→ بازگشت به تاملی در فلسفه فیزیک

جلسهٔ ۰ · تاملی در فلسفه فیزیک

پیش‌فرض‌های فلسفی فیزیک

متنِ کاملِ پیاده‌شدهٔ این جلسه در ادامه آمده است.

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

هیچ‌کس در این دنیا، در هیچ آکادمی‌ای، دوست ندارد به او بگویید که پیش‌فرض دارد. اگر همین‌طور در خیابان به یک فیزیک‌دان برسید و از پیش‌فرض‌های فیزیک بپرسید، می‌گوید ما پیش‌فرضی نداریم و هر پیش‌فرضی هم داشته باشیم می‌توانیم زیر سؤال ببریم؛ یعنی به هیچ فرضی تعهد نکرده‌ایم و داریم کار می‌کنیم. کما اینکه به نظر می‌رسد در طول تاریخ فیزیک بعضی از پیش‌فرض‌ها جابه‌جا شده‌اند.

یک بار به یکی از دوستانِ اهل فلسفهٔ تحلیلی گفتم که فلسفهٔ تحلیلی هم بالاخره پیش‌فرض‌هایی دارد. با چنان قاطعیتی برگشت و گفت «به هیچ وجه، ما هیچ پیش‌فرضی نداریم» که دلم می‌خواست ده مثال برایش بیاورم که بالاخره چیزهایی در ذهن شما هست: اینکه شناخت چگونه به دست می‌آید و چه چیزهایی قابل شناخت نیست. درست است، ممکن است بگویید می‌توانیم این‌ها را زیر سؤال ببریم؛ ولی همین فلسفهٔ تحلیلیِ موجود، در برخوردش با زبان و با شیوهٔ استدلال، همه‌جا چیزهای مشترکی دارد؛ یعنی در واقع پیش‌فرض‌هایی وجود دارد. این را اشتباه نگیرید: امکانِ زیر سؤال رفتنِ یک پیش‌فرض به این معنا نیست که پیش‌فرض ندارید.

من در این جلسه یک سری پیش‌فرض را می‌گویم، ولی امیدوارم از شنیدن همین چندتا به این نتیجه برسید که ده‌ها، بلکه شاید صدها پیش‌فرض برای فیزیک وجود دارد. امیدم این است که این جلسه در نهایت شما را به اینجا برساند که بررسی این پیش‌فرض‌ها، به‌ویژه به معنایی که الان می‌خواهم بگویم، یعنی نوعی رده‌بندی‌کردنشان، فعالیت مهمی است؛ نه از نظر فلسفی، بلکه از نظر تئوری فیزیک. یعنی برای خودِ علم فیزیک مهم است و ممکن است به درد بخورد. و شاید اگر خیلی موفق باشم، شما را به این نتیجه برسانم که بعضی از مشکلاتِ پیش‌آمده نتیجهٔ بررسی‌نکردنِ منظمِ پیش‌فرض‌هاست.

پیشفرضهای فلسفی فیزیک

شاید بگویم انگیزهٔ این سخنرانی از اینجا شروع شد که برای خودم چیزی دربارهٔ پیش‌فرض‌ها می‌نوشتم و در آن، خودبه‌خود، یک سری پیش‌فرض را نوشتم. بعد با روحیهٔ خیلی خیلی خوب رفتم در گوگل «پیش‌فرض‌های فیزیک» را جست‌وجو کردم؛ گفتم چهار کتاب می‌آورد، می‌روم و فهرست مفصل‌تری پیدا می‌کنم و کارم را تکمیل می‌کنم. آدم چیزی فکر می‌کند، بعد که جست‌وجو می‌کند می‌بیند دیگران چهار چیز اضافه هم به ذهنشان رسیده است. باور کنید چند روز جست‌وجو کردم و یک مقالهٔ درست‌وحسابی پیدا نکردم که محتوایش این باشد و دربارهٔ پیش‌فرض‌های علم فیزیک چیز منسجمی نوشته باشد. چند چیز مختصری هم که پیدا کردم، کار فیلسوف‌ها بود که چندان به درد نمی‌خورد؛ یعنی از فضای بحثی که در ذهن من است دور بود.

من کمی پراکتیکال‌تر نگاه می‌کنم: به پیش‌فرضی که به نتایج عملی در تئوری منجر شود. اتفاقاً عنوانِ «پیش‌فرض‌های فلسفی» شاید برای سخنرانیِ من کمی گمراه‌کننده باشد. باور کنید یادم نمی‌آید گفته باشم عنوان را «پیش‌فرض‌های فلسفی» بگذارید؛ گفتم «پیش‌فرض‌ها»، برای اینکه اتفاقاً می‌خواهم بگویم کمی تأمل کنید پیش از آنکه به پیش‌فرض‌های متافیزیکی و اپیستمولوژیکِ خیلی سطح‌بالا حمله کنید. شاید آخر جلسه این نکته روشن شود که کلمهٔ «فلسفی» اینجا جای چندان مناسبی ندارد.

حالا می‌خواهم خاطره‌ای تعریف کنم. بدی‌اش این است که خاطرهٔ خیلی بدی است. سال‌هاست در شریف نیستم و وقتی می‌خواستم به اینجا بیایم، این خاطرهٔ بد به ذهنم رسید. عذر می‌خواهم اگر ناراحت‌کننده است، ولی نتیجه دارد؛ یعنی واقعاً می‌خواهم اول سخنرانی از این خاطره استفاده‌هایی بکنم. بنابراین به قسمت اصلی‌اش دقت کنید و بعداً نگویید از یک خاطرهٔ واقعی سوءاستفاده شده است.

زمانی که دانشجوی دکترا بودم، در سفری که برای سمینار و کنفرانس دانشجویی به اهواز رفته بودیم، اتوبوس دانشگاه هنگام برگشت تصادف کرد و متأسفانه تعدادی از دانشجوها کشته شدند. من، چنان‌که پیداست، جزو کشته‌شده‌ها نیستم، ولی همه خیلی آسیب دیدند. مریم میرزاخانی هم در آن اتوبوس بود که هیچ آسیبی ندیده بود؛ و هر وقت یاد آن ماجرا می‌افتم، یاد ازدست‌دادنِ ایشان هم می‌افتم. بگذریم. برنامهٔ من این است که این تجربهٔ شخصی از تصادف را بگویم، چون به نظر من نکته‌ای فلسفی در آن هست.

من در اتوبوس خوابم برده بود؛ تازه خوابم برده بود که تصادف اتفاق افتاد. البته خیلی از چیزهایی را که می‌گویم بعداً بازسازی کردم؛ یعنی از شواهد فهمیدم که این اتفاق برای من افتاده است. تجربهٔ من این است که یک لحظه، مثل اینکه از خواب بیدار شده باشم، دیدم بالای سرم آسمان است. در تصادف شما دچار نوعی تروما هستید؛ مثلاً سرِ من ضربه خورده بود و کلاً حالم چندان خوب نبود. جایی که بیدار شدم، بیهوش بودم و وقتی به هوش آمدم، ذهنم کار نمی‌کرد؛ یعنی مثلاً یک دقیقه طول می‌کشید تا یک گزاره در آن تولید شود و چیزها را خیلی کند می‌فهمیدم. اگر شما الان سرحال بیدار شوید و ببینید بالای سرتان آسمان است، خیلی زود نتیجه می‌گیرید که چه شده و کجا هستید. برای من خیلی طول کشید تا تازه با یک احتمال فکر کنم که احتمالاً تصادف شده است.

سرچ پیشفرضهای فیزیک

پس بیدار شدم و دیدم بالای سرم آسمان است. بعد از مدتی چیزی که خیلی خوب می‌فهمیدم این بود که پشتم به‌طرز وحشتناکی درد می‌کند. اولین چیزی که به ذهنم رسید این بود که انگشت‌های پایم را تکان بدهم تا ببینم فلج نشده باشم؛ یعنی حسم این بود که ممکن است ستون فقراتم هم شکسته باشد. بعد صداهای مبهمی شنیدم. همین‌طور فکر کردم که کجا هستم؛ یادم افتاد که اهواز بودیم و سوار اتوبوس شدیم، پس احتمالاً تصادف شده است. صداهایی می‌شنیدم و به نظرم آمد امدادگرها هستند. تنها چیزی که به ذهنم رسید این بود که دستم را بالا بیاورم تا اگر در چاله‌ای یا جایی هستم و مرا نمی‌بینند، ببینند.

تصادف اتوبوس در اهواز

مطمئن نیستم، ولی فکر می‌کنم صدایی از خودم درنیاوردم؛ هرچند منطقی‌ترش این بود که صدایی یا ناله‌ای بکنم تا بشنوند و پیدایم کنند. ماجرا تمام شد. دو سه هفته پس از آن یاد این ماجرا افتادم و با اطمینان می‌توانم به شما بگویم که حتی یک لحظه هم به فکرم نرسید سعی کنم ببینم می‌توانم بلند شوم یا نه. نکتهٔ فلسفی اینجاست. این تجربه برای من این معنا را داشت که ما همیشه در محدودهٔ توانایی خودمان فکر می‌کنیم. در واقع می‌دانم که بدنم در آن لحظه نمی‌توانست بلند شود؛ برای همان تکان‌دادن انگشت پا و بالا آوردن دست خیلی زحمت کشیدم. می‌خواهم بگویم وقتی توانایی‌مان را از دست داده‌ایم، اصلاً به فکرمان نمی‌رسد. به نظر من نکتهٔ مهم اینجاست: نه اینکه به فکرم رسید و دیدم نمی‌توانم؛ به فکرم نرسید. مغزم در حد همان توانایی کار کرد که انگشتم را تکان بدهم و دستم را بالا بیاورم. این را مثل یک نکتهٔ فلسفی می‌گویم: ما باید همیشه متوجه باشیم که توانایی‌های ما، و در واقع ناتوانی‌های ما، مرزهایی برای آنچه به ذهنمان می‌رسد و برای ایده‌هایمان ایجاد می‌کنند.

حالا اگر بخواهیم آزمایشی ذهنی ترتیب بدهیم، یک لحظه فکر کنید کسی آنجا می‌آمد و به من می‌گفت سعی کن بلند شوی. لحظه‌ای که امدادگرها به من رسیدند، من دوباره بیهوش بودم و بنابراین چیزی به من نگفتند؛ اما فرض کنید به هوش بودم و به من می‌گفتند ببین می‌توانی خودت بلند شوی و بیایی یا نه. چه اتفاقی می‌افتاد؟ من سعی می‌کردم بلند شوم و بعد به آن‌ها می‌گفتم نه، نمی‌توانم، خیلی درد دارم؛ مرا جور دیگری ببرید. چرا سعی می‌کردم بلند شوم؟ برای اینکه قبلاً بارها بلند شده‌ام و می‌دانم بلند شدن یعنی چه. حالا اگر کاری از من می‌خواستند که تا آن موقع در عمرم نکرده بودم، واکنشم چه بود؟ واکنش من بیشتر شگفتی بود که اصلاً منظورت چیست. مثلاً واژه‌ای به کار می‌بردند که تا حالا نشنیده‌ام و می‌گفتند این کار را بکن. سؤال من این بود که اصلاً منظورت چیست؛ حتی با توضیحِ معنای آن واژه، خیلی ممکن است وضعیت بغرنجی پیش بیاید: در شرایط بحرانی از شما بخواهند کاری را انجام دهید که اصلاً تجربه‌اش را ندارید و تا حالا نکرده‌اید.

بنابراین نکتهٔ اول این است که ما در زندگی، و حتی وقتی کار علمی می‌کنیم، خیلی خیلی در محدودهٔ توانایی‌ها و قدرت خودمان فکر می‌کنیم؛ در محدودهٔ چیزهایی که می‌شناسیم و از آن‌ها استفاده می‌کنیم. انگار مرزهایی وجود دارد برای اینکه چه چیزی به ذهنمان برسد. الهاماتی که به ما می‌شود و با آن راه‌حل علمی پیدا می‌کنیم، در حد ریاضیاتی است که بلدیم؛ اگر راه‌حلِ مسئلهٔ مربوط در بخشی از ریاضیات باشد که در آن نیستید، هیچ‌وقت از آن طریق الهامی به شما نمی‌شود که کاری بکنید و یک‌دفعه کل تئوری را کشف کنید. نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است.

حالا اجازه بدهید دربارهٔ این محدودیت مثال جالبی بزنم و مستقیم سراغ موضوعی بروم که به فیزیک ربط دارد. احتمالاً همهٔ شما راجر پنروز را می‌شناسید؛ فیزیک‌دانِ خیلی برجستهٔ قرن بیستم که استاد استفن هاوکینگ بوده است؛ منتها فکر کنم در رسالهٔ دکترای استفن هاوکینگ بوده، یا شاید مشاور رسالهٔ دکترایش شد. با هم در زمینهٔ کیهان‌شناسی کارهای زیادی کرده‌اند و در یک سری از تئوری‌هایی که هاوکینگ در آن‌ها سهیم بوده، نفر دیگر خودِ پنروز است. پنروز در اواخر عمر کاری‌اش کتابی نوشت که شاید ظاهراً کمی غیرفیزیکی باشد، ولی اگر کتاب را کامل بخوانید می‌فهمید که کاملاً به‌عنوان یک فیزیک‌دان نوشته است؛ منتها پیشنهاد خیلی رادیکالی مطرح کرده و برای همین حرف‌های غیرفیزیکیِ زیادی هم در کتاب می‌بینید. اسم کتاب «امپرز نیو مایند» است و ظاهراً دربارهٔ حول‌وحوش مسائل فلسفهٔ ذهن و ارتباطشان با فیزیک است.

چیزی که راجر پنروز در کل می‌خواهد بگوید این است که وقتی به جهان و به کارکرد ذهن انسان نگاه می‌کنید، پدیده‌هایی می‌بینید که اصطلاحاً نان‌کامپیوتیشنال هستند؛ و سعی می‌کند برایش شواهدی بیاورد. می‌خواهم روند استدلالش را بگویم؛ اصلاً نمی‌خواهم از آن دفاع کنم؛ مثالی است برای یک نوع برخورد یک فیزیک‌دان با یک مسئلهٔ روز فیزیک. می‌گوید به دلایلی ذهن ما نان‌کامپیوتیشنال کار می‌کند؛ ممکن است بعضی‌ها قبول نکنند. بعد می‌گوید تمام ریاضیاتِ فیزیک مدرن که الان با آن کار می‌کنیم و با آن دنبال «تئوری آو اوری‌تینگ» هستیم، کامپیوتیشنال است. بنابراین اگر این پروژهٔ «تئوری آو اوری‌تینگ» با همین ریاضیات کامپیوتیشنالِ ما به نتیجه برسد، به تناقض می‌رسیم: چطور ذهنی که نان‌کامپیوتیشنال کار می‌کند در جهانی وجود داشته باشد که قوانین فیزیکی‌اش کامپیوتیشنال است؟ نمی‌تواند وجود داشته باشد. نتیجه می‌گیرد که ریاضیاتِ فیزیکِ مدرن برای رسیدن به «تئوری آو اوری‌تینگ» باید عناصر نان‌کامپیوتیشنال داشته باشد.

چه احساسی به شما دست می‌دهد؟ پنروز در واقع دارد چه می‌گوید؟ من دارم به اینجا می‌رسم که راجر پنروز می‌گوید ما فیزیک‌دان‌ها انگار ناخودآگاه، نانوشته و ناگفته فرض کرده‌ایم که ریاضیاتی که فرمول‌ها را با آن می‌نویسیم باید کامپیوتیشنال باشد؛ این یک پیش‌فرض ماست. سؤال این است که اصلاً ریاضیات نان‌کامپیوتیشنال یعنی چه. قضیهٔ گودل و همین‌طور تورینگ را می‌دانید چیست؟ مسئله‌هایی وجود دارند، مسئله‌های فرمال ریاضی، که الگوریتمی برای حلشان وجود ندارد؛ به این‌ها نان‌کامپیوتیشنال می‌گویند. اولین مسئله‌ای که تورینگ از روی قضیهٔ گودل ساخت، مسئلهٔ هالتینگ نام دارد.

الهاماتی پنروز و ریاضیات

وقتی به عده‌ای می‌گویید مسئله‌ای هست که حل الگوریتمی ندارد، فکر می‌کنند منظور این است که الگوریتم خوبی ندارد؛ اما منظور این است که بنا به تعریفی خیلی دقیق، حل الگوریتمی نداریم و شما نمی‌توانید آن را با الگوریتم حل کنید. اولین مثال‌هایی که گودل، و بعداً از روی مثال گودل تورینگ، ساخت، صورتِ مسئله‌هایی خیلی ساختگی‌اند و خیلی پراکتیکال نیستند؛ ولی از آن زمان، یعنی مثلاً از دههٔ ۳۰ میلادی تا الان، روزبه‌روز مسئله‌های ملموس بیشتری پیدا کرده‌ایم که همین نان‌کامپیوتیشنال بودن دربارهٔشان صدق می‌کند. یعنی الان در نظریهٔ اعداد صورت‌مسئله‌ای داریم که نمی‌شود تصمیم گرفت درست است یا نه؛ تصمیم‌ناپذیر است. در مسائل الگوریتمی، یعنی مسائل تایلینگ، خود پنروز اثبات‌هایی دارد که بعضی از مسائل تایلینگ نان‌کامپیوتیشنال‌اند.

مسئلهٔ خیلی ملموسی است: من چند شکل هندسی به شما می‌دهم؛ سؤال این است که آیا می‌شود کل صفحه را با آن‌ها مفروش کرد یا نه. با مربع می‌شود؛ ولی آیا مثلاً با یک لوزی، با فلان شکل، یا با سه شکل می‌شود این کار را کرد یا نه؟ اثبات وجود دارد که نمی‌شود این مسئله را به صورت الگوریتمی حل کرد، طوری که به نحوی بتوانید جواب بدهید که می‌شود یا نمی‌شود.

پیشنهاد پنروز این است؛ در واقع سعی می‌کند دلایلی منطقی و فلسفی بیاورد بر اساس عناصر نان‌کامپیوتیشنالی که می‌بینیم. چه می‌خواهد بگوید؟ می‌خواهد بگوید ریاضیاتِ کوانتوم گراویتی نان‌کامپیوتیشنال است؛ حرفش در کل این است. سرِ پیری نیامده بحث فلسفی بکند؛ می‌خواهد به فیزیک‌دان‌ها بگوید به دلایلی نباید پروژه‌هایی را که دارید، مثل استرینگ تئوری، حتی ادامه بدهید؛ برای اینکه اگر کوانتوم گراویتی به دام بیفتد، همه‌چیز تمام شده است و جایی برای پدیده‌های نان‌کامپیوتیشنالی که می‌بینیم نمی‌ماند.

یک جواب به پنروز این است که اشتباه می‌کنی، همه‌چیز کامپیوتیشنال است. من می‌گویم منظورت از ریاضیاتِ نان‌کامپیوتیشنال چیست؟ من مثلاً چه کار کنم؟ کوانتوم گراویتی را با تایلینگ حل کنم؟ این همان نکته‌ای است که می‌خواهم از آن مثال استفاده کنم: ما اصلاً ریاضیاتِ کامپیوتیشنال را بسط داده‌ایم و در طول تاریخ ریاضی، ریاضیاتِ نان‌کامپیوتیشنال را خیلی نمی‌شناسیم؛ تازه چهار مثال ساده از آن داریم. دقت می‌کنید؟ یعنی مشکل، ناتوانیِ ماست. فرض کنید استدلال‌های پنروز را فهمیدم و کاملاً قانع شدم؛ حالا چه کار کنم؟ من اصلاً ابزارش را ندارم. این مثل همان حالت دوم است که کسی به من بگوید بلند شو. اولاً به فکرم نمی‌رسد که از ریاضیاتی غیر از همین‌هایی که کامپیوتیشنال‌اند استفاده کنم؛ اگر هم پنروز بیاید و بگوید به این دلیل و آن دلیل بیا این کار را بکن، توانایی‌اش را ندارم. از وقتی پنروز این حرف‌ها را زده، فرض کنید عده‌ای هم از او پیروی کرده باشند؛ چه کار می‌خواهند بکنند؟

حالا بامزه این است که تصادفاً خودِ پنروز در مقاله‌ای که بعداً به صورت کتاب نوشت، آورده است که دو فیزیک‌دان که اصلاً با پنروز و ایده‌هایش آشنا نبودند، تصادفاً در مدلی که برای حل کوانتوم گراویتی دادند، از رده‌بندیِ رویه‌های توپولوژیکیِ بعدِ ۴ استفاده کرده‌اند که ثابت شده نان‌کامپیوتیشنال است. پنروز خیلی هیجان‌زده شد که شاید این‌ها، با ایده‌هایی غیر از ایده‌های فلسفی پنروز، خودبه‌خود و از راه محاسباتی سراغ رده‌بندیِ رویه‌ها رفته‌اند که می‌دانیم نان‌کامپیوتیشنال است؛ بنابراین ممکن است این مثلاً شروعی برای یک تئوریِ درست برای کوانتوم گراویتی باشد.

نان کامپیوتیشنال و گودل

سؤال من این است: آیا تا حالا شنیده‌اید که در فیزیک چنین فرضی وجود داشته باشد که ما حتماً می‌خواهیم از ریاضیات کامپیوتیشنال استفاده کنیم؟ معلوم است که کسی چنین چیزی نمی‌گوید. آیا جایی در کتابی خوانده‌اید که یکی از پیش‌فرض‌های ما این است که از ریاضیات کامپیوتیشنال استفاده کنیم؟ چنین پیش‌فرضی بیان نمی‌شود، ولی وجود دارد. تا حالا همین کار را کرده‌ایم؛ یعنی همان ریاضیاتی را که بلدیم استفاده می‌کنیم. انتظار دارید از ریاضیاتی که بلد نیستیم استفاده کنیم؟ و انگار ته ذهنمان این است که می‌شود با ریاضیات کامپیوتیشنال همه‌چیز را به دام انداخت. شاید نشود این کار را کرد؛ پنروز دلایلی دارد و می‌گوید نمی‌شود.

حالا نکتهٔ من این است که این واقعاً یک پیش‌فرض است و الان پنروز آن را می‌شکند. از پنروز زیاد استقبال نشد، و خیلی واضح است که چرا استقبال نشد؛ ولی این پیش‌فرضِ کامپیوتیشنال بودن بی‌نهایت مهم است. چرا مهم است؟ کسی می‌تواند به من بگوید چرا کامپیوتیشنال بودنِ ریاضیاتی که با آن مدل‌سازی می‌کنید مهم است؟ اصلاً می‌خواهم بگویم اگر این حرف پنروز درست باشد، نه فقط فیزیک، بلکه کلِ ساینس در واقع باید بازنگری شود؛ برای اینکه اگر ریاضیات نان‌کامپیوتیشنال باشد، یعنی شما نمی‌توانید محاسبه و پیش‌بینی کنید: مدلی می‌سازید که در آن نمی‌توانید محاسبه انجام بدهید و پیش‌بینی دقیقی برای آیندهٔ سیستمتان بکنید. مگر کلِ فیزیک این‌طور نیست؟ قرار است مدلی بسازیم که پیش‌گویی کند، آزمونش کنیم و بگوییم مدل درست است یا غلط.

اصلاً یکی از متداول‌ترین تعریف‌های علم این است که می‌گویند گزارهٔ علمی باید به‌طور اکسپریمنتال ابطال‌پذیر باشد؛ گزارهٔ علمی‌ای که به‌طور اکسپریمنتال ابطال‌پذیر نیست، به حوزهٔ بیرون از علم می‌رود. حالا اگر من مدلی مثلاً با رده‌بندیِ رویه‌ها بسازم و هر کس از من بپرسد اگر این کار را بکنم چه می‌شود، می‌گویم اینجا نمی‌دانم، برای اینکه نمی‌توانم محاسبه انجام بدهم. این اصلاً علم نمی‌شود، برای اینکه مدل من پیش‌گویی نمی‌کند. بنابراین مسئله به این راحتی نیست. الان به این نتیجه می‌رسیم که پنروز نه فقط یکی از پیش‌فرض‌های فیزیک، بلکه انگار یک پیش‌فرض اولیهٔ کلِ علم را زیر سؤال می‌برد.

از این حرف‌هایی که می‌زنم کم‌کم باید احساسی به شما دست داده باشد که پیش‌فرض‌ها می‌توانند خیلی زیاد باشند و معمولاً نامرئی‌اند؛ و نکتهٔ دوم اینکه رده‌بندی و سلسله‌مراتب دارند. من پیش‌فرض‌های خاصِ تئوری کوانتوم دارم، پیش‌فرض‌های فیزیک دارم، پیش‌فرض‌های ساینس دارم و پیش‌فرض‌های دانش به‌طور کلی دارم. منظورم از دانش، ساینس نیست. نمی‌دانم ساینس را به زبان فارسی چه بگویم که قاطی نشود: غربی‌ها چیزی به وجود آورده‌اند و اسمی برایش گذاشته‌اند؛ ما معادل‌سازی کرده‌ایم و به آن «دانش» می‌گوییم و بعد این کلمه را در جاهای دیگر هم استفاده می‌کنیم. برای همین من کلمهٔ انگلیسیِ «ساینس» را می‌گویم تا معلوم باشد منظورم ساینس است؛ و دانش یعنی مثلاً معرفت، نالج.

ریاضیات جز پیشفرضهای فیزیک

نالج به‌طور کلی یک سری پیش‌فرض دارد؛ مثلاً پیش‌فرض من این است که اصلاً می‌توانم جهان را بشناسم. چه کسی گفته که ذهن من چنین قدرتی دارد؟ یکی از پیش‌فرض‌های دانش به‌طور کلی، از جمله ساینس، این است که قوانینی در جهان وجود دارد و ما نظم جهان را می‌توانیم درک کنیم. این خیلی کلی است: از وقتی از غار بیرون آمدیم، حسمان این بود که می‌توانیم دنیا را بفهمیم. شاید نتوانیم بفهمیم؛ چه کسی گفته که می‌توانیم بفهمیم؟ مثلاً فرض کنید خرگوشی بیاید و بگوید من می‌توانم قوانین جهان را بفهمم؛ مغزت آن‌قدر قدرت ندارد که جهان را بفهمی، بنابراین ادعای غلطی می‌کنی. معلوم نیست ما هم بتوانیم جهان را بفهمیم.

ولی واقعاً حسمان این است که می‌توانیم، و فیزیک‌دان‌ها هم حسشان این است که می‌توانند. اصلاً نه فقط فیزیک و نه فقط ساینس؛ کل دانش بشری این حس را دارد که می‌شود جهان را درک کرد: من جهانی دارم، ذهنی دارم و مغز من توانایی درک جهان را دارد. اگر وقتی از غار بیرون آمدیم این حس را نداشتیم، این‌قدر کنجکاوی علمی نمی‌کردیم؛ مثل بقیهٔ جانورها زندگی خودمان را می‌کردیم و غذایمان را می‌خوردیم.

چیزی که امیدوارم آخر این جلسه به آن برسیم این است که فعالیتِ تشخیص پیش‌فرض‌ها، که هرچه نامرئی‌تر باشند مهم‌ترند، و به‌ویژه آنچه می‌خواهم رویش تأکید کنم، یعنی نگاه‌کردن به آن‌ها در سلسله‌مراتب، مهم است. جست‌وجوی دو سه روزهٔ من مرا به این نتیجه رساند که ظاهراً این فعالیت انجام نشده است. اگر کسی در این جلسه یا ده روز دیگر به من بگوید که نه، انجام شده، و کتابی معرفی کند، خیلی از او سپاسگزار می‌شوم؛ برای اینکه چنین چیزی نشنیده‌ام و همهٔ این‌ها را خودم فکر کرده‌ام؛ اگر کس دیگری شروع کرده باشد، آدم می‌تواند روی چیزهایی که او شروع کرده ادامه بدهد. باور کنید دلیل اینکه چنین مقاله یا کتابی وجود ندارد، زیاد بودنِ تعداد این پیش‌فرض‌هاست. امیدوارم همین‌طور که جلو می‌رویم ببینید که انواع و اقسام پیش‌فرض داریم: پیش‌فرض‌های ریاضی داریم، پیش‌فرض‌های متافیزیکیِ مربوط به فیزیک داریم و پیش‌فرض‌های خیلی کلیِ فلسفی داریم.

پیش از آنکه بحث را ادامه بدهم، می‌خواهم اینجا میخ خودم را بکوبم که چرا می‌گویم سلسله‌مراتب مهم است. قاعده‌ای در فلسفهٔ علم داریم که خیلی از آن اسم می‌برند: تیغ اوکام. احتمالاً همه با این اصطلاح آشنایید، هرچند خیلی انتظار ندارم همهٔ دانشجوها چنین چیزهایی شنیده باشند. اوکام دانشمندی قرون‌وسطایی است و تیغ اوکام قاعده‌ای است، باز مثل یک قاعدهٔ نانوشته، که خیلی منطقی به نظر می‌رسد؛ ولی همین را هم باید دید. پیدا کردن پیش‌فرض به این معنا نیست که قصد دارم آن پیش‌فرض را نابود کنم؛ می‌خواهم بدانم که این پیش‌فرض را دارم و از آن استفاده می‌کنم. این پیش‌فرض متافیزیکی نیست؛ پیش‌فرضی مثل یک قاعدهٔ عملی برای کار کردن است.

پیشفرض درک نظم جهان

تیغ اوکام می‌گوید اگر می‌توانی مدلی، یک مدل ریاضی یا مدل علمی، با حداقل تعدادِ مثلاً عنصرها بسازی، حق نداری چیزی را که می‌توانی حذف کنی، بی‌خودی وارد مدلت کنی. یعنی اگر من بتوانم با ۴ عنصر و سه قاعده مدلی تئوریک بسازم که همهٔ اکسپریمنت‌ها را درست پیش‌گویی می‌کند، این مدل برتری دارد بر مدلی که ۵ انتیتی دارد با مثلاً ۶ قاعده. یک‌جور قاعدهٔ پارسیمونی است: حداقل تعدادِ انتیتی وارد مدل می‌شود. به آن تیغ اوکام می‌گویند؛ چیزی مثل اینکه اگر چیزی کارکردی ندارد، بزنش، بگذارش کنار، اصلاً وجودش را فرض نکن. الان چند ذرهٔ بنیادی وجود دارد؟ به همان تعدادی که آثاری از آن‌ها ظاهر شده یا مدل لازم دارد. وگرنه اگر من همین‌طوری بیایم و اسم یک ذرهٔ بنیادی دیگر را ببرم، تیغ اوکام به من می‌گوید حق نداری چنین چیزی را فرض کنی، برای اینکه فعلاً همین مدل و همین تعداد ذرات بنیادی همین چیز را توجیه می‌کند؛ بنابراین چیز جدیدی اضافه نکن، مگر اینکه لازم شود؛ مثلاً مشاهده‌ای صورت بگیرد و من سراغ چیزی به اسم دارک متر بروم. اگر مشاهده‌ای صورت نگرفته و مدل من دارد جواب می‌دهد، تیغ اوکام می‌گوید حق نداری چیز اضافه‌ای را که کارکرد خاصی ندارد وارد مدل کنی.

من می‌خواهم بگویم در پیش‌فرض‌ها هم قاعده‌ای وجود دارد که شاید شبیه تیغ اوکام باشد. پیش‌فرض‌ها سلسله‌مراتب دارند: بعضی از آن‌ها مثلاً پیش‌فرض‌های خودِ کوانتوم مکانیک‌اند، بعضی پیش‌فرض‌های فیزیک‌اند و بعضی پیش‌فرض‌های فلسفی یا هرچه هستند؛ یعنی پیش‌فرض‌های دانش، پیش‌فرض‌های ساینس، پیش‌فرض‌های فیزیک و پیش‌فرض‌های این تئوری خاص. فعلاً مثلاً چهار رتبه در نظر بگیرید که باز انواع مختلفی دارند، مثلاً متافیزیکی یا اپیستمولوژیک. موضوع این است که اگر من بتوانم چیزی را با تغییر یکی از پیش‌فرض‌های رده‌پایین‌تر درست کنم، حق ندارم به پیش‌فرض‌های خیلی سطح‌بالا دست بزنم؛ چیزی مثل قاعدهٔ تیغ اوکام. یعنی مثلاً اگر الان مشکلی در کوانتوم مکانیک پیدا کرده‌ام، نباید مشکلم را با زیر سؤال بردن یک پیش‌فرضِ مربوط به کل ساینس حل کنم؛ باید نهایت سعی‌ام را بکنم که پایین‌ترین سطح پیش‌فرض‌ها را دست بزنم. مثالش را جلوتر می‌گویم، چون پیش می‌آید.

این را گفتم چون می‌خواهم میخ را محکم بکوبم. لازم نیست مثالی بزنم تا این قاعده به نظرتان منطقی برسد؛ واضح است. استاد ما، آقای دکتر محمودیان، در دانشکدهٔ ریاضی اصطلاحی داشت. گاهی کسی برای مسئلهٔ پیش‌پاافتادهٔ ریاضی از یک قضیهٔ، نمی‌دانم، اساسیِ توپولوژی استفاده می‌کرد؛ مسئلهٔ خیلی کوچکی بود که همین الان می‌شد با دو دوتا چهارتا حلش کرد، ولی او دو قضیهٔ خیلی اساسی را با هم ترکیب می‌کرد و حلش می‌کرد. آقای دکتر محمودیان این اصطلاح را به کار می‌برد و می‌گفت این «با تانک به شکار مگس رفتن» است؛ بابا این مگس است، می‌توانم با یک کار ساده بگیرمش، تانک لازم نیست. واضح است که این دقیقاً مثل آن است که من حداقل تغییر را در دانش بدهم تا مشکل خودم را حل کنم؛ این هم یک‌جور قاعدهٔ پارسیمونی است: نیایم کل ساینس را زیرورو کنم برای اینکه مشکل یک فرمول خودم را اینجا حل کنم.

چهار عنصر و سه قاعده

بگذارید مثال خوبی بزنم. خودم دبیرستان بودم که کتابی دربارهٔ نسبیت خواندم و این قسمتش خیلی روی ذهن من اثر گذاشت. احتمالاً همهٔ شما در کتاب‌های استاندارد نسبیت خوانده‌اید که ماجرای نسبیت را کم‌وبیش می‌شود گفت با بحرانی به وجود آمد که آزمایش مایکلسون مورلی ایجاد کرد. یعنی مفروضاتی فیزیکی دربارهٔ امواج الکترومغناطیسی، یعنی نور به‌عنوان موج الکترومغناطیسی، در واقع تئوری ماکسول و فرض اتر، چیزی را پیش‌گویی می‌کرد: اینکه اگر مثلاً سرعت نور را در دو جهتِ عمود بر هم اندازه بگیریم، باید با هم تفاوت داشته باشد. بعد اندازه گرفتند و تفاوت نداشت، و دچار بحرانی شدند.

شاید در کتاب‌های استاندارد ننویسند که در فاصلهٔ انجام آزمایش مایکلسون مورلی، که در واقع برای اولین بار مشاهده‌ای پدید آورد که تئوری‌ها پیش‌گویی نمی‌کردند، تا ۱۹۰۵ که انیشتین نظریهٔ نسبیت خاص خودش را داد و مسئله را حل کرد، چه اتفاق‌هایی افتاد. دربارهٔ این حدود ۱۰ سال معمولاً اشاره‌ای نمی‌شود، چون لازم نیست کتاب‌های درسی ذهنتان را مشغول این چیزها کنند؛ ولی من واقعاً توصیه می‌کنم بروید چند تئوری را که در این فاصله به وجود آمد بخوانید. چه تئوری‌هایی؟ مهم‌ترینش تئوری‌ای بود که آدمی به اسم فیتزجرالد داد. تئوری‌اش این بود که اگر فرض کنیم اجسام در حالی که در اتر حرکت می‌کنند، در جهت حرکتشان انقباض پیدا می‌کنند، و نسبت آن انقباض را هم به نحوی فرض کنیم، این آزمایش درست از آب درمی‌آید. یعنی علت اینکه این دو یکی درآمدند این است که به همان مقداری که سرعت نور مثلاً در این جهت کم شده، مسافت هم کم شده و بنابراین زمان مساوی درآمده است.

ببینید، این تئوری تا زمان نظریهٔ انیشتین شاید مهم‌ترین و معتبرترین تئوری بود. چرا؟ برای اینکه آن دو پیشنهاد دیگر به جاهای بالاتری دست می‌زدند و مثلاً می‌گفتند معادلهٔ ماکسول را عوض کنیم یا نیوتون را عوض کنیم؛ ولی این تئوری با فرضی خیلی ساده و سطح‌پایین مسئله را حل می‌کرد. نکته این است که این تئوری فقط برای همین آزمایش ساخته شده بود؛ ولی چرا محبوبیت داشت؟ برای اینکه دقیقاً همین قاعده‌ای را که من می‌گویم رعایت کرده بود: بدون اینکه همهٔ فیزیک را به هم بریزد، کاری انجام داده بود. تئوری‌اش غلط بود، ولی قاعده را رعایت کرد و چون قاعده را رعایت کرده بود، محبوبیت پیدا کرد. تئوری بسیار لوسی بود؛ برای همین آزمایش فرمولی داده بود که آن را درست می‌کرد؛ نه مثلاً مسئلهٔ مشاهده‌ایِ اختلالِ مدار را حل می‌کرد و نه، نمی‌دانم، مسئلهٔ انحراف نور را، که البته آن ربطی به نسبیت خاص ندارد؛ چیزهای دیگری را که نسبیت خاص حل کرد، حل نمی‌کرد.

نسبیت و حداقل تغییر دانش

نسبیت خاص چگونه بود؟ مثل این است که انیشتین در واقع از این راه‌حل خوشش نیامد و رفت کمی بالاتر را دست زد؛ البته بالاتر، نه در حد پیش‌فرض‌های ساینس یا پیش‌فرض‌های نالج به‌طور کلی، بلکه پیش‌فرضی فیزیکی که در واقع به کلِ مکانیک نیوتونی برمی‌گشت: اینکه فضا و زمان آن‌طور که در تئوری نیوتون مدل شده‌اند نیستند. فضا آن فضای به‌اصطلاح اقلیدسی نیست که بشود از نظر ریاضی محورهای دکارتی در آن گذاشت، و زمان هم یک محورِ مستقلِ جدا نیست؛ بلکه اینجا با چیز پیچیده‌ای به اسم فضا‌زمان طرف هستیم.

می‌خواهم بگویم از نظر تاریخی دقیقاً همین اتفاق افتاده است: اول سعی شد اتر را یک‌دفعه کلاً کنار نگذارند و بگویند اتر اثری دارد که باعث شده این اتفاق بیفتد؛ یعنی تغییرات رادیکال انجام ندهند. ولی نارضایتی به وجود می‌آید. اصلاً انیشتین جایی گفته است که از نظر احساسی، چون معادلات ماکسول داشت به هم می‌خورد، سراغ این کار رفتم؛ یعنی همهٔ انگیزه‌اش در واقع این بود که اشکال ندارد، بیا مفهوم فضا و زمان را دست بزنیم، ولی معادلات ماکسول را نگه داریم؛ این‌ها این‌قدر زیبا هستند. واقعاً این حرف را زده است: انگیزه‌اش حفظ معادلات ماکسول به همین شکلی بود که سرعت نور به‌عنوان ثابت، مستقل از اینکه چه اتفاقی می‌افتد، همیشه در آن ظاهر می‌شود.

بنابراین وقتی نمی‌توانستند در سطح‌های پایین به نتیجه برسند، یعنی هیچ تئوری‌ای نمی‌توانستند بدهند که در سطحی پایین این را توجیه کند، و از لحاظ ریاضی مدل‌هایی که داده بودند «کثیف‌کاری» داشت، که فکر کنم شما هم این اصطلاح را به کار می‌برید، و فرمول‌هایش چرند بود، نظریهٔ نسبیت انیشتین به فرضی کمی سطح‌بالاتر دست زد و چیز واقعاً خیلی شیکی ساخت. نمی‌دانم این حرف مرا می‌پذیرید یا نه؛ اگر همه‌تان فیزیک خوانده باشید، نسبیت انیشتین، خاص و عامش، از مکانیک نیوتونی شیک‌تر است؛ آدم این را از این فرمول‌ها و از کامپکت بودنشان می‌فهمد.

من می‌خواهم بگویم اصل‌موضوعی‌کردنی که فون نویمان برای کوانتوم انجام داده، خیلی خیلی سطح‌پایین است. فون نویمان به شما نمی‌گوید که من پیش‌فرضی دارم که از ریاضیات کامپیوتیشنال استفاده کنم. می‌بینید؟ او یک سری چیزهای مدل تئوری کوانتوم را اصل‌موضوعی می‌کند، نه کل فعالیتی را که ما در فیزیک انجام می‌دهیم؛ یک سری اصل موضوع که بشود ریاضیاتِ فرمولاسیون کوانتوم را از آن درآورد. اتفاقاً ببینید، این پایین‌ترین سطح پیش‌فرض‌هاست. یعنی اگر الان بگویم مشکلی در مکانیک کوانتوم پیش آمده، اول باید امتحان کنیم ببینیم می‌شود کاری کرد؛ برویم سراغ اصل موضوع‌های فون نویمان. این خیلی نزدیک به همین فرمول‌هاست؛ همین‌هاست که این فرمول‌ها را می‌دهد. ببینیم می‌توانیم کمی جابه‌جایی صورت بدهیم و کم و زیاد کنیم.

فضا زمان و معادلات ماکسول

نظریهٔ هیدن وریبلِ انیشتین را شنیده‌اید؟ مشکلی پیش آمده است: من نمی‌توانم بفهمم این پدیده مثلاً چگونه اتفاق می‌افتد و چرا احتمالی است. انیشتین می‌گوید ما وریبل‌هایمان را از کجا آورده‌ایم؟ از دنیای ماکروسکوپی. از کجا می‌دانیم در دنیای میکروسکوپی هم همین‌ها وجود دارند؟ شاید اصلاً لازم باشد وریبل جدیدی بگذاریم که اگر بعداً بتوانیم آن را آزمایش کنیم، مثلاً با دستگاهی روی آن مِژرمنت انجام بدهیم، در چیزهایی که در نتیجهٔ آزمایش‌های خودمان می‌بینیم قطعیت ایجاد کند. اگر بخواهیم درون خودِ تئوری کوانتوم سطح‌بندی کنیم، این یک سطح کمی بالاتر از آن است که یکی از اصل موضوع‌های فون نویمان را مثلاً از نظر معادلات دستکاری کنم؛ می‌بینید؟ به خاطر اینکه وریبل جدیدی می‌آورد، کمی سنگین‌تر است.

حرف من این است: مطالعه‌ای که انجام نشده دقیقاً این است که این سلسله‌مراتب چیست؛ این پیش‌فرض‌ها چه هستند، سلسله‌مراتبشان چیست و اولویتِ پارسیمونی اینجا یعنی چه؛ یعنی چیزی شبیه تیغ اوکام: نزدیک‌ترین‌ها، پایین‌ترین‌ها و بی‌ارزش‌ترین‌ها، که می‌شود راحت دستکاری‌شان کرد، کدام‌ها هستند. فیزیک‌دان‌ها عملاً این کارها را می‌کنند، بدون اینکه متنی تولید شده باشد که جنس این پیش‌فرض‌ها چیست، سطح‌بندی‌شان چگونه است و سلسله‌مراتبشان چیست.

حرف من این است که همهٔ فیزیک الان دارد این کار را می‌کند. انواع تئوری‌های کوانتوم گراویتی را نگاه کنید؛ همه‌شان دارند پیش‌فرضی را عوض می‌کنند. مثلاً زمانی استرینگ تئوری خیلی مد بود، الان کمتر؛ همه‌تان می‌دانید استرینگ تئوری چه چیزی را دستکاری می‌کند: اینکه چرا بگوییم این‌ها ذره‌اند، شبیه نقطهٔ مادی؛ بگوییم مثلاً این‌ها رشته‌اند. تئوری‌هایی فیزیکی که سعی می‌کردند کوانتوم گراویتی را بر اساس هندسهٔ ناجابه‌جایی حل کنند، که به نظر می‌رسد منقرض شده‌اند، یا دست‌کم الان خیلی مد نیستند، چیز خیلی اساسی‌تری را دستکاری می‌کردند: اصلاً مدلِ فضا را، یعنی هندسه را. در واقع به نوعی ادامهٔ کار انیشتین بود: اگر من یک هندسهٔ اقلیدسیِ خیلی ساده را برداشتم و پیچیده‌اش کردم و به چیزی رسیدم، بیایم آن را از جهت دیگری خیلی پیچیده‌تر کنم؛ استراکچرش را به‌اصطلاح کمی لوز کنم و مقداری شل‌وول کنم که بشود چیزهایی را در آن جا داد. اصلاً از کجا می‌دانیم که هندسهٔ جابه‌جایی داریم؟ شاید هندسهٔ ناجابه‌جایی داریم.

آیا پس از انیشتین کس دیگری برای چنین تئوری دیگری تلاشی نکرده است؟ الان، از زمان انیشتین، جدا از مکانیک کوانتوم و کوانتوم گراویتی، کلاً کیهان‌شناسی بر اساس معادلات انیشتین است. اصلاً علم همین‌طور کار می‌کند؛ فیزیک این‌طور کار می‌کند: تا وقتی مشاهدات با تئوری من سازگار است، به آن دست نمی‌زنم و جلو می‌روم. به نظر می‌رسد، البته نه چندان، ولی به نظر می‌رسد فیزیک‌دان‌ها عموماً احساسشان این است که به تئوری انیشتین دست نزن؛ مشکلی پیش نیامده که بخواهیم دستش بزنیم. ولی کسانی هم هستند که می‌گویند مشکل کوانتوم گراویتی این است که گراویتی درست تعریف نشده و باید تئوری انیشتین را طوری عوض کنیم که با تئوری کوانتوم سازگار شویم. برعکسش هم هست: کسانی که شیفتهٔ نظریهٔ نسبیت انیشتین‌اند، دوست دارند بگویند کوانتوم مشکل دارد. پنروز کمی این‌طوری است؛ جایی صراحتاً می‌گوید که به نظر من فرمالیسم کوانتوم مکانیک غلط است و باید ترمیم شود.

دستکاری هندسه در کوانتوم

یعنی اگر دو تئوری از نظر پراکتیکال نتایج مشابهی دارند، و یکی با دست‌زدن به فرض‌های خیلی سطح‌بالا به نتیجه رسیده و دیگری با فرض‌های سطح‌پایین، دومی ارجحیت دارد. همین است؛ یعنی اگر تئوری‌ای اصلاً کار نمی‌کند و مشاهدات را توجیه نمی‌کند، که هیچ؛ آن را که کار می‌کند برمی‌داریم. ولی اگر تئوری‌ای آمد که هم کار کرد و هم به چیزهای سطح‌پایین‌تری دست زد، یک‌جور ارجحیت دارد.

می‌خواهم بگویم شاهد تاریخیِ اینکه فیزیک‌دان‌ها دوست دارند این‌طور فکر کنند، این است که نظریهٔ نسبیت خاص خیلی دیر جا افتاد. فکر نکنید ۱۹۰۵ مقاله را منتشر کرد و همه یک‌دفعه گفتند چه تئوری‌ای! سال‌ها این مقاله همین‌طور در ژورنالی چاپ شده بود و کسی هم کاری به کارش نداشت. طول کشید تا نظریهٔ انیشتین به‌عنوان تئوری جا بیفتد، برای اینکه چیز خیلی رادیکالی پیشنهاد می‌کرد. به جایی رسید که مشاهداتی را توجیه کرد که تئوری‌های دیگر نمی‌کردند، و آن وقت جا افتاد. مثل این است که تا پیش از این اتفاق، فیزیک‌دان‌ها همین قاعده را داشتند و از آن استفاده می‌کردند: فیتزجرالد دارد چیز سطح‌پایین‌تری را دست می‌زند؛ بنابراین چرا بیاییم کل فضا و زمان را دست بزنیم؟ حرف‌های انیشتین دربارهٔ فضا و زمان کمی نامفهوم بود؛ فضازمانِ خمیده دیگر چیست؟ اصلاً چرا؟ به نظر شهودی، فضا یک چیز است و زمان چیز دیگری. این حرف‌ها را که این دو در هم تافته شده‌اند، شما خوانده‌اید و برایتان طبیعی شده است؛ ولی در زمان ظهور نظریهٔ نسبیت این حرف به این سادگی قابل پذیرش نبود.

در حرف‌هایم چیزی گفتم که اینجا هم یادداشت کرده‌ام؛ نمی‌دانم جایش همین‌جاست که صریح بیانش کنم یا نه. چیزی که یادداشت کرده‌ام این است که به نظر می‌رسد اصولاً در ساینس، به‌ویژه فیزیک، روندی کلی در پیشرفتش دیده می‌شود: من مدام مدلی می‌سازم. فیزیک را در نظر بگیرید: مدلی نیوتونی می‌سازم و شواهدی را با آن توجیه می‌کنم تا به جایی می‌رسد که این مدل جواب نمی‌دهد. منظورم از مدل، مدل ریاضی است: فضای اقلیدسی با این معادلات، مثلاً معادلهٔ دیفرانسیل مرتبهٔ دوم. جلو می‌روم تا به جایی می‌رسم که مشاهده‌ای هست و این مدل جوابش را نمی‌دهد. کاری که به‌طور مداوم انجام می‌دهیم این است که مقداری استراکچر ریاضی‌مان را شل می‌کنیم. مثلاً نظریهٔ نسبیت می‌آید و می‌گوید فضا را اقلیدسی فرض نکنید؛ کمی چیزی را تعمیم می‌دهیم و جا باز می‌شود؛ از نظر ریاضی، با این استراکچری که لوز می‌کنید، حالا چیزی را می‌شود وسط آورد. بعد باز دوباره به جایی می‌رسیم که چیزی بیرون می‌افتد؛ کمی دیگر: چرا حالا فضا ریمانی باشد؟ بگوییم مثلاً فضا توپولوژیک است؛ باز چیزهایی در آن جا می‌گیرد. من به شوخی به دوستان می‌گویم که آخرش می‌رسیم و می‌گوییم یک ست است و دیگر استراکچری ندارد. نخندید؛ چه مشکلی پیش می‌آید؟ اینکه من مدام بیایم استراکچر را لوز کنم تا مشاهده‌هایی را در آن جا بدهم، خوب است؟

تئوری سطح بالا و پایین

قدرت محاسبه‌ام را از دست می‌دهم، هرچه این استراکچر پیچیده‌تر شود. یعنی مثلاً یک محاسبهٔ نیوتونی را با محاسبه‌ای در نسبیت انیشتین مقایسه کنید؛ بعد بیایید در استرینگ تئوری. کم‌کم این تئوری دارد به کتگوری تئوری می‌رسد که دیگر هیچ، استراکچری بسیار بسیار شل‌وول است. نه اینکه این‌ها دیگر کامپیوتیشنال نباشند؛ هنوز هستند، ولی استراکچرهای خیلی ضعیفی دارند و محاسبه با آن‌ها راحت نیست. این روندی کلی است. به نظر می‌رسد اگر من بتوانم، فرض کنید، جایی برگردم و استراکچرم را تقویت کنم و در عوض به فرضی کمی سطح‌بالاتر دست بزنم، این موفقیت حساب می‌شود.

ما می‌دانیم ریاضیات نان‌کامپیوتیشنال وجود دارد؛ مثال‌هایی هم داریم و مباحثی داریم که ثابت شده نان‌کامپیوتیشنال‌اند. حرف پنروز این است که باید سراغ آن بروید. این مثال پنروز را جدی نگیرید؛ قسمت اصلی سخنرانی من اصلاً این مثال‌ها نیست. فقط می‌خواهم بگویم از پنروز این‌طور استفاده کردم که آدمی به اسم پنروز، با اعتبار بسیار بسیار زیاد، قطعاً یکی از سه ریاضی‌فیزیک‌دانِ مثلاً مطرحِ قرن بیستم، آمده چیزی گفته و از آن استقبال نشده و اصلاً بدنام شد. می‌خواهم بگویم به این خاطر که پیشنهادش ساینس را زیر سؤال می‌برد. مشکل این است: چیز ساده‌ای نمی‌گوید، برای اینکه مدل نان‌کامپیوتیشنال به درد پردیکشن نمی‌خورد و ما اصلاً ساینس را بر اساس پردیکشن تعریف کرده‌ایم. شاید درست می‌گوید. من از دست پنروز ناراحت نیستم، برای اینکه شواهد و دلایلی می‌آورد که چرا باید این‌طور فکر کنیم؛ ولی می‌خواهم بگویم این عکس‌العمل منفی جامعهٔ فیزیک در مقابل یکی از بزرگ‌ترین فیزیک‌دان‌های دنیا به این دلیل است که پیشنهاد خیلی رادیکالی مطرح کرد که انگار اساسِ همهٔ فعالیت‌های ساینس را زیر سؤال می‌برد.

ما دست‌کم چهار مرتبهٔ خیلی روشن داریم: پیش‌فرض‌هایی مربوط به دانش‌اند، پیش‌فرض‌هایی مربوط به ساینس، پیش‌فرض‌هایی مربوط به فیزیک و پیش‌فرض‌هایی مربوط به این تئوری که الان دچار مشکل شده است. مثالی بزنم: تئوری کوانتوم مکانیک. ببینید، نظریهٔ کوانتوم در واقع از همان اولش ویژگی‌های عجیب‌وغریبی داشت؛ از زمانی که هایزنبرگ بود و هنوز شرودینگر پیدا نشده بود که معادلاتش را بنویسد: اینکه من نتوانم پیش‌بینی کنم که در آزمایشی که انجام می‌دهم، مثلاً پدیده‌ای که مشاهده می‌کنم، الکترونی را که می‌فرستم به چپ می‌رود یا به راست.

استرینگ تئوری و پنروز

تنها چیزی که می‌توانم بگویم این است که با احتمال ۴۰ به چپ می‌رود و با احتمال ۶۰ به راست. این در حدی غیرعادی بود که فکر می‌کنم خیلی طبیعی بود فیزیک‌دان‌ها بگویند به همین دلیل اصلاً تئوری کلاً اشتباه است: پسرِ جوانِ نادانی آمده، یک سری معادله نوشته و چیزی را توجیه کرده، ولی در عوض چیزی به ما می‌گوید که اصلاً قابل قبولِ منطقی نیست. هایزنبرگ چگونه تئوری خودش را حفظ کرد؟ آمد یکی از سطح‌بالاترین پیش‌فرض‌های بشر را زیر سؤال برد: اینکه اصلاً موجبیت وجود ندارد؛ و کارش هم گرفت و در کامیونیتی فیزیک همه همین تعبیر را پذیرفتند.

یکی از چیزهایی که امروز یادداشت می‌کردم و نامزد بود که اولین چیزی باشد که در سخنرانی بگویم، این بود که اخیراً در چاپ جدیدِ کتاب درسیِ معروفِ «واین بررگ» دربارهٔ کوانتوم فیزیکس، رسماً برای اولین بار، یعنی چیزی که تا حالا در هیچ‌کدام از چاپ‌هایش نبود، نوشته است که دیگر خیلی واضح است که تعبیر کپن‌هاگی تعبیر قابل قبولی نیست و فیزیک‌دان‌ها باید راه‌حلی برای این مشکل پیدا کنند؛ اینکه، نمی‌دانم، موجبیت وجود ندارد و مانند آن، چیزی نیست که قابل قبول باشد.

ببینید، اصلاً چرا این اصل عدم قطعیت را اینجا جزو مثال‌ها می‌گویم و در یادداشتم هست؟ برای اینکه این مثال من است برای وقتی که ننوشتی، سلسله‌مراتب نگذاشتی، قاعده نگذاشتی و صریح نگفتی. به نظر من ۸۰ سال بخشی از فیزیک می‌توانست رشد کند که با این اصل عدم قطعیت جلوی رشدش گرفته شد؛ برای اینکه به فیزیک‌دان‌ها حسی داد که انگار مشکل حل شده است. از دههٔ ۸۰ میلادی کم‌کم عده‌ای آمدند و دوباره شروع کردند به کار روی اینکه تعبیر این پدیده چیست؛ نه فیلسوف‌ها، بلکه فیزیک‌دان‌ها شروع کردند. بعد از آزمایش بل، فیزیک‌دان‌هایی بودند که شروع کردند به دادن پیشنهادهای آلترناتیو برای تعبیر پدیده‌های کوانتومی. این می‌توانست از ۱۹۳۰ شروع شود؛ چرا این اتفاق نیفتاد؟

یک بار به یکی از دوستان گفتم خودت را جای هایزنبرگ بگذار. هایزنبرگ در خاطراتش از شبی یاد کرده که با «بهر» نشستند؛ فکر کنم فردایش هایزنبرگ سخنرانی داشت و می‌خواست نظریهٔ خودش را بگوید. شب تا صبح با او نشستند و این تعبیر کپن‌هاگی از این نشست بیرون آمد. یک لحظه خودتان را در جمع فیزیک‌دان‌هایی بگذارید که دارند گوش می‌دهند: اگر این تعبیر به وجود نیامده بود، معنایش این بود که این تئوری غلط است؛ مثل اینکه این تئوری دارد چیزی می‌گوید که از نظر همه پذیرفتنی نیست. الان ذهن شما با این مسئلهٔ عدم قطعیت آشناست؛ کلمه‌اش را شنیده‌اید و استادتان سرِ کلاس به شما گفته است. آن روز اگر هایزنبرگ می‌آمد و می‌گفت نتیجهٔ نظریهٔ من این است که الکترونی را بفرستی، اصلاً معلوم نیست کجا می‌رود و هیچ علتی هم ندارد، همین‌طوری می‌گفتند آقا برو دوباره درس بخوان، یا خبر می‌کردند که بیا این را معاینه کن، ذهنش کمی بد کار می‌کند. می‌خواهم بگویم بدون تعبیر نمی‌شد این را پیش برد؛ و هایزنبرگ و همکارانش هیچ تغییر سطح‌پایینی هم نداشتند، مثلاً یک فرض ریاضی یا، نمی‌دانم، یک فرض فیزیکیِ ساده، که آن را دست بزنند تا اینجا توجیهی پیدا کنند.

تعبیر هایزنبرگ و قطعیت

در واقع ببینید، اصل عدم موجبیت و تعبیر کپن‌هاگی معنایش چیست؟ معنایش این است که اینجا اتفاقی می‌افتد که ما نمی‌توانیم بفهمیم؛ چون ذهن ما اصلاً نمی‌تواند تصور کند که چیزی بیاید و بدون اینکه هیچ دلیلی داشته باشد، گاهی این‌ور برود و گاهی آن‌ور. واقعیت این است که ما چنین چیزی را نمی‌فهمیم. یک راهش این بود که بگوییم اینجا مسئله‌ای وجود دارد که فعلاً نمی‌فهمیم چیست؛ بگذاریمش تا بعداً بفهمیم. راه دیگر اینکه به نوعی ماست‌مالی کنیم؛ و واقعاً تعبیر کپن‌هاگی همین است.

من یک بار جایی گفتم که ببینید، این اصلاً تعبیر نیست؛ می‌شود گفت نوعی «متا» است، مثل حرف‌زدن دربارهٔ تعبیر. مثل این است که من بیایم بگویم ببینید، وقتی یک فرمول را تعبیر می‌کنید یعنی چه؟ یعنی برای اجزایش مابه‌ازای خارجی قرار می‌دهید. تعبیر کپن‌هاگی می‌گوید نمی‌توانی این کار را بکنی؛ مثل این است که من به جای اینکه تعبیر کنم، بگویم تعبیری وجود ندارد. بنابراین اصلاً نباید کلمهٔ «تعبیر» را به کار ببرم؛ باید بگویم گفته‌ام که نمی‌توانیم تعبیری بکنیم.

این یک نقطهٔ عطف فیزیک است. آنچه پیش از آن می‌خواستم بگویم نقطهٔ عطف اول است: نقطهٔ عطفی که چیزی نوشتیم و تئوری‌ای دادیم که نمی‌فهمیم و خودمان را مجاز دانستیم که نفهمیم. فاینمن ۲۰ سال بعدش گفت که کسی کوانتوم مکانیک را نمی‌فهمد؛ چنین می‌گویند. بعد عده‌ای هم می‌گویند نمی‌دانم فهمیدن یعنی چه. فهمیدن یعنی اینکه بدانید تابع موج چه چیزی را در جهان نشان می‌دهد. ببینید، من فرمول مکانیک نیوتون را می‌فهمم، برای اینکه وقتی M می‌نویسم، درست است که می‌فهمم این جرم یعنی چه، دست‌کم حدوداً؛ وقتی F می‌نویسم، می‌فهمم که نیرو یعنی چه؛ شتاب را هم می‌فهمم یعنی چه. بنابراین فرمولِ F مساوی با جرم ضرب در شتاب را می‌فهمم؛ مابه‌ازای خارجیِ اجزای فرمول را می‌فهمم و حس می‌کنم دارم دربارهٔ جهان حرف می‌زنم؛ دربارهٔ جهان خارج چیزی می‌گویم.

ببینید، مکانیک نیوتونی اوجِ احساسِ فهمِ بشر نسبت به طبیعت بود. در زمان ماکسول واقعاً احساسشان این است که همه‌چیز را فهمیده‌اند: می‌دانند جرم چیست، نیرو چیست، جاذبه چیست؛ می‌دانند نور را فهمیده‌اند. اصلاً چیز شگفت‌انگیزی بود که فهمیدند نور موج الکترومغناطیسی است و چگونه تولید می‌شود. به نظر می‌رسید همه‌چیز فهمیده شده است. پلانک در خاطراتش نقل می‌کند، که نمی‌دانم شنیده‌اید یا نه، که وقتی پیش استادش رفت تا رسالهٔ دکترا بگیرد، استادش گفت مسئله‌ای نمانده؛ نمی‌دانم چه به تو بدهم؛ همهٔ مسائل حل شده است.

وقتی مکانیک نیوتون یا نسبیت انیشتین را می‌نویسید، تا اینجا همهٔ چیزهایی که می‌نویسید سطر به سطر مابه‌ازای خارجی دارد؛ ولی در مکانیک کوانتوم همان «سای»ای که می‌نویسید مابه‌ازای خارجی ندارد؛ یک ابزار محاسباتی است.

تعبیر کپن هاگی چیست

شاید این‌طور به نظر برسد که هر فهمی در چارچوب نظریه است، ولی واقعاً این‌طور نیست؛ دست‌کم در زمان خودش، وقتی ماکسول نظریهٔ خودش را می‌دهد، چنین نبود. می‌خواهم بگویم این احساس که من می‌دانم جرم چیست، که جرم همین چیز است و الان می‌دانم وقتی وزن یا جرم را به کار می‌برم یعنی چه، چه معنایی دارد؟ فرض کنید باز جواب ممکن است این باشد: میزان مقاومتی که می‌کند، یا تعداد اتم‌ها و چیزهایی که آن را تشکیل داده‌اند. حسی دارم که واقعاً این‌طور نیست. ببینید، من نمی‌توانم بگویم نیرو در مکانیک نیوتونی فقط چیزی مثل یک F است که آنجا نوشتم و اصلاً نمی‌دانم یعنی چه؛ حسش می‌کنم.

اگر فهمیدن را آبجکتیو تعریف کنیم، نکته دقیقاً این است که فیزیک تا زمانی ادعای آبجکتیو بودن دارد و دارد دربارهٔ جهان خارج صحبت می‌کند. ببینید، یک تعبیر از فیزیک مدرن می‌تواند این باشد که من یک مدل ریاضی نوشته‌ام. به این‌ها تعبیرهای غیررئالیستی یا اینسترومنتال می‌گویند. بگذارید تعبیر اینسترومنتال را بگویم: این‌طور است که من اصلاً به جهان خارج کاری ندارم؛ یک مدل ریاضی دارم و یک سری فرمول؛ در این فرمول‌ها یک سری پارامتر وجود دارد و ابزارهایی برای مِژرمنت دارم که این پارامترها را اندازه می‌گیرم. اصلاً «بار» معنایی ندارد جز آنچه این دستگاه اندازه می‌گیرد؛ وزن هم همین‌طور؛ مثل تعریفِ نسبیتیِ زمان: زمان آن چیزی است که ساعت اندازه می‌گیرد. بنابراین من یک سری دستگاه اندازه‌گیری دارم و یک سری اکسپریمنت انجام می‌دهم؛ این دستگاه‌ها یک سری عدد می‌خوانند و این عددها را در آن فرمول‌ها می‌گذارم؛ اگر درست درآمد مدلم درست است و اگر نه، عوضش می‌کنم. بنابراین اصلاً نمی‌دانم بار چیست و نه می‌دانم جرم چیست؛ و اصلاً دربارهٔ جهان خارج اطلاعات به دست نمی‌آورم، بلکه دربارهٔ محیط آزمایشگاه خودم و عکس‌العملی که این دستگاه‌ها در مِژرمنت دارند.

این تعبیرها از زمان کوانتوم مکانیک شروع شده و پیش از آن وجود نداشته، برای اینکه قبلاً این‌طور نبود که حس کنیم نمی‌فهمیم داریم چه کار می‌کنیم. ببینید، کوانتوم مکانیک نقطهٔ عطف دوم بود: مثل این است که من برای اینکه نگویم دیگر نمی‌فهمم، آمدم معنای فهم و تئوری و همه‌چیز را دوباره ریفرش کردم و عوض کردم. اول که فیزیک شروع شد، با گالیله و نیوتون، می‌خواستیم جهان را بشناسیم؛ فکر می‌کردیم در جهانی واقعی زندگی می‌کنیم و اینجا قوانینی ریاضی وجود دارد که قرار است آن‌ها را کشف کنیم. بنابراین در این نقطهٔ عطف دوم به جایی رسیدیم که انگار اصلاً هوای شناخت جهان را کنار گذاشتیم.

درست است؛ ولی آیا واقعاً، مثل همان ماجرایی که دربارهٔ تعبیر کپن‌هاگی پیش آمد، الان کامیونیتی فیزیک در جهان احساس می‌کند که دربارهٔ جهان تئوری نمی‌سازد؟ دربارهٔ کهکشان، دربارهٔ آغاز جهان و انجام جهان؛ داریم دربارهٔ جهان صحبت می‌کنیم. واقعاً احساس شما نسبت به بیگ‌بنگ چیست؟ واقعاً اتفاق افتاده است یا نه؟

جرم و اندازه در نظریه

چند نفر احساسشان این است که بیگ‌بنگ اصلاً دربارهٔ جهان نیست و همین‌طوری چیزی روی کاغذ است؟ چند نفر احساس می‌کنند واقعاً در فیزیک به این نتیجه رسیده‌ایم که بیگ‌بنگی اتفاق افتاده است، یعنی جهان از یک تراکم، از این نقطهٔ سینگولار، شروع شده و اتفاق‌هایی افتاده است؟ چند نفر احساس می‌کنند واقعاً داریم دربارهٔ جهان صحبت می‌کنیم؟ «دوست داریم» را کنار بگذارید: الان احساستان نسبت به بیگ‌بنگ چیست؟ مثلاً سیاه‌چاله‌ها وجود دارند، یا حفره‌ای در تئوری ما هستند؟ ممکن است وجود داشتن را این‌طور تعبیر کنیم که من اثری را دیده‌ام که با اثری که تئوری پیش‌بینی کرده مطابقت دارد.

سیارهٔ نپتون وجود دارد یا نه؟ می‌دانید سیارهٔ نپتون چگونه کشف شد؟ الان که داریم دربارهٔ آن صحبت می‌کنیم، همه‌مان در این اشتراک داریم که ویژگی‌ای از آن دیده‌ایم که همه می‌دانیم. سیاه‌چاله هم همین است. نپتون این‌طور کشف شد: در مدار اورانوس اختلال‌هایی بود؛ حدس زدند که این مربوط به سیاره‌ای است که در مداری با فلان فاصله حرکت می‌کند و جرمش هم حدوداً این‌قدر است؛ محاسبه کردند که اگر فلان شب فلان جا را نگاه کنی، آن را می‌بینی. نگاه کردند و دیدند، و برای فیزیک‌دان‌ها ثابت شد. این مال پیش از دوران کوانتوم است؛ فکر نکنم هیچ‌کس شک کرد. الان دربارهٔ سیاه‌چاله عین همین اتفاق دارد می‌افتد: من در تئوری خودم چیزهایی می‌بینم که به نظرم می‌رسد چنین چیزی باید وجود داشته باشد؛ بعد می‌روم نگاه می‌کنم، آثارش را می‌بینم و به این اعتقاد می‌رسم که وجود دارد؛ یعنی به این اعتقاد می‌رسم که اگر الان به فلان نقطهٔ فضا، که چنین آثاری را در آن می‌بینم، جرمی بفرستم، این اتفاق برایش می‌افتد. واقعاً فیزیک‌دان‌ها دارند دربارهٔ جهان صحبت می‌کنند.

اینجا فرض را بر این می‌گذاریم که واقعیتی وجود دارد و ما سعی می‌کنیم آن واقعیت را بفهمیم. درست است؛ این یک پیش‌فرض است. حرف‌هایی که الان زده می‌شود، دربارهٔ اینکه مثلاً واقعیت مدل‌بیس است، یعنی واقعیتی که بر اساس مدل به آن می‌رسیم، از همین‌جاست. ما فیزیک را با این فرض شروع کردیم که جهانی وجود دارد و من دارم این جهان را می‌شناسم. شما می‌توانید بگویید بعد از دوران کوانتوم به این نتیجه رسیدیم که اصلاً چنین جهانی وجود ندارد؛ مثل ایدآلیست‌ها، که از اول همین را می‌گفتند. در فلسفه افرادی بودند که به آن‌ها ایدآلیست می‌گفتند: این جهان خارجی وجود ندارد.

بیگ بنگ درباره جهان

دو نوع هم داشتند: افرادی که می‌گفتند فقط من وجود دارم و اصلاً شما وجود ندارید؛ چه دلیلی دارد فرض کنم بیرون از من چیزی وجود دارد؟ فکر کنم به آن‌ها «سوویپس نیست» می‌گفتند. مثل مغز در خمره: من موجودی هستم که تأثیراتی حسی در مغزم ایجاد می‌شود و شما را توهم می‌کنم؛ و اصلاً به هیچ وجه هم نمی‌توانید به من ثابت کنید که وجود دارید. درست است، نمی‌توانید ثابت کنید؛ ما نمی‌توانیم ثابت کنیم جهان خارج وجود دارد. این حرف‌ها حرف‌های خیلی قدیمی است که امروز در بسته‌بندی جدیدی عرضه می‌شود.

ببینید، حرف من این است: دقیقاً مسئله اینجاست که مشکلاتی در فهم تئوری کوانتوم وجود دارد و فیزیک‌دان‌ها بالاترین سطحِ پیش‌فرض‌های ما را زیر سؤال بردند؛ و حق نداشتند این کار را بکنند، در حالی که هنوز نمی‌دانیم با پیش‌فرض‌های پایین‌تر می‌توانیم مشکلات را حل کنیم یا نه. تمام نکتهٔ ماجرا این است: اگر برای پیش‌فرض‌های خودم سلسله‌مراتبی داشته باشم، نباید به این راحتی به خودم حق بدهم که اصل موجبیت را زیر سؤال ببرم تا مشکلی را که الان در تئوری من پیش آمده حل کنم؛ حق ندارم کل مسئلهٔ مثلاً رئال بودنِ فهم خودم را زیر سؤال ببرم. موجبیت یکی از مهم‌ترین فرض‌های متافیزیکی بشر است.

این به معنای تقدس‌بخشیدن به آن نیست؛ هیچ تقدسی به آن نمی‌دهیم. من دارم می‌گویم وقتی پیش‌فرض‌های بسیار زیادِ سطح‌پایین‌تری دارم که ممکن است با دستکاری‌شان مشکلاتم را حل کنم، اینکه برای حل مشکلات خودم بروم و چیزهای خیلی خیلی سطح‌بالا را دست بزنم، یک تنبلی ذهنی یا یک‌جور پا از گلیم خود فراتر گذاشتن است؛ مثل اتفاقی که برای عدم موجبیت افتاد. الان فیزیک‌دان‌ها قبول دارند و «واین بررگ» دیگر در کتاب درسی‌اش هم نوشته است. پس از ۳۰، ۴۰ سال، یعنی از حدود ۳۰ سال اخیر، بازار تعبیرهای آلترناتیو، جایگزینِ تعبیر کپن‌هاگی، بین فیزیک‌دان‌ها باب شد و روزبه‌روز این تعبیرها بیشتر و بیشتر شد تا اینکه الان به جایی رسیدیم که حسی از نارضایتی حتی در آدمی مثل «واین بررگ» هست. «واین بررگ» اتفاقاً از همین آدم‌هایی است که می‌گویند ما داریم تئوری می‌بافیم و، نمی‌دانم، خیلی به جهان کار نداریم؛ ولی موضوع این است که دیگر به نظر می‌رسد کارکرد تعبیر کپن‌هاگی از بین رفته است. حرف من این است: وقتی یک پیش‌فرض سطح‌بالا را دست می‌زنی، به نوعی داری از کار واقعی‌ای که باید انجام بدهی فرار می‌کنی.

نمی‌خواهم وارد فیزیک و جزئیاتش بشوم؛ بحث من اینجا طوری است که می‌توانم خودم را از واردشدن به جزئیات فیزیک کنار بکشم. شما الان، پیش از آنکه بحثم را ادامه بدهم، دربارهٔ عدم موجبیت انگار مقاومتی نکردید، وقتی گفتم فیزیک‌دان‌ها الان همه ناراضی‌اند و حتی «واین بررگ» در کتاب درسی نوشته که دیگر باید فکری به حالش بکنیم. کاش این جمله‌اش را دقیقاً می‌آوردم و برایتان می‌خواندم.

موجبیت و وجود جهان خارج

ولی دربارهٔ این حرف‌هایی که در فضای اپیستمولوژی ما را دربارهٔ شناخت زیر سؤال برده‌اند، هنوز احساس نارضایتی ندارید، برای اینکه این‌ها کمی جدیدترند؛ و مطمئن باشید این‌ها هم از همان نوع‌اند. یادتان باشد نکته‌ای هست که هنوز نگفته‌ام: اینکه مشکلاتی که برایمان به وجود آمده از کجاها شروع شده است. فقط آن شب نبود که «بهر» و هایزنبرگ نشستند و چیزی گفتند که مثل اینکه دست‌کم ۸۰ سال تحقیقاتی را عقب انداخت.

می‌خواهم تعبیری بگویم. ببینید، می‌خواهم بگویم ما چقدر پیش‌فرض‌های بررسی‌نشده داریم، و طبیعی است که حرف‌هایی از این شکل پیش بیاید: موجبیت، نمی‌دانم، بزرگ‌ترین فرض‌های متافیزیکی و بزرگ‌ترین فرض‌های اپیستمولوژیک؛ اینکه اصلاً ما جهان را نمی‌توانیم بشناسیم؛ این خزعبلاتِ مربوط به شناختِ مدل‌بیس؛ اصلاً واقعیت‌های مدل‌بیس. این‌ها واقعاً چه می‌گویند؟ خزعبلات.

بگذارید تعبیری به شما بگویم که کسی از اواخر، شاید دههٔ ۹۰، روی آن کار کرده است. طوری می‌گویم که انگار این تعبیر را خیلی دوست دارم و قبولش دارم؛ ولی می‌خواهم به ذهنتان بیاید که چقدر چیزها را فرض کرده‌ایم که می‌توانیم دوباره به آن‌ها فکر کنیم. شما چقدر احساستان این است که ما هنوز دربارهٔ زمان خوب فکر و مدل‌سازی می‌کنیم؟ آیا واقعاً جهان در زمان یک سینگولاریتی است؟ یعنی الان جهان در این لحظه وجود دارد، آینده اصلاً وجود ندارد و گذشته هم دیگر وجود ندارد؛ چیزی به اسم زمان حال داریم که از لحاظ ریاضی در یک نقطهٔ سینگولار است. فیزیک ما این‌طور است. آیا نمی‌شود فرض کرد اتفاق‌هایی که در آینده می‌افتند، اگر قطعی‌شدنشان بالا رفته باشد، بتوانند تأثیری بر زمان حال بگذارند؟ مثل اینکه فرض کنید ما انگار داریم وارد آینده‌ای می‌شویم که درست است الان وجود ندارد، ولی وقایع با درصدی از احتمال انگار دارند به وجود می‌آیند؛ بنابراین هستیِ زمان انگار در یک بازه وجود دارد. مثلاً چیزی که قطعی شده و در آینده حتماً اتفاق می‌افتد و دیگر از لحاظ فیزیکی شکی در آن نیست، می‌تواند مثل واقعه‌ای که واقعاً وجود دارد، به نحوی، طبق یک تئوری، در زمان حال تأثیر بگذارد. اصلاً این تصورِ زمانِ سینگولار تصور عجیبی است: چرا گذشته گذشت و آینده هم هنوز نیامده؟

من می‌گویم آدمی که دربارهٔ این چیزها بحث کرده، سعی می‌کند پدیده‌های کوانتومی را این‌طور بفهمد؛ و ده‌ها تلاش دیگر هم وجود دارد. ببینید، این نمونهٔ دست‌زدن به پیش‌فرضی دربارهٔ زمان است؛ نه دربارهٔ فهم، و نه دربارهٔ، نمی‌دانم، چیزی مثل موجبیت.

شناخت و تعبیر آینده

دقت می‌کنید؟ یعنی اینکه من چیزی دربارهٔ زمان فرض کرده بودم که غلط شد. بحث‌هایی که در واقع دربارهٔ مدل‌های جدید فیزیکی برای کوانتوم گراویتی هست، مثلاً این است که واقعاً این مدل ریاضی؛ اصلاً چرا ریاضیاتمان این‌قدر پیوسته است؟ واقعاً مکان چیزی پیوسته است و این نقطه‌ها نقطه‌اند؟ اصلاً این تصور با هندسهٔ اقلیدسی، که مکان چیزی پیوسته است ولی نقطه‌های بی‌بعد دارد، چقدر به واقعیت شبیه است؟ آیا بهتر نیست مثلاً یک مدل هندسیِ پیچیده‌تر داشته باشیم، مثل هندسهٔ ناجابه‌جایی که اصلاً مفهوم نقطه و مانند آن در آن نیست، یا فضای توپولوژیکِ پیچیده‌تری که این به این شکل در آن ظاهر نمی‌شود؟ آیا اگر فضا و زمان را جایگزین کنیم، به مدل‌هایی نمی‌رسیم که در آن‌ها نتایج خیلی ساده‌ای بگیریم؟

می‌خواهم بگویم اصلاً شهود ما از زمان نیوتون دربارهٔ فضا و زمان خیلی طبیعی نبود. واقعاً کاری که دکارت کرد این بود که مثلاً محوری گرفت و فکر کرد این هندسه عیناً مکان است. می‌دانید که در فلسفهٔ مثلاً قرون وسطی، چه اسلامی‌اش و چه مسیحی‌اش، مکان را این‌طور تعریف نمی‌کردند که چیزی است که ما در آن هستیم؛ می‌گفتند مکان نسبتِ بین اشیاست؛ اصلاً چیزی به اسم مکان به آن فرمی که دکارت فرض می‌کرد وجود ندارد. همهٔ علم با این ابتکار دکارت شروع شد که مکان را محور بگذاریم و به نوعی مِژرمنت انجام بدهیم. یعنی می‌خواهم بگویم شهود بشر پیش از دکارت خلاف این بود؛ چیز کاملاً غیرشهودی بود که دکارت وارد کرد، برای اینکه به ما ابزار محاسبه می‌داد. من می‌توانم بگویم بیش از ۱۰۰ پیشنهاد از این دست می‌توانید بدهید تا تصورات واقعی‌تری دربارهٔ مکان و زمان داشته باشیم؛ به جای اینکه بیاییم، فرض کنید، کمی معادلاتمان را دست بزنیم و اگر نشد، بگوییم آقا اصلاً فهم جهان ممکن نیست. راحت است که بگویم آقا ببینید، این اینسترومنتالیسم است و این بخش‌ها را، نمی‌دانم، ما در حد مدلمان می‌فهمیم.

فیزیک‌دان نشسته و دارد کار می‌کند و این فیلسوف مزاحمش می‌شود که این یعنی چه و آن چرا؛ او می‌گوید من همین مدلم را دارم می‌سازم و واقعیت همین مدل است. حوصله ندارد به این فکر کند که ۸۰ سال است ما نمی‌دانیم این «سای» واقعاً تعبیرش چیست. چرا یک‌دفعه ریاضیات مکانیک کوانتوم مختلط شد، در حالی که ما حقیقی می‌فهمیم؟ باور کنید اگر از من بپرسید، می‌گویم یکی از مهم‌ترین نقاطی که باید بنشینیم و به آن فکر کنیم این است که چرا ریاضیات جهان باید مختلط باشد. ریاضیات فیزیک مختلط است؛ در این شک نکنید.

بگذارید واقعاً یک خاطرهٔ علمی بگویم. دانشجو که بودم، ترم دو اصلاً مکانیک کوانتوم بلد نبودم؛ ترم سوم ریاضی مهندسی به ما درس دادند و من عاشق آنالیز مختلط شدم. اصلاً ریاضیات حقیقی در مقابل ریاضیات مختلط مثل چیزی مزخرف و آشغال بود؛ فقط ریاضیات مختلط، فقط آنالیز مختلط. اصلاً باور و احساسم این بود که این یک حقیقت است و آن‌ها همه انگار دربارهٔ چیزی چرت‌اند. یک‌دفعه می‌فهمید که بابا، این سینوسی که می‌کشیدی، تابعِ عظیم و باشأنی است که روی محور حقیقی چنین تصویری ایجاد کرده بود؛ واقعیتش چیز فوق‌العاده زیبایی است. اِی به توان زِد چیز بی‌نظیری است؛ نگاشت فوق‌العاده‌ای است.

ریاضیات پیوسته و دکارت

این‌ها را شما روی یک خط می‌دیدید و چیزهایی فکر می‌کردید که این یکی این‌شکلی است و آن، نمی‌دانم، آن‌شکلی؛ این‌ها خیلی جالب‌ترند. واقعاً احساسم این بود که آنالیز مختلط چیزی واقعی است و آن‌ها همه مثل اسباب‌بازی بودند. خدا شاهد است، به ذهنم رسید که حتماً ریاضیاتِ فیزیک باید مختلط باشد؛ ریاضیاتش حقیقی باشد یعنی چه؟ بعد، یک سال بعد، فهمیدم که اساسِ مکانیک کوانتوم همین است که نمی‌توانی آن را حقیقی بیان کنی؛ و به نوعی ایمان آوردم که این مکانیک کوانتوم، با وجود ظاهر عجیب‌وغریبش، چیزی حقیقی می‌گوید، از همین که مجبور شده همه‌چیز را مختلط کند.

من می‌توانم ۱۰۰ پیشنهاد بدهم دربارهٔ تصوراتی که از فضا داریم؛ تصوراتی که در آن‌ها در فیزیک از شهودهایی اولیه تخطی کردیم و الان گرفتار چیزی شده‌ایم. برای اینکه از دست فهم فضا و زمان، که نمی‌فهمیم، فرار کنیم، داریم می‌گوییم آقا اصلاً فهم وجود ندارد؛ فهم یعنی چه؟

قانون جاذبهٔ نیوتونی یعنی اینکه جرم‌ها طبق معادلات به همدیگر نیرو وارد می‌کنند؛ ولی شما قبول دارید که اشیا همدیگر را نمی‌کشند و نیرویی به هم وارد نمی‌کنند؟ ما می‌دانیم که این‌طور نیست؛ هیچ نیرویی وجود ندارد. چند نفر تا حالا صراحتاً در کلاسی شنیده‌اند که هیچ نیروی جاذبه‌ای وجود ندارد؟ معمولاً این را پنهان می‌کنند. نظریهٔ نسبیت انیشتین در واقع همین را می‌گوید. باور کنید این را در یک کتاب تاریخ فیزیک خواندم و خیلی جالب است که برای اولین بار ادینگتون در سخنرانی‌ای در سال هزار و نهصد و، نمی‌دانم، فلان، این جمله را گفت که نیرویی وجود ندارد؛ مثل اینکه چیزی است که دوست نداریم بگوییم.

نیوتون زیر درخت سیب نشسته بود، سیب به سرش خورد و فکر کرد این چه شد که آمد پایین؟ طبق معادلات، طبق مکانیک خودش، فکر کرد پس نیرویی به آن وارد شده که آن را پایین کشیده است؛ و به این نتیجه رسید که چه چیزی کشیده؟ کلهٔ من که نبوده؛ زمین کشیده. بعد معادلاتش را نوشت. البته این افسانه است؛ ولی واقعیتش این است که هیچ نیرویی آن سیب را نکشیده. اینکه تمام معادلاتش غلط است که هیچ؛ اصلاً تصورش از جهان غلط است. ببینید، تصور نیوتونی از حرکت کرات مثل این است که من چیزی را با طناب بچرخانم: آن دوست دارد در برود و من دارم می‌کشم که در نرود. ولی نظریهٔ نسبیت نمی‌گوید که اینجا نیرویی وارد می‌شود و آن می‌خواهد در برود؛ همه دارند با خوشحالی در مدارهای منحنیِ خودشان حرکت می‌کنند.

فیزیک مختلط مکانیک کوانتوم

یعنی حسِ ما، یعنی تصور ما از جهان، دربارهٔ اینکه سیارات چگونه حرکت می‌کنند، تغییر کرد. همان‌طور که در زمان نیوتون فکر می‌کردیم داریم دربارهٔ واقعیت صحبت می‌کنیم، در زمان نسبیت انیشتین هم فکر می‌کنیم داریم دربارهٔ واقعیت صحبت می‌کنیم؛ ممکن است غلط باشد. ولی اینکه یک بار شکست خوردیم و دوباره هم شکست می‌خوریم، به این معنا نیست که بگوییم اصلاً دیگر نمی‌شود جهان را شناخت. نه؛ باز هم می‌توانیم مدلی بدهیم که مجموعهٔ بیشتری از مشاهده‌پذیرهایمان را توضیح دهد.

ببینید، به جایی رسیده‌ایم که این‌طور فکر کنید: روش‌های علم فیزیک پیش نمی‌رود و به واقعیت نزدیک نمی‌شود؛ ولی من حاضر نیستم بگویم روش‌های علم فیزیک کلاً غلط‌اند و در فیزیک فرض‌های اشتباهی کرده‌ام؛ می‌گویم واقعیت اصلاً وجود ندارد و واقعیت قابل شناخت نیست، و انتظار دارم طرف مقابلم بپذیرد.

نقطهٔ عطف اول را هم نگفته‌ام: نقطهٔ عطف اول قانون جاذبهٔ نیوتون بود. ببینید، این برای شماهایی که قرار است فیزیک‌دان شوید خیلی خیلی مفید است؛ نه، مفید نیست، برای اینکه فیزیک‌دان خوب است به این چیزها فکر نکند؛ فقط همان محاسباتتان را روی کاغذ انجام بدهید. اگر می‌خواهید دربارهٔ جهان فکر کنید، حالا شب‌ها که به خانه می‌روید، مثلاً یک ساعت در هفته فکر کنید. کتابی هست دربارهٔ نیوتون، که الان نویسنده‌اش یادم نیست، دربارهٔ مباحثات؛ اسمش، اگر اشتباه نکنم، فلسفهٔ نیوتون است، «نیوتونس پلازا» یا چیزی شبیه این.

ببینید، ۳۰، ۴۰ سال بعد از نیوتون، دربارهٔ این نیروی جاذبه، که چطور ممکن است دو شیء از فاصلهٔ دور در خلأ همدیگر را جذب کنند، عالمی تئوری به وجود آمد و توضیح داده شد. نیوتون و «لایو نیتز» به نوعی توضیح می‌دادند؛ با استفاده از فرض وجود اتر. سی، چهل سال بعد از نیوتون اتفاقی افتاد: این‌قدر محاسبات جواب می‌داد که اصلاً کلاً اینکه باید توضیح بدهیم جاذبه چیست، از بین رفت. یعنی یک نقطهٔ عطفِ تاریخ فیزیک این است که ما از نیوتون شروع کردیم به نفهمیدنِ فیزیک؛ بعضی‌ها می‌گویند از زمان کوانتوم شروع کردیم. برای اینکه نیوتون نگفت جاذبه چیست؛ فقط فرمولش را داشت.

ببینید، فاینمن مردِ فیزیک‌دانِ بسیار شریفی بود. مثلاً می‌گوید: آخر چرا عکس مجذور فاصله بود؟ کمی کله‌مان را به کار بیندازیم و فکر کنیم، شاید چیزی به ذهنمان برسد: چرا نیروهای طبیعت با عکس مجذور فاصله در ارتباط‌اند، یعنی متناسب‌اند؟ فاینمن می‌گوید یک کره در نظر بگیرید و فکر کنید از اینجا یک سری ذرات به آن سمت می‌روند؛ اصلاً فکر کنید یک نقطه، مثل چشمهٔ نور، دارد ذره منتشر می‌کند. تراکم این ذرات در سطح کره‌ای که دارد پیش می‌رود، با عکس مجذور فاصله ارتباط دارد. بنابراین می‌توانیم فکر کنیم این قانون عکس مجذور از اینجا می‌آید.

جاذبه و تصور نیوتان از جهان

یعنی چه؟ مثلاً بگوییم گراویتون وجود دارد؛ بگوییم ذرات بنیادی رد و بدل می‌شوند و از همین‌جا که سطح کره با مجذور شعاع ارتباط دارد و بزرگ می‌شود، تعداد ذرات با عکس مجذور فاصله ارتباط دارد. این چیزها از زمان نیوتون ۳۰، ۴۰ سال بحث‌هایی شد و بعد کنارشان گذاشتند، به خاطر شور و هیجانِ محاسبه. همه‌چیز در فیزیک قربانی محاسبه است؛ یعنی ما از جایی فهم را قربانی آن کردیم. تأکید من این است که این حتی از زمان کپرنیک شروع شد. نخواستم این را بگویم، برای اینکه خیلی معلوم نیست؛ سخت است و در واقع باید نیم ساعت حرف بزنم تا بفهمید آنجا هم اتفاقی افتاد. ولی ماجرای نیوتونش واضح است: ۲۰، ۳۰ سال بحثِ بی‌نتیجه کردند و بعد هم دیگر ولش کردند؛ فرمول‌ها را با شادی نوشتند، محاسباتش را انجام دادند و کلی چیز کشف کردند؛ مثلاً نپتون را کشف کردند.

بگذارید چیزی بگویم که تا اندازه‌ای می‌توانم بگویم واقعاً به اعتقاد شخصی خودم نزدیک است: پنروز که می‌گوید ریاضیات طبیعت نان‌کامپیوتیشنال است، خیلی صراحتاً می‌گوید که ما در فیزیک فرض کرده‌ایم که «لاز آف نیچر» متماتیکال است و دلیل دقیقی هم برای این فرضِ خودمان نداریم. چه کسی گفته که قوانین طبیعت متماتیکال‌اند، چه کامپیوتیشنال و چه نان‌کامپیوتیشنال؟ ممکن است قوانین طبیعت اصلاً متماتیکال نباشند.

می‌دانید این فرض چقدر عجیب بوده است؛ در زمان دکارت به وجود آمد. در یونان آدم‌هایی بودند، فیلسوف‌هایی به اسم «فیسا قرسی»، که از این حرف‌ها می‌زدند که جهان را می‌شود با عدد توصیف کرد. ولی جز این مقدار، در واقع قدرتی که دکارت به ما داد و نیوتون تکمیلش کرد، این بود که بتوانیم همه‌چیز را با عدد توصیف کنیم و قوانین را به صورت ریاضی بنویسیم؛ و توانستیم پردیکشن انجام بدهیم. هیچ دلیلی نداشتیم و نداریم، و اصلاً طبیعی نیست که فرض کنیم «لاز آف نیچر» متماتیکال است. این پیش‌فرض ساینس نیست؛ پیش‌فرض فیزیک است. حالا هنوز خیلی بالا نرفته‌ایم که برسیم به اینکه فهم ممکن است یا نه. هزار چیز فرض کرده‌ایم و دوست نداریم این‌ها را دست بزنیم؛ بعد یک‌دفعه می‌بینیم خوب نمی‌فهمیم و می‌گوییم آقا اصلاً فهم را بی‌خیال؛ فهم همین مدلی است که من می‌نویسم و در همین چارچوب دارم می‌فهمم.

به جایی رسیده‌ایم که دوست دارم این حرف را حتماً بزنم. ببینید، مشکل این است که فهم را مثلاً نمی‌شود تعریف کرد و حرف‌هایی از این دست، که بحث‌های اپیستمولوژیکِ خیلی سطح‌بالایی هستند. حرف من این است که فیزیک در سطوح خیلی پایین‌تری ممکن است فهم‌پذیر باشد؛ یعنی مدل‌های بهتری بدهیم که بتوانیم بفهمیم؛ مدل‌هایی که لزوماً نه کامپیوتیشنال‌اند و نه حتی متماتیکال. پنروز می‌گوید من ایمان دارم، و واقعاً این عین جمله‌اش است، که این قوانین متماتیکال‌اند، ولو اینکه دلیل خاصی برایش ندارم. در واقع پنروز آگاهانه می‌فهمد که مثل «فیسا قرسی» به جهان نگاه می‌کند؛ نه ارسطویی، نه افلاطونی، و نه مثل هیچ فیلسوف دیگری در قرن‌های بعد از «فیسا قرسی».

فهم قربانی محاسبه فیزیک

حالا یک لحظه بیایید. من مثالی ساختم که تبدیل به پروژهٔ کوچکی شده و شاید نتایج جالبی داشته باشد. این مثال در ذهن من به نوعی به فاین‌تیونینگ ربط دارد؛ ولی اصلاً فرصت نشد دربارهٔ فاین‌تیونینگ به‌عنوان یک مشکلِ فیزیک مدرن صحبت کنم. ببینید، مثال اولیهٔ من، که آن را به دلیل دیگری ساخته بودم، این بود: فکر کنید ما موجوداتی هستیم که از آسمان به کرهٔ زمین نگاه می‌کنیم و فقط نور چراغ‌ها را می‌بینیم. بعد از مدتی متوجه نظم‌هایی می‌شویم؛ مثلاً اینکه یک سری مراکز تفریحی هست و آخر هفته‌ها این نورها بیشتر به سمت آنجاها می‌روند و وسط هفته‌ها سرِ کار می‌روند. هرچه بیشتر نگاه می‌کنیم، قاعدهٔ بیشتری کشف می‌کنیم، طوری که واقعاً، دست‌کم به‌طور آماری، بعد از مدتی اول پریود ۲۴ ساعته را کشف می‌کنیم و بعد پریود هفتگی را پیدا می‌کنیم که به نوعی باعث می‌شود اتفاقات در این روز با آن روز فرق کند. اصلاً در تهران یکشنبه و چهارشنبه روزهای ترافیک است؛ آن موجود این را می‌فهمد و از آنجا می‌تواند پردیکت کند که قاعدهٔ حجم ترافیک چیست. بعد مشاهداتی انجام می‌دهد و می‌بیند، نه، ۱۳ روز یک‌دفعه اصلاً ترافیک نیست و این نورها نمی‌آیند. نمی‌فهمد که عید نوروز است؛ می‌فهمد که یک پریود سالانه هم وجود دارد و روزهای تعطیل را کشف می‌کند. بنابراین مدلی درست می‌کند. فرق بین کامیون و ماشین شخصی را هم بعد از مدتی، در مدل خودش، از روی شدت نور و نحوهٔ رفتار متفاوتی که دارند، می‌فهمد. بعد از مدتی می‌تواند کلی معادله بنویسد و کم‌وبیش همه‌چیز را به‌طور آماری پیش‌بینی کند.

حالا یک لحظه فکر کنید که این‌ها واقعاً آدم نیستند و ربات‌اند: دقیق سرِ ساعت ۸ جایی می‌روند و همه‌چیز کاملاً دقیق است. برای چنین زندگی‌ای روی کرهٔ زمین که خیلی رباتیک شده، یعنی آدم‌ها دقیقِ دقیق کار می‌کنند، می‌شود مدل ریاضیِ ۱۰۰ درصد دقیقی داد. فکر کنید آن موجودات موفق شده‌اند تئوری آو اوری‌تینگ را پیدا کنند؛ یعنی به‌طور کامل توانسته‌اند بگویند الان ۲۷ نور از این سو به آن سمت می‌روند و با این سرعت برمی‌گردند. اگر ما آدم‌ها کمی موجودات منظم‌تری بودیم، این کار شدنی بود. سؤال من، که این مثال را برای گفتنش ساختم، این است: آیا معنایش این است که این موجوداتی که این مدل ریاضیِ پرفکت را ساخته‌اند و همه کار می‌توانند بکنند، اصلاً فهمیده‌اند در کرهٔ زمین چه خبر است؟ هیچ؛ یعنی هیچ نفهمیده‌اند. نفهمیده‌اند ما آدمیم؛ نفهمیده‌اند آنجا محل تفریح است و این‌ها روزهای تعطیل ماست. فکر کنید اصلاً خودشان هم اهل این چیزها نیستند. اگر خودشان کار کنند و روزهای تعطیل داشته باشند، احتمالاً چیزی می‌فهمند؛ ولی اگر نداشته باشند، مثل نسبتی است که ما با ذرات بنیادی داریم: ما چه می‌دانیم این‌ها چه هستند؟

بنابراین مثال من برای چیست؟ برای این نیست که بگویم ذرات بنیادی موجودات زنده‌اند؛ برای این است که ساختن یک مدل ریاضیِ پرفکت و رسیدن به تئوری آو اوری‌تینگ، یعنی تئوری‌ای که همهٔ مشاهدات را کامل و پرفکت پیش‌بینی می‌کند، مطلقاً معنایش این نیست که ما می‌فهمیم چه اتفاقی در جهان دارد می‌افتد. دقت می‌کنید؟

فاین تیونینگ فیزیک مدرن

حالا از دل آن چه پروژه‌ای درآمده است؟ کنجکاوی‌ای دربارهٔ فاین‌تیونینگ است. داریم سعی می‌کنیم مدلی بسازیم با چند قاعدهٔ ساده و یک سری ذرات، مثلاً در یک جعبه. حالا همین‌طور چیزهای مختلفی به ذهنمان می‌رسد؛ از این مثال شروع شده، ولی ممکن است ۴ ماه دیگر مدلمان اصلاً هیچ شباهتی به این مثال نداشته باشد. فعلاً داریم چیزی می‌سازیم: فکر کنید چند ذره در یک جعبه‌اند، یکی دو جای این جعبه باز است و قاعده این است که این ذرات طوری حرکت کنند که انگار به آن‌ها دستور داده شده از جعبه خارج شوند. حالا اینجا حرکاتی به وجود می‌آید. این کار با ماشین لرنینگ است: شما سیمولیشنی انجام می‌دهید و دو قاعده می‌دهید که مثلاً این ذرات دوست دارند بیشتر از اینجا خارج شوند و آن‌ها از آنجا، و الی آخر؛ و این‌ها شروع می‌کنند به حرکت. می‌خواهیم سعی کنیم نشان بدهیم که می‌شود به نحو دیگری معادلات نوشت، ولی آن معادلات یک سری پارامتر مستقل پیدا می‌کنند، مثل مسئلهٔ فاین‌تیونینگ؛ یعنی اگر درست نفهمی و سعی نکنی بفهمی چه خبر است.

نکته این است که قاعده‌ها، یعنی قاعده‌هایی که این سیستم بر اساسشان اپتیمم شده است، ممکن است ریاضی نباشند؛ ولی نظم‌ها نظم‌های ریاضی‌اند که می‌توانم برایشان فرمول بنویسم و بعد از مدتی با فرمول‌هایی کاملاً پیش‌گویی کنم. ولی معنایش این نیست که آن قاعده‌های اصلی را کشف کرده‌ام؛ آن رول‌های اصلی‌ای که این ماشین با آن‌ها ترین شده است. به نظر من فاین‌تیونینگ مشکل بزرگی در فیزیک است: اینکه چطور یک سری ضریب ثابت وجود دارد که مستقل از همدیگرند. راه‌حلش هم چیز مسخره‌ای مثل «مالتی وس» نیست؛ راه‌حلش این است که تجدیدنظری بکنم: شاید اصلاً کلاً این معادلاتی که می‌نویسم توصیف ریاضیِ چیزی است که پشتش ریاضی نیست؛ جهانی است که مثل اینکه ترین شده تا کاری انجام بدهد، مثل همان ذراتی که از سوراخ‌هایی در می‌روند. نمی‌خواهم بگویم اصلاً جهان چیست؛ می‌خواهم مدلی بسازم که در آن قواعدی ساده باشد و نتیجه‌اش این باشد که معادلات ریاضیِ حرکتش می‌تواند ثوابت مستقل داشته باشد و خیلی پیچیده باشد، در حالی که واقعیت چیز دیگری است و اتفاقی که افتاده این نیست.

در آن مثالِ ربات‌هایی که در سیارهٔ دیگری زندگی می‌کنند، ببینید، مدلی که ساخته می‌شود مثلاً این‌طور است که آن مراکز تفریحی نیروی جاذبه‌ای دارند که پریودش پریود هفته است؛ بعد ضریب ثابتی هم باید برایش بگذارم که این‌ها را چگونه جذب می‌کند. برایش دینامیک درست می‌کنم؛ برای محیط‌های کار هم جاذبهٔ دیگری تعریف می‌کنم؛ سه چهار نیرو وارد کار می‌کنم و معادلات می‌نویسم. این مدل ممکن است خیلی پیچیده شود، ولی همه‌چیز را توجیه کند؛ ولی اصلش این است که اصلاً ماجرا این نیست؛ ماجرا چیز دیگری است و پشت‌پرده‌ای دارد که نمی‌توانی ریاضی بگویی؛ مثل یک سیستم ترین‌شده با چهار لوله.

قرار بود سخنرانی به اینجا برسد که، چون سخنرانی‌های دیگری هم کرده‌ام، دوباره شما را متوجه این نکته کنم که دیتا ساینس می‌تواند در آیندهٔ فیزیک و علم نقش بسیار بسیار پیچیده و بسیار بسیار مؤثری داشته باشد؛ برای اینکه، مطابق همان مثالی که سخنرانی را با آن شروع کردم، دیتا توانایی‌های جدیدی به شما می‌دهد. بدون اینکه مدل ریاضی را بنویسید، می‌توانید نظم‌هایی را توجیه کنید؛ دیگر لازم نیست معادلاتِ کامپیوتیشنالِ مثلاً ساده بنویسید.

ذرات در جعبه و قاعده

در حد توانایی‌های خودمان برویم و مثلاً فرض کنید با همین ریاضیات ساده‌ای که می‌شناسیم کاری انجام بدهیم؛ با دیتا ساینس دستمان مقداری باز می‌شود که در واقع به نحو دیگری مدل بسازیم. من سخنرانی‌ای اینجا در دانشکدهٔ فیزیک کردم که فایلش هست؛ حدود یک سال پیش، تقریباً یک سال و یک ماه پیش. برای فیلسوف‌ها صحبت کردم و سعی کردم بگویم دیتا ساینس چرا می‌تواند در آیندهٔ علم نقش خیلی خیلی کلیدی داشته باشد. حالا آخر اینجا هم همین را می‌گویم که دیتا ساینس در واقع توانایی‌های جدیدی برای ما به وجود می‌آورد؛ بنابراین ممکن است فکرهای جدیدی به ذهنمان برسد؛ مثل بنده که آنجا افتاده بودم و به ذهنم نمی‌رسید بلند شوم. ممکن است بعد از مدتی ایده‌هایی پیدا شود که الان اصلاً به فکر ما نمی‌رسد؛ برای اینکه مدل‌های ما در حد خودمان است: معادلهٔ دیفرانسیل می‌نویسیم و آخرش هم معادلهٔ دیفرانسیلِ پیوسته می‌خواهیم، چون خوب بلدیم حلش کنیم.

بگذارید با یک جوک تمام کنم. این جوک خیلی کلیدی و اساسی است، برای اینکه خیلی معنا دارد. شنیده‌ام که این جوک ایرانی است. نویسندهٔ بزرگی فرانسوی هست به اسم ژان کلود کاریه که یک بار به ایران آمده بود؛ آدمی است که فرهنگ شرق را خیلی مطالعه کرده است. او در سخنرانی‌اش گفت این جوک ایرانی است و منشأ ایرانی دارد. خیلی از جوک‌های «ملا نفسودین» در واقع از ترکیه آمده‌اند و خودِ «ملا نفسودین» شخصیتی ترکیه‌ای است. جوک این است که ملا زیر یک چراغ، یا برای اینکه مدرنش کنم زیر تیر چراغ برق، دنبال چیزی می‌گشت. یکی دو نفر آمدند و گفتند دنبال چه می‌گردی؟ گفت انگشترم را گم کرده‌ام. گفتند کجا گم کردی تا ما هم بگردیم؟ گفت پشت دیوار قبرستان. گفتند پس اینجا را برای چه نگاه می‌کنی؟ گفت اینجا چراغ روشن است و می‌بینم؛ آنجا هیچ چیز نمی‌بینم.

شما فکر می‌کنید این جوک است؛ ولی باور کنید ما در جاهایی که روشن است می‌گردیم: مدل‌ها را با ابزارهایی که می‌شناسیم و دمِ دستمان است می‌سازیم؛ نه با ریاضیات نان‌کامپیوتیشنال می‌توانیم کار کنیم و نه بدون ریاضیات. این کار را داریم می‌کنیم، بعد چیزهایی می‌نویسیم که نمی‌فهمیم، و بعد مجبوریم بگوییم اصلاً فهم وجود ندارد، یا، نمی‌دانم، اصلاً چه کسی گفته که قانون موجبیت وجود دارد؛ و توجیه‌های الکی. من می‌گویم این پیش‌فرض‌ها سلسله‌مراتب دارند؛ تا این پایینی را آزمایش نکرده‌اید، سراغ آن بالایی نروید. فیزیک‌دان شریف‌تری باشید، مثل فاینمن؛ کمی مقاومت کنید در مقابل اینکه همین‌طوری بگویید این تئوری‌ای را که نوشته‌ام می‌فهمم یا نمی‌فهمم یا می‌توانم بفهمم.

تمام این حرف‌ها، از عدم موجبیت گرفته تا، نمی‌دانم، فهمِ مدل‌بیس و مانند آن، برای فرار کردن از جواب دادن به ابهاماتی است که فیزیک‌دان‌ها حوصلهٔ جواب‌دادنش را ندارند. اینسترومنتالیسم فلسفهٔ علمِ فیزیک‌دانی است که می‌خواهد بگوید اصلاً اینکه کمیت‌ها چه مابه‌ازای خارجی دارند، چه اهمیتی دارد؟ ولم کن؛ همین که اندازه گرفتیم، بگذار من این فرمول را بنویسم. همین قسمت روشنش اینجاست و چیزهایی می‌بینم؛ آن قسمت، مبهم و تاریک است. حس من این است که آیندهٔ فیزیک تحولات خیلی خیلی اساسی‌ای خواهد داشت؛ امیدوارم شما جزو فیزیک‌دان‌های این تحولات باشید. واقعاً حسم این است که خیلی نمانده تا چیزی در حد رولوشنِ زمان گالیله اتفاق بیفتد؛ یعنی اصلاً ساینس و فیزیک وارد مرحلهٔ جدیدی شوند و بعضی از پیش‌فرض‌های اساسی‌شان را تغییر دهند.

دیتا ساینس و فلسفه فیزیک

دربارهٔ فهم، با همین مثالِ آدم‌فضایی‌هایی که تهران را می‌دیدند، می‌شود گفت که فهم در اصل وقتی اتفاق می‌افتد که از چیزی شهودی داشته باشیم و بعد بتوانیم تجربهٔ جدیدی را که امروزه در آزمایشگاه به دست می‌آید به آن شهود بازگردانیم؛ وقتی دربارهٔ نیوتون حرف می‌زنیم، از جرم شهود داریم، و هر تغییر زبانی‌ای هم بدهیم، در نهایت باید به شهود برگردد؛ و این شاید تعریف خوبی از فهم باشد. به نظر من همین‌طور است. یعنی ببینید، در قدیم دانش، یا هر اسمی که بگذارید، یعنی نالج، این‌طور تعریف می‌شد؛ تعریفش را در فلسفهٔ باستان می‌گویم و تعریف سختش را نمی‌گویم. تعریف آسانش این بود که ذهن ما مثل آینه‌ای باشد که طبیعت در آن انعکاس پیدا کند؛ یعنی من در ذهن خودم شهودهایی بسازم که منطبق با چیزهایی باشند که در بیرون وجود دارند. تعریف کمی عمیق‌تری هم از فهم می‌دادند و می‌گفتند یعنی انسان به جایی برسد که انگار جهان را در درون خودش دارد.

واقعاً این‌ها چیزهای بحث‌شده‌ای بود، و به راحتی می‌شود گفت که این هم ممکن نیست؛ ما از کجا می‌دانیم؟ این یک پیش‌فرض خیلی اساسی است: من از کجا می‌دانم که می‌توانم این کار را بکنم، که می‌توانم همهٔ جهان را در درون خودم انعکاس بدهم و انگار برایش مابه‌ازایی در حس‌های خودم پیدا کنم؟ شاید جهانِ خیلی پیچیده‌ای باشد و اصلاً رزولوشنِ حس‌های من آن‌قدر نباشد که بتوانم این‌ها را انعکاس بدهم. این یک پیش‌فرض خیلی خیلی سطح‌بالاست.

اینکه جرم برای ما کاملاً ملموس است، نه؛ من گفتم در زمان نیوتون تازه فکر می‌کردند جرم را می‌فهمند؛ در کوانتوم ما جرم را نمی‌فهمیم. ببینید، وقتی به الکترون جرم نسبت می‌دهید و نمی‌دانید که الکترون ذره است یا موج یا چیز سومی، بنابراین اصلاً نمی‌دانید جرمی که دارید به الکترون نسبت می‌دهید دیگر چیست. حرف اینسترومنتالیست‌ها این است؛ می‌گویند دربارهٔ این پارامتر M هیچ شهودی وجود ندارد؛ اصلاً تصوری را که از M دارید فراموش کنید؛ M آن چیزی است که ما در این آزمایش اندازه می‌گیریم.

فهم شهودی و الکترون

ما دو چیز داریم: شهود و محاسبه؛ یا شهود و فرمالیسم. در ریاضیات که بروید، دو مکتبِ متخاصم دارد: شهودگراها و فرمالیست‌ها. کلاً در فانکشنِ ذهن ما این دو، دو قطب‌اند: قطب شهود و قطب فرمالیسم؛ و سخن گفتن به نوعی نزدیک‌کردنِ شهود به فرمالیسم است؛ تهش این است که چیزی را که دارم حس می‌کنم، فرمال، به معنای ریاضی‌اش، بکنم. درک طبیعت تا پیش از نقطهٔ اولی که به شما گفتم، حالا موقتاً می‌گویم مثلاً دکارت و نیوتون، فارغ از این بود که آیا می‌توانم محاسبه‌ای دربارهٔ آن انجام بدهم یا نه. از جایی من تمایل پیدا کردم که مدل ریاضی بسازم، برای اینکه این مدل ریاضی به من پردیکشن می‌دهد و پردیکشن به من تکنولوژی می‌دهد. من یک بار این حرف را زدم که ساینس اساسش، یعنی متدش، برای درک، برای آندراستندینگ، نیست؛ برای تکنولوژی است، برای قدرت. ببینید، برای شناخت نیست؛ برای قدرت است، برای کنترل کردن این طبیعت.

اینجا دو مکتب در کار نیست؛ تحولی که در رولوشنِ اول ساینس به وجود آمد، غلبهٔ تمایل به کامپیوتیشن و پردیکشن بود؛ این چیز واضحی است. یعنی در طبیعیات ارسطو، طبیعت را مطالعه نمی‌کنید که پردیکشن انجام بدهید؛ فقط می‌خواهید سعی کنید مثلاً چیزهایی را با شهود خودتان درک کنید. از جایی است که متماتیک وارد کار می‌شود: از زمان گالیله و بعد به‌ویژه از دکارت، ایدهٔ جدیدی وسط می‌آید، و آن این است که مدل‌های ریاضی بسازند. مدل ریاضی چرا جالب است؟ متد علم چیست؟ اگر بخواهید در یک کلام توضیح بدهید که ساینس چه کار می‌کند: چیزی وجود دارد به اسم اکسپریمنت که اینپوتی دارد و اوتپوتی؛ یعنی من یک سری چیزها را ست می‌کنم و یک سری پارامتر را می‌خوانم. حالا می‌توانید بگویید این ورودی‌ها و خروجی‌ها می‌تواند خیلی متنوع باشد، ولی بالاخره اکسپریمنت چنین چیزی است: چیزهایی را ست کردم و چیزهایی را مِژر کردم. فیزیک کلاً چه کار می‌کند؟ دارد یک مدل ریاضی درست می‌کند؛ یعنی یک دستگاه اصل موضوعی می‌سازد که برای من یک سری فرمول، یک فرمالیسم، به وجود می‌آورد که اگر روی کاغذ همین عددهای اینپوت را در فرمول‌ها جاگذاری کنم، همان اوتپوت را بدهد. علم اصولاً این است.

شهود و محاسبه در ساینس

به این روش علمی می‌گویند. روش علمی یعنی اینکه من مدلی درست کنم که بتواند پردیکشن کند و پردیکشنش قابل آزمون باشد؛ یعنی بتوانم مِژرمنتی انجام بدهم و بگویم درست است یا غلط؛ اگر موفق بود مدل را نگه می‌دارم و اگر نه، عوضش می‌کنم. چقدر احساس می‌کنید که هدفِ این روش علمی شناخت چیزی است که واقعاً در این باکس وجود دارد، و چقدر احساس می‌کنید که هدفش پردیکشن است؟ خیلی خیلی بدیهی است که تعداد مدل‌های ممکن بسیار زیاد است، و از روز اول هم همین را می‌گفتند.

آدم چیزی را که تازه می‌خواند، در ذهنش است و می‌خواهد به همه بگوید: چند ماه پیش در یک کتاب تاریخ علم خواندم که در بحثی که گالیله با کلیسا دربارهٔ تئوری کپرنیک و مثلاً زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی داشت، در اعلامیه‌ای که کلیسا، در واقع پاپ، صادر کرده بود، یا در نقل‌قولی از پاپ، پاپ فلان، «یونس»، نمی‌دانم، سوم، گفته است این روش به حقیقت نمی‌برد؛ برای اینکه خداوند یک کار را از راه‌های مختلف می‌تواند انجام بدهد. یعنی مثلاً فرض کنید الان یک سری مشاهدات دارم که یک مدل به آن فیت می‌شود؛ ولی مدل‌های دیگری هم ممکن است به آن فیت شوند. می‌خواهم بگویم از روز اولی که روش علمی به وجود آمد، همه، یعنی فیلسوف‌های آن زمان، حسشان این بود که این روش برای کشف حقیقت خیلی به درد نمی‌خورد؛ برای اینکه نیوتون تا جایی مشاهدات را با کشش توجیه کرد، بعد با فضازمان مدل بعدی می‌آید و باز مدل بعدی. از روز اول می‌دانستند که این روش علمی برای کشف حقیقت خیلی به درد نمی‌خورد.

اگر در فرمول‌های نسبیت حدی بگیریم و مثلاً سرعت به سمت صفر میل کند، مکانیک نیوتونی هم درست کار می‌کند، هرچند در کوانتوم این‌طور نیست؛ آیا پس از لحاظ ریاضی نیوتون کاملاً درست است؟ نه. شما نمی‌توانید جهان را نیوتونی نگاه کنید، برای اینکه نیوتون به شما می‌گوید مثلاً جرم‌ها همدیگر را با چنین نیرویی می‌کشند، و این واقعاً درست نیست. نیوتون چیزی دربارهٔ جهان می‌گفت، و وقتی می‌گویم اوج فهم بود، منظورم اوجِ حسِ فهمِ جهان است.