موضوع این جلسه عمداً اعلام نشده و ادامهٔ بحث آمریکا در جمعی خصوصیتر است؛ به گفتهٔ سخنران از نظر خودش جلسهٔ سوم آمریکاست و آخرین جلسه از چیزهایی که میخواست بگوید. دلیلش را این میداند که جمع جلسههای عمومی مناسب نبود و حرفهای این جلسه به چیزهایی که قبلاً گفته وابسته است. سپس مرور میکند که پیشتر دربارهٔ آمریکا چه گفته است.
جلسهٔ خصوصی و دو دیدگاه متضاد
او میگوید اصل مطلبی را که میخواست بگوید نگفته است، چون جلسهها دو ساعته نشد و هر بار چیزهایی برای جلسهٔ بعد ماند؛ از این بابت ناراحت نیست، چون فکر میکند بهتر بود اصل مطالب برای جمعی خصوصیتر بماند.
در مرور میگوید نکتهٔ اصلی جلسههای پیشین این بود که دربارهٔ آمریکا دو دیدگاه کاملاً متضاد وجود دارد: از درون آمریکا دیدی بسیار آرمانگرایانه، و از بیرون، بهویژه از جنبشهای چپ و مذهبی، گزارش فاجعه که در دوران جورج بوش دوم عالمگیر شده است. او تقریباً یک جلسه و نیم دیدگاه آرمانی را گفته، حتی با توجیه بعضی نقطهضعفهای آمریکا، و بعد دیدگاههایی میانه آورده است.
نکات مثبت آمریکا
او یادآوری میکند که بعضی جنبههای آرمانی آمریکا واقعیاند: آمریکا مبدأ مدرنیسم و شاید مدرنترین جامعه است، چون سنتی در آن نبود و مثل لوح سفیدی بود؛ دموکراسی در قانون اساسیاش پذیرفته شد و جامعهٔ اشرافیِ ریشهداری نداشت. نیویورک را با شهری باستانی مقایسه میکند که نمیشود در آن خیابانکشی منطقی کرد.
به گفتهٔ او آمریکا دستکم در دورانی پرچمدار دموکراسی به معنای مثبتش، یعنی توجه به تودهٔ مردم، بود، و فکر میکند اینکه امروز در همهجای دنیا چیزی به نام حقوق بشر وجود دارد ریشهای در آمریکا دارد. آمریکاییها خود را پیسمیکر میدانند و نسبت به فشار بر مردم به دلیل عقایدشان حساساند؛ این به فرهنگ مردم برمیگردد نه سیاست دولت. اینها را تکرار میکند چون امروز میخواهد به چیزهای کاملاً منفی اشاره کند و میترسد دوز ضدآمریکایی جلسه زیاد شود، و میگوید به بسیاری از آنچه گفته شخصاً معتقد است.
تناقض داخل و خارج
میپرسد چگونه مردمی عاشق آزادی و حقوق بشر دولتی دارند که در دنیا به ملتها فشار میآورد. به گفتهٔ او بیشتر آدمها این تناقض را یا با این حل میکنند که حرفهای آزادی در داخل آمریکا دروغ و ظاهری است، یا آنچه بیرون از آمریکا گفته میشود را انکار یا توجیه میکنند، مثلاً اینکه اگر بمب اتمی زده نمیشد آدمهای بیشتری کشته میشدند.
چامسکی را مثال میزند که در برابر هر ادعای دولت آمریکا اسنادی از موارد مشابه یا بدتر در گذشته میآورد؛ و میگوید واقعیت این است که آمریکا دخالتهایش را در جهت منافع مالی انجام میدهد. با این حال به نظر او آمریکا کشوری آزاد با رسانههای آزاد است و در آن میشود حزب کمونیست یا اسلامگرا تشکیل داد؛ به نظر میآید با اشکالهایی مثل نژادپرستی، که چماقی بر سر آمریکا بود، به مرور زمان مبارزه میشود؛ تا جایی که رئیسجمهور سیاهپوست انتخاب شده است.
اشتباه فنی کسانی را که تند علیه دولت آمریکا حرف میزنند این میداند که فکر میکنند سیاستمداران آمریکا نوکر سرمایهدارهای آمریکا هستند. به نظر او سیاست در آمریکا بیزینس و بازیای جدا از سرمایهداری است و سیاستمدار هم تحت تأثیر سرمایهدارها و هم افکار عمومی است، چون باید رأی بیاورد؛ نمونهاش روزولت است که مشوق سندیکاهای کارگری بود.
رسانه، تعادل و دموکراسی
دربارهٔ اینکه چرا رسانهها افشاگری نمیکنند، میگوید رسانههای کوچک افشاگری میکنند: مقالههای ادوارد سعید دربارهٔ بعد از یازده سپتامبر در رسانههای آمریکا منتشر نشد و او از اینترنت استفاده کرد. رسانههای بزرگ بخشی از سرمایهداریاند، خود را سانسور میکنند و همیشه چیزی را میگویند که مردم دوست دارند بشنوند؛ اکثریت مردم آمریکا مثلاً دربارهٔ هیروشیما چیز زیادی نمیخواهند بشنوند. به نظر او افکار عمومی آمریکا خودش در برابر بسیاری از این افشاگریها مقاومت دارد.
با ایدهٔ گیم تئوری میگوید آمریکا به دلیل قانون اساسی ۲۰۰ ساله و نزدیکی پیآف به پول به حالت تعادل رسیده، که به معنای وضعیت بهینه نیست. اینکه چرا مردم آمریکا انقلاب نمیکنند از اینجاست که ممکن است بدانند وضع خوب نیست ولی جرئت حرکت جدید نکنند، چون تاوانش ممکن است از حرکتنکردن سنگینتر باشد.
او میگوید دوگانگی رفتار آمریکا در داخل و خارج مستقیماً از همین دموکراسی است: سیاستمدار نسبت به افکار عمومی داخل کشور خودش بهشدت حساس است و نسبت به خارج حساسیتی ندارد، چون آنان رأی نمیدهند. مثل بحث کاپیتالیسم دنبال این است که کدام ایرادها برطرفشدنیاند؛ به نظر او نژادپرستی در آمریکا تاب نمیآورد و برطرف میشود، ولی ایراد دموکراسی ذاتی است و تا وقتی هر کس در کشور خودش رأی میدهد میماند.
به گفتهٔ او مردم آمریکا میدانند دخالتهایی که سیاستمداران در کشورهای خارجی میکنند به نفع خود آمریکاست؛ به نیم درصد افزایش مالیات حساسیت نشان میدهند، در مقایسه با انفجاری مثلاً در خارج از آمریکا. میگوید دموکراسی مدلهای دیگری هم دارد که بیخطرتر است و مدلی که در آمریکا اجرا میشود همان مدل قانون اساسی آمریکا نیست.
نگاه دینی: امت واحده و شریعت
او میخواهد آمریکا را از دیدگاهی کاملاً دینی ببیند: اگر جهان را محل تحقق ارادهٔ خداوند بدانیم، چیزی در آن تصادفی نیست، پس این پرسشی دینی است که چرا قارهای بزرگ دور از بقیهٔ جهان بود و در برههای خاص پیدا شد، و آیا برنامهای در این ماجراست.
در ادیان ابراهیمی انسان در زمین دوران تبعید را میگذراند. او تاریخ اولیهٔ بشر را شاید مثل دوران کودکی انسان میداند و اصطلاح قرآنی «امت واحده» را، به نظر خودش، اشاره به همین میگیرد: همه هدفی مشترک، یعنی زندهماندن، داشتند. بعد خودآگاهی و فرهنگ و اختلاف پیدا شد و خداوند شریعت فرستاد تا انسان را از آن وضعیت درآورد؛ او تأکید میکند دین پیامدها و آسیبهایی هم داشته است.
به گفتهٔ او سندی نداریم که پیامبران شریعتآور در آن نیمهٔ جهان آمده باشند، و به تصور او یکی از خوبیهای جدا ماندن آن دنیا این است که موج دخالت فرهنگی خداوند به آنجا نرسید. سرخپوستها خط نداشتند و فرهنگشان به امت واحده نزدیک و کودکانه بود. به نظر او به آنها ظلم نشده، چون تا شریعت نیامده مسئولیتی نیست؛ شریعت هم خوبی دارد هم بدی، و بخشی از آنچه در آمریکا میافتد به سرزمینی فارغ از وحی بودنش برمیگردد.
پولس، پروتستانتیسم و آمریکا
او میگوید پیروان شریعت اکثراً از نظر اخلاقی بدتر هم میشدند، هرچند افرادی تا بینهایت رشد میکنند. قرآن بنیاسرائیل را حریصترین مردم به دنیا میخواند و او این را نتیجهٔ شریعت میداند، مثل بچهای که عروسکش را به زور از دستش بکشند. به نظر او این خاصیت شریعت است نه خاصیت بنیاسرائیل، هرچند شاید هنوز هم حریصترین مردم باشند.
از دیدگاه قرآن، به گفتهٔ او، موسی با شریعتی سختگیر آمد و مسیح برای استراحتدادن؛ ولی مردم خسته از شریعت در یکی دو قرن به الغای شریعت رسیدند و پولس این را تبلیغ کرد. با این همه کلیسا سنتی را ادامه داد و شریعتی جدید جای شریعت قدیم را گرفت، مثلاً شنبه به یکشنبه تبدیل شد، تا لوتر با شعار بازگشت به انجیل آمد؛ به نظر او این یعنی قدرتدادن به ایدههای پولس که شریعت را ملغا میکند.
به نظر او شریعت حافظ اخلاق است و در ایدهٔ پولس تناقضی هست: اینکه بدون مناسک و حلال و حرام آدمهای خوب و بااخلاقی باشیم. به نظر او پروتستانهایی که به آمریکا آمدند برای نخستین بار انجیل پولسی را به نوعی عملی کردند؛ جامعهٔ آمریکا در آغاز اخلاقیترین کشور دنیا بود و ظرف سه، چهار قرن به بیاخلاقترین کشور تبدیل شد، که او این را فکت میداند. به نظر او آمریکا از روز اول مثل پروژهای بود که شکستش را میشد پیشبینی کرد و ادامهٔ اشتباه پولس در الغای شریعت است.
میل به کودکی و آنیما
با این حال کشف آمریکا را نعمتی بزرگ میداند و احساسش این است که مثل نقشهٔ الهی بود: سرزمینی تقریباً خالی که مثل سوپاپ اطمینانی برای فشارهای جهان قدیم عمل کرد. آمریکاییها تا جایی، مثلاً در جنگ جهانی اول و دوم، نقش مثبتی در دنیا ایفا کردند و عمیقاً خود را پاسدار صلح جهانی میدانند. او با آدمهای چپ، حتی در خود آمریکا، که میخواهند همهٔ تاریخ آمریکا را سیاه نشان دهند بهشدت مخالف است؛ احساسش این است که آمریکا در آغاز آرمانی بود و روزبهروز به وضعیتی وحشتناک رسیده است.
به گفتهٔ او شریعت کارکردی مردانه و امت واحده بهشدت زنانه است. در پولس نفی امر مردانه میبیند و میگوید نیچه هم اخلاق او را زنانه میداند. زمین نماد زنانه است و میان پروتستانتیسم و قارهٔ بکر تناسبی بود، مثل اینکه باری به آنیمای دنیا اضافه شد.
یکی از نکات منفی آمریکا به گفتهٔ او دگمبودن از روز اول است: مردم آمریکا روز اول مطمئن بودند سرخپوستها وحشیاند و باید کشته شوند، و امروز هم آمریکاییها شک ندارند که حرف درست را میزنند و دیگران اشتباه میکنند. در آمریکا از آغاز دو گرایش رقیب هست؛ یکی بازگشت به امت واحده، که فروید آن را میل به بازگشت به کودکی در همهٔ انسانها میدانست. به گفتهٔ او این گرایش از پولس شروع شد و در لوتر و پروتستانتیسم و آمریکا به فرهنگی غالب تبدیل شد: زندگی برای زندگی و کنار گذاشتن شریعت.
آینده و ریشهٔ مردسالاری
به گمان او این گرایش همان فرهنگ امت واحده است که سرخپوستها داشتند، و ترانهٔ «تصور کن» جان لنون را بیانیهای برای چنین تصوری از زندگی میداند. گرایش دیگر آمریکایی است که مرکز سرمایهداری و احترام به مالکیت است. به نظر او تنش میان این دو درون فرهنگ آمریکاست و فرهنگ محوشدن قیدها روزبهروز غلبه میکند، پس فکر میکند روزی یا باید از آن کوتاه بیایند یا مقررات سفت اقتصادی هم برود؛ در ذات فرهنگ آمریکایی چیزی ضدآمریکایی هست.
او میگوید جنس سرمایه تغییر کرده و آمریکا اهمیتش را برای نظام سرمایهداری روزبهروز از دست میدهد؛ شدیداً فکر میکند جهانیسازی پروسه است نه پروژهٔ آمریکاییها. اگر اهمیت آمریکا کم شود و تضاد فرهنگی جدی شود، میتوان انتظار داشت آمریکا در دهههای آینده، بیآنکه کسی به آن فشار بیاورد، از رهبری نظام سرمایهداری افول کند.
به گفتهٔ او اگر این حرفها را بپذیریم، اینکه نژادپرستی در آمریکا ملغا شود و اوباما رئیسجمهور شود خیلی طبیعی است، ولی این روند همهٔ تفاوتها را محو میکند و فرهنگ را به سمتی میبرد که درست و خوب کمکم بیمعنا شود. میل به بازگشت به کودکی را اگر شدید شود نوعی بیماری میداند؛ انسان ایدهآل آمریکایی آدمی مهربان و درگیر نظامات فکری نیست و فارست گامپ نمونهای از آن است.
شعار ریگان «جنگ برای صلح» را نمونهٔ تناقض فرهنگ آمریکا میداند. میگوید ریشهٔ مردسالاری این است که کارکرد اصلی مردها تولید آرمان و آوردن شریعت بود؛ وقتی شریعت ملغا شد و مردها آن چیزی که باید باشند را از دست دادند، فرهنگ برای جبران روی ارزشهای مردانه تأکید میکند و زن هم مجبور میشود جنبهای مردانه در خودش تولید کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه