یک پرسش را انتخاب کنید تا پاسخ را ببینید؛ زیر هر پاسخ سه پرسش مرتبط برای ادامه هست. پاسخها خلاصهٔ تولیدِ هوش مصنوعی از متن جلسههاست و ممکن است خطا داشته باشد؛ نقلِ داخل گیومه عینِ متن است و پیوندِ جلسه برای سنجش کنارش آمده.
منظور از «مردِ پیترپن» و «زنِ آمازون» در تحلیل یونگیِ این جلسه چیست؟
سخنران از بحران روابط زن و مرد آغاز میکند: به گفتهٔ او در سطح جهان بحران خانواده و روابط زن و مرد وجود دارد، روابط بسیار ناپایدارند و بسیاری از وضع موجود احساس نارضایتی دارند، هرچند ممکن است بعضی راضی باشند و نکات مثبت و منفی هر دو هست.
نگاه یونگی، به تعبیر او، این است که مرد و زن مدرن دچار اختلالاند: مرد آمریکایی پیترپن شده و زن آمریکایی به زن آمازون تبدیل شده است. آمازون اصطلاحی اسطورهای از اسطورههای یونان است و پیترپن شخصیتی کارتونی؛ او ارجاع به شخصیتی کارتونی را هم نوعی استفاده از دیدگاه یونگی برای طرح یک اسطورهٔ مدرن میداند. پیترپن پسربچهای است که نمیخواهد بزرگ شود.
«نگاه یونگی این است که مرد و زن مدرن دچار اختلالاند: مرد آمریکایی پیترپن شده و زن آمریکایی به زن آمازون تبدیل شده است.»
کتاب «زن بودن» تونی گرنت چه جایگاهی در بحث این جلسه دارد؟
به گفتهٔ سخنران، کتاب خانم تونی گرنت با عنوان «زن بودن» به فارسی ترجمه شده است. کتاب مطلقاً دیدگاه یونگی دارد، ولی چون برای مخاطب عام نوشته شده، نویسنده در مقدمه عذرخواهی کرده و گفته است خیلی فنی و دقیق صحبت نمیکند.
نویسنده میگوید وقتی متوجه شد خودش هم مشکلاتی دارد، مطالعه را آغاز کرد و در آثار تونی ولف، از شاگردان مستقیم یونگ، مقالهای خواند که بینش زیادی به او داد. سخنران سپس مقدمهٔ همین کتاب را شرح میدهد، که از چیزی به نام «دروغِ آزادسازی» شروع میکند و ده دروغ را برمیشمارد.
«کتاب خانم تونی گرنت با عنوان «زن بودن» ترجمه شده است. کتاب مطلقاً دیدگاه یونگی دارد، ولی چون برای مخاطب عام نوشته شده، نویسنده در مقدمه عذرخواهی کرده»
فرق «سرمایهسالاری» با «سرمایهداری» در این درسها چیست؟
سخنران میگوید میخواهد میان سرمایهسالاری و سرمایهداری، و میان مردسالاری و آنچه پدرسالاری مینامد، فرق بگذارد. به باور او سرمایهداری و پدرسالاری بروز اجتماعی سرمایهسالاری و مردسالاری در عرصهٔ اجتماعاند، و خودِ سرمایهسالاری و مردسالاری چیزهای عمیقتریاند که در فرهنگ جا گرفتهاند و این عوارض را خودبهخود همراه دارند.
مخالفت با سرمایهداری بیشتر ناظر به این است که عدهای سرمایه را به خود اختصاص دادهاند؛ اما سرمایهسالاری یعنی توجه بیش از اندازه به کارهایی که در یک نظام تولید انجام میشود، حتی اگر سرمایه بهطور مساوی تقسیم شود. به همین دلیل سوسیالیسم یا کمونیسم ممکن است ضد سرمایهداری باشند، ولی ضد سرمایهسالاری نیستند؛ او میگوید عملاً یک نظام سوسیالیستی نوعی سرمایهسالاری دولتی است.
«تصور من این است که سرمایهداری و پدرسالاری بروز اجتماعی سرمایهسالاری و مردسالاری در عرصهٔ اجتماع و روابط بین آدمهاست و خودِ سرمایهسالاری یا مردسالاری چیزهای عمیقتریاند که در فرهنگ ما جا گرفتهاند و این عوارض را خودبهخود همراه دارند.»
«سرمایهسالاری یعنی توجه بیش از اندازه به همین کارهایی که در یک نظام تولید انجام میشود»
چرا فروید به ناخودآگاهِ شخصی بسنده کرد و یونگ سراغ ناخودآگاهِ جمعی رفت؟
در این جلسه ایدهٔ یونگ دربارهٔ ناخودآگاه جمعی در برابر ناخودآگاه شخصی معرفی میشود. به گفتهٔ سخنران، فروید عامدانه توجهش را به بخشی از ناخودآگاه معطوف کرده که به تجربههای شخصی، بهویژه دوران کودکی، مربوط است، و این برخورد موجه است چون او درمانمحور است: بخشهایی از ناخودآگاه که در همهٔ انسانها مشترک است ربطی به این ندارد که فلان آدم اکنون هیستری گرفته. انگیزهٔ فروید در درجهٔ اول شناخت انسان نیست و نمیخواهد انسانشناسی جدیدی عرضه کند؛ میخواهد بیماران را درمان کند.
اما یونگ، که سخنران مشخصهٔ اصلیاش را نوعی کنجکاویِ مهارنشده میداند، به گفتهٔ او به همان جایی حمله میکند که فروید نمیخواست خیلی واردش شود: کنجکاویِ او نسبت به کشف محتویات عمیق ناخودآگاه به جایی رسیده بود که در خاطراتش میگوید داشت دیوانه میشد.
«اگر بخشهایی از ناخودآگاه وجود دارد که در همهٔ انسانها مشترک است، آنها ربطی به این ندارند که این آدم الان هیستری گرفته»
«یونگ به همان جایی حمله میکند که فروید نمیخواست خیلی واردش شود.»
یونگ برای رسیدن به ناخودآگاهِ خود چه تمرینی انجام داد؟
سخنران نقل میکند که یونگ وقتی تصمیم گرفت این کار را شروع کند مطمئن نبود اگر در چنین حالتهایی برود بتواند بیرون بیاید، ولی چارهای نمیدید. او تمرین کرد که در طول روز ساعتها به حالتی شبیه دیوانهها برود؛ یعنی ذهنش را آنقدر از کنترل خودش خارج کند که هر چیز عجیبی که در ناخودآگاهش هست بتواند به ذهنش برسد و بدون هیچ کنترلی یادداشتش کند.
به گفتهٔ سخنران، وقتی کنترل خودآگاهی را عمداً بردارید معلوم نیست چه میکنید یا چه به فکرتان میرسد. در همین تجربه یونگ ساعتها با یک گاو شاخدار، که یکی از اسطورههای یونانی است، صحبت کرده و با مارها همصحبت شده است.
«تمرین کرد که در طول روز ساعتها به حالتهایی شبیه دیوانهها برود؛ یعنی ذهنش را آنقدر از کنترل خودش خارج کند که هر چیز عجیب و غریبی که در ناخودآگاهش هست بتواند در طول روز به ذهنش برسد و یادداشت کند، بدون هیچ کنترلی.»
چرا «نامهٔ دزدیدهشده» با ابزارهای فروید و یونگ تحلیل میشود؟
سخنران دربارهٔ داستان «نامهٔ دزدیدهشده» اثر ادگار آلن پو میگوید داستان نکتهٔ خاصی ندارد که انگیزهٔ او برای تحلیل فرویدی و یونگی باشد؛ حتی کوشیده هیچ انگیزهای نداشته باشد و آن را تصادفی برگزیده تا این احساس ایجاد شود که همهچیز را میشود با تحلیلهای روانکاوانه آنالیز کرد.
اما دربارهٔ همین داستان خاص، انگیزهٔ اصلی این است که به گمان او در نقد روانکاوانه به اندازهٔ این داستان بحث نشده، آن هم با دیدگاه لکانی و نه فرویدی و یونگی. بنابراین بههرحال چالش خوبی است که ببینیم با دیدگاههای فرویدی و یونگی چه میتوان گفت.
«داستان نکتهٔ خاصی ندارد که برای تحلیل، مثلاً فرویدی و یونگی، انگیزهٔ من برای انتخابش باشد»
در این جلسه چه نمونهای از عقبنشینیِ علم در برابر «معنا» آورده میشود؟
سخنران میگوید نمونههایی وجود دارد که علم در مقابل معنا عقبنشینی کرده و یکی از آنها حیطهٔ بیماریهاست. او دربارهٔ رؤیا هم توضیح میدهد که صد و پنجاه سال پیش اگر به روانشناسی میگفتید رؤیا معنایی دارد، خرافه بود؛ رؤیا را نتیجهٔ یک سری تأثرات حسی هنگام خواب میدانستند که ربطی به هیچچیز ندارد و قابل مطالعه نیست، در حالی که پیشتر رؤیا معنیدار بود و تعبیر داشت.
با این حال چون روانکاوی علم به معنای دقیقش محسوب نمیشود، خودش رؤیا را مثال نمیزند؛ بیماری در پزشکی را میآورد، چون پزشکی بخشی از علم است و درمانهای پزشکی برآمده از علماند.
«نمونههایی وجود دارد که علم در مقابل معنا عقبنشینی کرده، یکی از آن همین است یعنی در حیطهٔ بیماریهاست.»
خداناباوریِ علمگرا چه استدلالی دارد و سخنران دربارهٔ آن چه میگوید؟
سخنران استدلال را اینگونه شرح میدهد: انسانها برای مجهولات، مثل اینکه جهان از کجا آمده یا چرا بیمار میشویم، به ماوراءالطبیعه متوسل میشدند. از زمانی که پارادایم دوم آغاز شد، قرنبهقرن و سپس دههبهدهه و حتی روزبهروز کشف میشود که جهان چگونه کار میکند؛ بنابراین از نظر خداناباوران، چنانکه لاپلاس گفت، جایی نمانده که فرض خدا لازم باشد.
خودِ او میگوید میخواهد بگوید این استفاده از علم برای نتیجهگرفتن بینیازی از اعتقاد دینی صد درصد غلط است و چیزی کاملاً بیربط مطرح میشود. او تأکید میکند امید زیادی ندارد در یک جلسه همه را قانع کند و همینقدر که جرقههایی ایجاد شود کافی است.
«در واقع میخواهم بگویم صد درصد غلط است، یعنی یک چیز کاملاً بیربطی را مطرح میکنند.»
سخنران در معرفی مسیحیت نخست از درون میگوید یا نقد میکند؟
سخنران میگوید بهشدت پرهیز میکند از اینکه هر جلسه مسائلی را بگوید و در همان جلسه نقدشان کند. او ابتدا میکوشد مبانی مسیحیت را، آنگونه که مسیحیان میفهمند، بهطور کامل و از جانب آدمی مؤمن به مسیحیت بیان کند؛ مثلاً میگوید اگر میشد اسقفی را به کلاس میآوردند و او دستکم میکوشد نقش چنین کسی را بازی کند.
پس از این دوره، که نگاهش کاملاً مثبت است و ایمان مسیحی را تا حد ممکن از درون شرح میدهد، دورهای آغاز میشود که به انتقاد میپردازد و آن انتقادها هم دو مرحله دارند. سخنران مهمترین جلسات را شاید همین جلساتِ مبانی میداند، چون پایهٔ بحثی را میگذارند که بعداً دربارهٔ مشکلات مسیحیت هم ادامه مییابد.
«پس از این دوره، که نگاهش کاملاً مثبت است — یعنی شرح ایمان مسیحی تا حد ممکن از درون، نه از نگاه کسی که از بیرون مینگرد»
چرا سخنران میگوید برای سخن گفتن از دین و عرفان واژهها کم است؟
سخنران میگوید جلسهٔ پیش نقطهٔ عطفی بود و آنچه تا آنجا انجام شده «دفاع عقلانی از دین» نیست و شاید بتوان آن را «دفاع عقلانی از عرفان» نامید. به نظر او کلماتی مثل دین و عرفان برای انتقال مفاهیم بسیار کماند و حداقل ده تا بیست واژه برای صحبت دربارهٔ دین لازم است؛ بهتر است برای هر برداشت واژهای جدا انتخاب شود.
او میپذیرد که ممکن است کسانی بگویند تعریفشان از عرفان با تعریف او فرق دارد، و میگوید در همین جلسه معلوم است که منظورش از عرفان چیست و همین کافی است. علت اینکه واژهای را دلخواه به کار میبرد کمبود واژه است؛ مفهوم را بیان میکند و نامش را موقتاً دین یا عرفان میگذارد، و مطلقاً قصد تعریف دین را ندارد.
«توجّه داشته باشید که کلماتی از قبیل: دین، عرفان و… برای انتقال مفاهیم ما بسیار کم هستند. به نظر میرسد که ما حداقل ده الی بیست واژه برای صحبت دربارهی دین نیاز داریم.»
در پایان بحث واژگان، دربارهٔ چه دیدگاههایی دربارهٔ زبان صحبت میشود؟
سخنران میگوید بد نیست کمکم بحث واژگان را ببندند و بعد هر مدتی یک بار دربارهٔ یک واژه صحبت کنند؛ شاید این جلسه آخر باشد یا حداکثر یک جلسهٔ دیگر. موضوع این بخش دربارهٔ شأن زبان و واژگان است، یعنی دیدگاههای جدیدی که دربارهٔ زبان وجود دارد.
از جمله اینکه زبان چیزی قراردادی است و اینکه زبان تفکر را شکل میدهد. او یادآوری میکند این حرفها را پیشتر هم در مقدمات، هنگام بحث دربارهٔ ایزوتسو، و بعد در بحثهای آفرینش مطرح کرده بود و اکنون که دربارهٔ خودِ واژگان بحث میکنند، بیمناسبت نیست بخشی از آنها منسجمتر و مفصلتر مطرح شود.
«موضوع کلاً در مورد شأن زبان و واژگان است یعنی دیدگاههای جدیدی که در مورد زبان وجود دارد اینکه زبان یک چیز قراردادی است و اینکه زبان تفکر را شکل میدهد»
آیا بهکاربردنِ واژه و دستورزبانِ عربی یعنی ورودِ فرهنگِ عرب به قرآن؟
سخنران یادآوری میکند که پرسش این بوده که زبان قرآن زبان عرفی عرب است یا نه. او فکر میکرد بحث را میتوان در سه قسمت ارائه کرد: واژه، دستورزبان و زیباییشناسی فصاحت و بلاغت، و سطحی که فرهنگ عرب در زبان ظاهر شده است.
بعضی بحث را به فرهنگ کشاندهاند و فرض میکنند بعضی گزارهها و ایدههای غلطِ زمان عرب وارد قرآن شده است؛ به نظر او دلایلشان سادهلوحانه و بدون پشتوانهٔ محکم است. تنها دلیل محکمشان جنبهٔ نظری دارد: اگر از واژگان و دستورزبان یک زبان استفاده کنید نمیتوانید فرهنگش را استفاده نکنید. او این نکته را از نظر تئوری معقول میداند و میگوید واژهها حامل جهانبینیاند و شاید دستور زبان هم چنین باشد.
«تنها دلیل محکمشان که یک مقدار جنبۀ تئوری دارد این است که یک بحث تئوری به این شکل مطرح میکنند که اگر شما از واژگان و دستورزبان یک زبانی استفاده کنید، نمیتوانید فرهنگش را استفاده نکنید.»
چرا میتوان قصههای قرآن را مثل یک داستان ادبی خواند؟
سخنران میگوید ما حق داریم قصههای قرآن را، با اینکه واقعی هستند، بهعنوان یک داستان نگاه کنیم، مثل اینکه داستانی ادبی میخوانیم. او قبول دارد که ممکن است بعضی افراد با چنین ایدهای موافق نباشند، ولی فکر میکند کسی که موافق نیست به درک درستی از اینکه روایتکردن چقدر در فرهنگ نقش دارد نرسیده است.
پیشتر هم گفته بود مسائل مربوط به تاریخ و جغرافیای قصه تقریباً هیچکدام از نظر فهم قصه نکتهٔ مهمی نداشتند و فکر نمیکند اطلاعات تاریخی و جغرافیایی در فهمیدن این قصه خیلی دخالت داشته باشد.
«ما حق داریم که قصههای قرآن را با اینکه واقعی هستند به عنوان یک داستان به آن نگاه کنیم، مثل اینکه داریم یک داستان ادبی میخوانیم»
چرا سخنران توجه به زبان را از ویژگیهای مهم تفکر قرن بیستم میداند؟
به گفتهٔ سخنران، یکی از مهمترین ویژگیهای تفکر قرن بیستم، در مطالعات فرهنگی، فلسفه و ادبیات، اهمیتدادن به زبان است؛ چیزی که تا پیش از قرن بیستم همیشه یکطوری شفاف دیده میشد و نقشی برایش قائل نبودند.
تصور عمومی فیلسوفان این بود که افکاری دارند و زبان هیچ نقشی بازی نمیکند؛ زبان فقط رسانهای است که هرچه در فکر هست، با صداقت در آن ریخته و بیان میشود. این سخنان بلافاصله پس از دفاع او از خواندن قصههای قرآن بهعنوان داستان ادبی و نقش روایتکردن در فرهنگ میآید.
«مهمترین ویژگیهای تفکر قرن بیستم، اهمیتدادن به زبان است به عنوان یک چیزی که تا قبل از قرن بیستم همیشه یکطوری به عنوان یک چیز شفاف درواقع دیده نمیشد. تصور عمومی همۀ فلاسفه مثلا این بود که خب افکاری دارند و زبان اصلا اینجا هیچ نقشی بازی نمیکند. زبان فقط یک رسانهای است که خیلی باصداقت هر چه من در فکرم هست مثلا در آن میریزم و بیان می کنم.»
علامه طباطبایی و سخنران دربارهٔ معنای «نُکِسوا» چه اختلافی دارند؟
سخنران میگوید نظر علامه طباطبایی این است که «نُکِسوا» به معنای سر به پایین انداختن و سرافکندهشدن نیست، بلکه به معنای «سر و ته شدن» است؛ اما به نظر خودش همان معنای سرافکندهشدن و سر را به زیر انداختن مناسبتر است.
با این حال تأکید میکند معنای دقیق این عبارت به کلیت بحث ارتباطی ندارد و آنچه علامه در المیزان نوشته با فهم ما از کلیت داستان تفاوت چندانی ندارد. هدف این جلسات فهم ارتباط بخشهای سوره با هم و درک کلیت سوره است و اکثر اختلافهای جزئی، از خواندن یک واژه تا ترجمه و تفسیر، معمولاً تأثیر زیادی بر فهم کلیت نمیگذارد، مگر آنکه آیهای با محتوای اصلی سوره ارتباط نزدیک داشته باشد.
«اکثر اختلافهای جزئی (از اختلاف در خواندن یک واژه گرفته تا اختلاف ترجمه یا تفسیر) معمولاً تأثیر زیادی بر فهم کلیت سوره نمیگذارد.»
ریشهٔ «نَکَس» در قرآن چند بار آمده و علامه چه برداشتی از آن دارد؟
سخنران میگوید واژهٔ «نُکِسوا» از ریشهٔ «نَکَس» در قرآن سه بار آمده است. یک بار آن در آیهٔ شصتوهشتم سورهٔ یاسین است، دربارهٔ کسی که عمر طولانی میدهیم و او را در خلقت وارونه میکنیم؛ در آنجا «نُنَکِّسْهُ» به معنای واژگونشدن است، انگار خلقت واژگون میشود و نیروهای جوانی یکییکی از دست میرود.
احتمالاً برای علامه طباطبایی همین آیه در تعبیر «نُکِسوا» معیار بوده است. تعبیر او این است که آنها به نفس خود رجوع کردند و فهمیدند ستمکارند، اما بلافاصله انگار خودشان را از درون واژگون کردند و حق را نپذیرفتند؛ یعنی استعاری در برابر پذیرش آن حق مقاومت کردند.
«احتمالاً برای علامه طباطبایی، این آيه در تعبیر «نُکِسوا» معیار بوده است.»
چرا سخنران میگوید نام سورهٔ کهف از داستان اصحاب کهف گرفته نشده است؟
سخنران میگوید این حرف که سوره نام خودش را از داستان اصحاب کهف گرفته اشتباه است، چون اسم سوره «اصحاب کهف» نیست، «کهف» است. درست است که کهف در داستان اصحاب کهف آمده، ولی نکتهٔ او این است که کل آن داستانها در کهف هستند.
موسی و خضر در کهف اتفاق میافتد و ذوالقرنین هم در کهف، بنابراین سوره دربارهٔ اصحاب کهف نیست. به گفتهٔ او آن داستانها «کهفیتر» هستند و کهفیتشان از داستان اصحاب کهف بیشتر است، چون ذوالقرنین تقریباً ته غار است.
«اگر اسم سوره اصحاب کهف بود، میگفتیم که این سورۀ اصحاب کهف است.»
سخنران تأکید میکند دلیل متنی خیلی خوبی وجود دارد که داستان موسی و خضر بهگونهای ادامهٔ داستان اصحاب کهف است، و ذوالقرنین هم در همین سلسله جای دارد. او به جلسهٔ پیش اشاره میکند که صریحاً گفته بود اینها مراتب مختلف آن کهف هستند: موسی و خضر وسطهای غار است و ذوالقرنین در مرحلهای بالاتر.
قصد دارد نکاتی از خودِ متن بگوید که نشان میدهد این تفسیر درست است و متن تا حدودی بر چنین سلسلهمراتبی گواهی میدهد. او میگوید ناچار است از واژگان عرفا استفاده کند و نمیخواهد متهم شود که تفسیر استاندارد عرفانی ارائه میدهد؛ تفسیر عرفانی را دستکم منبع الهام خوبی برای فهمیدن چیزهای عمیق قرآن میداند.
«اینها مراتب مختلف آن کهف هستند. مثل اینکه موسی و خضر وسطهای آن غار است و ذوالقرنین در مرحلۀ بالاتری.»
به پرسشِ «هزینهٔ حج بهجای کمک به گرسنگان» چه پاسخی داده میشود؟
سخنران میگوید این پرسش جنبهٔ سیاسی ندارد و ابتدا با چند پرسش پاسخ میدهد: آیا این حرف را دربارهٔ همهٔ هزینههای مردم هم میزنند یا فقط دربارهٔ حج؟ مثلاً دربارهٔ هفت میلیون اتومبیل در ایران یا هزینههای ازدواج که متوسطش چند برابر حج است. حس او این است که چون رفتن حج از نظر پرسشگر کار معقولی نیست، یاد گرسنههای آفریقا میافتد، وگرنه هزاران جای دیگر هم هست که میتوان به اندازهٔ حج صرفهجویی کرد.
وقتی حاضران اعتراض میکنند که دین خودش دغدغهٔ گرسنگان را دارد، او مستقیم پاسخ میدهد: از نظر او اولویت با نماز خواندن است تا کمککردن به دیگران و فکر نمیکند دین داعیه داشته باشد که سیرکردن گرسنگان اولویت باشد. انفاق یکی از دستورات دین است که در سلسلهمراتب دستورات دینی بعد از نماز قرار دارد و حج رتبهٔ بالایی در دستورات دینی دارد.
«حس من این است که منشأ این سؤال که برای بعضیها پیش میآید این است که کلاً رفتن حج چون از نظر او کار معقولی نیست یاد گرسنههای آفریقا میافتد.»
«انفاق کردن یکی از دستورات دین است که قطعاً در سلسله مراتب دستورات دینی بعد از نماز قرار دارد. حج خیلی رتبه بالایی در دستورات دینی دارد»
در نقد کاپیتالیسم، سخنران چه چیزی را بررسی و چه چیزی را کنار میگذارد؟
سخنران میگوید در این بحثها کاملاً منفی صحبت میکند، در حالی که هر چیزی جنبههای مثبتی هم دارد؛ کاپیتالیسم هم در آغاز، بهعنوان یک سیستم اقتصادی، جنبههای مثبت داشته است. او میخواهد دربارهٔ آسیبهای آن بگوید و خودش را به آسیبشناسی فردی محدود کند، یعنی اثر بر تکتک آدمها، نه بهعنوان یک سیستم اجتماعی؛ و در آن هم بیشتر روی جنبههای فرهنگی کار میکند.
او فعلاً نمیخواهد بحث کند که کاپیتالیسم چگونه به وجود آمده. احساس کاملاً شخصی او این است که کاپیتالیسم تا قرن نوزدهم فوایدی داشته، ولی در قرن بیستم فقط ضرر داشته است.
«احساس كاملاً شخصي من اين است كه كاپيتاليسم تا قرن نوزدهم فوايدي داشته، ولي جدّاً ديگر احساس ميكنم در قرن بيستم فقط ضرر داشته»
چرا سخنران «بازار آزاد رقابتی» را تعریفی قابلدفاع نمیداند؟
سخنران میگوید چیزی که فکر میکند حتی دانشگاهیانِ طرفدار کاپیتالیسم هم نمیتوانند انکار کنند این است که در این تعریف، مفهوم بازار آزاد رقابتی خیلی قابلدفاع نیست. به گفتهٔ او سیستم کاپیتالیستیای که در آن یک نظام آزاد رقابتی باشد وجود ندارد.
همه میدانند که در بازار معمولاً رقابت خیلی سالمی صورت نمیگیرد، چون آنکه بزرگتر است اجازه نمیدهد آنکه کوچکتر است وارد بازار شود. بنابراین اینکه در تعریف کاپیتالیسم از اصطلاح «بدون اصطکاک» استفاده میکنند، یعنی جایی که آدمها جز عرضهٔ تولیداتشان مزاحم هم نیستند، به نظر او خیلی قابلقبول نیست.
«ما سيستم كاپيتاليستي كه در آن يك سيستم آزاد رقابتي باشد نداريم. همه ميدانند كه در بازار معمولا رقابتت خيلي سالمی صورت نميگيرد يعني آنكه گندهتر است اجازه نميدهد كه آنکه كوچكتر است وارد بازار شود.»