متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. پس از اصلاح نهایی این متن، بازبینی مستقل تازهای انجام نشده است.
واژههایی که دربارهٔ مردسالاری به کار میبریم ممکن است چندان معنای روشنی نداشته باشند؛ همین الان فکر میکنم سوءتفاهمهایی ممکن است وجود داشته باشد. بهعنوان مقدمه میخواهم توضیحاتی نسبتاً مختصر بدهم که منظورم از مردسالاری چیست؛ این مشکل فقط به زبان فارسی محدود نیست و در زبان انگلیسی هم هست؛ خیلی جاها، مخصوصاً وقتی دربارهٔ فمینیسم صحبت میشود، اگر گرایشهای مختلف فمینیستی را با هم مقایسه کنید، بعضیشان درست برعکس هم حرف میزنند، ولی همهشان فمینیسم خوانده میشوند. شاید رسیدن به تعریف دقیقی از آنچه خودم از مردسالاری میفهمم طول بکشد، ولی حداقل میتوانم بگویم که وقتی از مردسالاری صحبت میکنم چه چیزهایی منظورم نیست.
باز هم بهعنوان مقدمه بگویم که اعتقاد دارم — و این را مکرر گفتهام — بزرگترین مشکلی که الان در دنیا وجود دارد وجود یک نظام سرمایهداری مردسالار است. هیچگونه تحلیلی از نظام سرمایهداری بدون توجه به وجه مردسالاریِ موجود در این نظام به نتیجهٔ خوبی نمیرسد، و توجه صرف به مردسالاری هم چندان مشکلی را حل نمیکند. فکر میکنم لازم است این نظام سرمایهداری مردسالار را تحلیل کنیم، هرچند این اسم واقعاً اسم خوبی برای این نظام نیست و سعی میکنم کمی جلوتر توضیح بدهم.
در زبان فارسی لااقل همین یک واژه برای این موضوع استعمال میشود. اعتقاد من این است که شاید تعریف من تند و رادیکالی باشد. فکر میکنم اگر تعریف روشنفکر این باشد که روشنفکر آدمی است که بهنوعی به مشکلات اجتماع خودش یا مشکلات جهانی توجه میکند، من واقعاً معتقدم شرط لازم — نه کافی — برای اینکه کسی خودش را روشنفکر بداند یا کسی او را روشنفکر بداند این است که شناختی از این نظام موجود در دنیا داشته باشد، از هر دو وجه سرمایهداری و مردسالاریِ آن، و لازمهٔ روشنفکری این هم هست که مخالف این نظام باشد؛ یعنی صرفِ شناخت خوب از مکانیزمهای موجود در دنیا کافی نیست. در این سخنرانی سعی میکنم به مناسبات میان سرمایهداری و مردسالاری اشاره کنم و اینکه چرا و چطور تحلیلها میتوانند به جایی برسند که به همهٔ مشکلات عمدهٔ بشر معاصر مربوط شود: به استقرار چنین نظامی که دو جنبهٔ سرمایهداری و مردسالاری آن به هم بازخوردهای مثبت میدهند و همدیگر را تقویت میکنند.
قبلاً دربارهٔ سرمایهداری سخنرانی کردهام، و برای اینکه این بحث حالت خودکفایی پیدا کند چند دقیقه وقت میگذارم و اشارهٔ مختصری به محتوای آن بحثها میکنم؛ منتها اگر بخواهید جزئیاتش را بدانید، میتوانید به همان فایلهای صوتی سخنرانیهای موجود مراجعه کنید. وقتی دربارهٔ سرمایهداری صحبت کردم، واقعیت این است که شاید همان موقع هم قصد داشتم یک روزی دربارهٔ مردسالاری هم صحبت کنم؛ فکر میکنم آن سخنرانی مربوط به ۴ سال قبل میشود و معمولاً همیشه گفتهام که یک روزی یک جلسه دربارهٔ مردسالاری خواهم گذاشت. میخواهم بگویم که چرا اینهمه طول کشید تا به این نتیجه برسم که میتوانم دربارهٔ مردسالاری سخنرانی کنم — چون به نظرم صحبت کردن دربارهٔ موضوعی که امروز میخواهم دربارهاش صحبت کنم سخت میرسید — و و واقعاً میخواهم شما را به صبر دعوت کنم: فکر نمیکنم بتوانم همهٔ چیزهایی را که در یک جلسه اینجا گفته میشود طوری بیان کنم که شما خیلی خوب بفهمید.
فکر میکنم موضوع مردسالاری خیلی پیچیدهتر و عمیقتر و نامفهومتر و گمتر از موضوع سرمایهداری است، به دو دلیل. یکی اینکه این ذاتاً مسئلهای است که صحبت کردن دربارهاش سخت است و دیدن پدیدهای تحت عنوان مردسالاری به معنایی که من میخواهم بگویم خیلی دشوار است؛ شاید علتش این باشد که به مسئلهٔ جنسیت مربوط است و آدمها یا مردند یا زن، و مثل فضای تاریکی است؛ در حالی که در مورد سرمایهداری فکر نمیکنم زن و مرد بودن، یعنی یک تفاوت واقعی از نظر مکانیزمهای فیزیولوژیک یا طرز کارکرد ذهن، تأثیری در درک سرمایهداری بگذارد. پس این موضوع ذاتاً موضوع سختی است. نکتهٔ دوم این است که دربارهٔ سرمایهداری ادبیات خیلی عظیمی داریم؛ فکر میکنم غنی است، حداقل از ۱۵۰ سال پیش که مارکسیسم ایجاد شده تا امروز، شاید در ادبیات سیاسی یا فلسفی دنیا چیزی به اندازهٔ سرمایهداری مورد نقد قرار نگرفته باشد؛ در حالی که دربارهٔ مردسالاری به معنایی که من اینجا میدهم حقیقتاً مطالعهٔ جدی شاید نشده باشد: مردسالاریای که من دربارهاش صحبت میکنم بیشتر یک پدیدهٔ فرهنگی است و شاید حتی بتوان گفت پدیدهٔ فلسفی، نه صرفاً پدیدهٔ اجتماعی.
این مقدمه را برای این میگویم که هم اهمیت موضوع را برسانم و هم از شما صبر بخواهم؛ انتظار زیادی از این سخنرانی نداشته باشید که بعد از آن ناگهان بفهمید این مشکل چیست و چقدر عمیق است. اگر در طی سخنرانی جرقهای در ذهن شما بزند که داریم دربارهٔ چیزی واقعی و مهم صحبت میکنیم، فکر میکنم نتیجهٔ کافی از این سخنرانی را گرفتهام. احتمالاً فردا صبح این جرقهها خاموش میشود، برای اینکه مردسالاری در اعماق نهاد بشر بهنوعی رسوخ کرده است، مهم نیست که شما مرد باشید یا زن.
به نظر من این موضوع از سرمایهداری خیلی مهمتر است. اگر سرمایهداری پدیدهای است که در چند قرن اخیر به وجود آمده و نظامی را بر زندگی اجتماعی بشر حاکم کرده و تأثیرات عمیق روانی هم گذاشته، مردسالاری پدیدهای است که تقریباً با تولد بشر همراه بوده است. فکر نمیکنم در ابتدای زندگی بشر این پدیده به معنایی که میگویم موجود نبوده باشد، و همانطور که سرمایهداری مداوم در حال رشد است، مردسالاری هم در حال رشد است و متوقف نشده است. برخلاف تصور بعضی که فکر میکنند در جنبههای اجتماعی مردسالاری در ظاهر موفقیتهایی به دست آمده، به این معنایی که من از مردسالاری میفهمم، فکر میکنم رشد مداومی داشته و اتفاقاً در قرن بیستم — لااقل میتوانم این را بگویم — رشد عظیمی پیدا کرده است؛ یعنی بعد از بهوجودآمدن ارتباطات و رسانهها که امکان کار فرهنگی بیشتری را فراهم کرده، این معنای مردسالاری که مدنظر من است به اوجش در طول تاریخ رسیده و معلوم نیست به کجا ختم میشود.
با توجه به پیوندهای خوبی که میان این دو بهوجود آمده، این دو بهنوعی لازم و ملزوم همدیگر شدهاند و به نظر میرسد به این راحتیها نتوان رشدشان را متوقف کرد. در جلسهٔ سرمایهداری گفتم که انتظار نداشته باشید دربارهٔ راهحل مشکل سرمایهداری در دنیا حرف بزنم؛ فکر میکنم حداقل ۱۵۰ سال است که همهٔ متفکران و روشنفکران دنیا به این موضوع فکر کردهاند و اگر پیشنهادهایی هم داشتهاند، خوب یا بد، عملی نشده است. الان به جایی رسیدهایم که چندان پیشنهادی هم وجود ندارد، و دربارهٔ مردسالاری هم کموبیش همینطور است. منتها در این سخنرانی سعی میکنم بهطور حدودی به شمایی از راهحل اشاره کنم: از آن راهحلهای فمینیستی مطرح و انواع و اقسام کارهایی که نهضتهای فمینیستی میکنند شاید بعضی باعث کند شدن رشد مردسالاری شود؛ شاید در این سخنرانی به یک خط کلی برسم که چطور میتوان رفتار کرد، هرچند آن نظر عملی ممکن است قابل اجرا نباشد. هدف بیشترِ این جلسه تحلیل کردن و بیان آن واقعیت و آن مشکل است، نه حرف زدن دربارهٔ راهحل.
باز بهعنوان مقدمه بگویم که کمکم شهرتم پیدا میشود در اینکه واژهها را به معناهای دلبخواهی به کار میبرم؛ یعنی وقتی مثلاً کاپیتالیسم میگویم، ممکن است برای شنونده همان معنای متعارف — نظام اقتصادی مقابل سوسیالیسم — تداعی شود، در حالی که من کاملاً به معنای دیگری میگویم؛ به همین سبب فارسی «سرمایهسالاری» را به کار میبرم. اینطور رفتار میکنم برای اینکه فکر میکنم واژهها را بد استعمال میکنند و «سرمایهسالاری» به آن کاپیتالیسمی که الان جاافتاده نمیخورد؛ فکر میکنم واژهٔ کاپیتالیسم مناسب معنایی است که من از آن استفاده میکنم. و به همین ترتیب از واژهٔ مردسالاری هم بهنوعی بد استفاده میکنم و همین الان اعتراف میکنم که شاید واژهٔ بهتری برای موضوع این سخنرانی وجود داشته باشد، مثلاً واژهای مثل «نرسالاری» که از مردسالاری متمایز به نظر برسد؛ برای اینکه مردسالاری واژهٔ استفادهشدهای است که بیشتر جنبهٔ اجتماعی تسلط مرد بر زن را بیان میکند — اجتماعی یا حتی فردی، مثلاً در خانواده. ما در زبان فارسی واژهٔ پدرسالاری را داریم که بهطور قطع جنبههای اجتماعی دارد، و در زبان انگلیسی هم انواع و اقسام واژهها برای معنایی که فمینیستها با آن مخالفت میکنند داریم؛ از جمله واژهای مترادف با مردسالاری: پدرسالاری؛ یا مثلاً چیزی که به فالوسسنتریسم ترجمه میشود — که در ایدههای خاص لکان بیان شده — شاید نزدیکتر به چیزی باشد که من از آن صحبت میکنم؛ یا واژهٔ میزوژنی به معنای نفرت و تنفرِ شدید، که تحلیل فمینیستها گاهی به این مفهوم برمیگردد.
به هر حال واژهٔ مردسالاری را — اگر اجازه بدهید — در این جلسه خودم تعریف میکنم؛ اگر بعداً فکر کردید واژهای مثل نرسالاری مناسبتر است، میتوانید از آن استفاده کنید، هرچند من عنوان سخنرانی را نرسالاری نمیگذاشتم، چون فکر میکنم سوءتفاهم بیشتری ایجاد میکرد و معلوم نمیشد که اصلاً نرسالاری یعنی چه؛ چون این واژه مستعمل در زبان فارسی نیست. ما احتیاج به حداقل شش واژه داریم که انواع و اقسام مفهومهای مطرح در این بحث را بپوشاند و ظاهراً فارسی بیشتر ندارد؛ پس باید کمکم ابداع کنیم و ببینیم چه چیزی را میشود جای معادل انگلیسیاش گذاشت. این توضیحات بهنوعی اعترافی است به اینکه شاید عنوان این سخنرانی برای مفهومی که بیان میکنم چندان مناسب نباشد، ولی فکر میکنم چارهای جز این نداشتم؛ در طول سخنرانی سعی میکنم روشن کنم که منظورم چیست.
بنابراین اگر اینجا شنیدید که قرار نیست دربارهٔ ظلمهایی که در طول تاریخ مردها به زنها کردهاند حرف بزنم — اینکه معمولاً مردسالاری یعنی اینکه مردان خشونت اعمال کردهاند و ساختارهای اجتماعیای به وجود آوردهاند که زنها را کنار زده — واقعاً نیامدهام دربارهٔ این چیزها صحبت کنم؛ هرچند اینها هم جای صحبت فراوان دارند و منظورم این نیست که مهم نیستند. من لایههای خیلی پنهانتری از مردسالاری را میخواهم مطرح کنم که دیدنش ممکن است سخت باشد. و برای اینکه دچار این ابهام نشویم که وقتی از مردسالاری مدرن صحبت میکنیم — چیزی که در دوران مدرن بیشتر نمود پیدا کرده — مشکلات مردسالاری سنتی انگار کوچک شمرده شود، میل دارم همین ابتدا روشن کنم که تا جایی که بخواهید، من شخصاً با آن جنبههای مردسالاری هم مخالفم؛ هیچ چیزی را نباید از آن کوتاه شد، و به این دلیل که دربارهٔ مردسالاری عمیقتری صحبت میکنیم نمیتوان گفت آن مردسالاریای که بهطور سنتی در جوامع همه جای دنیا وجود داشته چیز مهمی نیست یا موضوع خوبی برای صحبت نیست. برای همین میل دارم روشن باشد که به هیچ وجه این حملههایی که به نظام مدرن میکنم به معنی طرفداری از سنت نیست؛ اگر از سرمایهداری ایراد میگیرم معنایش این نیست که فئودالیسم چیز خوبی است. معمولاً این تقابل مدرنیته و سنت فضایی ایجاد میکند که کسی که با مدرن مخالف است طرفدار سنت شمرده شود؛ من شخصاً میخواهم از همین اول روشن کنم، و حداقل آمادهام در محکوم کردن آن نوع رفتارهای خاصی که مردها در طول تاریخ نسبت به زنها اعمال کردهاند کوتاهی نکرده باشم؛ منتها آن حرفها فکر کنم تکراریترند و جاهای دیگر هم میتوانید اسناد زیادی در موردش پیدا کنید.
همهٔ شما میدانید که مردها در دورههای تاریخ و جغرافیای مختلف به جایی رسیدهاند که دخترها را زندهبهگور میکردند؛ یعنی حتی حق حیات را از زنها میگرفتند. به هر اندازه که بخواهید، اعمال خشونت نسبت به زنها وجود داشته است. زنها بهنوعی در بخش عمدهای از تاریخ و جغرافیای بشر اسیر مردان بودند؛ چه در جنگ اسیر شده بودند چه در روابط خانوادگی به اسارت مرد درمیآمدند. حس تملک مرد نسبت به زن یک حس طبیعی در سراسر جهان بوده و هنوز هم هست: شما در غرب این سنت پایدار را دارید که وقتی زن ازدواج میکند نامش تغییر میکند. اروپا تا همین دو قرن قبل، وقتی زن ازدواج میکرد همهٔ اموالش مال شوهرش میشد؛ یعنی اصولاً مالکیت برای زن به رسمیت شناخته نمیشد. ما در شرق خیلی پیشرفتهتر بودیم؛ یعنی تعدادی از جوامع شرقی، از جمله جامعهٔ ایران، مالکیت را برای زن از نظر قانونی بهنوعی به رسمیت میشناختند، ولی در اروپا اینطور نبود: اگر زن حتی یک شاهزاده خانم بود و املاک فراوانی از پدرش به او رسیده بود، به محض ازدواج این املاک بهطور کامل در اختیار شوهرش قرار میگرفت؛ نامش هم عوض میشد و انگار ماهیتش عوض میشد. اینها ویژگیهای سنتی مردسالاری است و شما خیلی از این چیزها را شنیدهاید که چه فجایعی در دنیا اتفاق میافتد؛ و مطمئن باشید که خیلی چیزها را هم نشنیدهاید.
برای اینکه مطمئن شوید چیزهای عجیب و غریب زیادی در دنیا وجود دارد که نشنیدهاید، بدون آنکه وقت زیادی بگیرم یک نمونه میگویم و ببینم چند نفرتان میدانید فوتبایندینگ چیست. فوتبایندینگ سنتی است که در چین حداقل ۱۰ قرن اجرا شده: پای دخترها را در سالهای اول بعد از تولد با باندی محکم میبستند تا پایشان بزرگ نشود. پای زنی که در عکس میبینید — همانطور که مشخص است — پاهای خیلی ظریف و کوچکی دارد، لااقل از بیرونِ کفش. مردها پای کوچک زنها را دلیل زیبایی میدانستند و به خودشان حق میدادند که این کار را انجام دهند: پا را در حالتی غیرطبیعی آنقدر محکم ببندند که دیگر رشد نکند. خیلی از زنان چینی فکر میکنم در سراسر عمرشان بانداژ داشتند و هیچوقت بازش نمیکردند. و اگر فکر میکنید آسیب خیلی جدی وارد نمیشد، عکس پای بازشده را اینجا نمایش میدهم؛ این نتیجهٔ فوتبایندینگ است، بلایی که سر پای یک زن بهطور طبیعی میآید؛ این عکس، ایکسری پای فوتبایندینگشده است. کجای این زیباست؟ مرد چینی احساس میکرد همینطور زیباست و مایملک خودش را ترجیح میداد که پایش را به این شکل ببندد. زنان چینی هرچه سنشان بالا میرفت دچار مشکل در راه رفتن میشدند، ولی برای مردان چینی مهم نبود که زنها نمیتوانند خوب راه بروند؛ مهم این بود که پاهایشان تا حد ممکن کوچک باشد. اینکه چنین هوسهایی بر زن تسلط کامل داشته — زن ملکِ او بوده و هر کاری که دلش میخواسته میکرده — فکر میکنم فوتبایندینگ نماد خیلی خوبی از آن نوع مردسالاری به معنای اجتماعی است که من نمیخواهم دربارهاش صحبت کنم؛ فکر میکنم چیزی که من میخواهم دربارهاش صحبت کنم خیلی بدتر از فوتبایندینگ است. این را فقط بهعنوان نمونهای از اینگونه سنتها در اطراف و اکناف دنیا گفتم تا با آن آشنا باشید. فوتبایندینگ معروف است برای اینکه جنجالی در جامعهٔ چین در اوایل قرن برای باز کردن پای دخترها پیش آمد و سر و صدای زیادی کرد و در غرب هم زیاد منعکس شد؛ ولی در جوامع سنتی خیلی قدیمیتر که آثاری از آنها باقی نیست، سنتهای وحشتناکتری پیدا میکنید — نمونهاش همان چیزی است که همگی میدانیم در جغرافیای نزدیک خودمان بوده: زندهبهگور کردن. زندهبهگور کردن قطعاً بدتر است؛ یعنی حس مالکیت مرد به جایی میرسد که میتواند حیات زن را از بین ببرد، و به نظر میرسید از نظر سنتهای اجتماعی هم احساس گناهی ایجاد نمیکرد.
این را بهعنوان مقدمه گفتم که روشن شود حرف من دربارهٔ این جنبههای مردسالاری نیست — آن فشار ظاهری که از بیرون بهطور مستقیم با زور و شلاق به زنها میرسد؛ اینها هم مهماند، ولی ادعای من این است که چیز مهمتر و پنهانتری وجود دارد: اگر اینگونه رفتار مردها با زنها فروکش کرده، بهنوعی مردسالاریِ جدید جایش را گرفته — مردسالاریای که جوان است و با سرعت خیلی زیاد رشد میکند و به اوج خودش رسیده است.
این مقدمات را گفتم تا روشن شود که دربارهٔ این چیزها حرف نمیزنم. حالا خیلی مختصر دربارهٔ متدولوژی صحبت میکنم — اینکه چطور میخواهم به موضوع نزدیک شوم — بعد خیلی مختصر دربارهٔ سرمایهداری و سرمایهسالاری میگویم و بعد میرسم به مطرح کردن خودِ موضوع مردسالاری. به آن عکس گاهگاهی نگاهی بیندازید؛ فکر نکنید عکس عجیب و غریب یا استثنایی است: امروز که میخواستم اسلاید بیاورم، در جستوجوی تصویر دیدم همهٔ پاهای بازشده دقیقاً همین شکلاند، چون پا به شکل خاصی بسته میشود. باور کنید چیزهای خیلی بدتر و عجیبتر از این هم بوده؛ خلاصه نمیخواستم حالتان بد شود، همین را آوردم.
یک روش بحث کردن این است که هر جا دربارهٔ علوم انسانی صحبت میکنیم، فکر میکنم اگر قرار است رویهٔ علمی را رعایت کنیم، بحث حتماً تا جای ممکن مبتنی بر یک مدل از فعالیت روانی باشد. من اصولاً با این مشکل دارم که کسی تحلیل اجتماعی ارائه بدهد، دربارهٔ رفتارهای اجتماعی انسان یا رفتارهای اقتصادی یا هر چیز دیگری مربوط به انسان صحبت کند، بدون اینکه روشن کرده باشد چه مدلی از انسان در ذهن دارد. فکر میکنم این مشکل اساسی است. وقتی میخواهید دربارهٔ یک ذره یا یک مدار الکتریکی بحث علمی کنید، به هر حال مدلی لازم دارید و مطالعهاش میکنید؛ اینکه در مورد رفتارهای انسان و جامعهٔ انسانی یا هر چیز وابسته به انسان به خودم حق بدهم صحبت کنم بدون اینکه مدلی از شیوهٔ رفتار انسان در اختیار داشته باشم، مطمئناً بحث را تا حدود زیادی از حالت علمی خارج میکند.
تصور من این است — و مدام در هر بحثی سعی میکنم این کار را بکنم — که حرفهایم را بر اساس یکی از مدلهای ارائهشده دربارهٔ انسان بزنم و بحثهای علوم انسانی را به مدلها یا دادههای روانشناختی و روانکاوی مبتنی کنم. البته این مدلها کامل نیستند؛ روانکاوی و روانشناسی خیلی در مرحلهٔ ابتدایی و نوزادی خودشاناند، مثل بقیهٔ جنبههای علوم انسانی. ولی فکر میکنم لازم است روشن کنیم که وقتی دربارهٔ رفتار انسان صحبت میکنیم، اصولاً رفتارهای انسان چطور شکل میگیرد، تا بتوانیم تحلیلی ارائه بدهیم از اینکه چرا بعضی رفتارها را در جامعه یا در طول تاریخ دیدیم یا چرا الان به وضعیت فاجعهباری رسیدهایم. سعی میکنم این نکته را در این جلسه هم رعایت کنم، همانطور که در جلسههای سرمایهداری سعی کردم بر اساس یک مدل رشد که در روانشناسی عمومی هست صحبت کنم؛ در عین حال سعی میکنم کمترین پیشفرضهای ممکن را در نظر بگیرم، برای اینکه فکر میکنم خیلی حرفها را میشود بدون پیشفرضهای خاص — یعنی بدون وابسته شدن به یک مکتب روانکاوی — بیان کرد، بهجز یک جا که سریعاً میگویم: آنجا جای مورد اختلافی است و از یک ایدهٔ خاص استفاده میکنم.
نکتهٔ دوم — و این را فراموش نکنید — این است که فکر میکنم موضوع خیلی جدی است که وقتی بحثی علمی میکنید به هیچ وجه ملزم نیستید بگویید مدلتان را از کجا آوردهاید. وقتی برای تحلیل رفتار انسان یا هر پدیدهٔ اجتماعی مدلی ارائه میکنید یا بحث خودتان را مطرح میکنید، کسی نمیتواند از شما بپرسد چه استدلالی داری که این مدل درست است. ما از یک فیزیکدان نمیپرسیم که مدلش را چطور ساخته و بر اساس چه استدلالی این مفاهیمی که در مدل تعریف نکرده یا بهعنوان اصل موضوع قبول کرده از کجا آمده است. ماهیت بحث علمی همین است که من مدل را میسازم؛ شما با صبر و حوصله اجزای مدل را میشنوید و میفهمید مدل چیست، و بعد قضاوتتان دربارهٔ اینکه این مدل است یا نه از نظر علمی اینگونه است که آیا پدیدهها را خوب توجیه میکند یا نمیکند. هیچکس استدلالی برای اینکه چرا قوانین نیوتن درستاند نیاورد؛ خود نیوتن هم این کار را نکرد. در قرنهای بعد بعضی سعی کردند این کار را بکنند، ولی اصولاً در نگاه علمی مهم نیست که شما برای فرمول جاذبه استدلال داشته باشید؛ هیچ استدلالی وجود نداشت. در فیزیک مدلتان را بیان میکنید و نشان میدهید که اگر این مدل را بپذیرید — اگر بپذیرید نیروی جاذبه با عکس مربع فاصله نسبت دارد — آنوقت میتوانید حرکت سیارات را توجیه کنید، میتوانید تمام حرکاتی را که روی کرهٔ زمین انجام میشود توجیه کنید، امکان پیشگویی برایتان پیش میآید و الی آخر.
بنابراین مجدداً شما را دعوت میکنم به صبر و حوصله و اینکه اینطور نگاه نکنید که اگر بعضی از حرفهای من از نظرتان چیز ثابتشدهای نیست، همانجا فوری قضاوت کنید و به نظرتان بیاید که این حرف از کجا آمده. فکر میکنم برخورد علمی این است که تا جایی که مدل در حال ساختهشدن است حرفاش را بشنوید و بفهمیم ماجرا چیست، و بعد با استفاده از آن ببینیم چقدر قدرت توجیه کردن دارد و چقدر با پدیدههایی که میشناسیم جور درمیآید؛ آنوقت میشود قضاوت کرد که مدل خوبی هست یا نه. و این نکته را فراموش نکنید که مخالفت با یک مدل علمی این نیست که به اصولش حمله کنید یا بگویید بعضی از شواهد را خوب جواب نمیدهد. در یک رشتهٔ علمی کاری که باید انجام دهیم این است که اگر میخواهید بگویید مدل خوب نیست، اشکالهایش را بگیرید و مدل بهتری ارائه کنید. همهٔ ما میدانیم کوانتوم مشکلاتی دارد، ولی کسی در محیط علمی آن را کنار نمیگذارد برای اینکه مدل دیگری وجود ندارد که بهتر کار کند. این حالت نسبی بودنِ صحت و درستی مدلها را هم در نظر داشته باشید؛ قرار نیست در علوم انسانی کاری خیلی بهتر از آنچه در فیزیک انجام میدهیم انجام دهیم. بنابراین مجدداً میگویم کمی صبر کنید و ببینید این مدل چطور بسته میشود، تعریفمان از مردسالاری بهعنوان یک پدیده چیست، و بعد با این نوع نگاه میشود به وقایع روز نگاه کرد، به بعضی از پدیدههای موجود، و مثلاً فهم نظام سرمایهداری مردسالار، و بهنوعی بینشهایی پیدا کرد که — امیدوارم قانع شوید — به آدم شهود و نگرش خاصی نسبت به بعضی وقایع دنیا میدهد.
در این جلسه مطمئناً وقت نمیشود وارد خیلی از جزئیات شویم. میخواهم یک یادآوری خیلی کوتاه بکنم از اینکه کاپیتالیسم اصولاً چیست و نگاه من به موضوع کاپیتالیسم چه بوده؛ یک خلاصهٔ شاید دهدقیقهای از محتوای بحثهایی که دربارهٔ کاپیتالیسم کردهام ارائه میکنم و بعد میرویم سر اصل مطلب. علتش این است که در آخر میخواهم دربارهٔ مناسبات میان مردسالاری و سرمایهسالاری هم توضیحات مختصری بدهم؛ ولی فکر میکنم مهم این است که یک سخنرانی مستقل باید دربارهٔ سرمایهسالاری مردسالار برگزار شود تا بهنوعی بفهمیم این دو تا چه حد به هم گره خوردهاند؛ در حد مختصر میشود به آن اشاره کرد. اساس بحث من دربارهٔ کاپیتالیسم — که مطمئناً با استعمال معمول این واژه در فرهنگ خودمان تفاوت اساسی دارد — این است که:
سرمایهداری نیازهای پایینتر در هرم مازلو را رفع میکند.
کاپیتالیسم را بهعنوان مثلاً نظامی اقتصادی که مالکیت خصوصی را محترم میشمارد و در مقابل مثلاً نظامی مثل کمونیسم قرار میگیرد در نظر نمیگیرم؛ در حالی که معمولاً کاپیتالیسم را مقابل سوسیالیسم و کمونیسم مطرح میکنند. از نظر من ذات کاپیتالیسم بهنوعی فعالیت اقتصادی است، یک نوع نظام اجتماعی که در آن فعالیتهای اقتصادی سوق داده میشوند به سمت هرچه بیشتر تولید کردن کالا، و نظام اقتصادی مبتنی بر بازار آزاد است: شما کالا را آزادانه عرضه میکنید و آزادانه هم مردم کالا را میخرند. به نظر میرسد این بهترین نظام اقتصادی از نظر حداکثر کردن تولید کالا تا به حال بوده است؛ نظام اقتصادی موفقی است. خیلی از چیزهایی که الان میبینیم و پیشرفتِ نظام مدرن حساب میشوند تحت لوای سرمایهداری بهوجود آمدهاند، و مطمئناً طرفدارانش خیلی احساس غرور میکنند از اینکه کارهای جالب زیادی انجام دادهاند و کلی کالاهایی که وجود نداشت را به وجود آوردهاند. من مشکلی با اینکه مالکیت خصوصی در آن وجود دارد و خیلی چیزهایش ندارم.
اساس نقد من دربارهٔ کاپیتالیسم این است — و سعی میکنم توضیح بدهم — که کاپیتالیسم، با همین تعریف مختصر: نظامی که تولید و توزیع کالا را تشویق میکند و تمام نظام اجتماعی و اقتصادی جهت پیدا میکند به سمت اینکه فعالیتهای اقتصادی آزادانه صورت بگیرند، با وجود ظاهر معصومش ذاتاً مخالف و متضاد با رشد بشر است. سعی میکنم این استدلال را خیلی مختصر بیان کنم. اصلاً مهم نیست؛ یعنی من منکر بعضی از پیشرفتهایی که تحت لوای سرمایهسالاری به وجود آمده نیستم و اینکه به نظر میرسد از نظر میزان تولید و درآمد و کالاهایی که تولید میکند از همهٔ نظامهای اقتصادی بهنوعی جلوتر است — چون انسانها تکتک خودشان میروند کارفرمای خودشان میشوند، شرکتهای خصوصی کوچک ایجاد میکنند، و در این جنبشی که در جامعه ایجاد میشود در نتیجه کالای بیشتری تولید میشود و رفاه عمومی به یک معنا به وجود میآید — «رفاه عمومی» خیلی واژهٔ قابل تأمل و مبهمی است. احساس من این نیست که نظام سرمایهداری به معنای واقعی رفاه عمومی به وجود آورده باشد؛ ممکن است اختلاف طبقاتی به وجود بیاید که همیشه هم میآید — ذاتاً نظام سرمایهداری با خودش اختلاف طبقاتی میآورد — ولی از طرف دیگر به نظر میرسد در اوایل قرن بیستویکم جامعههای کاپیتالیستیای ایجاد شده که علیرغم تضادهای طبقاتی فراوان، باز طبقات قشر پاییندست احساس بدی ندارند و حیاتشان را ادامه میدهند؛ مخصوصاً با این رفرمهایی که در اروپا انجام شده، به نظر میرسد همهٔ مردم از یک رفاه نسبی برخوردارند. بنابراین من اصولاً دربارهٔ سرمایهداری مشکلی ندارم از این جهت که آیا آن رفاه نسبی را به وجود میآورد یا اختلاف طبقاتی ایجاد میکند؛ موضوع یک چیز خیلی ساده و خیلی عمیقتر است: هر جور شما یک نظام کاپیتالیستی را اداره کنید، رشد بشر را ذاتاً متوقف میکند، و این اتفاقی است که در دنیا افتاده و روزبهروز هم عمیقتر میشود.
من بدون اینکه لازم باشد به این هرم وابسته باشم — چون این معروفترین هرمی است که در روانشناسی تحت عنوان سلسلهمراتب نیازهای مازلو شناخته میشود و به رشد نیازها در طول رشد یک فرد انسان مربوط میشود — میخواهم از روی این هرم به شما نشان بدهم که چه دلیلی وجود دارد که کاپیتالیسم مانع رشد بشر میشود و این جزو ذات آن است: شما نمیتوانید یک نظام کاپیتالیستی داشته باشید و بگویید این اتفاقی که من الان میگویم در آن نمیافتد. نکتهٔ اساسی این است که نظام اجتماعیای که از یک اقتصاد کاپیتالیستی شکل گرفته، تمام هموغمش تولید چیزی است که در بازار معامله میشود: کالا. کالا یعنی چیزی که میتوانید در دستتان بگیرید، با پول خرید و فروش کنید و به خانه ببرید — حالا ممکن است منقول نباشد، ولی به هر حال یک شیء است که به شما عرضه میشود؛ ممکن است این کالا شکل خدمات پیدا کند، ولی باز آن ویژگی کالابودن خودش را دارد، یعنی آن نوع خدمات باید قابل خرید و فروش باشد. اساس این نقد کاپیتالیسم این است که این یک محدودیت معصومانه است، ولی محدودیت بسیار بزرگ و جدی است؛ برای اینکه خیلی خیلی از نیازهای بشرِ این هرم، وقتی نگاه میکنید و از لایهٔ پایین به لایههای دوم و سوم میرسید، به هیچ وجه با کالا رفع نمیشوند.
واقعیت این است که رشد روانی بشر و پیشرفتش در این سلسلهمراتب نیازها فقط در همان قسمت پایین — یعنی نیازهای فیزیولوژیک — به خوبی با کالا و خدماتِ قابل خرید و فروش رفع میشود. وقتی گرسنهاید میتوانید از بازار کاپیتالیستی غذا تهیه کنید و بخورید و نیازتان را بهطور کامل رفع کنید؛ اتفاقاً بازار کاپیتالیستی انواع و اقسام غذاها را مخصوصاً در پوششهای خیلی جذاب به شما ارائه میکند. اگر مشکل تنفس داشته باشید میتوانید بروید در بازار یک کپسول اکسیژن بخرید و مشکل تنفتان را حل کنید. آب را که میدانید الان در بازار ارائه میشود؛ قبلاً در بازار ارائه نمیشد، الان همهجای دنیا آب در بازار ارائه میشود. خدمات مربوط به سکس را میشود در بازار ارائه کرد؛ سکس برای خودش الان بازار بزرگی دارد. دربارهٔ خواب هم به هر حال چیزهایی قابل فروش است: تشک و بالش و لحاف، و چیزی که اگر سر و صدا زیاد است در گوشتان بگذارید — چشمبند — و مخصوصاً داروهای خوابآور که اگر مشکل بیخوابی دارید میتوانید بخورید. بقیهٔ چیزهایی که اینجا نوشته هم همه قابل خرید و فروشاند، چه به صورت خدمات چه به صورت کالا.
ولی بیایید یک لایه بالاتر: مثلاً نیاز به امنیت را چقدر میشود خرید و فروش کرد؟ اگر در جامعهای زندگی میکنید که امنیت وجود ندارد، نظام نمیتواند کالایی تولید کند یا خدماتی ارائه بدهد که به شما امنیت به معنای واقعی کلمه بدهد. امنیت یک حالت روانی است که خیلی هم پیشرفته نیست و چندان خرید و فروش نمیشود. در جامعهای مثل سومالی که پر از افراد مسلح مستقل است، میتوانید بادیگارد از بازار بخرید؛ میتوانید مثلاً بیمهٔ عمر یا بیمهٔ بیماری بگیرید برای اینکه اگر نسبت به بیمار شدن احساس عدم امنیت میکنید، بیمهای داشته باشید. اینها خدمات و کالاهایی هستند که در بازار کاپیتالیستی میشود خرید و فروش کرد؛ ولی برخلاف غذا و آب یک مقدار دقت کنید: بیمهٔ عمر واقعاً به شما احساس امنیت میدهد؟ اگر مریض شوید چقدر احساس امنیت میکنید؟ بیمهٔ عمر که باعث نمیشود مریض نشوید؛ مخصوصاً ترس از مرگ و عدم امنیت در مقابل مرگ را که بیمهٔ عمر از بین نمیبرد — مثلاً این تخیل که «حداقل وقتی بمیرم خانوادهام به جایی میرسند» — چقدر به این آدم آرامش میدهد؟ این احساس امنیت از مرگ را به آدم نمیدهد؛ یک درصدی دلخوشی است. اصلاً بخشی از عدم امنیت که مربوط به عدم امنیت اقتصادی خانواده بعد از مرگ است را تا حدودی ممکن است کاهش بدهد. و میدانید که البته در جوامع کاپیتالیستی تقریباً هیچوقت آن بیمهها را کامل نمیدهند؛ آخرش بهنوعی بیشتر سر و صداست و خیلی کم پیش میآید که به راحتی آن بیمهها را تماموکمال دریافت کنید.
حالا یک لایه بالاتر بیایید و نیازهای عمیقتر انسان را نگاه کنید: نیاز به دوستی، نیاز به خانواده، نیاز به صمیمیت جنسی یا عشق. چقدر میشود در بازار عشق فروخت یا کالا یا خدماتی ارائه کرد که این نیازتان به عشق را برطرف کند؟ نمیشود؛ یک خانوادهٔ صمیمی را نمیتوان در بازار تهیه کرد. نظام کاپیتالیستی ذاتاً نمیتواند نیازهای لایههای بالا را رفع کند — در قسمت بعدی هرم نگاه کنید: اعتماد به نفس را نمیتوانید بخرید؛ میتوانید نوار یا دورهای تهیه کنید که کسی به شما آموزش بدهد تا بهنوعی اعتماد به نفس پیدا کنید — این به نظر میرسد خدماتی مربوط است — ولی احترام دیگران را در بازار نمیشود خرید، و الی آخر. حالا بالاتر بیایید: مثلاً چیزهایی مثل خودشکوفایی؛ اصولاً دیگر تهیهشدنش در بازار نیست؛ مثلاً نیاز به خلاقیت. این هرم نیازها که نشاندهندهٔ رشد روانی بشر است، نشان میدهد آدمهایی که تمام نیازهایشان به لایههای پایین مربوط میشود آدمهای رشدنیافتهای هستند و آدمهایی که کمکم نیازهای سطح بالاتری را تجربه میکنند آدمهای رشدیافتهتری هستند. ممکن است هرمهای نیاز دیگری هم ارائه شده باشد؛ این معروفترین است و همهٔ آنها بهطور مشترک لایهٔ پایینشان بهوضوح نیازهای فیزیولوژیک است، هرچند ممکن است در لایههای بالا تغییراتی در این سلسلهمراتب بدهند و بازش کنند یا بعضی چیزها را جابهجا کنند. اساس هرم مازلو هم این است که ما تقریباً به ترتیب این نیازها را پر میکنیم؛ هرچند این حرف تقریبی است: مثلاً اگر خیلی گرسنه باشید بیشتر دنبال غذا میروید تا اینکه مثلاً به عزت نفس خودتان فکر کنید؛ یعنی تا شکمتان سیر نیست فعلاً در همین قسمتهای پایین باقی میمانید.
پس یک ماجرای اساسی این است: تمام نظام کاپیتالیستی در خدمت تولید کالا و چیزهای قابل خرید و فروش است، و این میشود همهٔ فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی بشر در نظام کاپیتالیستی، چون به آدمها آزادی داده میشود و اصولاً آدمها نمیآیند کارهای خیریهٔ چندانی انجام بدهند؛ اساس نظام این میشود که شما چیزی تولید کنید که در مقابلش پول دریافت کنید. یک درصد کوچکی ممکن است بهطور خودکار بعضی رفتارها را نشان بدهد که جنبهٔ کاپیتالیستی ندارد، و طبعاً هرچه نظام کاپیتالیستی بیشتر رشد میکند، آن نوع فعالیتها به حاشیه میروند. دولت در نظام کاپیتالیستی حق ندارد خیلی دخالت کند و جلوی بعضی فعالیتها و تولید کالاها را بگیرد؛ مثلاً بگوید حق ندارید کالایی مربوط به سکس تولید کنید. معمولاً نظام کاپیتالیستی نظام آزاد و لیبرال است و کاری به این ندارد که چه کسی چه چیزی تولید میکند؛ میگوید اگر آدمی چیزی تولید کرد و در بازار عرضه کرد و خریدار خودش را داشت، روند طبیعیاش را طی میکند. اینکه دولت بیاید تولید بعضی چیزها یا توزیعشان را با قانون متوقف کند بهندرت پیش میآید و روزبهروز کمتر میشود: در همین قرن بیستم از دههٔ ۵۰ تا الان نگاه کنید ببینید چقدر آزادی عمل بیشتری در تولید کالا به وجود آمده؛ خیلی چیزهایی که الان آزادانه خرید و فروش میشود ۵۰ سال قبل کاملاً ممنوع بوده. احتمالاً شنیدهاید که از بزرگترین جنجالهای قانونی تاریخ آمریکا ممنوعیت توزیع مواد مشروبات الکلی بود، و چنان بههمریختگی در آمریکا به وجود آمد که ظرف مدت خیلی کوتاهی دولت آمریکا و کنگره و سنا دوباره قانون آزادی توزیع را برقرار کردند؛ چون تنها اتفاقی که افتاد این بود که همان حجم، شاید بیشتر، مشروب جابهجا میشد و تولید و مصرف میشد، فقط مافیایی و خطرناک شده بود. کلاً نظام اقتصادی کاپیتالیستی در مقابل اینجور محدودیتها واکنشهای همینشکلی نشان میدهد؛ یعنی راحت نیست که یک نظام سراسر کاپیتالیستی داشته باشید و بعد مثلاً به دلایل اخلاقی دولت دخالتی بکند. روزبهروز میبینید این دخالتها کمتر میشود.
حالا نظام کاپیتالیستی چه مشکلی ایجاد میکند؟ مشکل این نیست که این چیزها را نمیتواند برطرف کند و بگوید که من نمیتوانم؛ هیچ نیازی از نیازهای بشر نیست که نظام کاپیتالیستی از طریق آن نیاز کسب درآمد نکند. اصولاً نظام کاپیتالیستی بهطور خودکار بیشترین کاری که انجام میدهد این است که دنبال این بگردد که در بازار چه نیازی وجود دارد و چطور ممکن است خدماتی ارائه شود که آن نیاز را بپوشاند؛ کاری که انجام میدهند بازاریابی است — یک رشتهٔ تخصصی بهوجود آمده — و بازار را میسنجند که الان وقت چه جور خدمات و کالاهایی است که مردم بخرند. اگر مردم خیلی احساس عدم امنیت میکنند، نوعی خدمات و کالای مربوط به امنیت ارائه میکند. این ذات نظام کاپیتالیستی است. و دقیقاً — حالا اصل ماجرا اینجاست — چون نمیتواند این نیازها را بهطور واقعی برطرف کند، مجبور است توهم ایجاد کند؛ مجبور است بهنوعی با تقلب کارش را پیش ببرد: به جای اینکه نیازها را بهطور واقعی برطرف کند — نیازهای فیزیولوژیک را میتواند برطرف کند و به معنای واقعی کلمه برطرف میکند — بقیهٔ نیازها را سعی میکند بهطور کاذب، لااقل، پوشش بدهد. اگر مثلاً در اوج این قله یک نوع نیاز بشر به حس عرفانی وجود دارد — در این هرم شاید اشارهٔ مستقیمی به آن نشده، ولی بعضی از همین جاها مشابه خودشکوفایی است — یک نوع نیاز روانی به ازخودبیخودشدن و چیزی شبیه آن حالات عرفانی در ذات بشر هست؛ اگر تشخیص بدهند چنین بازاری وجود دارد، با کالایی که قابل خرید و فروش است یا خدماتی سعی میکنند به آن جواب بدهند. مواد مخدر راهی است که چیزی شبیه آن حالتها را ایجاد میکند؛ انسانها لحظهای هم شده از خودشان بیخود میشوند؛ مشروبات الکلی هم همینطور. نمیدانم، هر چیزی ممکن باشد: کلاسهای تمرین عرفانی هم میشود گذاشت و مردم ببینند اگر پولی بدهند میآیند. کلاسهای عرفانی را مثلاً در جامعهٔ کاپیتالیستی دیدید: در دهههای ۸۰ و ۹۰ دیدید که در آمریکا بودیسم چقدر مد شد؛ ولی آن بودیسمی که در آمریکا مد شد با بودیسم واقعی خیلی خیلی فرق داشت.
همیشه نظام کاپیتالیستی هیچ چارهای ندارد؛ چون ذاتاً مبتنی بر مبادلهٔ کالاست و قرار است خدمات قابل خرید و فروش در بازار عرضه بشود، همهٔ نیازهای بالاتر از نیاز فیزیولوژیک را به طرزی مبتذل و کاذب با کالاهایی و خدماتی که به نظر برسد اینها در حال رفعشدناند پوشش میدهد. تا جای ممکن عشق را تبدیل به سکس میکند؛ جایی ممکن است مثلاً نیاز به بودن در گروه و دوستی را تبدیل به چیز کالایی کند: مثلاً کلوپهایی تشکیل میشود که آدمها هزینه میکنند، حق اشتراک میپردازند و میتوانند در آن کلوپها عضو باشند، و این احساس تعلق به گروه — که یکی از نیازهای لایهٔ سوم است — بهنوعی ساکت میشود؛ در حالی که واقعاً در این کلوپها دوستی به آن معنای انسانیاش وجود ندارد. یکی از نمونههای خیلی خوبش که به لایهٔ سوم — تعلق و عضویت — مربوط میشود، تعلق داشتن به کلوپ طرفداران یک تیم ورزشی است: طرف احساس میکند به گروه خاصی با اهداف خاصی تعلق دارد، ولی این حس واقعی تعلق به یک گروه را از نظر روانی ارضا نمیکند. بنابراین کاپیتالیسم، و جامعهٔ کاپیتالیستی، هیچ راهی ندارد که جلوی این را بگیرد که مجموعه نیازهای بشر را بهنوعی روی این سطح پایین پروژه نکنند — کاری که نظام کاپیتالیستی انجام داده و میدهد، و مطابق ذاتش یعنی نمیتواند از این فرار کند: هرچه ممکن است این هرم را روی قسمت پایین پروژه میکند و پوشش میدهد. به تبلیغات دقت کنید: مثلاً بیلبوردی میبینید که رویش تصویر خیلی زیبا و مطبوعی هست و بالایش نوشته «طعم واقعی زندگی»، و بعد آن تبلیغ مربوط به یک نوع شکلات است؛ یعنی از این حس — اینکه آدم دلش میخواهد طعم واقعی زندگی را بچشد — استفاده میکند تا آدمها را قانع کند یک شکلات بخورند. آنچه عرضه میشود یا کالای واقعی است یا نوعی خدماتی که به کالا میرسد، و بنابراین در ذات کاپیتالیسم شبیهسازی وجود دارد.
من به چند واژه اشاره میکنم که الان در فضای نقد کاپیتالیسم خیلی مطرحاند. شبیهسازی ایدهای است که ژان بودریار — خدا بیامرزدش؛ آن موقعی که دربارهٔ کاپیتالیسم صحبت میکردم زنده بود ولی الان مرده — خیلی وارد نقد کاپیتالیسم میکرد: اینکه تمام کاپیتالیسم کارش به جایی رسیده که بهنوعی سیستم شبیهسازی درست کند، و تمام چیزهایی که الان وجود دارد همهشان بهنوعی دروغاند و هیچ نیازی را واقعاً رفع نمیکنند، بهغیر از شکلات. خوردنیهایی که الان فروخته میشود مطابق با نیازهای واقعی بدن انسان نیست. بر اساس این تحلیل، اگر تاریخ کاپیتالیسم را در نظر بگیرید دورههایی وجود دارد که به معنای واقعی کلمه کاپیتالیسم در خدمت بشر بوده است: انسان واقعاً گرسنه بوده و نظام کاپیتالیستی غذا تولید میکرده. و از جایی به بعد، وقتی آدمها سیر شدند، نظام کاپیتالیستی همچنان به تولید انبوه ادامه میدهد؛ ولی دیگر غذاهای مفید تولید نمیکند، اشیای لوکس تولید میکند؛ سعی میکند با بستهبندی خوب و تبلیغات خوب چیزی به خورد مردم بدهد که نیاز واقعیشان نیست. شما نمیتوانید در نظام کاپیتالیستی بگویید این اتفاق نیفتد؛ اگر بگویید قرار است محدودیت بگذارید، دیگر آن نظام کاپیتالیستی نیست، سوسیالیستی است — یعنی دولتی، کسی نشسته و میگوید این کالا تولیدش ممنوع، آن یکی نه. ذات نظام کاپیتالیستی همین آزادی تولید و عرضه است، و بنابراین این کارها را انجام داده و میدهد.
نهتنها بازاریابی میکند و در برطرف کردن این نیازها تقلب میکند، بازارسازی هم میکند؛ یعنی با استفاده از رسانهها به هر طریق ممکن نیازهایی ایجاد میکند که اصلاً وجود ندارند: به شما نیاز میدهد و بعد شما میروید یک کالا میخرید. ممکن است آب تهران بهترین آب باشد و بنابراین هیچکس در این شهر بزرگ میلیونی احساس نیاز به خرید آب معدنی نکند؛ نظام کاپیتالیستی نمیتواند جلوی خودش را بگیرد که از این بازار بزرگ — که میلیاردها میلیارد میشود — پول نیاورد: یا تبلیغاتی دروغین راه میاندازد که آب تهران آلوده شده، تا مردم احساس کنند دیگر اگر این آب را بخورند مریض میشوند و میروند آب معدنی میخرند؛ یا واقعاً کاری میکند که آب تهران آلوده بشود تا شما مجبور شوید آب معدنی بخرید. به هر حال این بازاری نیست که بشود راحت از دستش داد، و این سیستم کار نظام کاپیتالیستی در سراسر دنیاست و به هیچ جوری نمیشود آن را از نظام کاپیتالیستی جدا کرد. بنابراین این استدلال بهنوعی بیانگر این است که این نوع نظام — نظام اقتصادی لیبرال — ذاتاً مانع رشد طبیعی بشر میشود؛ یعنی همهٔ این چیزهایی که باید بهطور طبیعی رشد کنند را به نوعی دیگر با له کردن این هرم و پروژه کردنش روی قسمت پایین سعی میکند برطرف کند.
قبول دارم که در این معنا کاپیتالیسم در مقابل سوسیالیسم قرار نمیگیرد: نظام ظاهراً سوسیالیستی چین اگر بخواهید ردهبندیاش کنید صددرصد نظام کاپیتالیستی است، برای اینکه چهارنعل در حال تولید انبوه هر چیزی است که فروخته میشود؛ فقط یک جور نظام سرمایهداری دولتی است و فرقش با یک نظام کاپیتالیستی معمولی این است که اشخاصی نیستند که صاحب املاکی باشند و تولید انجام بدهند — دولت انگار مثل یک سرمایهدار گردنکلف و بزرگ همهٔ بازار را در اختیار گرفته. هیچجور ترمزی نمیبینید در چین که کالایی تولید نشود؛ همان منطق سرمایهداری را دارد که میخواهد به حداکثر تولید برسد و درآمد کشورش را بالا ببرد و به اصطلاح توسعه پیدا کند.
این مقدمه را گفتم تا بعد از آن استفاده کنم. حالا میخواهم مستقیماً دربارهٔ مردسالاری صحبت کنم. دو مقدمه برای حرفهایم میگویم که ممکن است مناقشهبرانگیز به نظر برسند؛ مجدداً توصیه میکنم صبر داشته باشید، اینها را بشنوید و کل صحبت را درک کنید و بعد قضاوت کنید.
نکتهٔ اول، نکتهای است که از نظر علمی بهشدت مورد تأیید قرار گرفته و روزبهروز تأیید بیشتری صورت میگیرد، ولو اینکه با بعضی گرایشهای آکادمیک مخالفم. این نکته که اساس یکی از دو پایهٔ بحث امروز من است، این است که بین مرد و زن تفاوتهای جدی، عمیق و واقعی وجود دارد: از نظر جنسیت، رفتار، فیزیولوژی، نحوهٔ کارکرد ذهن و نحوهٔ کارکرد مغز؛ از فیزیولوژی — مثلاً هورمونهایی که در بدن مرد و زن هست — گرفته تا مغز، مرد و زن با همدیگر تفاوتهای واقعی دارند. ممکن است بعضیها سعی کنند روی این مناقشه کنند، ولی من بهطور قطع میتوانم بگویم: اگر در طی این ۴۴۰ سال اخیر آمارهایی تهیه میکردید از کسانی که در زمینهٔ فیزیولوژی و نوروساینس کار میکنند و میپرسیدید «این گزاره را قبول دارید؟»، فکر میکنم روزبهروز تعداد آدمهایی که کار آکادمیک میکنند و میپذیرند این تفاوتها اصلاً چیزهای سطحی و فرهنگی نیستند بیشتر شده است. این ادعا در مقابل این ادعا است: عدهای تفاوت رفتار اجتماعی مرد و زن را صرفاً نتیجهٔ ساختار اجتماعی میدانند — یعنی مرد و زن یکیاند و چون در یک ساختار اجتماعی قرار میگیرند زنها یکجور رفتار پیدا میکنند و مردها رفتار دیگر — به نظر میرسد همهٔ یافتههای علمی به آن سمت دیگر میرود و روزبهروز این سوگیری آکادمیک پررنگتر میشود. تقریباً هر روز گزارشهایی داریم از تفاوتهای جدی که وجود دارد، از ساختار بدن و فیزیولوژی گرفته تا کارکرد ذهن و روان، و اینها به هیچ وجه نتیجهٔ فرهنگی نیستند که در آن به دنیا میآییم — مگر اینکه فرهنگ را به معنایی بگیرید که هزاران سال قبل وجود داشته؛ به آن تربیتهای مختلف ربط دادنی نیست. در بدو تولد بهوضوح تفاوتهایی وجود دارد؛ هرچند مشاهداتی هم هست که بعضی از تفاوتهایی که در بزرگسالی به وجود میآید در ابتدای تولد وجود ندارد — این نمونهها را هم داریم.
یکی از پایههای بحث من جدی گرفتن همین تفاوتهاست. اگر بخواهم برای این رویکرد خودم اسمی بگذارم — نگاه کردن به موضوع مرد و زن — میگویند فمینیسم مبتنی بر تفاوت، در مقابل فمینیسم مبتنی بر تشابه، و من قویاً طرفدار فمینیسم مبتنی بر تفاوت هستم. واقعاً میل ندارم وارد جزئیات شوم که تفاوتهای مشاهدهشده در مغز در کدام قسمتهاست، تفاوتهای هورمونی در کداماند، و اینکه چطور موضوعی به وجود آمده که دنبال دلیل این تفاوتها میگردند: اینکه چرا مثلاً بخشی از مغز مرد بزرگتر از بخش مشابه در زن است؛ چه در رشد، چه در تولد؛ لینکهای بین دو نیمکرهٔ مغز زن خیلی بیشتر از لینکهای بین دو نیمکرهٔ مغز مرد است؛ نئوکورتکس در مرد گسترش بیشتری پیدا کرده و در عوض فعالیت بخشی از مغز زن بیشتر است، و الی آخر. اینکه از نظر آکادمیک معنایش این است که مثلاً زن برتری دارد یا برتری ندارد — فکر میکنم این حرف محلی از اعراب ندارد. تفاوتها جدیاند و آنچه از نظر آکادمیک مهم است این است که بتوانیم توجیه کنیم این اختلافها چرا به وجود آمدهاند و چه رابطهای بین این اختلافها و نقشهای جنسیای که مرد و زن بازی میکنند وجود دارد، و الی آخر — که کلی حرف در این باره هست. علت اینکه روزبهروز این اختلافها واضحتر میشود هم این است که دستگاههای اندازهگیری قویتری داریم؛ یعنی چیزهایی با امآرآی یا با پت اسکن میتوانیم الان از فعالیت مغز ببینیم که اصلاً ۲۲۰ سال پیش امکانش وجود نداشت، و میبینیم نوع فعالیت — نهتنها از نظر وضعیت ظاهری و گسترش بخشهای مختلف، بلکه از نظر نحوهٔ کارکرد — اطلاعات خوبی به ما میدهد.
بنابراین اولین مقدمه این است که اختلاف جدی است: تفاوتهای ذاتی زیادی بین روانشناسی مرد و زن وجود دارد، به دلیل تفاوتهای عمدهٔ فیزیولوژیک و نحوهٔ کارکرد ذهن؛ تواناییهایی از نظر روانی هست که یکی از دو جنس دارد و آن یکی ندارد، و برعکس. مثلاً — نمیخواهم مثال زیاد بزنم — دیتاهای نوروساینس و فیزیولوژیک و دیتاهای روانشناسی که از مطالعهٔ رفتار پسرها و دخترها مخصوصاً در سنین پایین آمده: اینکه مثلاً میزان تعلق دخترها به گروه بیشتر است؛ نوع بازیهایی که با هم میکنند فرق دارد و اصلاً مهم نیست در چه فرهنگی زندگی میکنند — یعنی یک سری مطالعات مستقیم همینشکلی هم در مورد رفتار دو جنس داریم. بهعنوان مثال، یک چیز خیلی واضح که فکر میکنم مورد تأیید همه است: ما الان اصلاً رشتهای تحت عنوان روانشناسی زن و مرد داریم که اینها را تفکیک میکند و به آن روانشناسی اختلافی میگویند. مثلاً به نظر میرسد همه قبول کردهاند که مردها در تجسم سهبعدی از زنها قویترند؛ بهطور آماری همه قبول دارند که زنها در درک عاطفی — مثل هوش عاطفی — از مردها پیشرفتهترند؛ قدرت بیان کلامی در مرد به نظر میرسد بیشتر است — این یکی ممکن است مورد اختلاف باشد؛ ولی بعضی چیزها را نمیشود اختلافی دانست. و آخر اینکه زنها هنگام کار احتیاج کمتری به تمرکز دارند؛ یعنی میتوانند چند کار را با هم انجام بدهند، در حالی که مردها نمیتوانند. یک لطیفه هست که میگوید مردی رانندگی میکرد، دوستهایش با او حرف میزدند، کنار زد و گفت: «یا رانندگی میکنم یا حرف میزنم.» این وضعیت کلی رفتار مردها است: وقتی میخواهند کاری انجام بدهند همه چیز باید کنار برود و متمرکز شوند تا کار را خوب انجام بدهند؛ زنها قدرت انجام دادن پردازش موازیشان بیشتر است. میتوانید کتابهای خیلی حجیمی پیدا کنید که موضوعشان دقیقاً همین است: تفاوت رفتار مرد و زن؛ که برمیگردد به تفاوتهای هورمونی و تفاوتهای ساختار مغز و عملکرد مغز و مانند اینها. این پایهٔ مهمی برای حرفهایی است که میزنم؛ اگر این را قبول نکنید، این مدل اصلاً کار نمیکند. اساس فمینیسم مبتنی بر تفاوت این است که تفاوتها جدیاند، فرهنگی نیستند و تفاوتهای عمیقی بین مرد و زن هست.
نکتهٔ دوم — که کمتر میشود برایش اثبات آورد و بیشتر مثل یک اصل موضوع باید آن را بپذیرید و بعد بر اساسش پیش برویم — این است که اساساً باید جنسیت را به شکل یک انحراف نگاه کرد؛ یعنی انگار وضعیت متعادل بشر این است که فاقد جنسیت باشد و جنسیت مثل یک منحرف شدن از وضعیت تعادل باشد. این تعادل میتواند منحرف شود طرف مرد و به یک سمت دیگر منحرف شود، طرف زن. این حرف نسبتاً مناقشهبرانگیزی است؛ میتوانید این اصل موضوع را زیر سؤال ببرید. سعی میکنم توضیح بدهم که کموبیش شواهدی وجود دارد، و چیزی که مهم است این است که در نهایت از آن خوب استفاده کنیم. این دیدگاهی است که از دوران باستان وجود داشته و مدل روانکاوی یونگ هم اساساً نگاهش همینشکلی است.
انگار بشر نمیخواهد این اختلافها را داشته باشد: بشر احتیاج دارد که اگر فعالیتهایی را مرد انجام میدهد و گرایشهایی را زن دارد که مرد ندارد، هر دو به حالت حد وسط برسند؛ و کشش بین دو جنس هم بهنوعی برای این است که انگار میخواهند مکمل همدیگر باشند و به موجود کاملتری برسند که نقصهایش در طرف مقابل جبران شود. همهٔ شما میدانید که سادهترین مدلی که در سراسر تاریخ تا چند قرن قبل وجود داشت — با شدت و ضعف در فرهنگهای مختلف — این بود که زن و مرد را انگار به شکل دو نیمهٔ جدا شدهٔ یک موجود واحد در نظر میگرفتند. وقتی میخواستند روابط بین مرد و زن را توجیه کنند — چرا مرد و زن عاشق همدیگر میشوند، چرا اینقدر تمایل به همدیگر دارند — این بود که انگار بشر بهنوعی نیمی از یک موجود کامل بوده که تبدیل به مرد شده و نیمهٔ دیگرش تبدیل به زن شده، و این دو همدیگر را جذب میکنند برای اینکه دوباره آن موجود کامل اولیه شکل بگیرد. «ضیافت» افلاطون را که بخوانید — کتاب خیلی مهمی است که دو هزار و خردهای سال پیش نوشته شده — با آن دیالوگ یونانیاش میبینید: اصلاً موجودی وجود داشت، موجودی بسیار کامل، و خدایان کمال را از آن گرفتند، آن را به دو نیم تقسیم کردند و اینگونه مرد و زن به وجود آمدند. در فرهنگ هند هم بهشدت این نگاه را میبینید که مرد و زن دو نیمهٔ یک چیز را میداند. و در یونگ هم بهنوعی این نگاه را با اصطلاحات جدید میبینید — اینکه انسان انگار موجودی دو جنسی است. تفاوتش کمی اینگونه است: اگر افلاطون میگوید موجودی بود، نصفش شد مرد و نصفش شد زن، یونگ اینگونه نگاه نمیکند که یک موجود نصفشده داریم؛ میگوید هر انسانی همین الان دو جنسی است، منتها مرد موجودی دو جنسی است که نیمهٔ مردانهاش (مثلاً سمت راستش) رشد کرده و نیمهٔ زنانهاش متوقف شده، و برعکس زنها: نیمهٔ دیگرشان رشد کرده و نیمهٔ دیگرشان متوقف مانده است. رابطهٔ بین زن و مرد هم در این جهت است که آن نیمهٔ رشدش متوقف شده را دوباره رشد بدهند و به موجود متعادلی تبدیل شوند. جنسیت یعنی به هم خوردن یک تعادل.
چه شواهد علمیای وجود دارد که این نگاه دوگانه به مرد و زن را تأیید کند؟ این است که هر روز بیشتر میبینیم تقریباً هیچ چیزی در بدن مرد نمیتوانیم پیدا کنیم — از نظر فیزیولوژیک یا فانکشن — که مشابهی در زن نداشته باشد: یعنی مثلاً هورمون مردانه که زن ندارد؟ زن هم دارد؛ تفاوت مرد و زن این نیست که مرد تستوسترون دارد و آن یکی اصلاً ندارد — میزان تستوسترون اینجا بیشتر است و آنجا کمتر. هورمونهای زنانه در بدن مرد هست، هورمونهای مردانه در بدن زن هست؛ ولی در جایی از زمان که جنسیت تعیین میشود، به تدریج تعادل هورمونی به هم میخورد: اگر اول این هورمونها حالت مساوی دارند، به نزدیکهای بلوغ که میرسد هورمونهای مردانه در مرد غلبه پیدا میکنند و تغییرات جسمانی ایجاد میکنند، و هورمونهای زنانه هم همینطور در زن. جنینشناسی امروز به ما میگوید چندین ماه میگذرد و جنین اصولاً فاقد جنسیت است و در لحظهٔ خاصی است که جنسیت معنا پیدا میکند؛ شما در موجود تکسلولی هیچ چیزی از جنسیت نمیبینید. این ایدهٔ افلاطون را تأیید میکند که — تمثیل خوبی از موجودیت بشر است — اول موجودی وجود دارد که کاملاً متعادل است و بعد این تعادل به هم میخورد و جنسیت به وجود میآید.
من اصلاً نمیخواهم روی این استدلال کنم؛ فقط برای اینکه بهتر بفهمید میگویم که تا حدودی میشود شواهدش را پیدا کرد، و بیشترِ شواهدِ موجود مطالعهٔ رفتار انسانهاست. مثلاً برای رابطهٔ عاطفی شدید بین مرد و زن و اینکه چرا کشش جنسی وجود دارد باید توجیهی داشته باشید: در روانکاوی فروید یک جور نگاه وجود دارد و در روانکاوی یونگ نگاه دیگری. نگاه یونگ — با اصطلاحات یونگی، که نمیخواهم زیاد از این اصطلاحات استفاده کنم — این است که درون هر مردی یک بخش زنانهٔ کوچک وجود دارد که به آن میگویند آنیما، و درون هر زنی یک آنیموس. شیوهٔ طبیعی رشد آنیما این است که روی موجودی واقعی در بیرون پروژه بشود و رابطهٔ عاشقانهای شکل بگیرد؛ در رابطهٔ مرد و زن، قسمت زنانهٔ مرد رشد میکند و مرد احساس تعادل میکند — برای همین است که عشق اینقدر مطبوع است و انگار آن عدم تعادل ناخواسته را از بین میبرد. همینطور زن در درون خودش انگار یک مرد کوچک دارد و دنبال این است که مرد کامل و خوبی را در بیرون پیدا کند، روی او پروژه کند، و در رابطهٔ مرد و زن این آنیموس بهطور طبیعی رشد میکند و زن به حالت تعادل میرسد. این حس تعادل پیدا کردن بعد از ورود به رابطهٔ عاشقانه را فکر میکنم هم در ادبیات به اندازهٔ کافی سند و مدرک وجود دارد، هم در روانشناسی میشود چیزهایی پیدا کرد، و هم میشود در فیزیولوژی رد و پایی پیدا کرد که اتفاقهای واقعی حتی در بدن مرد و زن بعد از ایجاد چنین ارتباطی میافتد.
پس مقدمهٔ دوم این است که اختلافها را باید به شکل یک انحراف یا عدم تعادل نگاه کرد و اینکه امکان رسیدن به تعادل وجود دارد. اینها را بهعنوان اصل موضوع بپذیرید؛ این حرفها را نمیشود ثابت کرد، فقط برای اینکه طبیعی جلوه کند توضیحاتی دارد. این حالت دو جنسی را در کودکان نگاه کنید: جنسیت در کودکان کمتر دیده میشود؛ جنبهٔ جسمانیاش خفیف است و بیشتر جنبهٔ آناتومیک دارد؛ هورمونهای خاص هنوز وجود ندارند و تفاوتهای مغز به اندازهٔ یک انسان بالغ نشده است. در این حالت به نظر میرسد ممکن است یک پسربچه یا دختربچهٔ کوچک یا نوزاد را به راحتی تشخیص ندهید، و وقتی بزرگتر میشود کمکم اینها بارزتر میشوند؛ مثل یک عدم تعادل در حال پیشرفت. این مدل توضیح میدهد که چرا این دو جنس اینقدر به همدیگر احساس نیاز دارند. اگر این تئوری را بهعنوان اصل نپذیرید، به هر حال باید اصلی جایگزینش کنید: اگر به تفاوت معتقد نیستید و به شباهت معتقدید، یا اگر این ایده را قبول ندارید، باید بگویید چرا جنس مخالف این جذابیت را دارد؛ اصلاً پدیدهٔ عشق چیست، چرا اینقدر انسان را از نظر شناختی وارد مرحلهٔ جدیدی میکند و این آثار را دارد. البته همیشه میشود این اصل را نپذیرید و همهٔ شواهد را انکار کنید: نه عشقی وجود دارد، نه فلان؛ همهٔ آنچه در طول تاریخ گفتهاند مشت خزعبلات بوده که آدمها الکی دل خودشان را خوش کردهاند. در علوم انسانی همیشه اینگونه است؛ فیزیک نیست که آزمایشی انجام بدهم، گزارشش را بیاورم و نتوانید انکارش کنید. همیشه میشود گفت شعرایی که اینقدر دربارهٔ عشق صحبت کردهاند دچار توهم بودند، دچار عقبماندگی جنسی بودند، چیزهایی برای خودشان بافتهاند و اصلاً چیزی به اسم عشق وجود ندارد؛ همان سکس است و سکس هم یک چیز آناتومیک و تا حدودی فیزیولوژیک است که چون لذتبخش است مردم اسمی روشنفکرتر برایش گذاشتهاند. این نگاه فرویدی است که اصلش این است که همهچیز سکس است و چیزی تحت عنوان عشق اصالتی ندارد. — ببخشید که با لحنی گفتم که انگار فروید آدم محترمی نیست؛ به خودم حق نمیدهم کسی را تخطئه کنم: من فقط مدلی را که میخواهم دربارهاش صحبت کنم بیان میکنم. اصل موضوع اصلاً احتیاج به استدلال و شواهد ندارد؛ فعلاً مهم این است که درک کنید این جور نگاه کردن چه نتایجی دارد.
بعد از اینکه دربارهٔ این تفاوتها صحبت کردیم، اگر بخواهیم خیلی عمیق نگاه کنیم که تفاوتهای جنسی چه چیزی به وجود میآورند، به سراغ مدلی میروم که با آن آشنا هستید — چون در دانشکدهٔ مهندسی زندگی میکنید و در هر مهندسی جایی با مفهوم دوگانه (duality) آشنا شدهاید؛ اگر ریاضی به اندازهٔ کافی خوانده باشید در جبر خطی حتماً دیدهاید. صحبت من فقط در این است که در این بخش دوم — دربارهٔ تفاوتها و نوع متقارنبودن زن و مرد و اینکه هر کدام انگار نیمهایاند — اگر بخواهیم تمام فعالیتهای زن و مرد و تفاوتها را مدلسازی کنیم، باید سعی کنیم به یک ریشهٔ واحد برگردانیم. این ریشه میتواند فیزیولوژیک باشد، میتواند جنبهٔ روانی داشته باشد. من سعی میکنم همهٔ تفاوتها را به این دو تفاوت اساسی برگردانم که به دلیل نوع فعالیت جنسی — که بهوضوح دیده میشود — و نوع اتفاق خاص آناتومیکِ تشکیل جنسیت در جنین رخ میدهند: ارگانهای جنسی از حالت نر به سمت خارج بدن منتقل میشوند؛ یعنی در حالت متعادل اولیهای که جنسیت در حال شکلگرفتن است، به محض شکلگرفتن جنسیت، ارگانهای جنسی در مرد به سمت بیرون میروند و در زن به سمت داخل کشیده میشوند و شکل طبیعی خودشان را میگیرند. و نوع فعالیت مرد و زن هم همینطور است: فعالیت مرد بهنوعی حالت دفع دارد — و بهطبع خیلی فعالیتهای روانیاش هم — و در زن حالت جذب. این مفهوم علمی را از این جهت انتخاب میکنم که این دوگانگی را بیرون از محدودهٔ انسان هم میبینیم: وقتی فیزیک مطالعه میکنید، نوعی دوگانهٔ جذب و دفع را در همهٔ پدیدهها میبینید. بنابراین از نظر علمی جای خوبی است که با یک پدیدهٔ جهانی توضیح بدهم که رفتارها و اختلافهایی را که بین زن و مرد میبینیم میتوان به یک رفتار خاص برگرداند: انگار روان زن میل به کشیدن چیزی در درون خودش دارد و فعالیت اصلیاش را همانجا انجام میدهد، و مرد برعکس انگار چیزی را از درون به بیرون منتقل میکند. این دوگانه را مطرح میکنم و بر اساس آن مفهوم مردسالاری را — که قرار بود در ساعت اول تعریف کرده باشم — تعریف میکنم؛ حالا خیلی نگران وقت نیستم و امیدوارم بحث را به جای خوبی برسانم.
دوگانهٔ نخست — که شاید مناسب باشد — را مطرح میکنم: دوگانهٔ تفکر و عاطفه — و قدرت و زیبایی و چیزهایی شبیه این. ادعا این است که تفکر در مرد قویتر است و عاطفه در زن، و این جزو تفاوتهای رفتاری اساسی بین مرد و زن است. چه ربطی به جذب و دفع دارد؟ در حس عاطفی یک جور انفعال هست: یعنی تحت تأثیر چیزی، احساس به وجود میآید. ما معمولاً فعالیتی نمیکنیم برای اینکه احساس عاطفی خودمان را تولید کنیم؛ در حالی که وقتی فکر میکنیم — مخصوصاً وقتی تفکر با بیان و کلام رابطهٔ مستقیم دارد، وقتی صحبت میکنیم و حرف میزنیم — انگار چیزی را از درون بیرون میدهیم. «نطق» واژهٔ خوبی است، چون تفکر و تکلم با هم رابطه دارند: مرد توسط نطق میتواند آنچه در درون خودش هست را از درونش خارج کند و بیان کند. حس عاطفی جهت برعکس دارد: من در موقعیتی قرار میگیرم و تحت تأثیر فضای خاصی، احساسی در من ایجاد میشود — انگار از بیرون به درون من آمده است. اگر آن دوگانهٔ کلی را قبول کنید، به نظر میرسد طبیعی است که زنها در تأثیرپذیری عاطفی قدرت بیشتری داشته باشند و در تفکر منطقی و کلامی ممکن است قدرت کمتری داشته باشند.
قدرت و زیبایی را کنار هم بگذارید. زیبایی بهوضوح جذابیت و اترکشن است؛ موجودی که زیباست — شاید تعریفش همین باشد — جذاب است، بنابراین کششی به سمت داخلش وجود دارد. در حالی که وقتی از قدرت صحبت میکنیم — حداقل در مورد قدرت به مثلاً زور؛ شاید کلمهٔ بهتری از قدرت باشد — صحبت از دخالتی در محیط خارج است؛ مثل اینکه من بتوانم در محیط خارج خودم دخالتی انجام بدهم. مردها در این جنبه قویترند؛ زیبایی با طبیعتشان خیلی سازگار نیست. همینطور ادامه میدهم و همینجا نتیجهای میگیرم: به هر اندازه که بخواهید میشود این دوگانهها را بست داد و همه را به یک دوگانهٔ کلی مثل جذب و دفع برگرداند. من میخواهم این دوگانهها را ادامه بدهم.
مثلاً میخواهم دوگانهٔ بدتری بگویم: فعالیت و منفعلبودن. صفت ویژهٔ مردان اکتیو بودن است. این اسلایدهایی که نشان میدهم مربوط به آمارهای تفاوت مغز مرد و زن بود که خیلی مهم نیست — چون نمیتوانستم جزئیاتش را بگویم — فقط اینجا فیلینگ در مقابل تفکر، و پسیوبودن در مقابل اکتیوبودن را نشان میدهد. یعنی منفعل بودن در مقابل فعال بودن: مرد در موقعیتی قرار میگیرد، حس کنترل کردن دارد، سعی میکند بر محیط اطراف خودش تأثیر بگذارد؛ زن بیشتر تحت تأثیر محیط اطرافش قرار میگیرد. و بگذارید یک چیز خیلی جالب بگویم — از اینجور بیانکردنش خوشم میآید، مثل یک مصرع شاعرانه: کلام شاعرانه مردانه است و تولید کودک زنانه.
این دوگانگی به نفع کیست؟ وقتی بیان میشود بهوضوح به نفع مردان است؛ یعنی ما در فرهنگی زندگی میکنیم که کاملاً طبیعی به نظر میرسد اکتیوبودن بهتر از پسیوبودن باشد — انگار میشود گفت «مرتکبِ منفعل»، در حالی که فعال بودن خیلی خوب است. شما چقدر آدم فعال دارید؛ هیچکس نمیگوید به به، چه آدم منفعلی! کتابهایی میتوانید در بازار بخرید که میگویند متفکران چقدر بزرگاند، ولی تا حالا شنیدهاید کتابی بخرید در مورد عاطفیترین آدمهایی که در دنیا زندگی کردهاند؟ عاطفی بودن دقیقاً به دلیل انفعالی که در آن هست این حالت را دارد. شاعر بودن؟ شما میتوانید شاعران بزرگ را بشناسید؛ مادرهای بزرگ را میشناسید؟ اگر مادری را بزرگ بشناسید چون پسرش شاعر شده متوجه شده است؛ یعنی خودِ عمل متولد کردن یک کودک به نظر نمیرسد هیچ بار فرهنگی مثبتی داشته باشد.
حالا میخواهم تعریف خودم از مردسالاری را بگویم: مردسالاری یعنی اینکه چون تفاوتهای جدی و نوعی دوگانه بین رفتارهای مرد و زن وجود دارد، مردها به تدریج فرهنگی را تولید کردهاند — و فرهنگی که در عالم حاکم است — که سمت فعالیتهای مردانه را مدح میکند و قسمت زنانه را مورد نکوهش قرار میدهد. دربارهٔ این مثالها میخواهم چند دقیقه وقت بگذارم و نشان بدهم که این مدحِ سمت مردانه نسبت به زنانه چه حالت تربیتی دارد، یعنی واقعیتی پشتش نیست؛ مثلاً بهتر بودن فعالیت در مقابل انفعال واقعیتی نیست. یک نکته این است که واژهها اصولاً رسا نیستند — دقیقاً مشکل مردسالاری هم همین است؛ حتی واژههایی که من دارم استفاده میکنم واژههای خوبی نیستند. بگذارید از یک نقطهٔ مربوط به واژگان شروع کنم: مقابلِ زیبایی را فکر میکنم خیلی طبیعی میپذیرید که قدرت است؛ مثلاً این دوگانگی زیبایی و قدرت خیلی استعمال میشود؛ جمال در مقابل جلال. زیبایی یک چیز است و قدرت و توانایی چیز دیگری است؛ ولی واقعاً اینگونه است؟ اصلاً قدرت و زیبایی مقابل همدیگر هستند؟ من مرتب تعریف مردسالاری را تکرار میکنم: فرهنگ مردسالار به نفع یکی از دو طرف این دوگانگی بهطور مداوم ارزشگذاری میکند و این است که قرنهاست دارد انجامش میدهد.
زیبایی را — اگر به معنای جذب — جایگزین کنید: موجودی که جذابیت زیادی دارد، قدرتمند نیست؟ یعنی اگر من بتوانم چیزی را به سمت خودم بکشم، قدرت زیادی ندارم که موجودات را جذب کنم و جلب توجه کنم و قدرت به وجود نیاوردهام؟ به نظر میرسد بخشی از قدرت حالت جذابیت دارد و بخشی از قدرت میتواند حالتی داشته باشد که در مردها است. ولی ما واژگان مقابلِ اترکشن را داریم که بگذاریم اینجا — منظورم را میدانید: مردها به آن نوع قدرتی که خودشان دارند میگویند قدرت و واژهای برای آن نوع قدرتی که در اترکشن است نگذاشتهاند؛ مثلاً مفهوم قدرت از جنس جذب. اترکشن یک چیزی است: در دیکشنری نگاه کنید — من امروز واقعاً نگاه کردم — متضاد اترکشن، ریپالژن است، یعنی تنفر؛ چیزی از جنس قدرت نیست، جذابیتی کاملاً متفاوت: مقابلش تنفر است. در حالی که ما قدرت از نوع جذب داریم — مثلاً بار الکتریکی منفی و مثبت را نگاه کنید که همدیگر را جذب میکنند و دفع میکنند و به همدیگر نیرو وارد میکنند: شما دو نوع نیرو دارید، نیرویی که به سمت بیرون وارد میشود و نیرویی که جذب میکند؛ هل دادن با کشیدن فرق میکند. ولی وقتی در فرهنگ — فرهنگ ما و سراسر دنیا، این یک چیز عمومی است، مثل سرمایهسالاری نیست که جایی عقبافتاده باشد؛ همهجای دنیا همینطور است — مردها به آن نوع قدرتی که خودشان دارند واژهٔ قدرت را نسبت دادند، این در ذهن شما هم تثبیت شده؛ و آن نوع قدرتی که در یک زن ممکن است وجود داشته باشد نام خاصی ندارد، انگار از جنس قدرت اصلاً نیست.
پسیوبودن و اکتیوبودن را در نظر بگیرید. تعریف اکتیوبودن این است که بتوانم در آدمِ خارج تأثیرگذاری بکنم؛ پسیوبودن یعنی بتوانم اثر بپذیرم. زنها در اثرپذیری قویترند و مردها در تأثیرگذاری. تمام شناخت ما مگر از نوع تأثیرپذیری است؟ عرفان مگر این نیست که یاد بگیرید چطور خوب پسیو باشید؛ یعنی سیگنالهایی که در عالم وجود دارد را خیلی خوب جذب کنید و درک کنید. به سیستم عصبی انسان نگاه کنید: چیزهایی از سیگنالها میآید، به مغز میرود و تحلیل میشود و بعد سیگنالها به بیرون میرود. اگر اینگونه علمی نگاه کنید، پسیوبودن و اکتیوبودن با همدیگر مزیت ارزشی ندارند: ادراک اصولاً تحت تأثیر قرار گرفتنِ محیط و چیزهایی است که در بیرون است؛ من میخواهم چیزی را از بیرون به داخل خودم بکشم؛ وقتی حسی به من دست میدهد در یک محیط، این پسیوبودن است، و اکتیوبودن چیزی است که بعداً من آن سیگنالهای تحلیلشده را میفرستم و کاری انجام میدهم. چرا ما بهطور بدیهی پسیوبودن را بد میدانیم و اکتیوبودن را خوب؟ مردسالاری این است.
ما دوگانگیای داریم بین مرد و زن که واقعاً وجود دارد — اساس بحث من همین است: تفاوت جدی — و یک دوگانگی جهانی داریم که مرد و زن در آن شریکاند، بهعنوان دو جنسِ یک موجودِ کاملاً متعادل؛ ولی نظام مردسالاری یعنی ارزشگذاری مداوم، دادن ارزش بیشتر به آن قسمتی که مردانه است. و اصلاً اینشکلی نیست که این کار توسط یک آدم یا نظام اجتماعی انجام شده باشد: آحاد مردم فرهنگ را مردها به وجود آوردند و خودآگاه یا ناخودآگاه — بیشتر ناخودآگاه — این کار را کردند، چون درکِ قدرت غیر از قدرتی که خودشان دارند ندارند. مردها فقط این نیمه را درک میکنند چون خودشان دارند؛ برای همین اسم میگذارند و ارزش میگذارند، و چون طرف مقابل را درک نمیکنند به نظر بیارزش میآید. فرهنگ مردسالار فرهنگی است که در هر موردی که تفاوت وجود دارد، بار ارزشی بیشتری به قسمت مردانه میدهد و قسمت زنانه را تحقیر میکند. نمونهٔ خوبش اکتیوبودن در مقابل پسیوبودن است، در حالی که اصولاً باید یاد بگیریم در حالتهایی خوب پسیو باشیم تا به درک خوبی از یک موقعیت برسیم.
بگذارید باز ادامه بدهم دربارهٔ معنای مردسالاری به معنایی که من دارم — شاید «نرسالاری» بهتر باشد که با آن بعد اجتماعی مردسالاری قاطی نشود. بارها تجربه کردهام: در فرهنگ یونگی یک جلوهٔ آنیما دارید به نام صفیا، نمادِ خرد زنانه؛ تقریباً هر جا واژهٔ «خرد زنانه» را به کار بردهام همه نگاهی کردهاند که یعنی خرد زنانه یعنی چه؛ چه جنبهای از خرد وجود دارد که بشود به آن گفت خرد زنانه؟ چون از نظر مردها یک چیزی به عنوان خرد وجود دارد و آن هم همان چیزی است که مردها دارند و زنها از آن کم دارند و ناقصترند. مردسالاری یعنی اینکه من آنچه مرد در پیش خود دارد را اساس میگیرم و چیز دیگری را هم درک نمیکنم. مفهوم خرد زنانه مفهوم شناختهشدهای برای مردها نیست و اسم خاصی هم در فرهنگ پیدا نکرده، چون نامگذاریها را اصولاً مردها انجام دادهاند؛ ۹۹ درصد فرهنگ را مردها به وجود آوردهاند و طبعاً وقتی از خرد زنانه حرف میزنیم، بیشتر به نظر میرسد دربارهٔ یک چیز موهومی صحبت میکنیم. معمولاً در جواب اینکه «واقعاً چنین چیزی وجود دارد یا نه» میگویم: شما که معتقدید زنان ناقصعقلاند و مردها عاقل، کمی به این دنیا نگاه کنید؛ دنیایی که مردها درست کردهاند — که زنها خیلی در آن نقش نداشتهاند — احساس میکنید مشت آدم عاقل این دنیا را درست کردهاند؟ مثلاً این جنگهایی که در قرن بیستم اتفاق افتاد نشانهای از عقل در آنها میبینید؟ خرد زنانه مثلاً چه جنبههایی دارد؟ این است که مثلاً یک زن بهطور بدیهی درک میکند که حیات خیلی چیز باارزشی است؛ مثلاً برای رقابت سر بهدستآوردن یک تکه زمین، این خارج از احمقانه است که شما یک نفر را بکشید، چرا برسد به اینکه ۱۰۰ هزار نفر را بکشد؟ اگر مردها عاقل بودند، این حرف عاقلانهای است: حیات ارزش است؛ چیزهایی که مربوط به حیات است ارزش دارد. زنها بینهایت بهتر از مردها میفهمند. برای زنها کشتنِ یک موجود، به این دلیل که عاقلترند — یعنی جنبهای از عقل درشان قویتر است، نه به این دلیل که ضعیفترند — سختتر است. مهمترین و بزرگترین سلاح را هم در دست زنها بدهید، به این راحتی که مردها کشتار میکنند کشتار نمیکنند. چیزی از عقل را مردها کم دارند ولی آن را نمیبینند و اصولاً از حدودش هم انگار باخبر نیستند؛ مثلاً ارزش دادن به حیات خیلی بدیهی و عاقلانه است ولی مردها به آن توجه ندارند، و معمولاً اینجور چیزها اسم حسابی هم ندارند و در فرهنگ بهشان ارزش داده نمیشود.
مردسالاری را میخواهم با تکرار از ذهنتان پاک کنم که این نیست: مردسالاری این نیست که مردها شلاق به دست بگیرند یا مستقیماً زنها را تحقیر کنند. مردسالاری این است که مردها — نه بهطور خودآگاه، بهطور ناخودآگاه — فرهنگی ایجاد کردهاند که هر چیزی که ویژگی مردانه است در آن بار ارزش دارد و هر چه در قطب زنانه است تحقیر شده است. و ما در این فرهنگ به دنیا میآییم، از این واژگان استفاده میکنیم و از این نوع نگاه؛ و روزبهروز هم چیزی که من به آن میگویم مردسالاری عمیقتر و وسیعتر میشود، برای اینکه بشر روزبهروز صاحب فرهنگ وسیعتر و گستردهتری میشود — پدیدهٔ فرهنگی است: اگر آدمی اصلاً حرف نزند و در آن جامعهٔ بدوی زندگی کند که کلام در آن وجود ندارد، کمتر تحت تأثیر اینجور انحرافهایی که در زبان جا خوش کردهاند قرار میگیرد. در واژگانی که ما استفاده میکنیم بخشی از مردسالاری هست، در ارزشگذاریهای اخلاقیای که انجام میدهیم هست، و اینها همه پدیدههای فرهنگیاند؛ فرهنگ بهطور مداوم خودش را بسط میدهد، ما روزبهروز موجود فرهنگیتری میشویم، طبیعی است که این انحراف به سمت مردسالاری روزبهروز قویتر و منسجمتر شود. و من فکر میکنم لحظهای در تاریخ نیست که بگویید این مشکل توقف پیدا کرده؛ در تمام جوامع همیشه سیر صعودی داشته است. اصلاً ایده هم نمیشود مردی را که شلاق به دست دارد یا پای دختر چینی را با باند میبندد — که البته معمولاً فکر میکنم این کار را مادرها میکردند — آنجا بهوضوح میبینید که اتفاقی دارد میافتد؛ ولی اینچهکهمنمیگویم تحت عنوان مردسالاری به راحتی دیده نمیشود. ممکن است سالهای سال در فرهنگ مردسالار زندگی کنید و به نظرتان بیاید که واضح است: اکتیوبودن از پسیوبودن بهتر است، تفکر از فیلینگ بهتر است، پاور نسبت به بیوتی برتری دارد و الی آخر.
تأثیری که مردسالاری به این معنا میگذارد این است که زن، به دلیل اینکه از درون تحقیر میشود — بدون اینکه کسی حرف بدی به او زده باشد — عکسالعملی نشان میدهد که یا این حقارت را میپذیرد یا سعی میکند ارزش مردانه را به هر طریقی ممکن در خودش ایجاد کند: سعی میکند برخلاف طبیعتش، طبیعت و جنبههای عاطفی خودش را بهنوعی تضعیف کند؛ سعی میکند جنبهٔ تفکر را در خودش تقویت کند؛ پسیو نباشد، همش سعی کند اکتیو باشد؛ زیبایی چیز مهمی نیست — اینجا زیبایی در مقابل پاور کار میکند؛ زن مدرن خیلی وابسته است به اینکه کار کند، مثل مرد؛ هر کاری که مرد میکند زن هم ادعا بکند من هم همان میتوانم انجام بدهم و الی آخر. بنابراین مردسالاری به این مفهوم ضد زن نیست؛ ضد زنانگی است. مردی که شلاق به دست داشته — در سنتی — یا پای را بانداژ میکرد، هنوز زنانگی را تحت تأثیر قرار نداده بود؛ ولی مردسالاری به همین جوری که دارد پیش میرود آن چیزی که از بین میبرد زنانگی است؛ یعنی میزان وجود حالتهای زنانه در دنیا را فکر میکنم هر دهه با دههٔ قبل میتوانید با یک متر اندازه بگیرید و ببینید چقدر در حال کاهش است. مخصوصاً در دهههای اخیر شاید روزبهروز محسوستر است که حالتهای زنانه کلاً حالتهای شرمآوری به نظر میرسند و اگر زنی حالت زنانهای داشته باشد و کمی احساس پسیوبودن به او دست بدهد، سعی میکند اینگونه نباشد، یا اگر هست کسی نفهمد. مثلاً تمرکز در مقابل عدم تمرکز: بدیهی است که برای تمرکز کلاس دارید که بروید تمرکز یاد بگیرید؛ پردازش موازی کجا دیدهاید آموزشی برایش بگذارند یا تحسینش کنند؟ مردها لج میگیرند از اینکه زنها گاهی همزمان دارند تلفن میزنند، به بچهشان شیر میدهند و یک کتاب هم دارند میخوانند — این چه جور آدمی است، موجود عجیبوغریبی است، اینگونه دارید کار میکنید! احساسشان این است که هیچکدام از این کارها را درست انجام نمیدهد، چون با خودش مقایسه میکند؛ چون نمیتواند اینها را انجام بدهد.
وضعیت زن در جامعهٔ مردسالار عین وضعیت چپدستها در جامعهای است که راستدستها درستش کردهاند. میدانید آسیبهای بیشتری برای چپدستها پیش میآید: تمام علائم رانندگی و اینکه فرمان کدام طرف است، چون اکثریت راستدستاند اینگونه طراحی شده و چپدستها موجوداتی ناهماهنگ با ویژگیهای جهان مدرناند و روزبهروز به نظر میرسد به دلیل اقلیتشان بیشتر در حاشیه قرار میگیرند. زن در جامعهای که فرهنگ مردسالار در آن نفوذ و تسلط پیدا کرده عین یک آدم چپدستِ بیگانه است که مدام باید یاد بگیرد اینجا چه کار کند؛ یعنی اگر رفتارهای طبیعیاش را انجام بدهد به نظر میرسد کارش پیش نمیرود و باید مدام به خودش فشار بیاورد — مثل چپدستی که مجبورش کنید از دست راستش استفاده کند. همهٔ زنها در جامعهٔ مدرن در این موقعیتاند: انگار این نیمکرهشان بهتر کار میکند و راحتتر، ولی باید با نیمکرهٔ دیگر مغزشان کار کنند و بخشهایی که فعالترند را از فعالیت بازدارند. مثلاً زنی که قرار است مدیر باشد باید واقعاً عواطف خودش را به شدت کنترل کند و سعی کند با نئوکورتکس خودش بیشتر کار کند، وگرنه موفق نیست؛ چون این شغل، شغل مردان است — کل این نظام بیرون خانه را مردها درست کردهاند: از نظام آموزشی گرفته تا کاری. یک مسئلهٔ خیلی ساده میگویم: دورهٔ تناوب زندگی مرد ۲۴ ساعته است، ولی دورهٔ تناوب فیزیولوژیک و روانی زن ۲۴ ساعته نیست؛ بزرگتر است، مثلاً ماهانه. مرد واقعاً در شرایطی است که میتواند سالها هر شب که میخوابد و صبح پا میشود همان شرایط روز قبل را داشته باشد؛ مثل اینکه روز را دقیقاً از یک نقطه شروع میکند. ولی زنها اینگونه نیستند. نظام کاری چطور طراحی شده؟ بر اساس ویژگی مردان: یعنی نمیشود کسی که یک ویژگی مثلاً با یک پریود بزرگ دارد، باید هر روز سر یک ساعتی برود و سر همان ساعت بیاید؛ اینگونه نیست که این ساعتهای طولانی بشکند. شاید اگر زنهای جامعی نظامهای کاری را طراحی میکردند جور دیگری طراحی میکردند و میگفتند نظام شغلی اینشکلی باشد که ساعتهای کار در ماه فلانقدر باشد ولی نوعی افتوخیز در آن باشد که با وضعیت زنها هماهنگ بشود. این مثال خیلی سادهای است از اینکه در همهٔ چیزهایی که در دنیا وجود دارد — تمام دنیا — دنیا برای زن ساخته نشده است. یک روزی همان نظام کاپیتالیستی که حرفش را زدم، زنها را به این دلیل که نیاز به کارگر داشت از خانهها بیرون کشید و برد به همان کارخانههایی که مردها کار میکردند، و کارهایی را به آنها سپرد که هیچ ربطی به زنبودنشان نداشت؛ دقیقاً مثل همان کاری که مرد میکرد قرار بود این زن هم انجام بدهد. علت اینکه این اتفاق افتاد این بود که نظام کاپیتالیستی از انقلاب صنعتی شغلهایی توانست ایجاد کند که دیگر نیروی بدنی خیلی زیادی لازم نداشتند: فقط کافی بود کسی بالای دستگاه ریسندگی بایستد و مواظب باشد نخ آنور نرود یا اینور نرود؛ این از یک زن هم برمیآمد. و در همان نظام شغلی زنها را وارد کردند، منتها با حقوق خیلی کمتر؛ برای اینکه موجودات چندان جالبی از نظر کاری نیستند — به هر حال از نظر مردها قدرت بدنیشان کم است، استقامتشان کمتر — پول کمتر میدهند و بهنوعی استفاده میکنند. پس جهانی به وجود نیاوردهایم — نه از نظر شغل، نه از نظر فرهنگ، نه از هیچ چیز دیگر — که متناسب با زنها باشد؛ متناسب با خودشان ساختهاند. مردسالاری یعنی این: من جامعهای درست کردم برای مردها، فرهنگی درست کردم بر اساس تواناییهای مردها، و همه قرار است در آن بهطور یکسان زندگی کنند؛ و هر لحظه نتیجهٔ چنین زندگیای این است که زن بیشتر و بیشتر احساس بیگانگی میکند.
میخواهم مثالی بزنم از جایی خیلی روشن و مشخص که این مسئله را ببینید، و شاید آدم ایدهای بگیرد که فمینیسم به معنای واقعیاش چیست: اگر قرار است با مردسالاری به این مفهوم عمیق مبارزه شود، چه کاری ممکن است انجام بدهند. مثالی میزنم از رشتههای ورزشی. اولاً بدیهی است که این ورزشها را مردها ایجاد کردهاند و بعداً از دورهای زنها وارد این رشتههای ورزشی شدند. به رشتههای المپیک نگاه کنید: تقریباً همهٔ رشتهها مردانه و زنانه است — دلیل اسلامی هم ندارد که مردها را از زنها جدا کرده باشند. چرا المپیک کلاً برای بشر انجام نمیشود و مرد و زن را جدا کردهاند؟ برای اینکه اگر مردها و زنها بخواهند با همدیگر رقابت کنند، هیچ زنی به المپیک راه پیدا نمیکند. شما کدام رشتهٔ ورزشی است که زنهایش در حد رکوردهای مردها باشند یا تیمهای ورزشیشان بتوانند با تیمهای مردانه رقابت کنند؟ ولی تجربهٔ عجیبی که خودم داشتم این است: سالهای سال ورزش زنان ندیده بودم، تا اینکه به یمن اینکه ماهواره داشت همینطور نشسته بودیم و المپیک سیدنی و آتن بود، یک والیبال زنان دیدم و شاخ درآوردم. فکر میکردم به هر حال در المپیک دو تیم ملی در حد المپیک شرکت کردهاند و در حدی خوب بازی میکنند؛ قسم میخورم هر تیم باشگاهی مردان ایران این دو تیم را صفر میکرد؛ اصلاً شبیه دقل بود، یعنی هیچ شباهتی به والیبال مردان نداشت؛ و فوتبال زنان که بدتر. بگذارید یک چیز خیلی ساده بگویم: وزنهبرداری. من باورم نمیشود که زنها بروند وزنهبردار بشوند؛ از بس که این فعالیت، فعالیت مردانهای مثل زوربازو است و اوج آن است. شما فکر میکنید رکورد وزنهبرداری مردان و زنان چهجوری است؟ برای اینکه بتوانید مقایسه کنید، رکورد حل مترو را میشناسید — این هرکول جیبی ترکیه — که رکورددار جهانی در پایینترین وزن است: رکوردِ پایینترین وزنِ وزنهبرداریِ مردها از تمام رکوردهای وزنهای زنان بیشتر است، بهغیر از رکورددار فوقسنگین زنان که رکوردش مجموعش به اندازهٔ حل مترو است. چه چیزی عاید زنها میشود از شرکت در چنین فعالیتهایی، بهغیر از اینکه تحقیر بشوند، بهغیر از اینکه زن ثابت بکند که پایینتر از مرد است؟ چرا زنها در چنین فعالیتهایی شرکت میکنند؟ به این قضیه فکر نمیکنند که در فعالیتی شرکت میکنند که خوب نمیتوانند انجامش بدهند. زنهای وزنهبردار را دیدهاید که شکلشان چهجوری میشود؟ میدانید زن وزنهبردار اصولاً کلی هورمون مردانه معمولاً به خودش تزریق میکند برای اینکه مثلاً حجم عضلانیاش بیشتر بشود. غیر از اینکه زنها به زور دارند سعی میکنند در یک رشتهٔ ورزشی مردانهای که مردها درست کردهاند شرکت کنند، راه بهتری نیست؟ به این چیز فکر نمیکنند که راه درستتری این است که زنها رشتههای ورزشی مخصوص خودشان را بهوجود بیاورند که بتوانند در آن از مردها ببرند. مردم: آیا رشتهای در المپیک وجود دارد که فقط و فقط زنها در آن شرکت کنند و مردها نتوانند در آن رشته با زنها رقابت کنند؟ در ژیمناستیک رشتهای وجود دارد به اسم چوب موازنه: چوبی به عرض ۱۰ سانت — طولش را نمیدانم چقدر است — که ژیمناستهای زن میروند روی این چوب حرکات آکروباتیک انجام میدهند و دوباره با دو پایشان میآیند پایین؛ و به دلیل اینکه میتوانند این کار را انجام بدهند — چون بدن منعطفتری دارند. عاقلانهتر نیست ما المپیکی داشته باشیم که رشتههای زنها با مردها فرق کند و زنها بازیهای درست داشته باشند؟ مثلاً میشود بازیهایی طراحی کرد بر اساس قدرت پردازش موازی که مغز زنها بهتر انجام میدهد، تا زنها در آن بازی از مردها بهتر باشند؛ به جای اینکه بروند وزنهبرداری کنند و خودشان را نابود کنند و آخرش هم در تمام وزنها مثلاً به مردی با قد یک متر و ۲۲۰ سانت ببازند — یعنی حل مترو اگر در وزنهبرداری زنان شرکت کند میتواند مثلاً تمام مدالهای طلا را بهغیر از آخریش احتمالاً بگیرد. و میدانید یکی از ویژگیهای مردها — از آثار ترشح تستوسترون — این است که مردان خلاف زنها وقتی در موقعیت رقابت ورزشی قرار میگیرند کارهای محیرالعقول میکنند: یعنی چرا رکوردهای ورزشی همیشه در مسابقات شکسته میشود؟ یک مرد وقتی میبیند مردی ده سانت از او جلو افتاده است، کاری میکند که خودش در خواب هم ندیده و هرجور شده باید از آن آدم جلو بزند؛ و این نتیجه از نظر فیزیولوژیک — این چیز ثابت شده است — اثر تستوسترون است که در موقع رقابت چند برابر مقدار طبیعیاش در بدن مرد میرسد. و زنها این حالت را ندارند. من میخواهم نتیجه بگیرم که ممکن است حل مترو در مسابقه در وزن آخر هم ببرد: اگر ببیند زنی دارد از او میبرد، کاملاً احتمال دارد وزنهای را بردارد که تا حالا نبرده است.
این تفکر بهنوعی تفکری فمینیستی است — آنچه به اصطلاح فمینیسم متأخرتر است — به جای اینکه زنها ادعا کنند ما با مردها فرق نداریم و هر فعالیتی که شما میکنید ما هم میتوانیم انجام بدهیم و دست به ساختار جهان نزنند. فمینیسم به معنای واقعیاش یعنی اعتقاد به اصالت زن؛ جدای از آن، فمینیسم واقعی این است که زن دنبال این باشد که جهان را تغییر بدهد و در کنار جهان مردانه یک جور جهان زنانه ایجاد کند: جهانی که در آن راحت باشد، ورزشهایی که برایش شادابی بیاورد و با ویژگیهای روانی و جسمانیاش هماهنگ باشند، و بتواند در این رشتههای ورزشی مردها را شکست بدهد. همان والیبال، بسکتبال، فوتبال — چرا یکدونه از اینها را مثلاً زنها درست نمیکنند؟ شاید اگر ورزشی با توپ باشد که بیش از یک توپ در آن باشد، مردها احتمالاً گیج میشوند — خلاصه باید مواظب این توپ باشد یا مواظب آن یکی توپ؛ شاید ورزشی با تعداد توپ بیشتر از یکی باعث بشود زنها از مردها جلو بیفتند. ببینید، این تفکری است که خیلی وجود ندارد: آدمها — زنها — هیچوقت، بهغیر از یکی دو دههٔ اخیر، جنبشهای فمینیستی مبتنی بر تفاوت به وجود نیاوردهاند. جنبش فمینیستی مبتنی بر تفاوت یعنی جنبشی که میپذیرد تفاوت وجود دارد و ادعایش این است که زن هم به اندازهٔ مرد اصالت دارد و باید سعی کنیم برای زنها جایگاه جداگانهای در کنار مرد داشته باشیم؛ و طبعاً ادعا این است که به بهتری هم میرسیم اگر چنین کاری انجام بدهیم.
میخواهم مثالی بزنم که برای خودم خیلی تکاندهنده بود، و کتابی هم که این مثال در آن آمده معرفی میکنم: کتابی هست تحت عنوان «جسم زن، جان زن» که یک پزشک معتبر آمریکایی، خانم نورتراپ، نوشته — اساساً پزشک زن و کاملاً آکادمیک. آدم کاملاً موجهی است که با تجربه فهمیده که تمام پزشکی مردسالار است. یک نقطهٔ خیلی جالبش این است: ادعای نورتراپ این است که زنها خیلی بیشتر میتوانند دربارهٔ وضعیت جسمانی خودشان اطلاعات بدهند؛ اصولاً زن نسبت به وضعیت جسمانی خودش سیگنالهای بیشتری دریافت میکند و اطلاعات بیشتری دارد؛ ولی تمام پزشکی بر اساس سؤالهایی است که مردها میتوانند جواب بدهند: وقتی بیمار به پزشک مراجعه میکند پزشک میپرسد «درد داری؟ نداری؟» — چیز خیلی سادهای میپرسد — در حالی که میشود از زنها حرفهای پیچیدهتری درآورد دربارهٔ وضعیتشان. نورتراپ میگوید من به تدریج در طول طبابت فهمیدم که نهتنها باید پزشکی زنان را، بلکه اصلاً بهطور کلی باید پزشکی زنان را از پزشکی مردان تمایز داد؛ دلیلش این است که میشود از زن اطلاعات بیشتری در مورد وضعیت جسمانی دریافت کرد، ولی چه کسی پزشکی را ایجاد کرده؟ مرد. پزشکِ مردی که پزشکی را ایجاد کرده بر اساس تصوری که خودش از خودش و بیمارانش داشته، رشتهای ایجاد کرده که چه از بیمار پرسیده بشود و چه نشود و الی آخر. لازم نیست مثال بزنم؛ این چیز روشنی است. اساس مردسالاری — آن جنبهٔ عمیق مردسالاری — این است که مردها بر اساس نوع تفکر و بینش خودشان ناخودآگاه نوعی فرهنگ و فعالیتها را ساختهاند، فکر میکنند، و اینگونه در فرهنگ تلقین میشود که اینها درستاند، اینها ارزشهای درستاند، این تنها شیوهٔ پزشکی است، اینها جالب و جذاباند و چیز دیگری وجود ندارد؛ یعنی هیچ مردی تصور نمیکند که ورزشی وجود دارد که ما مثلاً جالب بوده و بهوجود نیاوردهایم؛ به نظرش میآید هر چیزی که جذاب بوده را امتحان کردهایم و اینگونه شده. دقت کنید: هیچوقت مثلاً مردها بازی با سه تا توپ را اصلاً امتحان نکردهاند، چون کار احمقانهای به نظرشان میرسد که آدم باید یک توپ داشته باشد که دقیقاً بداند توپ الان کدام سمت است و بتواند رویش متمرکز شود و خوب دنبالش برود. اساس مردسالاری این است که در درون زن نوعی ارزشها و نوعی تواناییها وجود دارد که اجازهٔ رشد پیدا نمیکنند؛ زنها از احساسات زنانهشان و از ویژگیهای روانی خاص خودشان نهتنها لذت نمیبرند، بلکه دچار شرم میشوند، برای اینکه اینها در فرهنگ مردسالار یکجور ضدارزشاند. بنابراین تعریف مردسالاری اصولاً به این برمیگردد که مردها در بیرون با زنها چهجوری رفتار میکنند و دستِ بالا را در نظام اجتماعی دارند یا ندارند؛ اساسش به این برمیگردد که اصولاً چیزی تحت عنوان ارزش زنانه میشناسند یا نمیشناسند — و بدیهی است که نمیشناسند. از یک مرد بپرسید ارزشهای زنانه چیست؛ شاید بگوید مثلاً آشپزی و بچهداری و چیزهایی از این شکل — و این هم در دل خودش میگوید حالا برای دلخوشیشان بدهیم یک چیزی بگوییم.
یک نکتهای که وقتی دربارهٔ تفاوتها صحبت میکردم واقعاً همینطور است: معمولاً زنها از شنیدن اینکه با مردها تفاوت زیادی داریم اینگونه ناراحت میشوند و سعی میکنند دستوپا کنند که نه، اینگونه نیست؛ مغز ما هم اینگونه کار نمیکند. معمولاً زن در موضع دفاع است که «من فرقی ندارم با مرد»، در حالی که مردها معمولاً لبخندی میزنند و خودشان را ابراز میکنند؛ برای اینکه دیفالت مردها این است که اگر تفاوتی وجود داشته باشد حتماً به نفع خودشان است، و دیفالت زنها این است که اگر تفاوتی وجود داشته باشد حتماً بدتر از آنهاست و باید بهنوعی بگویند ما تفاوت نداریم. یعنی فمینیسم مبتنی بر تشابه نوعی دستوپا کردن است که این ارزش را عوض نکنیم: بگوییم ما هم میتوانیم وزنه بلند کنیم، ما هم میتوانیم متفکر یا ریاضیدانهای برجسته بشویم، در همهٔ فعالیتهایی که شما انجام میدهید ما هم میتوانیم شرکت کنیم. و این خودِ شرکت کردن در فعالیتهای مردانه بهنوعی بازخوردی است به داخل زن که دوباره تحقیر میشود: میرود و بعد وقتی نتوانست به اندازهٔ کافی وزنه بلند کند و نتوانست آن فعالیتی را که مرد انجام میداد خوب انجام بدهد و دچار حالتهای پسیو شد و خوب نتوانست رقابت کند، بیشتر احساس فرودستی میکند.
میل داشتم دربارهٔ امواج فمینیسم هم صحبت کنم — اینکه از کجا شروع شده و به کجاها دارد میرسد — و اینکه فمینیسم فرانسوی نسبتاً چیز خوبی است و بعضیاش حداقل ایدههای خیلی جالبی دارد؛ یک سری ایدههایی که اخیراً در فمینیسم ایجاد شده واقعاً جای صحبت دارد. نکتهٔ خیلی مهمی که نمیتوانم از آن بگذرم این است که تفاوتِ مردسالاری در زمان حاضر با مردسالاری ۵۰ سال یا ۱۰۰ سال قبل چیست: اگر چند قرن قبل مردها برای اینکه خواستههایشان را تحمیل کنند از شلاق و زور و نظامهای اجتماعی استفاده میکردند، امروز این کار را نمیکنند؛ چون نیازی ندارد که این کار را انجام بدهند. زنها بهطور خودکار دارند از خواستِ نظام مردانهٔ موجود تبعیت میکنند، برای اینکه مردسالاری در وجود زنها رسوخ کرده است. در المپیکهای یونان زنها وزنهبرداری نمیکردند — نه اینکه راهشان نمیدادند؛ فکر نمیکنم هیچ زن یونانی آرزو داشت وزنهبردار بشود. با اطمینان میتوانم بگویم زنان یونانی میل نداشتند در کشتی یا مثلاً در رشتهٔ وزنهبرداری شرکت کنند. امروز انگار یک اجباری در درون زن هست: اگر فعالیتی مردانه شده و همه جمع شدهاند و المپیک دارد نگاه میکنند، «من هم بروم آنجا همان کار را سعی کنم انجام بدهم؛ مثلاً وزنهبرداری کنم.» این را هیچکس از بیرون با شلاق تحمیل نمیکند؛ از درونِ زنی که احساس میکند اگر کاری را که مردها انجام میدهند انجام ندهد تحقیر شده، باید سعی کند مثل مرد باشد و فعالیتهای مردانه بکند.
شاید بدانید این واژه یعنی چه: آنورکسیا؛ یک جور بیماری که الان خیلی شایع شده — بیماریای که زنها دچار لاغری مفرط میشوند، برای اینکه یا غذا نمیخورند یا غذا میخورند و برمیگردانند، و این میتواند آنقدر پیش برود که به مرگ منجر بشود. این نتیجهٔ فرهنگی است که امروز «لاغر» پسندیده است. خودِ خانم نورتراپ با شرمندگی در کتابش اعتراف میکند و میگوید: با اینکه میدانم چاق شدن برای زنها در سن میانسالی، مخصوصاً بعد از بارداری، طبیعی است — با اینکه میدانم زنی که خیلی سعی میکند خودش را لاغر نگه دارد از نظر جسمانی به او لطمه میخورد — ولی کنار دریا از خودم خجالت میکشم، برای اینکه چاقم. زنهای امروز بهشان زور نمیگویند که لاغر بشوید؛ هیچکس این آدمهای مبتلا به این بیماری را مجبور به لاغر شدن نمیکند؛ امروز اینگونه مد است، مردها اینگونه میپسندند، و انگار زن برای اینکه مورد پسند قرار بگیرد این کار را میکند. برعکسش در زمان قاجار در ایران وجود داشت: مردها زنهای خیلی چاق را میپسندیدند. سفرنامهای وجود دارد از پزشک دربار ناصرالدینشاه که چیز خیلی جالبی در آن دیدم: نوشته که بیشترین مراجعهکنندگان به حکیمها زنهایی هستند که برای چاق شدن به حکیم مراجعه میکنند و معمولاً از پیه شتر بهعنوان دارو استفاده میشود — داروی چاقکننده — برای اینکه مردها چاق را میپسندند. عکس زنهای قاجار را دیدهاید؟ زنهای ناصرالدینشاه با معیارهای امروزیِ آنچه مردها میپسندند افتضاحاند، ولی آن موقع پادشاه ایران میگشت و چنین آدمی را پیدا میکرد به عنوان مثلاً زیباترین زن و میبرد به حرمسرای خودش. من عکسهایی آوردهام که مقابلِ آن کاری است که در چین انجام میشد: ببینید، این یک زن امروزی است که هیچ شلاقی نخورده و خودش را به چنین وضعی درآورده؛ قبول میکنید آدم سالمی نیست؟ یعنی دچار بیماری میشود؛ بعد از مدتی وقتی زیاد تکرار میشود اصولاً دیگر نمیتوانند غذا بخورند و میتواند به مرگشان بینجامد. شلاقی در کار نیست، ولی بلایی که اینها سر خودشان میآورند شاید بهنوعی بدتر از بلایی باشد که مردها با شلاق سر دخترهایی میآوردند که پایشان را میبستند. چیزی که میخواهم بگویم این است که فرقِ مردسالاری در دوران مدرن با دوران قدیم، همان است که سرمایهداری دوران مدرن با سرمایهداری ۲۰۰ سال قبل دارد: دیگر نیازی به پلیس نیست.
این نکتهای است که خدا بیامرزدش، آنتونیو گرامشی، اولین بار فهمید: فهمید وارد یک دورهٔ جدیدی از سلطهٔ سرمایهداری شدهایم؛ دورهای که رسانههایی وجود دارند که در خانهٔ همهٔ مردم رادیو هست و تلویزیون هست، و سرمایهداران میتوانند طوری تبلیغات انجام بدهند که مردم به پای خودشان با میل و رغبت بیایند به سرمایهداری خدمت بکنند. چیزی که ذهن گرامشی را شکل داد نحوهٔ رفتار مردم ایتالیا در زمان موسولینی بود. از نظر گرامشی واضح بود که کسی که از این همه فعالیتی که مردم ایتالیا میکنند نفع میبرد سرمایهداراناند که روزبهروز جیبشان پرتر میشود، و مردم نان ندارند بخورند ولی هر روز میروند سر کار و با تمام جدیت کار میکنند، چون بهشان تلقین شده که ایتالیا کشور مقدسی است و هر کسی باید به پرچم کشورش خدمت بکند و از این حرفها. موج ناسیونالیسمی که در زمان جنگ جهانی اول و اوایل آن در اروپا به وجود آمد چنان قدرتی داشت که کارگرها چند برابر نیروی معمول خودشان را صرف میکردند، برای اینکه احساس میکردند به یک آرمان ملی دارند کمک میکنند؛ در حالی که آرمان ملی وجود نداشت: نظام سرمایهداری و سرمایهداران بودند، کارخانهها را داشتند و جیب خودشان را پر میکردند. اینکه فرهنگ سرمایهداری موفق شد نیرویی ایجاد کند که برای گرفتن کار از کارگر نیاز به پلیس و زور نداشته باشد، تأییدی است کاملاً مدرن. اصطلاحی وجود دارد که گرامشی ابداع کرده: هژمونی. احتیاج به هژمونی به معنای پلیس نیست؛ هژمونی فرهنگی کار خودش را میکند. دقیقاً مردسالاری به جایی رسیده که یک جور هژمونی دارد: آنچه را که از زنها میگیرد، زنها راحت قانع میشوند که دوست دارند اینگونه باشند؛ خودشان میخواهند که اینگونه باشند، نه اینکه کسی مجبورشان کرده باشد. و آن جنبهٔ بهاصطلاح عمیقِ مردسالاری مدرن همین است که به نظر میرسد خیلی خطرناکتر از یک جور مردسالاری قدیم است: حداقل زنها در زمان قدیم میدانستند با چه چیزی طرفاند، دشمنشان کیست، از کی ناراحتاند و کی بلایی سرشان میآورد؛ الان به نظر نمیرسد برای این آدمی که خودش را به این شکل درآورده روشن باشد که چه عاملی باعث شده — مثلاً نزدیک مرگ است و همچنان احساس خوبی دارد؛ مثل کارگری که در حد مرگ کار کرده ولی احساس میکند قلباً راضی است برای اینکه به ملت ایتالیا خدمت کرده. اصلاً ملتی وجود ندارد؛ ملت همان کارگرهای بدبختاند که همه با همین وضع شب به خانه برگشتند و در نهایت خستگی و بدبختیاند؛ فقط عدهٔ خاصی خوشحالاند — اصلاً خودِ موسولینی خوشحال است برای اینکه نیروی نظامیاش را توانسته چند برابر کند.
نکتهٔ تاریک وضعیت زنها این است که در همهٔ طول تاریخ بهنوعی زنها همان چیزی شدهاند که مردها میخواستند؛ یا با زور، یا با روش جدیدتری که ایجادِ فرهنگ است. همیشه — چندین بار این حرف را زدهام و برای من شگفتانگیز است — مردها به صراحت به زنها میگویند «سکس آبجکت»؛ مثلاً به موجودی مثل مدونا کلمهٔ سکس آبجکت میگویند و اصلاً زنها ناراحت نمیشوند که چنین واژهای دربارهشان به کار برده شود و با تمام وجود سعی میکنند سکس آبجکت باشند. در این واژهٔ سکسی — که احتمالاً یک قرن قبل میتوانست فحش باشد — از دههٔ ۵۰ ایجاد شد و امروز تبدیل به یک ارزش شده: «زن مثلاً باید سکسی باشد»؛ یعنی آن چیزی که مطلوبِ مردِ امروزی است. اگر قبلاً این مفهوم بهعنوان یک ارزش وجود نداشت — برای اینکه مرد یک قرن قبل اینگونه نمیخواست، امروز میخواهد — بنابراین واژه ایجاد میکند، ارزشگذاری میکند، و زنها خودبهخود، حتی در حد مرگِ خودشان، لاغر میشوند؛ لباسهایی میپوشند، یا رفتاری یاد میگیرند، که باشند. و یک جنبهٔ ناخودآگاه وضعیت زنها این است که مردها — بهطور ناخودآگاه؛ در سینما، کارگردانهای مرد — آن چیزی را از زن نمایش دادند که دوست داشتند: یعنی اگر مثلاً دوست داشتند زنها سهلالوصول باشند، قهرمانهای زنی در فیلمهایشان ظاهر شد که اینگونه بودند، و زنها ناخودآگاه به سینما میروند، قهرمانهای زنِ مطلوب را میبینند و بهعنوان الگو از آنها استفاده میکنند. تحقیقات خیلی خوبی الان وجود دارد تحت عنوان نقد فمینیستی، مخصوصاً در سینما؛ و کتاب خوبی تحت عنوان «راهنمای نقد فیلم» به فارسی ترجمه شده که لااقل یک فصل ۲۳۰ صفحهای دربارهٔ نقد سینما دارد و آنجا میتوانید نقدهای جالبی ببینید. و در کتابی مخصوصاً — توصیه میکنم اگر به سینما علاقهمندید — کتاب فوقالعاده معروفی هست؛ کتاب تکستبوک معروف سینما از جیمز موناکو که عنوانش فکر میکنم «روش تحلیل فیلم» است؛ مطمئن نیستم. فصل کوتاهی دارد دربارهٔ تغییر زن ایدهآل در دهههای اول سینما: که چطور از جیم منسول مثلاً به گرتا گاربو رسیده، از گرتا گاربو مثلاً به مرلین مورو رسیده. مردم آن چیزی را که میخواهند — تعصب هنر، تعصب فرهنگ — بیان میکنند، و زنها ناخودآگاه همان میشوند که مردها میخواهند؛ بدون اینکه شلاقی باشد، بدون اینکه کسی بهشان زور گفته باشد، و بهنوعی احساس رضایت و اختیار هم میکنند.
بهعنوان آخرین نقطه — بهغیر از آن نکتههایی که جا انداختم — به این اشاره میکنم و زمینهای میگذارم که باید تحلیلهایی داشته باشیم که روشن کند چه مناسبتی بین نظام سرمایهداری و این نوع هژمونیِ مردسالار وجود دارد؛ چرا این دو با همدیگر همنشیناند و همدیگر را تقویت میکنند. فکر میکنم این موضوع خیلی جالبی است و فهمیدنش خیلی مهم است؛ فقط دو نکته میگویم. از یک طرف خیلی واضح است که نظام سرمایهداری، فرهنگِ مردسالار را ایجاد میکند — حتی اگر مردسالاری وجود نداشت، این اتفاق میافتاد؛ حالا خوشبختانه وجود هم داشت: از اول پیدایش بشر فرهنگ مردسالار بهطور تدریجی شکل گرفته — چرا؟ برای اینکه نظام سرمایهداری دقیقاً نظامی است که احتیاج به کارگر دارد؛ میخواهد تودهٔ مردم را به کار بگیرد که فعالیتهای تولیدی را برایش انجام بدهند، و مرد را به زن ترجیح میدهد: کارگرِ مرد در آن نظام شغلیای که نظام سرمایهسالار ایجاد میکند — برای کار کردن در معدن، برای کار کردن در چرخهای روزانه که بهطور مداوم مثل ماشین کار کند — ساختار خیلی مناسبتری نسبت به زن دارد؛ زن موجود پرنوسانتری است و خیلی نمیشود روی قدرت بدنیاش حساب کرد. بنابراین واضح است که وقتی نظام سرمایهداری رشد میکند، چون نیاز به مرد دارد، همراه خودش فرهنگی میآورد که مرد در آن ستایش میشود؛ بنابراین مردسالاری را تشدید میکند: زن باید مثل مرد باشد تا در این نظام جای خودش را پیدا کند، جایگاه مناسب خودش را پیدا بکند. پس از یک طرف حداقل یک نقطهٔ خیلی واضح وجود دارد که نظام سرمایهداری چیزی که میخواهد مرد است، نه زن؛ بنابراین زن را هر جور شده با نظام آموزشی و با فرهنگ سعی میکند مشابه مرد کند؛ به زنها بهعنوان ارزش میگویند «عالی است که شما هر روز صبح سر ساعت بروید جایی کار کنید، منظم باشید، اینگونه باشید و به تلاطمی که در درون خودتان است هیچ توجهی نکنید» — این جزو ارزشهای کار است؛ کار کردن کلاً ارزش دارد و ساعتی حساب میشود. ولی نکتهٔ بعدی خیلی عمیقتر است: اینکه چطور مردسالاری اصلاً سرمایهسالاری را ایجاد کرده — این دیگر با یک جمله گفتن نمیشود؛ فکر میکنم کمی توضیحات بیشتری لازم دارد. نکتههای باقیمانده را فقط در حد اشاره میگویم؛ فکر میکنم بحث بهنوعی ناقص ماند: اینکه چطور این دو نظام با همدیگر دستشان در یک کاسه است و چرا نمیشود فقط سرمایهداری را جدا از مسائل مردسالاری نقد کرد، حداقل یک ساعت توضیح لازم دارد.
با اطمینان میتوانم بگویم که مردها از بدنسازی خیلی لذت میبرند؛ به معنای اینکه در تمام طول تاریخ از نیروی عضلانی خودشان بهعنوان یک چیز طبیعی استفاده کردهاند. قبول دارم که مردم تحت تأثیر یک جور فرهنگِ موجودند؛ منتها به این نکته دقت کنید که این عکسی که نشان میدهم برای من جذاب است چون دقیقاً تلفیقی است از تأثیر سرمایهداری و مردسالاری: اینجا میبینید مدل است و برای اینکه لباس بهتری را نشان بدهد، نیاز به موجودی هست که هرچه بیشتر شبیه رختآویز باشد. من میخواهم بگویم این جنبهٔ شغلی دارد و این زن — زنی که مدل میشود — به دلایل شغلی و تحت تأثیر نظام شغلی مجبور است خودش را اینگونه نگه دارد. در حالی که مردها را ببینید: اینکه یک مرد دوست داشته باشد اترکشن جنسی داشته باشد — چون لذت جنسی بیشتری میتواند ببرد — خیلی فعالیت دلبخواهتری برای مرد است. و دربارهٔ طرف مقابلش، اینکه چنین چیزی وجود دارد مشکلی ندارم: اینکه این زن به خواستههای مردسالارانه تمکین میدهد برای من کافی است؛ اینکه این آسیب به خودش میرساند — برای اینکه فرهنگ مردسالار اینگونه میخواهد، برای اینکه بخواهد خواستنی باشد برای مردها — برای من کافی است. در مورد مردها چه اتفاقی میافتد فعلاً مهم نیست. چیزی که با این مثال میگویم این است که دیگر لازم نیست شما با شلاق زنها را مجبور به کاری بکنید.
— و من اصولاً به هیچ وجه معتقد نیستم که در دوران جدیدی که الان در آن هستیم مردها نفع میبرند. صفحهای را که بهطور کامل کنار گذاشتهام دربارهٔ این است که مردسالاری برای هر دو طرف ضرر دارد؛ اینگونه نیست که غالب شدن سرمایهسالاری یا مردسالاری به کسی نفعی برساند. در واقع نظام سرمایهداریِ مردسالار ضد بشریت است. حداقل چیز مشخصی که وقتی مردسالاری به وجود میآید از بین میرود این است که رابطهٔ میان مرد و زن خراب میشود، چون زن دیگر آن مطلوبی که بشود عاشقش شد نیست. چرا مثلاً همجنسگرایی رواج پیدا میکند؟ وقتی زنانگی از بین رفت، مرد عاشق زن نمیشود؛ بنابراین تکامل پیدا نمیکند و به تعادل نمیرسد. ممکن است بگویند نفعی برای مردها داشته — هرچند آنجا توهم است. مردسالاری چیزی نیست که به نفع مردها و به ضرر زنها باشد؛ پدیدهای است که اگر اینطوری بود، من نمیآمدم اینجا صحبت کنم. آن مثال خاص را هم برای این گفتم که شلاق این آدم را اینگونه نکرده؛ فرهنگ آدمها را کنترل میکند، همانطوری که فرهنگ کارگرها را سر کار میبرد و بهشان لذت کار کردن هم میدهد. این تفاوت دوران مدرن — دورانی که فرهنگ همهکاره است — با دوران سنتی است که فرهنگ اصولاً وجود نداشته.
و به هر حال حرف شما را کاملاً قبول دارم؛ مخصوصاً اینکه بدیهی است — از نظر من — مرد و زن به یک اندازه از مردسالاری آسیب میبینند: اصولاً نمیتوانید به زن و زنانگی آسیب برسانید و مردها متقابلاً آسیب نبینند؛ این مثل یک چیز دو قطبی است که یا به تعادل میرسد یا هر دو طرف در وضعیت ناهماهنگی قرار میگیرند. ولی میخواهم بگویم اینجور قضاوت خودساخته است؛ برای اینکه تکلم و تفکر — دو قطب — یعنی فرهنگ بهطور طبیعی بیشتر توسط مردها تولید میشود. «بهتر بودن» یعنی چه؟ ببینید: شما از واژهٔ «بهتر» برای این استفاده میکنید که مثلاً زورشان بیشتر است، پس بهترند. اینکه مردها ابزارهایی دارند که میتوانند بر زنها مسلط بشوند، از نظر شما نشانهٔ برتری مردها باشد — میخواهم متوجه این باشید که دارید قضاوت ارزشی مردسالارانه میکنید: تسلط پیدا کردن یک جور ارزش است و تحت سلطه واقع شدن ضدارزش؛ زور داشتن و پیش بردن اراده و خواستِ قدرت — به قولی، به تعبیر نیچه — ارزش مردانه است. شما از اینکه مردها بردهاند و حداقل در ظاهر دست بالا دارند میخواهید نتیجه بگیرید که پس برترند؛ این یک جور ارزشگذاری در نگاه شماست — ما چنین چیزی نمیگوییم. به نظرم نمیآید که اگر الان بین مردها کسی زورش از بقیه بیشتر باشد و مسلط شود، نشانهٔ برتری او باشد. واقعاً مردها را در نظر بگیرید، انگار زنها اصلاً وجود ندارند و در دوران غارنشینی هستیم: مردی که جثهٔ بزرگتر و زور بیشتری دارد میتواند با ابزارهای جنگ بجنگد و بقیهٔ مردها را زیر سلطهٔ خودش ببرد — آیا ارزشگذاری شما این است که این مرد انسانِ برتری است؟ دربارهٔ اینکه مردها توانستند زنها را تحت انقیاد درآورند و به آنها زور بگویند، این احساس بهوجود میآید که مردها بهنوعی برتری داشتند؛ من فکر نمیکنم ارزشگذاری انسانی خیلی به این ربط داشته باشد که کی زور بیشتری دارد یا توانسته مسلط بشود. اتفاقاً بهنوعی میشود برعکس گفت: زنها موجودات آرامتری بودند، موجودات جنگطلبی نبودند و ارزش بیشتری از مردهایی داشتند که از قدرتی که داشتند سوءاستفاده کردند و مثلاً بلاهایی سر زنها آوردند. من نمیدانم چه جور ارزشی است که آنکه برده و آنکه زور گفته نشاندهندهٔ بهنوعی برتری برایش بشود. برتری به چه عنوانی؟ فکر میکنم در فرهنگ مردسالار دقیقاً چنین برتریای وجود دارد.
یکی از حاضران: جایی باید اکتیوبودنش را پایین بیاورد یا این پسیوبودنش را؛ دیگر فرهنگ برای ما اینگونه نباید ساخته بشود. اگر قرار است ما تحت تأثیر آن فرهنگ نرویم، دقیقاً زنها باید بیایند در پزشکی و یک سری کتاب بنویسند — خانم نورتراپ به نظر من شاید از سایر زنانِ پزشک اکتیوتر بوده است.
این سؤال، سؤال خیلی خوبی است و جوابش این است که اولاً اصولاً معنای این حرف آن نیست که طرفدار یک جناح باشیم و ضدیت با مردان؛ این نیست که ما یک جنبشی راه بیندازیم که زنها بیایند کاری کنند. ببینید فرق اساسی میان فمینیسمِ پرهیاهو و جیغ و قویای که در دنیا وجود دارد با این جور نگاه بهاصطلاح فمینیسمِ مبتنی بر تفاوت این است که وقتی اینگونه نگاه میکنید، بهطور طبیعی مردها هم میتوانند فمینیست باشند و اگر درک درستی از موقعیت داشته باشند فمینیست میشوند؛ در حالی که آن فمینیسم بهنوعی انحرافی است. علتش را گفتم: میخواستم این موج را بررسی کنم. نوع جنبشهایی که غلبه کردهاند — مخصوصاً موج دوم فمینیسم — به طوری است که مردها را فراری میدهد؛ در واقع مبارزه با مردسالاری نیست، انگار دارند با مردها مبارزه میکنند، و این دیدگاه خیلی عقبافتادهای است. الان مردم خودشان به اندازهٔ کافی بهوضوح قربانی یک فرهنگی شدهاند که ایجاد شده.
یکی از حاضران: من میخواهم بگویم اگر یکی نخواهد به این بحث کمکی بکند — تجربهٔ من مردانه است؛ من نمیدانم زنها چه میشناسند؛ شاید راجع به بدنشان بیشتر از آن چیزی است که من دربارهٔ بدن میدانم.
سؤال شما در واقع این است که راه عملی برای اینکه بخواهیم این کار را انجام بدهیم چهجوری است. به نظر من لازم است که زحمتی کمی اکتیوتر بشود؛ حداقل دیتاها در اختیار مردم باشد. هیچ اشکالی ندارد.
اینکه نتیجه این است — مقداری به دلیل کمبود وقت بعضی قسمتها را فاکتور گرفتهام — که این عدم تعادلها قابل جبران است؛ یعنی به آن اشاره کردهام، منتها یکی از این صفحههایی که کنار گذاشتم اساسش این بود که راهی وجود دارد برای اینکه زن و مرد این دوگانگی را به تعادل برسانند، و آن قرار گرفتن در یک رابطهٔ مثبت با همدیگر است: یعنی زن و مردی که رابطهٔ عاشقانهٔ مثبتی با هم پیدا میکنند، حالتهای پسیو زن با حالتهای اکتیو مرد بهنوعی مخلوط میشود. اینشکلی نیست که بعضیها تصور میکنند؛ این حرفی که دربارهٔ رابطهٔ عاشقانه و تکامل حاصل از چنین رابطهای زده میشود این نیست که مرد و زن در کنار هم تبدیل به یک موجود کامل میشوند؛ اصلاً اینطوری نیست: وقتی آنیما مرد رشد میکند، مرد هم حالتهای پسیو را پیدا میکند. چرا مردانی که عاشق میشوند شاعر میشوند و فعالیت هنری میکنند؟ برای اینکه آن حسهایی که از بیرون میخواهند بگیرند را میگیرند، حساس میشوند و روحشان بهنوعی حالتهای زنانه پیدا میکند. بنابراین نکته این نیست که انگار ما دو تا اردو داریم؛ اگر اینگونه باشد اصلاً چه فایده دارد: مرد از زنانگی بگذرد و آنها برای خودشان تا ابد پسیو بمانند و اینها هم اکتیو — دیگر چه کاری میخواهید بکنید؟ یک نظامی به وجود آمد که اکتیوها آمدند پسیو را خوردند. مثلاً ما چطور به نظامی برسیم که به تعادل رسیده باشد؟ گفتم جنسیت انحراف و عدم تعادل است و چیزی است که انگار باید با آن مبارزه شود: شما باید مردهایی داشته باشید که به تعادل رسیدهاند، زنهایی که به تعادل رسیدهاند. آن زنی که به تعادل میرسد و مردی که به تعادل میرسد میتواند رفتارهای زنانهٔ اکتیو داشته باشد. از این موقعیتی که به من دادید، چیزی را که میخواستم بگویم در جواب سؤال شما میگویم: معمولاً وقتی از متفکری چیزی خواندهام یا شنیدهام و خیلی روی من تأثیر گذاشته، برای قدردانی میگویم. واقعاً وقتی دبیرستان بودم، میتوانم بگویم بهنوعی شدیداً طرفدار همینجور فمینیسم — مثل موج دوم — بودم؛ بهشدت تحت تأثیر اینکه به زنها ظلم شده بود؛ اصلاً میپرسیدم که چرا میگویید زنها با مرد فرق دارند. یک جملهٔ فلورانس نایتینگل — واقعاً میتوانم بگویم جملهای که در کتابهایی که حرف مشاهیر را مینویسند از فلورانس نایتینگل خواندم — فلورانس نایتینگل زنی است که بهاصطلاح نظام پرستاری را در زمان جنگ به وجود آورد؛ وقتی دید مردهای دیوانه دارند همدیگر را میکشند، ارتشی از زنها تشکیل داد که فقط درمان و حفظ این موجودات بود، برای آنها که مهم نبود مال کدام کشورند. نهضت پرستاری که نایتینگل به راه انداخت نهضت کاملاً انسانی بود؛ دقیقاً با همین احساس که اینها دیوانه شدهاند و نمیفهمند، ما لااقل بیاییم کاری برایشان انجام بدهیم. اگر فلورانس این زنی بود که در خانه مانده بود و کاری نکرده بود، شاید این حرفش اینقدر تأثیر نمیگذاشت. شاید یکی از فعالترین و مؤثرترین زنهای قرن بوده باشد. جملهاش این است: میگوید زنها در سالهای اخیر به هیچ چیزی نرسیدهاند بهغیر از اینکه مردهای درجهٔ سوم بشوند. ببینید کاری که نایتینگل کرد کار زنانه است؛ مردها نمیتوانستند کاری را که نایتینگل انجام داد انجام بدهند. درست است از نوع اکتیویتی و فعالیت است، ولی در عین حال ویژگی زنانهٔ خودش را در اوج خودش دارد: دارد حیات را حفظ میکند — همان بزرگترین رسالتی که زنها حیات را به وجود میآورند و انگار محافظش هستند و این چیزی است که در ذات زن کاملاً هست. زن اینگونه رفتار میکند و کاملاً هم اکتیو است؛ از همهٔ مردم بهنوعی اکتیوتر است و از همه هم عاقلتر. این نمونهٔ زنی است که به تعادل رسیده است. ما میخواهیم به اینجا برسیم؛ نمیخواهیم به نظامی سنتی برسیم که به زنها بگوید آقا شما دوباره برگردید بروید به اندرون؛ اصلاً شما که پسیو هستید برای چه بیرون آمدید، ما بیرون برایتان کار میکنیم. بنابراین اینکه آیا امکان دارد به جایی برسیم که همهٔ این چیزها اصلاح بشود — اصلاح نهایی این است که این دوگانگی از بین برود.
یکی از حاضران: حالا با توجه به اینکه اکثر ما ازدواج میکنیم و حداقل مقداری تکامل همراهش دارد، چیزی که شما میگویید بهنوعی تأیید این حرف است که رسیدن به حالت تعادل چیزی است که قرار است اتفاق بیفتد، حتی اگر روابط خیلی خوبی هم میان زن و مرد ایجاد نشود؟
چیزی که میگویید بهنوعی تأیید این حرف است که رسیدن به حالت تعادل چیزی است که قرار است اتفاق بیفتد. یک چیز جالبی که یونگ میگوید: نیاز به عشق برای رسیدن به تعادل بیشتر در سنین پایین است، و یونگ روی سن چهلسالگی خیلی تأکید دارد — مثل آدمهای سنت — و میگوید بعد از گذشتن از آن حالت پختگی، ممکن است بدون اینکه عشقی به وجود بیاید مرد و زن به تعادلهایی در درون خودشان برسند؛ به هر حال افزایش سن، مطمئناً بعد از دوران بلوغ، بهنوعی به تعادل نزدیک میکند.