکنید، انگار روی زمینی خالی ساخته شده که چیزی در آن وجود نداشته است: همهچیز مثلاً در خیابانهای نیویورک شمارهگذاری شده است، زوجها این طرفاند و فردها آن طرف، و بهراحتی میتوانید آدرسها را پیدا کنید. بیشتر بخشهای آمریکا در دوران مدرن و از صفر ساخته شده است. اتفاقاً نیویورک شهری تاریخی در آمریکاست و باز هم اینگونه است؛ بقیهٔ شهرهایی که در مرکز و غرب آمریکا وجود دارند واقعاً بیشترشان در قرن بیستم ساخته شدهاند و همهچیز در آنها از نظر اصول رعایت شده است؛ ساخته شدهاند تا اتومبیل در آنها حرکت کند، در حالی که شهر ونیز برای حرکت اتومبیل ساخته نشده است.
این مثال خوبی است که نشان میدهد ساختارهای اروپای قدیم و جهان قدیم اصولاً با مناسبات جدیدی که در این دنیا، در دوران سرمایهداری، به وجود آمده سازگار نیستند. هنوز هم نکتههایی هست که واقعاً دستوپاگیر است و نمیگذارد بعضی از مناسبات در بعضی کشورها شکل بگیرد؛ از جمله در کشور خود ما، که فکر میکنم از این نظر شاخص است: مناسبات مدرن با جامعهٔ سنتی ایران سازگار نیست و به تلفیقهای عجیب و غریب و خندهداری از مدرن و جامعهٔ سنتی خودمان میرسیم. اخیراً ترانهای که خیلی معروف شده، برای بیان این آشفتگی درون ایران اصطلاح «پیتزای قرمهسبزی» را به کار برده است؛ اصطلاح قشنگی بود. خیلی چیزهای ما مثل پیتزای قرمهسبزی است. اما آمریکاییها چه؟
ساختار اروپای قدیم در برابر آمریکا
آمریکاییها از اول همان پیتزا را درست کردند، قرمهسبزی هم نداشتند و کارشان خیلی راحت پیش رفت.
نکتهٔ دیگری که هیچکس نباید انکار کند، نقش تاریخی بسیار مهمی است که آمریکا و استقلال آمریکا در دنیا بازی کرده است: نمیشود انکار کرد که آمریکاییها دستکم در دورانی پرچمدار دموکراسی به معنای مثبتش بودند، یعنی توجه به تودهٔ مردم. این روحیهای را که در آمریکا به وجود آمد اصلاً در اروپا نمیبینید. در اروپا و دنیای قدیم همیشه افرادی خاص و نخبه بودند، که ممکن است اشراف باشند و فرض کنید خونشان با بقیه فرق کند، و اینها در کشورهای سنتی حاکم بودند؛ تودهٔ مردم هم مثل تودهای از موجودات بودند که انگار کسی به فکرشان نبود. حکومتها در فکر رفاه عمومی نبودند. ایدههای رفاه عمومی، ایدههای دموکراسی به این معنا که همهٔ آدمها حق رأی داشته باشند، و چیزهایی مثل حقوق بشر که همهٔ انسانها باید داشته باشند، در جهان قدیم بهشدت نادیده گرفته میشد. نه اینکه آمریکاییها این ایدههای ذهنی را نخستین بار کشف کرده باشند؛ اما در آمریکا برای نخستین بار اینها به معنای واقعی کلمه پیاده شد. فکر میکنم اینکه فضای جهان به این سمت رفته که به هر حال در همهجای دنیا چیزی تحت عنوان حقوق بشر و حقوق عامهٔ مردم وجود داشته باشد، ریشهای در آمریکا دارد.
نمیخواهم خیلی روی این اصرار کنم، اما در قرنهای اخیر تحول خوبی در دنیا به وجود آمده است: گذر از جامعههایی نسبتاً خشن که در آنها با مردم بدرفتاری میشد و اصولاً تفکر رفاه برای عموم مردم خیلی وجود نداشت. واقعاً زندگی در انگلستانِ سه قرن قبل را در نظر بگیرید: عدهای لرد و اشراف هستند که در اصل آنها دارند زندگی میکنند، و بقیهٔ مردم هیچ. عامهٔ مردم در خیلی جاها مشکلات بهداشتی شدید و مشکلات تغذیه دارند، در حالی که در همین جامعه کسانی با رفاه فوقالعاده زیاد زندگی میکنند که اصلاً نمیدانند با این همه رفاه چه کنند. در آمریکا هیچوقت چنین وضعی به وجود نمیآمد. درست است که نظام سرمایهداری در آمریکا بوده و هست و عدهای خیلی مرفهاند، اما همیشه حداقلی برای همهٔ مردم در نظر میگرفتند. بسیاری از اختراعات و اکتشافات آمریکاییها، در زمانی که خیلی دنبال ساینس نبودند ولی مخترع داشتند و بهطور مداوم چیزهایی اختراع میکردند، کارهایی را تسهیل میکرد و در نهایت باعث رفاه میشد. تصور دنیایی که اکثریت مردم در آن اتومبیل شخصی داشته باشند و بهراحتی به مواد غذایی دسترسی داشته باشند، واقعاً در دنیای کهنه خیلی مطرح نبود؛ این چیزها بیشتر از آمریکا شروع شد. هرچند ممکن است اکنون کشورهای اروپایی از نظر رفاه عمومی از آمریکا جلو زده باشند، مبدأ این تحول واقعاً تا اندازهای در آمریکا بود.
میخواهم تأکید کنم که نکات مثبتی را که دربارهٔ آمریکا هست فراموش نکنید. آمریکاییها در ایدئولوژیشان اصطلاحاً خود را «پیسمیکر» میدانند؛ انسانهایی که در جایی از دنیا به امنیتی رسیدهاند و حالا خیلی دوست دارند همهٔ مردم دنیا این امنیت را داشته باشند. مثلاً چون بسیاری از نخستین مهاجران آمریکا از آزار و اذیتهای مذهبی در دنیا فرار کرده و به آنجا رفته بودند، حساسیت فوقالعادهای در آمریکا وجود دارد: در فرهنگ آمریکا و میان مردم آمریکا واقعاً چنین است که اگر بشنوند در جایی از دنیا مردم به دلیل عقایدشان تحت فشارند یا کشته میشوند، حساسیت نشان میدهند. حرفهایی که میزنم به معنای واقعی کلمه اصلاً ربطی به سیاست دولت آمریکا ندارد؛ فرهنگ مردم آمریکا اینگونه است، یعنی حساسیتهای خاصی نسبت به بعضی از مسائل انسانی دارند که شاید از همهٔ کشورها شدیدتر باشد.
احتمالاً میدانید که آمریکا اصلاً ارتش به آن معنا ندارد؛ یعنی ارتش حرفهای و سرباز حرفهای ندارد. در کشور ما از همهٔ مردم سربازگیری میشود؛ بعضی از کشورها ارتش حرفهای دارند، یعنی کسانی ارتش را مثل یک شغل انتخاب میکنند و دیگر ارتشیاند. آمریکا اصولاً سربازگیری میکند، به این معنا که هیچوقت سربازهای حرفهای ندارد که مادامالعمر آنجا باشند و خدمت کنند؛ هر بار که نیاز شود اعلام میکنند و سرباز میگیرند. احتمالاً شنیدهاید که، مثل دوران جنگ ما، همیشه آنجا عدهای مثل آدمهای بسیجی هستند که با جان و دل میروند و در ارتش ثبتنام میکنند. ممکن است مسائل اقتصادی هم مهم باشد، اما دستکم در جنگ جهانی اول و دوم ثبتنام حالتی به اصطلاح شهادتطلبانه داشت؛ یعنی کسانی بودند که مرفه هم بودند ولی برای همین آرمانهای دفاع از آزادی ثبتنام میکردند. در جامعهٔ آمریکا هم کاملاً همان احساسی که در ایران نسبت به کشتههای جنگ وجود دارد، که اینها آدمهایی آرمانگرا بودند و برای آرمانهایشان شهید شدند، واقعاً وجود دارد؛ احترام خاصی نسبت به کسانی هست که داوطلبانه رفتند و جنگیدند.
این چیزها را عمداً کمی تکرار میکنم تا آن فضای فکریای که در آمریکا وجود دارد روشن شود. هر چه از بیرونِ آمریکا میبینید کنار بگذارید؛ درون آمریکا چیزهای خیلی جالب و خوبی وجود دارد. حس آزادیخواهی، عدالتخواهی و طرفداری از حقوق بشر واقعاً در فرهنگ آمریکایی هست و مردم آمریکا هم نسبت به این چیزها خیلی حساساند. اینکه دولت آمریکا از این حساسیت سوءاستفاده میکند یا نه، بحثی جداست؛ باید بکوشیم نکات مثبت خودِ به اصطلاح فرهنگ آمریکایی را بشناسیم.
اینها را برخلاف آن جنبههای منفیای که جلسات قبل گفتم تأکید میکنم، چون دقیقاً امروز میخواهم به چیزهایی کاملاً منفی اشاره کنم و کمی میترسم. دولت آمریکا که زیر سؤال است و بدیهی است که موجودی شیطانی است؛ اگر در این جلسه بخواهم از اساس خودِ فرهنگ آمریکایی را هم زیر سؤال ببرم، ممکن است دوز ضدآمریکاییبودن این جلسات، بهویژه این سخنرانی، خیلی زیاد شود. برای همین دستکم کوشیدم اول جنبهٔ مثبت آمریکاییها و فرهنگ آمریکایی را یادآوری کنم. فراموش نکنید که یک جلسه کوشیدم شما را با چیزهایی از درون آمریکا آشنا کنم، و به بسیاری از آنچه همین الان گفتم شخصاً کاملاً معتقدم؛ یعنی فکر میکنم مردم آمریکا چنین ویژگیهایی دارند که جالب است.
در جلسهٔ دوم شروع کردم و در جلسهٔ سوم ادامه دادم و نکاتی گفتم تا بکوشم به این پرسش پاسخ دهم: چطور ممکن است مردمی چنین عاشق آزادی و حقوق بشر باشند و دولتشان در تمام دنیا به ملتها فشار بیاورد؟ همهٔ مردم از بیرون به آمریکا بهعنوان کشوری قلدر نگاه میکنند که مثلاً برای گسترش سرمایهگذاری آمریکا همینطور جنایت میکند. چطور ممکن است چنین فرهنگی، چنین کشوری و چنین مردمی وجود داشته باشند و دولتش چنین کارهایی بکند؟ در داخل آمریکا هم معمولاً حرف از این است که دولت آمریکا واقعاً به نوعی نمایندهٔ سرمایهداران آمریکاست و انگار خود مردم آمریکا را هم به نوعی سرکیسه میکند. اگر کشوری داشته باشیم که در آن آزادی وجود دارد و مردمش هم اهل آزادی و حقوق بشرند، تناقضِ دولتی را که آنجا حاکم است چگونه میشود حل کرد؟ دولتی که ظاهراً به زور هم حکومت نمیکند؛ مواردی که مجبور میشود از پلیس استفاده کند خیلی خیلی کم است.
نقد چپ و نگاه چامسکی
این موارد شاید حتی کمتر از کشورهای اروپایی باشد. به نظر میرسد اینجا تناقضی وجود دارد، و فکر میکنم بیشتر آدمها این تناقض را اینگونه حل میکنند: یا معتقد میشوند که هر حرفی که دربارهٔ آزادی در داخل آمریکا زده میشود دروغ است. مثلاً اگر آزادی هست، چرا رسانهها جنایتهای آمریکا را نمینویسند؟ چرا مردم حرکتی نمیکنند؟ چرا ریاستجمهوری همیشه میان این دو حزب خاص دستبهدست میشود که هر دو خدمتگزار سرمایهدارها هستند؟ بنابراین شیادیای در داخل آمریکا هست و همهٔ آن آزادیها و حرفهایی که زده میشود ظاهری است. این یک راهحل است.
راه دیگر این است که آنچه را بیرون از آمریکا گفته میشود انکار کنید. گفتم که عدهای از کسانی که در آمریکا هستند دستکم منکر ایناند که اصولاً دولت آمریکا جنایت میکند، و همهاش دنبال ایناند که توجیه کنند: آری، آن جنایت را کرد، ولی مثلاً اگر این کار را نمیکرد اتفاق بدتری میافتاد. مثلاً اگر بمب اتمی را نمیزد، در طول زمان آدمهای بیشتری کشته میشدند، بنابراین لازم بود؛ یا مثلاً در ایران ۲۸ مرداد کودتا کرد، چون اگر نمیکرد روسها میآمدند و ایران را میگرفتند و خیلی بد میشد. توجیههایی از این دست. عدهای هم نشستهاند و برای تمام رفتارهای عجیب و غریبی که آمریکا در این ۴۰، ۵۰ سال اخیر در دنیا کرده است میکوشند توجیههایی دربیاورند؛ هرچه هم میگذرد، این کار سختتر میشود.
اشاره کردم که یکی از خاصیتهای چامسکی این است که بهطور مداوم کار آمریکا را دنبال میکند. دولت آمریکا معمولاً با ادعایی دخالت میکند: مثلاً یک جا برای آزادی، یک جا برای حمایت از حقوق بشر، یک جا به این عنوان که استقلال کشوری به خطر افتاده یا نژادکشی در جریان است. چامسکی آنجا نشسته و بهطور مداوم، در برابر هر ادعایی که دولت آمریکا دربارهٔ اقدامی در خارج از کشور میکند، اسناد و مدارکی را آشکار میکند که ۳۰ سال قبل عین این اتفاق، و بدترش، فلان جا افتاد و چون با منافع شما سازگار بود هیچ نگفتید. مثلاً عراق کویت را اشغال کرد و شما به آن حمله کردید، ولی آفریقای جنوبی نامیبیا را اشغال کرد و نهتنها حمله نکردید، حتی حاضر نشدید آفریقای جنوبی را تحریم کنید؛ و الی آخر. کسی که اصولاً دروغ میگوید، یک هفته، دو هفته یا مثلاً یک سال میتواند دروغ بگوید؛ اما اگر کسی بخواهد پنجاه، شصت سال دروغ بگوید، دچار تناقض میشود.
چون واقعیت این است که آمریکا دخالتهایش را در جهت منافع کاملاً مالی انجام میدهد؛ یعنی جایی که به نفعش است و آدمهایی هستند که منافعش را تأمین میکنند، از آنها حمایت میکند. اصلی کلی وجود دارد که همیشه رعایت میشود: در دخالتهایی که آمریکا در دنیا میکند منافعی برای آمریکا هست، و بقیه همه ظاهرسازیهایی است که برای مردم و برای توجیه اخبار در داخل خودشان انجام میدهند.
من کوشیدم ایدههایی مطرح کنم که بتوانیم این دو واقعیت را کنار هم حفظ کنیم. به نظر من واقعیت این است که آمریکا کشوری آزاد است و رسانههای آزاد دارد. شما الان میتوانید به آمریکا بروید و فعالیت سیاسی کنید؛ میتوانید برای خودتان حزب کمونیست یا حزب اسلامگرا تشکیل بدهید. قانونی آنجا وجود دارد و هر قانونی محدودیتهایی قائل شده است، ولی محدودیتهای داخل آمریکا تا حد زیادی کمتر از خیلی جاهای دنیاست و آدمها میتوانند فعالیت سیاسی کنند. خودتان نه، ولی فرزندتان اگر آنجا به دنیا بیاید میتواند وارد ریاستجمهوری آمریکا شود.
میخواهم بهویژه روی این تأکید کنم، الان که این حرفها را بعد از انتخاب اوباما میزنم. به این موضوع دقت کنید: برای بسیاری از کسانی که میخواستند به اصطلاح آمریکا را بکوبند، بهترین ابزار و واضحترین شاهد بر اینکه آمریکا آنطور که شما فکر میکنید نیست و آزادی در آن وجود ندارد، مسئلهٔ نژادپرستی در داخل آمریکا بود؛ مثل چماقی بر سر آمریکا میخورد. آمریکا کشوری کاملاً نژادپرست بوده است؛ تا دههٔ شصت قانونهای نژادپرستانه داشته، یعنی مثلاً برای سیاهها محدودیتهایی قائل میشده، و از نظر تاریخی هم محدودیتهای قانونی گذاشته بودند. این سابقهٔ تاریخی در آمریکا وجود داشت، و حتی تا دههٔ هفتاد، که دیگر قوانین برداشته شد، همچنان به نظر میآمد که روحیات نژادپرستانه در آمریکا زیاد است.
چیزی که در ذهنم هست این است که اگر در دههٔ شصت از خوشبینترین کسانی که مبارزات ضد نژادپرستی میکردند میپرسیدید که آیا ممکن است ۴۰ سال بعد رئیسجمهور آمریکا سیاهپوست باشد، فکر میکنم اصلاً ایدهای خندهدار به نظر میرسید. اطلاعیهها و اعلامیههایی را که تندروترین جناحهای ضد نژادپرستی در آمریکا در دههٔ شصت و اوایل هفتاد صادر کردند مطالعه کنید: تمام چیزهایی که میخواستند مطلقاً برآورده شده است، به اضافهٔ اینکه چیزهایی اتفاق افتاده که اصلاً فکرش را نمیکردم. یادم افتاد این را بگویم بهعنوان نکتهای که اکنون برای ما کاملاً روشن است: به نظر میآید با بسیاری از اشکالهایی که در آمریکا وجود داشته، به مرور زمان مبارزه میشود؛ مبارزات سیاسی، دقیقاً به دلیل آزادیهایی که آنجا وجود داشته و دارد. آدمها جمع میشوند، اطلاعرسانی میکنند و سرانجام به جایی میرسند که میتوانند حرف خودشان را پیش ببرند.
میخواهم یک بار خیلی سریع نکاتی را بگویم که به نظر من مهماند و باید به آنها توجه کرد تا بتوانیم سیاستهای خارجی آمریکا را با وضعیت داخلی آمریکا تطبیق دهیم. یک نکتهٔ خیلی مهم به نظر من اشتباهی فنی است که برخی، یعنی کسانی که خیلی تند علیه دولت آمریکا حرف میزنند، مرتکب میشوند: فکر میکنند سیاستمداران آمریکا واقعاً نوکر سرمایهدارهای آمریکا و نمایندهٔ سرمایهداری آمریکا هستند. وقت نسبتاً زیادی گذاشتم و کوشیدم به شما نشان دهم و جا بیندازم که اصلاً اینگونه نیست. سیاست در آمریکا یک بیزینس و نوعی بازی است، جدا از سرمایهداری آمریکا؛ یعنی سیاستمدارها موجوداتی مستقلاند که در آمریکا کاری انجام میدهند. بهعنوان بازیگر، هم تحت تأثیر سرمایهدارها هستند و هم تحت تأثیر افکار عمومی و عامهٔ مردم، چون باید رأی بیاورند؛ خلاصه هر کاری هم نمیکنند.
بنابراین بازی پیچیدهای انجام میدهند؛ بازیای که ممکن است خود سرمایهدارها بهراحتی نتوانند آن را هندل کنند. آدمهایی متخصصاند که میان افکار عمومی، سرمایهدارها و رسانهها به نوعی تعادل برقرار میکنند و بازی خودشان را پیش میبرند. مثلاً اگر بشود به نفع سرمایهداری آمریکا حرکتی کرد که افکار عمومی متشنج نشود، قطعاً این کار را میکنند؛ ولی به هر حال افکار عمومی برایشان ترمز است. سیاستمداران آمریکا اجباراً به دلیل فشار افکار عمومی مجبور شدهاند قانونهایی تصویب کنند که ضد منافع سرمایهداری بوده است. نمونهاش را گفتم: روزولت بزرگترین مشوق تشکیل سندیکاهای کارگری و دفاع از حقوق کارگران بود، و واقعاً هم توانست جو آمریکا را از نظر خشونتی که سرمایهداری آمریکا نسبت به کارگران اعمال میکرد تغییر دهد.
پس سیاست در آمریکا چیز خیلی پیچیدهای است. نکتهٔ خیلی اساسی این است که سیاستمدار کاملاً بیزینس میکند. آرمانهایی را که در حرفهای آرمانگرایانهشان میزنند ممکن است داشته باشند، ممکن است نداشته باشند؛ ولی به هر حال دو حزب در آمریکا وجود دارند که در حال تجارتاند. مثلاً من شخصاً برای این میزان حمایت مالی و حیثیتی از اسرائیل توجیهی نمیبینم، جز اینکه حمایت از اسرائیل مستقیماً منافعی برای سیاستمداران آمریکا دارد؛ نه حتی برای سرمایهداری آمریکا. یعنی میبینید که از طرف جناحهای مذهبی و جناحهای سرمایهدار آمریکا به این دولت فشار میآید که از این مقدار حمایتی که از اسرائیل میکند دست بردارد، حمایتی که نتیجهاش این است که منافع آمریکا را در تمام کشورهای اسلامی مختل میکند. ولی لابیای در آمریکا وجود دارد که فوقالعاده خرج میکند، یعنی مستقیماً به سیاستمدارهای آمریکا پرداخت انجام میدهد؛ بنابراین سیاستمداران آمریکا، یعنی این دو حزب، بخشی از سرمایهٔ خودشان را از همان منبع صهیونیستی میگیرند و موظف و متعهدند که از اسرائیل حمایت کنند، البته تا حدی.
قدرت، هژمونی و توجیه سیاست
حدش نابودی حزبشان است. نکتهٔ مهم این است که اگر بخواهید سیاست داخلی و خارجی آمریکا را، یعنی قانونهایی که سیاستمدارها میگذرانند و کارهایی که در خارج از آمریکا انجام میدهند، در نظر بگیرید و توجیه کنید، همیشه باید این پارامتر را در نظر داشته باشید که بخشی از سیاستها دقیقاً به این خاطر است که خود سیاستمداران دارند بیزینس میکنند. اگر بخواهید همهچیز را با منافع سرمایهداری آمریکا توجیه کنید، به نظر من همهاش درست درنمیآید. جاهایی دولت آمریکا واقعاً دخالتهایی میکند که ممکن است به آن معنا خیلی در جهت سرمایهداری آمریکا نباشد؛ البته ممکن است مخالفش هم بشود. افکار عمومی را داریم، سرمایهدارها را داریم، لابیهایی هم وجود دارند که به خود اینها پرداختهای خصوصی میکنند؛ بنابراین گیمی که اینها به اصطلاح بازی میکنند کمی پیچیده است.
اینکه چرا رسانهها در آمریکا افشاگری نمیکنند: واقعیت این است که هر افشاگریای که فکرش را بکنید میکنند. منتها اگر حرف این است که چرا رسانههای بزرگ آمریکا، مثلاً سیانان، افشاگری نمیکنند، معلوم است: نمیخواهند افشاگری کنند. نمیخواهم بگویم رسانه نوکر سرمایهداری است؛ خودِ سیانان، یعنی رسانه، بخشی از سرمایهداری آمریکاست و دارد بیزینس انجام میدهد. بنابراین رسانههای بزرگ به هیچ وجه نمیخواهند بازی را به هم بزنند، یعنی مثلاً کاری کنند که در کشور شورش شود؛ پس بهشدت خودشان را سانسور میکنند. علاوه بر این، دولت آمریکا اختیار سانسور رسانهها را دارد و این کار را انجام میدهد. مثلاً بعد از یازده سپتامبر این اتفاق افتاد: طبق قوانینی که به امنیت ملی آمریکا مربوط میشود، میتوانند رسماً انتشار هر چیز رسانهای را که ضد جنگ باشد ممنوع اعلام کنند؛ حتی نگذاشتند رسانهها مقالههای تحلیلی را چاپ کنند. فکر میکنم به این اشاره کردهام، ولی یادم نیست؛ چون خیلی گذشته است، دقیقاً حضور ذهن ندارم که در یکی دو جلسهٔ قبل چه چیزی را گفتم.
مثال خیلی واضحش ادوارد سعید است، اگر او را بشناسید. ادوارد سعید اصولاً تحلیلگر سیاسی نزدیک به فیلسوف است. هیچکدام از مقالههای ادوارد سعید دربارهٔ بعد از یازده سپتامبر مطلقاً در رسانههای آمریکا منتشر نشد؛ او فقط از اینترنت استفاده کرد تا مطالب خودش را در اختیار مردم قرار دهد. بنابراین رسانههای کوچک وجود دارند و افشاگری میکنند.
نکتهٔ خیلی مهم دربارهٔ رسانههای بزرگ، حتی اگر مسئلهٔ منافعشان در کار نباشد، این است که رسانهها همیشه همان چیزی را میگویند که مردم دوست دارند بشنوند. مردمِ آنها دوست ندارند بشنوند که در کشوری جنایتکار زندگی میکنند، همانطور که ما دوست نداریم دربارهٔ کشور خودمان چنین حرفی بشنویم. فرض کنید کسی بیاید و به بیشتر مردم ایران بگوید دولتتان رفته و جایی جنایتهای بزرگی انجام داده است. خیلی از مردم، مثلاً مردم تیپ مذهبی که جمهوری اسلامی را کاملاً نمایندهٔ خدا در کرهٔ زمین میدانند، بهطور خودجوش مخالفاند که رسانهها بیایند و افشاگری کنند، اگر مثلاً بخواهند بگویند دولت جمهوری اسلامی جایی جنایت انجام داده است. ما که هنوز بمب اتم نساختهایم و نمیتوانیم جنایتهای بزرگی انجام دهیم!
در آمریکا جو کاملاً اینگونه است. اکثریت مردم آمریکا دوست ندارند دربارهٔ هیروشیما چیز زیادی بشنوند. این حرفها هم زده میشود؛ وحشتناکترین حرفها دربارهٔ دولت آمریکا در جامعهٔ آمریکا زده میشود، منتها کسانی میزنند که به اصطلاح یک ستاره هم در آسمان ندارند. رسانهٔ قویای که تیراژ خیلی بالایی دارد ریسک نمیکند که افشاگریای انجام دهد؛ رسانهها اینگونه نیستند که به خاطر حق و عدالت بیایند و منافع خودشان را از بین ببرند. وقتی مردم آمریکا از حرفی خوششان نمیآید، رسانهها هم آن را نمیآورند.
نکتهٔ مهمی اینجا وجود دارد: به هر حال عموم مردم، یعنی اکثریت مردم آمریکا، به نوعی گوششان را روی چنین چیزی میبندند؛ معمولاً اصولاً آدمهای سیاسی نیستند. یک اتفاق رسانهای معروف در آمریکا افتاد: وسط جنگ ویتنام یکی از نشریات آمریکایی، فکر میکنم لایف، از آن نشریاتی که اصلاً سیاسی نبود، عکسی رنگی از کشتار یک دهکده در ویتنام چاپ کرد که واکنش وحشتناکی در آمریکا به وجود آورد؛ انگار مردم تا آن موقع اصلاً نمیدانستند چنین اتفاقی دارد میافتد. من فکر نمیکنم این سانسور خبری آمریکا بود که باعث شد مردم آمریکا چند سال بیخبر باشند که سربازانشان دارند چه میکنند. فضای آمریکا اینگونه است که رسانههایشان، بنا بر منافع خودشان، بعضی از احساسات مردم را جریحهدار نمیکنند. میخواهم بگویم محدودیتهای خبری رسانههای آمریکا لزوماً از اینجا نمیآید که سرمایهٔ خودشان یا نظام سرمایهداری را در خطر ببینند؛ افکار عمومی آمریکا کلاً در برابر بسیاری از این افشاگریها مقاومتی دارد.
اینها نکات مربوط به سیاستمدار و رسانهها بود. چیز دیگری هم گفتم که فکر میکنم ایدهای است که اکنون شروع کردهام با آن کار کنم. احتمالاً کسانی که با گیم تئوری آشنا هستند میدانند که اکنون بازار گیم تئوری خیلی گرم است و در همهٔ زمینهها میکوشند از ایدههای گیم تئوری استفاده کنند. وقت گذاشتم و کوشیدم بگویم که آمریکا بهطور استثنایی به حالت تعادل رسیده است: به دلیل طولانیشدن آن گیم، یعنی قانون اساسی ۲۰۰ سالهای که اجرا شده، و چون از نظر فنی پیآف در آمریکا خیلی خیلی نزدیک به پول است. شما جامعه و کشوری ندارید که گیمی در آن اینقدر استمرار داشته باشد و اکثریت قاطع مردم و مؤسسات آن اینقدر همهچیز را با پول بسنجند. فرهنگ خاص آمریکایی نتیجهٔ این ۲۰۰ سال انجامدادن این بازی است؛ نتیجه این است که آمریکا کشوری است که از نظر سیاسی به حالت تعادل رسیده است، به معنای گیم تئوریاش، و این به آن معنا نیست که آدمها در وضعیت Optimum قرار دارند.
بنابراین این ذهنیت که چرا مردم آمریکا انقلاب نمیکنند، نمیدانم فلان کار را نمیکنند، چرا خودشان را از دست این دو حزب خلاص نمیکنند، دقیقاً نتیجهٔ این است که آدمها فکر میکنند هر وضعیتی را میشود تغییر داد. این تئوری دقیقاً به شما میگوید که اینگونه نیست: ممکن است بدانید در وضعیت خوبی نیستید ولی جرئت نکنید حرکت جدیدی انجام دهید، چون ممکن است تاوانش از حرکتنکردن سنگینتر باشد.
یک نکتهٔ دیگر دربارهٔ آمریکا هم هست که فکر میکنم مهم است؛ آخرین نکتهای است که دربارهٔ چیزهایی که جلسهٔ قبل به آنها اشاره کردم میخواهم بگویم، و بعد میخواهم سراغ بحثهایی بروم که پایهٔ مذهبی دارند و به ایدههایی مربوطاند که بیشتر دربارهٔ آنها صحبت کردهام. نکتهٔ خیلی مهم این است، و میخواهم طبق معمول جرئت کنم و مستقیماً سراغ دموکراسی به معنای آمریکاییاش بروم، که اکنون در دنیا وقتی میگوییم دموکراسی منظور همان است، و تند هم بروم: میخواهم بگویم این وضعیتی که آمریکا دارد و این تضادی که میان داخل و خارج آمریکا وجود دارد، مستقیماً از همین دموکراسی است. یعنی وقتی دولتی تشکیل دادهاید که گیمی بازی میکند که در آن افکار عمومی داخل کشور خیلی خیلی مهم است و افکار عمومی خارج از کشور بیاهمیت، چون آنها قرار نیست به شما رأی بدهند و در سرنوشت سیاسی شما دخالت نمیکنند، ولی کسانی که درون محدودهٔ جغرافیایی کشور خودتان هستند در اینکه حزبتان ببرد یا ببازد دخالت دارند، دوگانهشدن رفتار دولت در خارج و داخل بهطور طبیعی پیش میآید.
سیاستمدار آمریکایی هیچوقت نگران این نیست که ایرانیها اکنون از او راضیاند یا نه، یا مردم آمریکای لاتین دربارهٔ حزب دموکرات یا جمهوریخواه چه فکر میکنند؛ هر کاری بخواهد با آنها میکند، چون آنها نیستند که رأی میدهند و بقای این حزب را حفظ میکنند یا نمیکنند. وقتی یک سیاستمدار آمریکایی تصمیم میگیرد، به پارامترهای زیادی فکر میکند: به اینکه سرمایهداران حامی خودش را ناراحت نکند، چون اگر در انتخابات بعدی از او حمایت نکنند، از کجا پول بیاورد و با حزب مقابل رقابت کند؛ به لابیهای داخلی که به او پول میدهند؛ به رسانهها، که کاری نکند که فشار زیادی بیاورد و باعث شود رسانهها حرکتهای خیلی وحشتناکی علیه او انجام دهند؛ و بهطور طبیعی و مداوم به افکار عمومی آمریکا فکر میکند. شیوههای آمارگیری فراوانی دارند تا بفهمند افکار عمومی بعد از هر کاری چقدر کم یا زیاد شده است.
وقتی دموکراسی معنایش این است که سیاستمدار نسبت به افکار عمومی داخل کشور خودش بهشدت حساس است و هیچ حساسیتی نسبت به خارج ندارد، طبیعی است که بتوانید دولتی را تصور کنید که هر نوع عمل غیرانسانی را در خارج از کشور خودش انجام میدهد ولی در داخل انجام نمیدهد. یعنی این دوگانگی، که وقتی آمریکا را از داخل نگاه میکنید چیزی به نظرتان میآید و وقتی از خارج نگاه میکنید چیز دیگری، نتیجهٔ مستقیم همان چیزی است که به آن دموکراسی میگوییم.
در این سخنرانی، مثل همان کاری که دربارهٔ کاپیتالیسم کردم، دنبال این هستم که ببینم کدام ایرادها دربارهٔ یک پدیده میتوانند برطرف شوند. مثلاً دربارهٔ کاپیتالیسم مدام میگفتند اختلاف طبقاتی ایجاد میشود و کارگرها از گرسنگی میمیرند؛ اینطور نشد، کاپیتالیسم راه خودش را ادامه داد و وضع رفاه کارگران کشورهای کاپیتالیستی از آدمهای مرفه کشورهای سوسیالیستی بهتر شد. بنابراین انتقادی که از کاپیتالیسم بهعنوان ایرادی ذاتی میشد، ایراد ذاتیاش نبود؛ یعنی میتوانست برطرف شود. ایرادگرفتن به دولت آمریکا به خاطر نژادپرستی هم دقیقاً همینطور است: روزی نژادپرستی در آمریکا ورمیافتد، و بعد کسانی که مدافع آمریکا هستند، اکنون واقعاً با اوباما زبانشان دراز شده است: ببینید، هیچ کشور اروپایی رئیسجمهور سیاه ندارد؛ شما میگویید ما نژادپرستیم؟
من اکنون به فکر این هستم که از حرفهایی که میزنم کدام ذاتی آمریکاست و کدام نیست، کدام اینگونه قابل رفع است و کدام نه. ممکن است آمریکا روزی این که هست نباشد؛ ولی این قانونی که اجرا میشود و این فرهنگی که در آمریکا هست ایرادهایی دارد که خیلی خیلی عمیقاند و از نوع نژادپرستی نیستند. به نظر من یک آدم عمیق میتوانست پیشبینی کند که نژادپرستی در آمریکا تاب نمیآورد، یعنی برطرف میشود. اما دربارهٔ این حرفی که اکنون میزنم: دموکراسی روزی دیگر این مشکل را پدید نمیآورد که حکومتی جهانی در کار باشد؛ تا وقتی دو کشور داشته باشیم و هر کس در کشور خودش رأیگیری کند، نتیجهٔ منطقی و ذاتیاش این است که سیاستمداران نسبت به اعمالشان بیرون از محدودهٔ خودشان آزادی عمل بیشتری دارند، چون نگران افکار عمومی خارج از کشور خودشان نیستند.
آن موقع که جورج بوش برای بار دوم کاندید شده بود، واقعاً به خیلی از دوستان میگفتم همهٔ مردم این دنیا باید در رأیگیری شرکت کنند؛ انتخابات آمریکا انتخاباتی است که در سرنوشت تمام روستاهای دورافتاده تأثیر میگذارد. مثلاً فرض کنید در فرانسه سوسیالیستها بیایند، یا در سوئد کدام حزب؛ شما که میشنوید، حساسید که کدام حزب میآید؟ اما ما، در ایران یا هر جای دیگر در سراسر دنیا، آمدن یا نیامدن او بر سرنوشتمان تأثیر میگذاشت، ولی حق رأی نداریم. اخیراً شنیدم که یکی از این آمریکای لاتینیها، چاوز یا آن یکی، مورالس، از تندروهای آمریکای لاتین، رسماً جایی این حرف را زده و گفته است مردم آمریکای لاتین باید در انتخابات آمریکا شرکت کنند، چون برای ما خیلی مهم است که مثلاً اکنون اوباما بیاید یا دوباره جمهوریخواهها؛ ما شرکت نمیکنیم و نتیجهاش همین است. اگر ما هم حق رأی داشتیم، آمریکاییها مطمئناً سیاستشان را در جهان هم طوری تنظیم میکردند که نظر مردم جهان را به دست آورند.
ایدهآل آمریکایی و واقعیت میدانی
نکته این است که تا وقتی حکومت جهانی نداشته باشیم، دموکراسی این ایراد را دارد: بازی قدرت در داخل مرزهای جغرافیایی به نوعی از رفتارهایی که سیاستمدارها در خارج میکنند مستقل میشود. حتی اگر رسانهها بیایند و افشاگری کنند، به هر حال مردم آمریکا، و مردم سراسر دنیا، نسبت به منافع شخصی خودشان حساسترند تا اینکه بشنوند دولتشان جایی منافع مردم کشوری را به خطر انداخته است. واقعیت این است که مردم آمریکا به نوعی میدانند دخالتهایی که سیاستمداران آمریکا در کشورهای خارجی میکنند به نفع اقتصاد و سیاست خود آمریکا بهعنوان یک کشور است. مردم آمریکا بسیاری از سیاستهایی را که آمریکا در خارج از کشورشان اعمال میکند میدانستند و میدانند و به هر حال حساسیت کمتری نشان میدهند؛ در حالی که به نیم درصد افزایش مالیات از سوی دولت، در مقایسه با انفجاری مثلاً در خارج از آمریکا، حساسیت نشان میدهند.
فکر نمیکنم مردم آمریکا خیلی ناراحت باشند که آمریکا در ۲۸ خرداد در ایران کودتا کرده است، بهویژه که یکی از رئیسجمهورهایش از مردم ایران عذرخواهی هم کرد. ولی اگر هواپیمایی بیاید و به ساختمانی در آمریکا اصابت کند چه؟ من مصاحبههایی با مردم کوچه و بازار آمریکا بعد از ۱۱ سپتامبر شنیدم؛ مثلاً مدام این را میگفتند که باید برویم همهٔ دنیا را از بین ببریم. یعنی کلاً اگر در داخل آنجا سوزنی مثلاً به آمریکا بخورد، خیلی رویشان تأثیر میگذارد؛ ولی اینکه در دنیا چه خبر است را میشنوند و، با اینکه ممکن است راضی نباشند، حاضر نیستند خودشان را به خطر بیندازند تا آمریکا در کشورهای دیگر جنایت نکند.
این یک نکته است که به نظر من از ذاتیترین ویژگیهای دموکراسی است، و میشود گفت آمریکا بانی دموکراسی به همین معنایی است که ما اکنون مدام میگوییم. میگویم «به این معنا»، چون دموکراسی مدلهای دیگری هم دارد: همین دموکراسیای که در آمریکا اجرا میشود آن مدلی نیست که در قانون اساسی آمریکا هست، و مدلهای دیگری برای دموکراسی هست که خیلی بیخطرتر و بیضررتر است.
آنچه واقعاً مدنظرم است و میخواهم بگویم این است که بکوشیم از دیدگاهی کاملاً دینی به آمریکا بهعنوان موجودیتی که در دنیا به وجود آمده نگاه کنیم. این بخش از حرفها هم معطوف به مسائل فرهنگی داخل آمریکا و تاریخ آمریکاست. حتی میخواهم تا این حد بگویم که اگر واقعاً دیدگاهی نسبت به جهان داشته باشید، و من فکر میکنم ما دنیا را محل تحقق ارادهٔ خداوند میدانیم؛ مثلاً خداوند در جهان دخالتهایی میکرد و پیامبران را فرستاد؛ شما مثلاً بهعنوان یک آدم دینی باید حتی دربارهٔ جغرافیای دنیا هم نگاهی داشته باشید: اینکه جهان، فرض کنید، شکل خاصی دارد و هیچ چیزی در این دنیا تصادفی اینگونه نشده است.
میخواهم بگویم این پرسشی دینی است: این واقعهٔ عجیب که قارهای بزرگ دور از بقیهٔ مناطق جهان قرار داشت و بعد در برههای خاص انگار بشر آنجا را پیدا کرد؛ البته این تعبیر مسامحهآمیز است، چون آنجا بشر زندگی میکرد. ولی این اتفاق که اتصال میان این دو قسمت خشکی زمین انگار از ابتدای بشریت کموبیش قطع بود و بعداً این اتصال به وجود آمد، بهعنوان یک واقعیت تاریخی به نظر میآید که کاملاً تعمداً در دنیا اتفاق افتاده است؛ مثل اینکه سرزمینی را دور نگه داشته باشند. از نظر اکثریت انسانهایی که در جهان قدیم زندگی میکردند، واقعهٔ کشف آمریکا واقعاً این بود که سرزمینی جدید، سرزمینی بسیار بزرگ، انگار به جهان اضافه شد. اینجا چه وجود دارد؟ چه توجیهی هست؟ آیا مثلاً فرض کنید برنامهای در این ماجرا هست؟ آیا میشود دیدگاهی مذهبی نسبت به این، و نسبت به هویتی که آمریکا بهعنوان کشوری خیلی خیلی خاص پیدا کرده و نقشی که در دنیا بازی میکند، داشت یا نه؟
بیشتر حرفهایی که میخواهم بزنم مطلقاً بیربط به آن جلسات بود. فکر میکنم همهٔ آدمهایی که آنجا مینشستند، یا اکثرشان، میل داشتند حرفهای سیاسی زده شود، و تا جایی حرفهای سیاسی زدم. فکر میکنم حرفهایی که میخواهم بزنم کاملاً بیربط با فضای ذهنیای بود که آنجا وجود داشت؛ از اینجا به بعد است که لازم بود در جلسات خودمان دربارهاش صحبت کنیم.
میخواهم تاریخ جهان را خیلی مختصر از دیدگاه دینی هم بگویم. نکتهٔ اساسی، یعنی فلسفهای که در نظر دینی با آن به جهان و انسان نگاه میشود، در همهٔ ادیان ابراهیمی این است که انسان انگار در زمین دوران تبعید را میگذراند. اینجا جای ماندن و آسایش و آرامش و قرار نیست؛ این مرحله خیلی کوتاهی است و بعد از آن تکلیف انسان برای آخرتش مشخص میشود. ما در حال هبوط زندگی میکنیم. بنابراین به زندگی زمینی خودمان در این کره به شکل خاصی نگاه میکنیم: نیامدهایم که صرفاً از زندگی روزمره بهرهبرداری کنیم و خوش بگذرانیم؛ مقدمات زندگیای پایدارتر از این را آماده میکنیم. این دیدگاه مذهبی است.
حالا کمی جلوتر برویم. اینجا به خودم حق میدهم از هر چیزی که در جلسات، از جمله جلسات دانشگاه تهران، گفتهام استفاده کنم تا بتوانم حرفها را بزنم. اگر یادتان باشد، این حرفها را در همین جلسات سورهٔ مریم گفتم: زندگی انسان در کرهٔ زمین، یعنی تاریخ اولیهاش، شاید مثل دوران کودکی یک انسان است؛ یعنی خودآگاهی به نوعی در حداقل خودش قرار دارد. اصطلاحی در قرآن هست که به نظر من به همین اشاره میکند: اینکه انسانها در ابتدا «امت واحده» بودند. امت واحده یعنی یک هدف را تعقیب میکردند. اوایل که بشر انگار در کرهٔ زمین ساکن شده بود، نه فرهنگی وجود داشت و نه دینی به آن معنا؛ امت واحده بودند، یعنی موجوداتی که هدفی مشترک را تعقیب میکردند. چه هدفی را تعقیب میکردند؟ اینکه زنده بمانند؛ یعنی از صبح که بلند میشدند، در این فکر بودند که غذا گیر بیاورند؛ در فکر معیشت بودند.
این امت واحده، یعنی همهٔ انسانها در تمام جاهای دنیا، در ابتدا امرار معاش میکردند و میکوشیدند زنده بمانند؛ بنابراین انگار هدفی مشترک داشتند. طبق روایت قرآنی، کمکم خودآگاهی به وجود میآید، فرهنگ به وجود میآید، اختلاف به وجود میآید و خداوند شریعت را میفرستد. کاری که شریعت قرار است انجام دهد این است که نوعی زندگی متناسب با آخرت را به انسان یاد بدهد؛ در واقع خداوند با فرستادن ادیان انسان را از آن وضعیت امت واحده درمیآورد. آنها در آغاز خودشان با همدیگر اختلاف پیدا نکرده بودند؛ دقیقاً مثل بچهها، که ایدههای مختلف ندارند و در واقع خیلی مثل همدیگرند. ممکن است سر بازی با همدیگر اختلافشان شود، ولی اختلاف جدی و طولانیمدت نمیتوانند با همدیگر پیدا کنند. بشر همینطور که بزرگ میشد، احساس من این است، از همان آیه، که چه شریعت و نبی میآمد چه نمیآمد، آدمها با همدیگر اختلاف پیدا میکردند؛ کمکم رشد فرهنگی میکردند و فرهنگهایی متضاد به وجود میآمد.
ادیان که آمد، نهتنها این اختلافات از بین نرفت، بلکه شاید تشدید هم شد. من مدام روی این تأکید میکنم که فرستادن دین برای بشر پیامدهایی هم داشته و آسیبهایی هم به همراه خودش داشته است؛ مثلاً میبینید که در طول تاریخ جنایتهای زیادی هم بر اثر اختلافات مذهبی رخ داده است. به هر حال شریعت نازل شد، و کار شریعت دقیقاً این است که انسان را از آن حالت امت واحده دربیاورد؛ یعنی دیگر صرفاً برای امرار معاش زندگی نکنید. بهویژه شریعت یهود را نگاه کنید: مثلاً قرار است سختی بکشید، سختیهایی که در زندگی معمولی لازم نیست؛ انسان میتواند خیلی راحتتر روی زمین زندگی کند. در واقع کاری که شریعت میکند این است که انگار انسان قرار است کمی از زمین کنده شود، کمی از این خوشیها؛ ریاضتهایی که در همهٔ شریعتها هست ظاهراً برای زندهماندن لازم نیست. شریعت و دین انسان را از این حالت که مشغول امرار معاش باشد و اختلافاتش هم در محدودهٔ امرار معاش باشد درآورد، و جنبههای فرهنگی خیلی عمیقتری به او داد که همچنان هم پابرجاست. تأکیدم این بود که کمکم اختلافات فرهنگی به وجود میآمد، چون انسانها به هر حال فرهنگی پیدا میکنند؛ ولی نه اینگونه که شریعت واقعاً به این اختلافات دامن زد.
میخواهم نخستین نکته دربارهٔ آمریکا را همینجا بگویم. همهٔ ما در واقع معتقدیم که عمدهٔ شریعت، یعنی ادیان ابراهیمی، در این جهان قدیم به وجود آمد؛ ما هیچ سند و مدرکی نداریم که پیامبرانی اینگونه، در خط آوردن شریعت، در آن نیمهٔ جهان آمده باشند. اینکه آنجا آدمهای صالحی هم مثلاً زندگی میکردند که عقاید توحیدی داشتند یا نداشتند، بحثی جداست. شریعت را آل ابراهیم برای بشر آوردند؛ این به صراحت در قرآن ذکر میشود: خداوند ابراهیم را برگزید، و این نهضت جهانی که به ایجاد شریعت منجر شد در ذریهٔ ابراهیم بود. آیا به آدمهایی که از شریعت محروم ماندند ظلم شده است یا نه؟ از یک جهت میتوانید بگویید به آنهایی که یهودی بودند به یک معنا ظلم شده، چون به آنها سخت گرفتند؛ و وقتی شریعت نمیآید، مسئولیتی هم نیست.
چیزی که میخواهم روی آن تأکید کنم، و واقعاً تصورم این است، این است که یکی از خوبیهای جدا ماندن آن دنیا این است که دنیایی است که این شریعت به آن نرسید و این امواج دخالت فرهنگی که خداوند در تاریخ انجام داده به آن نرسید. ببینید در چه شرایط فرهنگی زندگی میکردند: وقتی آمریکا کشف شد، خط نداشتند. فرهنگ سرخپوستها، بهویژه در این قسمت شمالی، نکات جالبی دارد؛ به دلیل همان نزدیکبودنش به حالت امت واحده، حالتی کودکانه، شیرین و باصفا دارد، ولی حتی فاقد نوشتارند؛ یعنی از نظر فرهنگی انگار واقعاً در هزاران سال قبل زندگی میکردند. جنوب آفریقا و استرالیا هم همینطور. این ادعای گزافی نیست که کلاً فرهنگ از این منطقه است: بینالنهرین و مصر در واقع بانی فرهنگ و خط و نوشتهاند، و تمام آسیا و حتی اروپا و شمال آفریقا انگار کمکم فرهنگ را از اینجا گرفتند.
میخواهم بگویم نهضت فرهنگیای که باعث پیشرفت بشر از نظر فرهنگی شد، با دخالت خداوند در بشر به وجود آمد؛ آن آدمها تحت تأثیر این فرهنگ قرار نگرفتند و به نوعی در همان حالت امت واحده ماندند. اگر بگویید به آنها ظلم شده، مثل این است که بگویید به آدمهایی که پیش از آمدن پیامبران بودند ظلم شده است؛ آنوقت خدا باید از روز اول برای هر بشری که به دنیا آمد پیغمبر میفرستاد. موضوع شریعت این است: تا جایی که نیامده، مسئولیتی نیست، و وقتی میآید، مثل این است که فیضی رسیده و در مقابلش بازخواستهای شدید هم هست. وقتی پیامبران میآمدند، مثلاً اقوام مختلفی که پیامبران به سویشان میرفتند عذاب و نابود میشدند؛ این بلاها سر جایی که شریعت نازل نمیشود نمیآید. شریعت هم خوبی دارد هم بدی؛ نیامدنش از جهاتی ممکن است برای آن آدمها برکت باشد، و از جهاتی هم عقبافتادگی فرهنگی است و در حالتی کودکانه باقی میمانند.
این یک نکته است: ما با توجه به اعتقاداتی که داریم، آن دنیا را دنیایی میبینیم که تحت تأثیر شریعت قرار نگرفت، و بخشی از اتفاقهایی که در آمریکا بهطور کلان افتاده و میافتد، در واقع به همین برمیگردد که سرزمینی فارغ از وحی بوده است. میکوشم بگویم که اگر خیلی دور نگاه کنید، چیزهایی در آمریکا میبینید که نتیجهٔ همین ویژگی خاص آمریکاست. یکی از نتایج آمدن و رفتن پیامبران این است: هرکدام که میآمدند، در زمان خودشان اتفاقهای خوبی میافتاد؛ و معمولاً اینطور بوده است، و وقتی قرآن را بخوانید همین را میبینید و میشنوید.
منافع ملی و دوگانگی تصویر درون و بیرون
پیروان شریعت، یعنی آدمهایی که تحت تأثیر شریعت قرار میگرفتند، اکثرشان از نظر اخلاقی حتی از وضعیت پیش از آمدن شریعت هم خرابتر میشدند. میخواهم کمی روی این هم تأکید کنم که اصولاً نباید تصورمان این باشد که مثلاً وقتی ادیان آمدند، سطح آن مردم بالاتر رفت. حالا این حرف را به شوخی میزنم: انگار اینجا قانونی دوگانه وجود دارد. افرادی هم تا بینهایت رشد کردهاند و میکنند؛ آنهایی که واقعاً تحت تأثیر شریعت و دین قرار میگیرند. ما در فرهنگ خودمان، در ایران، موجوداتی داریم که شاید در دنیا مشابه نداشته باشند. بسیاری از کسانی که عرفان جهان را مطالعه میکنند میبینند که ابن عربی، با این مقدار حالتها، نه در عرفان هند هست و نه جای دیگری. این حالت کشف و شهود، و این شور و وجد عرفانی مولانا، که در عرفای اهل شریعت دیده میشود، جاهای دیگر به این شکل نیست. حالا نمیخواهم روی این قسمتها تأکید کنم.
نکتهٔ مهم این است که مثلاً در سورهٔ بقره خود قرآن به پیغمبر میگوید که حریصترین مردم به دنیا بنیاسرائیل هستند. این نتیجهٔ شریعت است. مثل بچهای که چیزی را دوست دارد، مثلاً عروسکی، و شریعت میآید و به زور آن را از دستش میکشد؛ آدمی که عروسک در دستش است اینقدر به عروسک حرص ندارد. شریعت دنیا را از دست اینها کشید؛ عاشق دنیا بودند، مثل بقیهٔ مردم. ولی وقتی عاملی خارجی میآید و به تو میگوید، نمیدانم، اینجور غذا را نباید بخوری، آن را نباید بخوری، این بیست روز را نباید غذا بخوری، فلان روز عید، نمیدانم، باید فطیر بخوری، و مدام به تو فشار میآورد، هیچ آدمی به اندازهٔ کسی که این فشار را دیده و این ریاضتها را کشیده حریص نمیشود؛ در حالی که این ریاضتها از درونش برنیامده که خودش آنها را بخواهد، بلکه انگار قالبش از بیرون مجبورش میکند این کارها را بکند. این حریصترشدن اتفاقی است که برای جوامع دیندار میافتد.
یعنی همان برکتی که میگویم: سرخپوستها تعجب میکردند و نمیفهمیدند این اروپاییها اینقدر حریصاند و دنبال چه هستند. این همه آب و هوا و مثلاً بوفالو هست؛ اینکه همهٔ گلهٔ بوفالو را بکشند و پوستشان را بکنند و ببرند بفروشند، با این پول میخواهند چه کار کنند؟ میخواهند زندگی کنند؟ تصور سرخپوستها دقیقاً همین بود که همینطور که دارند زندگی میکنند، زندگیکردن خیلی راحت است و جا برای چند میلیون نفر دیگر هم هست. یعنی نمیفهمیدند که این آدمها سختیهایی کشیدهاند و فرهنگی به تدریج به وجود آمده که حرصشان نسبت به مسائل دنیوی بیشتر است. این تاوان است. خداوند باید این هدایت را به بشر برساند، چون بشر آفریده شده تا مثلاً خلیفةالله باشد و باید راهش را یاد بگیرد. ولی وقتی جامعهٔ دینی تشکیل میشود، که ضرورتاً باید تشکیل شود، عدهای آسیب میبینند: آنهایی که دل نمیدهند. در واقع خودِ هدایت به آنها آسیب نمیزند؛ آسیبشان از این است که به این هدایت دل نمیدهند. به نوعی ظاهرش را رعایت میکنند و باطنش را به دست نمیآورند.
اگر کسی یک عالمه روزه بگیرد یا ریاضت بکشد و مشاهدات عرفانی پیدا کند، سختیای به او نمیرسد؛ عاشق روزهگرفتن میشود و از دنیا هم کاملاً میبُرد. ولی وقتی روزه گرفتی و همهٔ احکام را رعایت کردی و هیچ معرفتی هم به دست نیاوردی و فقط سختیِ ظاهرش را تحمل کردی، میشوی مثل همین توصیفهایی که قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل میکند. اکنون مسلمانها هم همینطور شدهاند؛ یعنی این خاصیت بنیاسرائیل نیست که حریصترین مردم به حیات دنیا باشند، این خاصیت شریعت است. منتها شریعت آنها سختگیرانه بود؛ شاید هنوز هم حریصترین مردم باشند، و فرهنگشان اینگونه شد که دیگر واقعاً از هیچ چیز نمیگذرند.
ببینید، من باز از این طرف به این تاریخ ادیان، که در واقع نسبت اصلی تاریخ جهان است، نگاه میکنم. از دیدگاه قرآن اصل اتفاقهایی که در دنیا افتاده این است: ظهور حضرت موسی؛ بعد از آن سختگیری شدید شریعت حضرت موسی، که باز در جلسهٔ قبل، در آخرش، توضیح دادم که به دلیل نافرمانیها و همان حرص مردم به دنیا شدید و شدیدتر هم شد؛ و ظهور حضرت مسیح، که حالتی داشت مثل استراحتدادن. رسماً در قرآن میگوید که مسیح آمد تا بعضی چیزهایی را که حرام شده بود حلال کند. بنابراین از طرفی قرار بود شریعت کمی راحتتر شود. اما اتفاق تاریخی بسیار، بسیار مهمی که افتاد این بود که این مردمِ خسته از شریعت، با همین مقدار تخفیفی که داشت به آنها داده میشد، در یکی دو قرن کار را به جایی رساندند که رسماً شریعت را ملغا اعلام کنند؛ یعنی دینی ساختگی در جهان به وجود آمد که شریعت نداشته باشد.
من کوشیدم بدون اینکه خیلی وارد جزئیات شوم بگویم شریعت ضرورت دارد، دقیقاً برای اینکه شما از آن حالت امت واحده، یعنی مشغولبودن به امرار معاش و گمشدن در زندگی روزمره و ادامهٔ حیات، دربیایید و بتوانید به چیزهای معنوی توجه کنید. آدمها باید گاهی روزه بگیرند، گاهی بخورند، گاهی کاری را نکنند، چیزهایی را بخورند و چیزهایی را نخورند، تا تربیت شوند و کمی از زمین کنده شوند. مسیحیت با تعبیرهایی که پولس انجام داد و تثبیت شد، کمکم شکل گرفت. اگر من دربارهٔ مسیحیت حرف نزده بودم، جرئت نمیکردم دربارهٔ آمریکا حرف بزنم، برای اینکه میکوشم بگویم آمریکا چقدر با مسیحیت ارتباط خاصی دارد.
پولس دقیقاً آدمی بود که مثل یک عالمه یهودی متعصب دیگر بهشدت مجری شریعت بود؛ به مسیح ایمان آورد و مثل آدمی که کسی را پیدا کرده باشد، این بار شریعت را از دوش خودش برداشت، و همین را هم تبلیغ کرد: که آمدن مسیح یعنی الغای شریعت. طبیعی است انتظار داشته باشیم چه اتفاقی بیفتد: اگر شریعت را الغا کنید، آدمها باید به تدریج و در طول زمان دوباره به همان حالت امت واحده برسند. میبینیم که به آدمهایی میرسند که دعوایشان مثل دعوای بچهها سر اسباببازی است، سر امرار معاش؛ یعنی دیگر اختلافات ایدئولوژیک و مانند آن برایشان معنا ندارد.
اما این اتفاق در مسیحیت نیفتاد. چرا نیفتاد؟ برای اینکه درست است که پولس بخش عمدهٔ کتاب مقدس را نوشته بود، همین ایدههایی را که پیشتر تبلیغ میکرد، ولی واقعیت این است که آن مسیحیتی که از نظر تاریخی ادامه پیدا کرد، عین آن چیزی نبود که در کتاب مقدس نوشته بود. کلیسای کاتولیک هیچوقت حرفش این نبود که هرچه در کتاب نوشته شده، مسیحیت همان است و تمام. حرفشان همیشه این بود که کلیسا سنتی است که از مسیح مانده، از ادیان باقی مانده، و ما پیرو این سنتیم؛ از جمله تورات و انجیل را هم میخوانیم. اصلاً احساس کلیسای کاتولیک این نبود که کتاب خدا کافی است؛ این هم کتابی است، یعنی اینگونه نبود که هرچه در این کتاب نوشته شده همان است. اتفاقاً نگاه میکنید و میبینید که در قرنهای سوم و چهارم به بعد، رهبانیت در این مسیحیت خیلی گل میکند؛ یعنی چیزی سختتر از آن شریعت را بر خودشان تحمیل میکنند.
فضای تاریخیای که بعد از مسیحیت وجود داشت دقیقاً آن چیزی نبود که پولس تبلیغ میکرد. حرفهای پولس تأثیر گذاشت و شریعت ملغا شد، ولی به اصطلاح نوعی شریعت جدید جایش را گرفت؛ شریعتی که شریعت موسی یا شریعتِ تبلیغشده توسط عیسی نبود. مثلاً شنبه تعطیل بود، شد یکشنبه. و آن سنت کار خودش را کرد؛ یعنی یهودیهایی که مسیحی شده بودند، تجربهٔ دینیای را که از قبل وجود داشت همراه خودشان آوردند. پولس میکوشید سنت اخلاقی دینی را حفظ کند، بدون اینکه اعمال دینی برگزار شوند و شریعت داشته باشند؛ ولی عملاً در طول زمان اتفاقی که افتاد این بود که بسیاری از سنتها، نه فقط سنتهای اخلاقی یهودیت و ادیان ابراهیمی بلکه سنتهای آداب و مناسک هم، به نوعی وارد مسیحیت شد؛ یعنی همه یکشنبه به کلیسا میروند، همه، نمیدانم، عشای ربانی را به جا میآورند. حالا اینکه مسیح اینها را تعلیم داده یا نداده، مهم نیست؛ مهم این است که حتی همین چیزها مورد انکار پولس بود، ولی در کلیسا رعایت میشد، تا اواسط هزارهٔ دوم که لوتر آمد.
در واقع اتفاقی که افتاد این بود که کلیسا آنقدر فاسد شد که دیگر نمیتوانست این حرف را بزند که مرجع تشخیص اینکه دین مسیح چیست، خودش است. آدمی مثل لوتر، به نظر من کاملاً با نیات خیر آمد و دید که واقعاً آنچه در این کتاب نوشته شده با آنچه کلیسا دارد میگوید زمین تا آسمان فرق میکند، و پروتستانتیسم در واقع از اینجا شروع شد. لوتر و عدهای همزمان با او شعار بازگشت به انجیل را داشتند: برگردیم ببینیم در کتاب مقدس چه نوشته شده و به همان عمل کنیم. این دقیقاً یعنی بازگشت و قدرتدادن به ایدههای پولس، چون انجیل را عملاً پولس نوشته است؛ و این همان ایدههایی است که به نظر من بهطور طبیعی نقض همهٔ کارهایی است که انبیا کردند، برای اینکه شریعت را ملغا میکند.
نمیخواهم بگویم همهٔ کار انبیا شریعت بود؛ آنچه گفتم این معنا را ندهد. ولی شریعت حتی حافظ اخلاق است؛ یعنی آدمها اگر شریعتی نداشته باشند و راههایی برای دوری از دنیا، یعنی آداب و مناسک، نداشته باشند، کمکم دنیازده میشوند، و فکر میکنم از لحاظ دینی دنیازدگی یعنی اینکه آدم کمکم اخلاق را هم از دست میدهد. تناقضی، یعنی آرزویی محال، در ایدههای پولس وجود دارد: اینکه بیاییم شریعت و هیچجور سختی عملی و مناسک و اینها نداشته باشیم، ولی آدمهای خوب و بااخلاقی باشیم، به یکدیگر مهربانی کنیم و همسایهٔ خودمان را مثل خودمان دوست داشته باشیم. کمکم که آداب و مناسک کنار برود، محدودیتها کنار برود، حلال و حرام را کنار بگذارید و هر کاری دلتان بخواهد بکنید، نفسانیت برای رشدکردن راه پیدا میکند.
نکتهٔ اساسی دربارهٔ آمریکاییها این است، و گفتم که میخواهم از فرهنگ آمریکایی انتقاد کنم: یکی از عمیقترین پارامترهای فرهنگی آمریکا این است که پروتستانتیسم به این معنای کاملاً اکستریمش، یعنی برگشتن به همان چیزهایی که پولس دربارهٔ الغای شریعت میگفت، هیچوقت در اروپا اجرا نشده بود؛ و با این پروتستانهایی که به آمریکا آمدند، به نظر من برای نخستین بار انجیل به معنای پولسی در آمریکا به نوعی واقعیت یافت. یعنی بهشدت در آمریکا نوعی جامعهٔ اخلاقی و فاقد شریعت میدیدید. از کلیسای کاتولیک بریدند و پروتستان شدند، و بعدها برای دولتهای اروپایی هم این اتفاق افتاد، ولی آنجا همیشه سنتهایی وجود داشت؛ یعنی آن سابقهٔ تاریخی جریانی داشت که مانع از این میشد که برگردید و چیزی را از صفر شروع کنید. فرهنگ جامعهٔ آمریکایی نوعی فرهنگ پروتستانی خالص است و دقیقاً همان مشکلی را دارد که فرهنگ پروتستان باید داشته باشد؛ یعنی بهشدت تحت تأثیر الغای شریعت است، تحت تأثیر نوعی فضای اخلاقیِ بدون آداب و مناسک، که آدمها اصلاً از نظر روانی نمیتوانند این شرایط را حفظ کنند.
میخواهم بگویم مهمترین نکته دربارهٔ آمریکا این است که این را چگونه میخواهید توجیه کنید: آمریکا در بدو تأسیس اخلاقیترین کشور دنیا بوده است؛ نه دولت، بلکه جامعهٔ آمریکا. فکر میکنم اگر اروپاییان اخلاقگرا آن موقع میآمدند و آمریکاییها را میدیدند، به نگاهشان میآمد که همهٔ اروپاییها چقدر بیاخلاقاند. جامعهای کاملاً دینی و اخلاقی در آمریکا تشکیل شد و ظرف مدت سه، چهار قرن به بیاخلاقترین کشور دنیا تبدیل شد. من این را فکت میدانم.
وجود سرخپوستهای آمریکا را بهعنوان فکت میخواهم به کار ببرم تا نشان دهم شریعت چه آثاری داشته است. فرهنگ بشر با دخالت خداوند رشد کرده است؛ ما صاحب کتاب و قلم و، نمیدانم، این چیزها شدهایم و انگار خداوند اینها را به دست بشر داده است. احتمالاً این را شنیدهاید که بسیاری از علوم را به ادریس پیغمبر نسبت میدهند؛ میگویند اصلاً آموزگار اول بشر ادریس بود. دانشهایی در سرزمین کهن، به اصطلاح قسمت کهنهٔ دنیا، پخش شد و فرهنگی به وجود آمد که خیلی خیلی سریع پیشرفت کرد. اینها به نوعی نتیجهٔ دخالت خداوند است، و حُسن دخالت خداوند اینجاست. فرهنگ سرخپوستها، با آرامشِ عموماً کودکانهاش، رشد نکرده است، و توجیهش به نوعی این است که آن امت واحده هم چیزی کاملاً منفی نیست؛ در واقع جنبهٔ مثبت هم دارد. این یک نکته.
نکتهٔ دوم اینکه من از وضعیت آمریکاییها واقعاً بهعنوان فکت استفاده میکنم تا نشان دهم چرا شریعت برای حفظ اخلاق لازم است؛ یعنی ما نوعی نظام اخلاقی، مهربانی و این حرفها را بدون روزهداری و بدون یک سری ریاضتها و دربندیها نمیتوانیم داشته باشیم. آدمها را اگر آزاد بگذاری، به دنیا میچسبند، به همین زندگی دنیوی و به زمین میچسبند و ریشه میدوانند؛ و آدمی که اینگونه شده باشد نمیتواند آدم اخلاقی باشد، برای اینکه در همهچیز منافعی دارد و نسبت به خوردن و خوابیدن و همهچیز دیگر به اصطلاح حساسیتهایی دارد، و نتیجهاش این است که اخلاق هم حتماً از میان میرود.
این نکتهٔ مهمی دربارهٔ آمریکاست. آمریکاییها همیشه از گذشتهٔ مذهبی خودشان تعریف میکنند و آن را نکتهای مثبت، فوقالعاده و عالی، و اصلاً حماسهٔ زندگی و تاریخ خودشان میدانند. به نظر من آمریکا به وضوح از همان روز اول مثل پروژهای بود که شکستش را میشد پیشبینی کرد، چون فکر میکنم اینها واقعاً رفتند که پولسی زندگی کنند، و نمیشود. اگر خود پولس آنگونه زندگی میکرد و احوال عرفانی و اخلاقی خوبی هم داشت، برای این بود که در فضای بعد از دوران مسیح بود، و آن فضا تا ابد ادامه پیدا نمیکند. وقتی این آدمها وارد دنیایی جدید شدند که میشد ایدههای پولسی را آنجا عملی کرد، ایدههایی که اتفاقاً بهشدت به خاطر همانها از اروپا اخراج شده بودند، با خلوص شروع کردند و کوشیدند جامعهای اینگونه، به اصطلاح خودشان اتوپیایی، به وجود بیاورند؛ و اکنون میبینیم که خودشان هم ماندهاند که چرا اینگونه شد و چرا جامعهٔ آمریکا همهچیزِ اخلاقی و فرهنگی خودش را از دست داد.
رسانه، افکار عمومی و مشروعیت
این یک نکتهٔ دینی دربارهٔ آمریکاست: آمریکا در واقع ادامهٔ ایدههای پولس و نتیجهٔ اشتباهی است که پولس در الغای شریعت کرده و دستکم در کتاب مقدس آمده است. این جنبهٔ دینی بود.
نکتهٔ خیلی کلی دیگری دربارهٔ آمریکا هست که این بار جنبهٔ مثبت دارد؛ میخواهم چیزی را در روحیهٔ آمریکاییها تأیید کنم. فکر میکنم کشف آمریکا، یعنی به وجود آمدن این فضای خالی در کرهٔ زمین که میشد به آن مهاجرت کرد، واقعاً نعمت خیلی بزرگی بود. احساسم این است که مثل یک نقشهٔ الهی بود: سرزمینی تقریباً خالی از سکنه. درست است که ساکنانی داشت، ولی میزان جمعیت آمریکای شمالی، با آن عرض و طولش، واقعاً خیلی خیلی کمتر از آن بود که گنجایش داشت؛ در واقع جمعیتهایی پراکنده به صورت قبیلهای در آن بودند. چنین سرزمینی برای بشر واقعاً مثل یک سوپاپ اطمینان است. واقعاً احساسم این است که اختلافاتی که در اروپا و بعد در سراسر دنیا، میان شرق و غرب، به وجود آمده بود، داشت به جایی میرسید و میتوانست به جایی برسد که نسل بشر از بین برود؛ اوجش را مثلاً در اروپا، در جنگ جهانی اول و دوم، میبینید. این امکان مهاجرت برای آدمهای تحت فشار، که از پانصد سال پیش به وجود آمد، بهویژه به آمریکا که کشوری حاصلخیز بود و میشد در آن نوعی زندگی نو را شروع کرد، کلی از فشارهای داخلی جهان قدیم را گرفت و کلی از فاجعههای انسانی را که ممکن بود پیش بیاید از میان برد.
علاوه بر این، آمریکاییها به معنای واقعی کلمه در دورانی در دنیا دخالت مثبتی کردند. مثلاً در جنگ جهانی اول و دوم در اروپا، میخواهید بگویید آمریکا برای منافع خودش دخالت کرد یا دخالت نکرد؛ به هر حال غولی مثل آمریکا در آن سوی دنیا، که فارغ از این اختلافات داخلی اروپاییها بود و میتوانست هر لحظه بیاید و کار را به سود یکی از جناحها تمام کند، عملاً باعث شد که بعضی از جنگها در دنیا به پایان برسند و بعضی از جنگها شروع نشوند. تا جایی، آمریکاییها از نظر سیاسی نقش مثبتی در دنیا ایفا کردند. این را از این جهت میگویم که آمریکاییها عمیقاً احساس میکنند پاسدار صلح جهانیاند؛ این جزئی از فرهنگشان است، و میخواهم بگویم که بیریشه نیست. یعنی اینگونه نیست که، همانطور که در همهٔ جلسات بهشدت گفتم، با این آدمهای چپ، حتی در خود آمریکا، همراه باشم که میخواهند همهٔ تاریخ آمریکا را سیاه نشان دهند و میگویند تمام این تاریخ را دروغ برایتان نوشتهاند؛ بهشدت با اینها مخالفم.
احساسم دربارهٔ آمریکا، میدانید، این است که در روزهای اولیه چیزی خیلی آرمانی بوده و همینطور که تاریخ گذشته، روزبهروز به وضعیتی وحشتناک رسیده است؛ چه از نظر وضعیت فرهنگی و داخلی خودش و چه از نظر نقشی که در سیاست بینالمللی ایفا میکند. فکر میکنم تعهد به پیسمیکر بودن نوعی تعهد واقعی بوده که آمریکاییها داشتند. در دورانی احساسشان این بود که نباید وارد این اختلافات شوند، و جایی هم به هر حال وارد این اختلافات شدند و نتایج مثبتی داشت، در اصل در جنگ جهانی اول؛ این حرف عوارض سیاسی دارد و فکر میکنم راحت نشود دربارهاش صحبت کرد. به هر حال احساسم این است که آمریکاییها به معنایی واقعی به صلح علاقهمند بودند، یا دستکم مردمش کوشیدند در جهت صلح کار کنند، و این به نوعی به فضای اولیهای مربوط میشود که آمریکا در آن تشکیل شد.
به جنبههایی میپردازم که فکر میکنم مهماند، و دربارهٔ چیزهایی که فکر میکنم ممکن است جاهای دیگر منابعی دربارهشان صحبت کرده باشند کمتر حرف میزنم. بیایید چیزی عمیقتر دربارهٔ آمریکا بهعنوان سرزمینی جدید بگوییم؛ میخواهم به ویژگیای از آمریکا اشاره کنم و باز از هر چه قبلاً گفتهام، بیآنکه بخواهم توضیحش دهم، استفاده میکنم. احتمالاً بارها در جلسات از من شنیدهاید که شریعت مردانه است، کارکردی مردانه است؛ اینکه پیامبران صاحب شریعت میشوند و شریعت میآورند. اصولاً در آن دوگانههایی که میان زن و مرد وجود دارد، قانوننوشتن و مثلاً با قانون سروکار داشتن و مانند آن اصولاً جزو ویژگیهای مردان است. آن حالت امت واحده، یعنی حفظ حیات، چیزی است که بهشدت زنانه است. طبیعی است؛ این با تشبیهی که ما میکنیم، که امت واحده دوران کودکی یک انسان است، دقیقاً جور درمیآید، برای اینکه پسر و دختر در کودکی در واقع زنانهاند.
این را هم قبلاً جایی کوشیدهام توضیح دهم که کسی که بعداً مرد میشود انگار باید پروسهای را طی کند؛ مثلاً در دوران قدیم آیین تشرف داشتند. تا وقتی بچهها در بغل مادرشان هستند، همچنان آن ویژگیهای زنانه را دارند و بعداً طی یک پروسهٔ اجتماعی باید خصلتهای مردانه را کسب کنند. در حقیقت زنها چنین چیزی را به این شکل در زندگی خودشان ندارند؛ این در واقع یکی از پیچیدگیهای زندگی مردانه است، و به همین دلیل هم هست که مردها با شریعت نسبتی پیدا میکنند که زنها ندارند.
نتیجهٔ این حرف این است که در همهٔ چیزهایی که در پولس میبینید، بهشدت نوعی نفیِ امر مردانه هست؛ دقیقاً هر چیز خشن یا مردانهای را در دین میکوشد نفی کند و آن چیزهای اخلاقی و نرمترش را نگه دارد. بنابراین انگار کوشید یک ویژگی را از دین مسیح حذف کند؛ این کار را، نمیدانم، با نیت خوبی انجام داد، و نتیجهاش حذف شریعت بود. حتی اخلاقی که پولس تبلیغ میکرد، همانطور که نیچه مدام تأکید میکند که این اخلاق اخلاقی زنانه است، نوعی اخلاق زنانه است؛ یعنی مثلاً فرض کنید سختگیری نباشد. اخلاق فقط این نیست که آدمها مهربان باشند؛ اخلاق این هم هست که جایی که کسی حق را زیر پا میگذارد مجازات شود؛ این هم جزو اخلاق است. به هر حال آدمی که انسان کامل است، از جنبههای جلال خداوند هم باید چیزی در خودش داشته باشد. خود حضرت مسیح اصولاً تا اندازهای با رحمانیت خداوندی متناسب بود، و شاید به اشتباه این جنبههای مربوط به جلال خداوند را از دین حذف کردند و دین مسیحی به روایت پولس به چیزی تبدیل شد که نوعی حس زنانه و فقدان مردانگی در آن هست.
این به زندگی دوران کودکی پولس برمیگردد، که میتوانید دربارهاش مطالعه کنید. پولس برای مسیحیت آنقدر مقدس است که هر حرفی دربارهٔ پولس بزنید، انگار دارید به دین مسیحیت توهین میکنید؛ من ممکن است اصلاً نظرم این نباشد، ولی چه پروتستان و چه کاتولیک، همهٔ فرقهها پولس را مقدس میدانند. بگذارید اینگونه به شما بگویم که بار آنیمایی دیدگاههای پولس بیش از اندازه است، و این دقیقاً همان چیزی است که در امت واحده وجود داشت. حالا اگر چیزهای دیگری که گفتم یادتان بیاید: زمین نماد زنانه است و طبیعت اصولاً چیزی آنیمایی است. اینکه سرزمینی جدید و حاصلخیز کشف شد، مثل این است که باری به آنیمای دنیا اضافه شد؛ میدانید منظورم چیست؟
میخواهم بگویم پروتستانتیسم و ایدههای پولس جا داشت که بروند و در طبیعتی بکر و جدید جا بگیرند؛ تناسبی وجود داشت میان ایدههای پولس و این اتفاق تاریخی در دنیا، یعنی اینکه سرزمینی جدید به دنیا اضافه شد. شما همین الان هم اگر به جایی خیلی خوش آبوهوا بروید، یا سرزمینی جدید به شما بدهند، حالتهای آنیمایی، یعنی حس آنیمایی، در شما تقویت میشود، اگر در طبیعت باشید. در این آدمهایی که به آنجا میآمدند، این احساسات بهطور طبیعی تقویت میشد، برای اینکه وارد سرزمینی بکر و جدید میشدند که در واقع آنیمایی مجسم بود. اوایلشان هم، چون به پیروی از پولس در عقایدشان این شریعت را کنار گذاشته بودند، به همین ترتیب وارد آن سرزمین شدند، و میان پروتستانتیسم و این قارهٔ تازهکشفشده تناسبی وجود داشت که به همدیگر خوردند. اینگونه نبود که همهٔ مهاجران اول پروتستان باشند؛ انگار این سرزمین بهطور طبیعی جا داشت تا چنین عقاید و چنین اخلاق و رفتارهایی در آن شکل بگیرد.
یک نکتهٔ خیلی منفی دربارهٔ آمریکا این است که از همان روز اول آدمهایی دگم بودند و هنوز هم هستند. دگمبودن یعنی اینکه مردم آمریکا روز اولی که به این سرزمین آمدند مطمئن بودند که سرخپوستها آدمهایی وحشیاند و باید کشته شوند. البته روزهای اول در آمریکا با کشتار شروع نشد، ولی وقتی با سرخپوستها اختلاف پیدا کردند، آمریکاییها بهراحتی آنها را وحشی دانستند؛ در اعلامیهٔ استقلال آمریکا الفاظی میبینید که دربارهٔ سرخپوستها نوشتهاند: اینها آدمهایی وحشیاند. چرا؟ به خاطر اینکه آمریکایی اولیه بهشدت مسیحی بود و به آدمی که غیرمسیحی بود اینگونه نگاه میکرد. هرچه میکوشیدند مسیحیت را به اینها بفهمانند، اینها حالیشان نمیشد، و به این نتیجه رسیدند که اینها آدمهایی وحشی و مثل حیواناند. در متنهایی که از آن موقع باقی مانده، یکی از دلایل واضح وحشیبودن سرخپوستها این است که لباس کم میپوشیدند؛ این خیلی مهم است: به اندازهٔ کافی پوشش نداشتند. این را مثلاً بارها میبینید که آدمهای آن موقعِ آمریکا میگویند: این وحشیهای لخت؛ چنین اصطلاحاتی هم برایشان به کار میبردند. آن روز آنها را میکشتند برای اینکه لخت بودند و وحشی بودند.
امروز آمریکاییها با همان دگماتیسم خودشان لخت شدهاند و کسانی را که حجاب دارند آدمهایی وحشی و به نوعی ضدبشر میدانند؛ اینها را، اگر دستشان برسد و راه داشته باشد، ممکن است بکشند. آمریکاییها هیچوقت شک ندارند. هرچند از روز اولی که آمدند تا این ۴۰۰ یا ۵۰۰ سال، همهٔ حرفهایشان و اخلاقشان عوض شده است، آن موقع هم در برخوردشان شکی نبود و الان هم کاملاً شکی در آن نیست؛ آن موقع به این دلیل که مسیحی بودند، و الان به این دلیل که مثلاً طرفدار آزادیاند، یا چه میدانم، هر چیز دیگری. شکی ندارند که آمریکاییها همیشه حرف درست را میزنند و دیگران اشتباه میکنند، و آمریکاییها وظیفه هم دارند به دیگران بفهمانند که اشتباه میکنند، و اگر نپذیرند وحشیاند و باید مثلاً مجازات شوند.
این حرف را به این دلیل زدم که اصلاً چیزی که در آمریکا میبینید برگشتن به همان دوران امت واحده است، از لباسپوشیدن گرفته. ببینید، فقط الغای شریعت نیست؛ الغای محدودیتهاست، در لباسپوشیدن و هر چیز دیگر. اکنون آمریکا در وضعیتی است که رسماً دارد مسائل اخلاقی را ملغا میکند؛ شریعت که اصلاً از اولش نبود. مثلاً در مسئلهٔ جنسیت و همجنسگرایی، خلاصه ما بعد از این همه مدت رئیسجمهوری در آمریکا پیدا کردیم که رسماً طرفدار گیهاست. تا حالا همهٔ رئیسجمهورها مخالف بودند، یا دستکم رسماً حمایت نمیکردند. اوباما تأکید دارد که در تمام سخنرانیهایش کلمهٔ دیگری را هم بیاورد، کلی رأی از گیها گرفته و آنها در انتخابات از او حمایت کردند، و قرار است این کار را بکند؛ در حالی که بوش سراسر در مقابل همجنسگرایی موضع میگرفت و حرفهای خیلی ناجوری هم میزد که اعتراض زیادی به وجود آورد.
بنابراین میخواهم بگویم که در آمریکا تناسبی وجود دارد میان این سرزمین سرخپوستها و دوباره برگشتن به امت واحده. آمریکاییها در دوران جدید واقعاً با سرخپوستها همدلی پیدا کردهاند؛ یعنی اکنون که به زندگی سرخپوستهای قدیم نگاه میکنند، احساس میکنند آنها اصلاً چه خوب زندگی میکردند و هیچ مشکلی نداشتند؛ میدانید منظورم چیست؟ انگار این سرزمین، این جغرافیا، خاصیتش این است که آدمها را دوباره به همان حالت بیشکلِ زندگیکردن برمیگرداند. چیزی که میخواهم بگویم این است که در آمریکا از اولش انگار دو گرایش رقیب وجود دارد؛ یکیاش همین حس برگشتن است.
از نظر روانی، در یک انسان که نگاه کنید، و احتمالاً اگر کمی با روانکاوی آشنا باشید و متنی خوانده باشید، فروید روی این خیلی تأکید داشت که در همهٔ انسانها میلی به بازگشت به کودکی وجود دارد. آدمها وقتی بزرگ میشوند، بیشترشان انگار گرفتار قیدها و سختیهایی میشوند و همیشه انگار میل دارند به همان دوران راحتی کودکی خودشان برگردند. فروید و فرویدیستها تعداد زیادی از خوابهایی را که آدمها میبینند اینگونه تحلیل میکنند که اینها رؤیاهای بازگشتاند؛ مثلاً خواب شناور بودن در آب، یا حملشدن توسط چیزی: آدم بچه است، کسی از او مراقبت میکند، همهچیز به خوبی و خوشی میگذرد و هیچ غم و غصهای هم نیست.
گرایشی که در آمریکا وجود داشت در واقع از پولس شروع شده، در لوتر و پروتستانتیسم به فرهنگی غالب تبدیل شده و در آمریکا اجرا شده است. در تمام این طیف فرهنگی نوعی حس بازگشت به کودکی و راحت زندگیکردن هست؛ یعنی زندگیکردن برای همین نفسکشیدن، برای زندهبودن و استفادهکردن از مواهب زندگی. این حس بهشدت از بعد از تأسیس آمریکا، نه بهعنوان یک کشور بلکه بهعنوان یک جامعه، وجود داشته است: حس غلبهٔ آنیما و زندگی برای زندگی، و کنار گذاشتن شریعت همراه با کنار گذاشتن این تفکر که انسان قرار است راهی را طی کند و به جایی برسد. ما در فرهنگ بومی خودمان همیشه احساسمان این است که پیامبران انسانهایی آرمانی و فوقالعاده و الگوی بشرند؛ عرفایی داریم، موجوداتی که فراتر از این زندگی روزمره رفتند و به جاهایی رسیدند. در برابرش این نگاه هست که اینگونه فکر نکنید و زندگی را ساده بگیرید.
جمعبندی روایت میانه
یعنی مثلاً قرار است از صبح تا شب کارهای سادهای انجام دهیم و زندگی کنیم. این همان فرهنگی است که سرخپوستها داشتند؛ در واقع همان چیزی است که فکر میکنم فرهنگ امت واحده بود. این سادگی نوعی زیباییهایی دارد و در عین حال در شأن بشر نیست. خداوند انبیا را فرستاد تا بشر به آن شأن واقعی خودش برسد؛ اگر راهنمایی نشود، نمیتواند آن مسیر رسیدن به عرفان را طی کند. ولی زندگیکردن را میتواند، و حتی راحتتر هم میتواند زندگی کند. اگر انبیا نمیآمدند، انسان راحتتر امرار معاش میکرد و همهٔ حیوانها را میخورد. این چینیها را ببینید، چقدر راحتاند؛ همهچیز میخورند و حلال و حرامی در حیوانات برایشان وجود ندارد. حالا نمیخواهم بگویم آنها واقعاً کار بدی میکنند.
موضوع این است که کلاً از اول چیزی در آمریکاییها وجود داشت: نوعی حس کودکانهٔ ساده زندگیکردن. اینها در واقع چیزهایی است که از نظر روانکاوی میتوانید اسمش را غرقشدن در آنیما بگذارید؛ حالتی که خیلی از مردها به آن میرسند. باز این را در جلسهای مختصر گفتم و به یکی از ترانههای جان لنون اشاره کردم. او نمونهٔ مشخص آدمی است که اوایل گرایش چپ داشت و بعد، در دورهٔ آخر زندگیاش، با زنی آشنا شد، عاشقش شد و با او زندگی کرد و کاملاً به همین حالت رسید؛ یعنی از هر جور عقیدهای ببُرید، فقط زندگی کنیم، لذتهای روزمرهٔ زندگی را بچشیم، و همین زندگی.
ترانهای خوانده که یکی از معروفترین ترانههای قرن بیستم است و عنوانش «تصور کن» است؛ بازسازیای هم از آن به زبان فارسی شده که متنش را تغییر دادهاند. متن «تصور کن» جان لنون بیانیهای است برای داشتن اینجور تصور از زندگی. در یکی از بندهایش میگوید: تصور کن روزی کشوری نباشد. کشور برای چه باشد؟ این تصور، تصوری آنیمایی است: زنده هستیم، داریم در این کره زندگی میکنیم؛ پس زندگی کنیم. عقیده و ایدئولوژی یعنی چه؟ کتاب بنویسیم که چه؟ چه میخواهیم بکنیم جز اینکه زندگی خودمان را ادامه دهیم و از زندگی لذت ببریم؟ میخواهم به یکی از بندهای این شعر اشاره کنم که میگوید: تصور کنید روزی مالکیتی نباشد.
چیزی که میخواهم روی آن تأکید کنم این است که دو چیز در آمریکا وجود دارد. یکی آمریکایی که امروز دربارهاش صحبت نکردم و قبلاً بیشتر دربارهاش صحبت کردهام: آمریکایی که در واقع بانی و مرکز و رئیس سرمایهداری است؛ اصلاً ایدهها آنجا پرورش پیدا کردند و نظام زندگی آمریکاییها سرشار از احترام به مالکیت و دنبال پول رفتن است. و گرایشی در آمریکا وجود دارد، گرایش محوشدن همهٔ این چیزهای به اصطلاح قانونی و اعتباری، از قوانین اخلاقی و دینی گرفته تا هر قانونی که محدودیت ایجاد میکند. میخواهم بگویم در آمریکا تنشی وجود دارد میان بخشی از فرهنگ آمریکا، یعنی فرهنگ ضدقانون و آزادی به معنایی مطلق، نه فقط ضدشریعت بلکه حتی ضداخلاق، که هر کس هر کاری دلش میخواهد بکند، و فرهنگی که بهشدت میخواهد بگوید چیزی به اسم مالکیت وجود دارد که اگر دست به آن بزنی، دستت را قطع میکند. هیچ جای دنیا مالکیت به اندازهٔ آمریکا حرمت قانونی ندارد؛ انگار تمام قانون در آمریکا نوشته شده تا این حریم حفظ شود.
آیندهٔ آمریکا کدامیک از این دوتاست؟ فکر میکنم این تنش درون فرهنگ آمریکاست، و با آنچه در پنجاه، شصت سال اخیر دیده میشود، به نظر میآید که آن فرهنگِ محوشدن همهچیز و آزادی روزبهروز در آمریکا بیشتر غلبه میکند؛ یعنی همهٔ موانع سر راه خودش را بهشدت کنار میزند. آیا میشود تصور کرد که همهٔ قوانین دینی و اخلاقی را کنار بزند ولی این قانون اساسی را نتواند کنار بزند؟ فکر میکنم به هر حال این تضاد روزی کارش به جایی میرسد که یا باید از آن بخش فرهنگی خودشان کوتاه بیایند، یا اگر قرار است همهٔ محدودیتها برداشته شود، این مقررات سفت و سخت اقتصادی که در آمریکا هست هم باید برود. بنابراین چیزی که میخواهم بگویم این است که در ذات فرهنگ آمریکایی چیزی ضدآمریکایی وجود دارد؛ چیزی که آمریکا را تضعیف میکند.
دو نکتهٔ مهم هم دربارهٔ آیندهٔ جهان هست. داریم به این سمت میرویم که نیاز سیستم سرمایهسالار به رهبری مثل آمریکا روزبهروز کمتر میشود. آمریکا اهمیت خودش را بهعنوان مرکز سرمایهداری در دنیا از دست میدهد، و سرمایه دیگر متمرکز نیست. در یکی از این جلسات گفتم که در ماجرای خیلی خیلی تکاندهندهای، در زمان کلینتون، وقتی کلینتون لایحهای را برای تصویب به کنگره برد، عدهای از سرمایهدارهای بزرگ آمریکا علناً تهدید کردند که سرمایههایشان را از آمریکا خارج میکنند، و کلینتون علناً در برابر آن کوتاه آمد.
ما در دورانی زندگی میکنیم که نقل و انتقال سرمایه روزبهروز سهلتر میشود. سرمایهدارهای آمریکا زمینگیر آمریکا نشدهاند که سرمایهشان را آنجا بگذارند؛ بلکه استراتژی همهشان این است که سرمایهشان را در سراسر دنیا، در کشورهای مختلف، پخش کنند. جنس سرمایه هم اصولاً به این سمت رفته که دیگر به جای جنس زمین، حالت ارقامی دیجیتالی را دارد که در کامپیوترها نوشته شده است. سرمایه عمدتاً به چیزهایی مثل اینفورمیشن تبدیل شده که قابل انتقال است. زمین را نمیشود منتقل کرد؛ کارخانه را میشود منتقل کرد، ولی کمی ضرر میرساند. اکنون خیلی چیزها در دنیا اینگونه است: مثلاً شرکتی که کار خدماتی انجام میدهد میتواند ظرف یک ماه از یک کشور منتقل شود، یا شعبهٔ خودش را در یک کشور ببندد؛ واقعاً اکنون شرکتهایی وجود دارند که در ۲۴ ساعت میتوانند شعبهشان را در آمریکا تعطیل کنند.
بنابراین نکتهای که وجود دارد این است که آمریکا روزبهروز اهمیت خودش را برای این نظام سرمایهداری از دست میدهد. سر این موضوع اختلاف هست. بحث این است که آیا جهانیسازی ضد آمریکاست یا جهانیسازی را خود آمریکا انجام میدهد. این همان اختلاف معروفی است که با این جمله بیان میشود: اختلاف سر این است که جهانیسازی پروسه است یا پروژه؛ یعنی آیا سرمایهدارهایی در آمریکا نشستهاند و پروژهای تعریف کردهاند که بیاییم این کار را بکنیم یا نه، یا روندی طبیعی است که سرمایهسالاری بهعنوان یک نظام به سمتش میرود. من شدیداً فکر میکنم این عقیده درست است که آمریکاییها نیستند که جهانیسازی میکنند؛ جهانیسازی پدیدهای است که دارد اتفاق میافتد. در واقع جنس سرمایه تغییر کرده و منافع سرمایهدارها اقتضا میکند که اینگونه چندملیتی شوند.
وقتی اینطور شد، اهمیت آمریکا برای نظام سرمایهداری روزبهروز کم میشود. دیگر سرمایهدار آمریکایی لزومی نمیبیند به سیاستمدار آمریکایی پول بدهد تا از منافعش حمایت کند؛ چون اگر سیاستمدار جرئت کند حمایت نکند و ضربه بزند، تنها کاری که سرمایهدار لازم است بکند این است که با خروج سرمایهٔ خودش به اقتصاد آمریکا ضربه بزند. بنابراین سیاستمدارها مجبورند کمی هوای سرمایهدارها را داشته باشند. اگر اهمیت آمریکا کم شود و این تضادی هم که میگویم در فرهنگشان ریشه داشته باشد و جدی شود، آنوقت کاملاً میتوانید انتظار داشته باشید که آمریکا، بدون اینکه کسی خیلی به آن فشار بیاورد و هواپیماهایش را بدزدد و مثلاً به برجهای دوقلویش بزند، در دهههای آینده به نوعی از حالت رهبری نظام سرمایهداری و جهان، بهعنوان مرکز سرمایهداری دنیا، افول کند.
همزمان این دو به همدیگر فیدبک مثبت میدهند: آن بخش از فرهنگ آمریکا که نوعی برگشتن به امت واحده است، مخالف سرمایهداری است؛ سبک زندگی سرخپوستی مخالف این است که شما از صبح تا شب بروید کار کنید و سرمایه تولید کنید. دقت میکنید؟ در این میان، چیزی که آمریکا را سرپا نگه داشته و نگه میدارد مهاجرت است؛ چه برای کنترل نظام کارگری آمریکا و چه برای هر نوع فعالیت اقتصادی در آمریکا. یعنی آمریکاییها همیشه با تنظیم مهاجرت، که نه خیلی زیاد مهاجر بگیرند و نه خیلی کم، به نوعی اقتصاد خودشان را نگه میدارند. مثلاً کارگر آمریکایی ممکن است به رفاه رسیده باشد و دیگر نخواهد روزی ۱۰ ساعت کار کند، ولی همیشه این تهدید وجود دارد که کارگر مکزیکی بیاید و به جای ۱۰ ساعت، ۱۲ ساعت کار کند و نصف این حقوق را بگیرد.
همین را ما در ایران در زمان هجوم افغانها در بیست، سی سال اخیر دیدیم: بعد از مهاجرت افغانها به ایران، واقعاً جامعهٔ کارگری ایران تحت فشار بود و از آن نظر مجبور شد اخلاق کاری خودش را تغییر دهد. اخیراً از آدمهایی که در صنعت ساختمان هستند شنیدم که کارگران دوباره به همان اخلاق سابق خودشان برگشتهاند و ساختوساز خیلی سخت شده است؛ مثل زمان حضور افغانها نیست. افغانها نیستند و کارگر ایرانی هم دیگر آنگونه کار نمیکند؛ به سبک خودش کار میکند: مثلاً روزی دستکم ده، پانزده بار چای بخورد و، نمیدانم، بنشیند، و وسطش ممکن است یک هفته برود و پیدایش نشود. کارگر ایرانی معمولاً اینگونه است. یکی از دوستانم میگفت: ببینید، کارگر ایرانی در یک ماه یا عروسی دارد یا کار دیگری، و مثلاً باید به شهرستان خودش برود و یک هفته بماند؛ حق خودش هم هست که چنین کاری بکند.
این چیزها را گفتم چون دارم میکوشم این امور داخل آمریکا را توضیح دهم: اینکه آمریکاییها از نظر تاریخی چگونه اینگونه شدند و از کجا شروع کردند، تا بکوشیم وضعیت کنونی آمریکا را بفهمیم. اگر این حرفهایی را که زدم خوب بفهمید و بپذیرید، اینکه نژادپرستی در آمریکا ملغا شود و اوباما رئیسجمهورشان شود خیلی طبیعی است. آمریکاییها مشکلی ندارند؛ آمریکاییها همهجور تبعیض و اینجور چیزها را در فرهنگشان دارند حل میکنند. ولی موضوع این است که این در روندی منطقی و خیلی مثبت اتفاق نمیافتد. این همان روندی است که فرقها را دربارهٔ همجنسگرایی هم دارد محو میکند؛ همهٔ تفاوتها را با هم محو میکند.
رسیدن به چیزی مثل امت واحده، یعنی برگشتن به دوران آغازین بشر، نتیجهاش این است که شما اصولاً قاعده و قانون و هیچ چیز دیگری نداشته باشید؛ سیاه و سفید را هم ندانید چیست. البته این خوب است، ولی جاهایی هم باید فرقهایی بگذارید. دین و شریعت آمده بود تا بگوید اینجاها، مثلاً، اینها فرق دارند و آنها فرق ندارند؛ قاعدههایی وجود دارد؛ خلاصه حقایقی وجود دارد: این کار بد است، آن کار خوب است. داریم به اینجا میرسیم؛ یعنی فرهنگ به سمتی میرود که درست و خوب و مانند آن کمکم بیمعنا شود و هر کس هر کاری دلش خواست بکند. این دقیقاً اخلاق کودکانهٔ امت واحده است: قانونی وجود ندارد و آدمها برای خودشان هر کاری دلشان میخواهد میکنند.
بهعنوان نکتهٔ آخر میخواهم به این اشاره کنم که میل به بازگشت به کودکی اگر شدید شود، نوعی بیماری است؛ یعنی نمیشود آدمی بزرگسال به دوران کودکیاش برگردد و بکوشد مثل کودک زندگی کند؛ نتیجهاش چیزی فاجعهآمیز میشود، چه در یک آدم بهعنوان یک فرد و چه در اجتماع و فرهنگ بهعنوان یک فرهنگ. برای اینکه وقتی بزرگ شدی، دیگر بزرگ شدهای؛ در واقع بازگشت به کودکی، اینگونه، مثل از دست دادن خداوند است. این گرایش کاملاً در آمریکاییها هست. انسان ایدهآل آمریکایی آدمی است که درگیر هیچجور آگاهی و فکری نیست؛ آدمی مهربان، که البته مهربان هم باید باشد و اخلاق خوبی، به معنای کودکانهاش، داشته باشد، و درگیر مثلاً این نظامات فکری نباشد؛ این ترجیح دارد.
یک بار کوشیدم این را به کسی توضیح دهم: این شخصیت فارست گامپ، که شما بهعنوان آدمی عقبافتاده از این جهت منفی به او نگاه میکنید، برای آمریکاییها نوعی ایدهآل است. اگر ندیدهاید، اشکال ندارد؛ این فیلم فارست گامپ را توصیه میکنم ببینید، چون خیلی فیلم آمریکایی است. واقعاً بعضی از این کارهای هنری بیش از ۱۰۰ کتاب چیزی را انگار به شما نشان میدهند که واقعاً با کتابخواندن به فکرش نمیرسید. فارست گامپ در شخصیتش چیز خیلی عمیقی دربارهٔ آمریکا دارد؛ آمریکا اینگونه است، حتی اینکه آمریکاییها به جنگ چگونه نگاه میکنند. همهجا میرود؛ آدمی کاملاً ناآگاه است، ولی پولدار میشود؛ یعنی میل به ثروت و هر چیزی که آمریکاییها دارند، اینگونه در این شخصیت هست. من فیلمی را توصیه نمیکنم، ولی دربارهٔ این فیلم دارم صحبت میکنم؛ فکر میکنم برای شناختن فرهنگ آمریکا بد نیست. چیزهای زیادی در این فیلم هست که میتوانید ببینید و کمی تعجب کنید. بهشدت هم فیلمی دینی است، هرچند ممکن است اصلاً در ظاهر نشان ندهد؛ مثل اکثر تولیدات هالیوود، مایههای دینی دارد.
آن نکتهٔ آخری که میخواستم بگویم این است: آن چیز مسخرهای که وقتی بزرگ شدهاید ولی میخواهید مثل بچهها باشید و آزادی و چیزهای بچگانه داشته باشید به وجود میآید، این است که آدمی که بزرگ شد و خودآگاهی پیدا کرد، دیگر این خودآگاهی را دارد؛ و حتی اگر میل داشته باشد به ناخودآگاه برسد، این تمایلش به ناخودآگاهی به نوعی عقیده در خودآگاه تبدیل میشود، و بنابراین نقض غرض است. مثل این است که من عقیده داشته باشم که نباید عقیده داشت؛ عقیده داشته باشم که عقیدهداشتن چیز بدی است و بکوشم پوست تمام مردمی را که به چیزی عقیده دارند بکنم. این کاری است که آمریکاییها میکنند.
یادآوری جنبههای واقعی ایدهآلها
آمریکاییها به نوعی نسبت به هر جور عقیدهای که لوازمی دارد حساسیت دارند، مثل بچهای که به زندگی آدمبزرگها نگاه میکند؛ در حالی که خودشان اکنون عقیدهٔ خیلی روشن و مشخصی دارند، همهجا اعمالش میکنند و دست به خشونت هم میزنند. نتیجهٔ این تناقضها در فرهنگ آمریکا همین شعار معروف و واقعاً ابلهانه و پارادوکسیکال دوران ریگان است؛ شعار ریگان بود: «جنگ برای صلح». واقعاً آخرش به اینجا میرسد که تمام دنیا را به آتش میکشد برای اینکه صلح برقرار کند.
میخواستم بگویم ریشهٔ مردسالاری چیست. ریشهٔ مردسالاری این است که کارکرد اصلی مردها این بود که آرمان تولید کنند؛ از نظر معنوی، مرد موجودی است که آرمان تولید میکند و شریعت با خودش میآورد. وقتی وارد محیطی آنیمایی شدید، واقعیتی که در دنیا اتفاق افتاده این است که مردها آن چیزی را که باید باشند از دست دادهاند، چون دیگر آرمان ندارند. نتیجهاش چیست؟ وقتی چیزی واقعی را از دست میدهید، میکوشید در خودآگاهتان و در فرهنگتان به نوعی آن را جبران کنید. یعنی فشار زیاد روی ارزشهای مردانه حاکی از این است که چیزی مردانه و خیلی عمیق از بین رفته است. اینکه مردها هم ادای زنها را درمیآورند، برای این است که آن چیزی که مردها باید باشند نیستند؛ مثل این است که چیزی در دنیا کم است و دارند میکوشند آن را جبران کنند. آن چیزی که در دنیا کم است، همان کارکرد اصلی مردانه است. کارکرد اصلی مرد این بود و قرار بود این باشد که آرمان تولید کند؛ قرار نبود فقط زندگی کند. متوجه هستید؟
اگر حرفهای قبلی مرا گوش کرده باشید، میفهمید که مردسالاری، یعنی فرهنگ مردسالاری و تأکید فراوان روی جنبههای مردانه، نتیجهٔ کمبودی واقعی در این دنیاست. وقتی مرد از بین برود، یعنی کارکردش از بین برود، زن خوشبخت نمیشود؛ زن دقیقاً همین میشود که اکنون شده است. به خاطر کمبود آن چیزِ از دست رفته، زن هم باید بکوشد جنبهای مردانه در خودش تولید کند؛ دقیقاً مثل زنی که شوهرش مرده باشد و مجبور است برود کار کند. چیزی مردانه در دنیا مرده و مرکزش هم آمریکا بوده است، و طبعاً همهٔ فشار روی این است که انگار به نوعی مردانگی را در فرهنگ بازتولید کنند.
آنچه من مردسالاری مینامم و میگویم چیز خیلی بد و انحرافیای است که در دنیا به وجود آمده، تأکیدی است که روی ارزشهای مردانه در خودآگاهی و در فرهنگ صورت میگیرد؛ و این دقیقاً نتیجهٔ این است که چیزی عمیق و مردانه در واقع از دنیا رفته بود. اینها نتیجهٔ کنار گذاشتن آن کارکرد مهمی است که مردها در تاریخ انجام داده بودند: شریعت را مردها آوردند و آن هم ملغا شد. بنابراین همین است که میبینید. مثلاً مردهایی که بهطور اغراقآمیزی فعالیت جنسی دارند، و بهویژه مردهایی که خیلی خیلی زیاد از فعالیت جنسی خودشان لاف میزنند، دقیقاً آدمهاییاند که چیزی کم دارند؛ یک آدم نرمال نمیآید مدام از آن بگوید. معمولاً وقتی کسی خیلی روی چیزی تأکید میکند، دارد چیزی را درون خودش جبران میکند. کارکرد خودآگاهی اصولاً این است که میکوشد چیزهایی را که از بین رفته تولید کند و به نوعی جراحتی را ترمیم کند.