متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
کاربرد نظریهٔ یونگ در تحلیل روابط زن و مرد
در تحلیل موضوعات فرهنگی، غلبه با دیدگاههای یونگی است، اما خود را محدود نمیکنیم. اگر تحلیل فرویدی بهتر جواب بدهد، آن را هم به کار میبرم. در موضوعات مربوط به روابط زن و مرد، دیدگاههای یونگی خیلی قوی جواب میدهند. اگر تحلیل لکانی هم به مرحلهٔ کاربرد برسد، همین رویکرد تحلیل از چند دیدگاه را خواهیم داشت.
دقیق فهمیدن حرفهای متفکرها - بد یا خوب؟
بیش از آنکه متعهد باشیم ایدههای روانکاوان را خطبهخط بیان کنیم، سعی میکنم هر جا از نظر خودم نکتهای جالب است، آن را هم بگویم. هدف اصلی این است که با این دیدگاهها تحلیل انجام دهیم. این نگاه که فقط بخواهیم دقیقاً بفهمیم متفکران بزرگ چه گفتهاند، خیلی جالب نیست. اگر فرصت داشته باشیم، خوب است همهٔ آثار یونگ را بخوانیم و بفهمیم چه میگفته است؛ ولی حرفهای یونگ تغییر میکرده است. همهٔ متفکران بزرگ دورههای تفکر دارند؛ بنابراین نمیتوان گفت کسی دقیقاً یک حرف معین را میگفته است.
لکان شاید خودش قبول نداشته باشد، ولی واقعیت این است که قرائتش از فروید مبتنی بر کارهای اولیهٔ فروید است. نمیتوان گفت فلان تحلیل ما دقیقاً تحلیل یونگ است، ولی میتوان گفت تحلیلی از دیدگاه یونگی است. دیدگاه یونگی معنا دارد: اگر کلیاتی از یونگ را بفهمیم، میتوانیم بگوییم تحلیلی یونگی است، حتی اگر خود یونگ آن حرف را نزده باشد.
اگر بخواهید دقیقاً فروید را بفهمید، باید زمان بسیار طولانی صرف کنید. میان گسترهٔ متفکرانی که آثارشان را مطالعه میکنید و دقت در فهم حرفهایشان، یک trade off وجود دارد. من همهٔ آثار فروید را نخواندهام؛ شاید ۱۰ درصد آثار یونگ را هم نخوانده باشم. کارهای لکان قابل خواندن نیست و من بیشتر به آثار شارحان مکتب لکان وابسته بودهام.
هدف ما این نیست که دقیقاً بفهمیم فروید، یونگ و لکان چه میگفتهاند. ایدههایی داریم و میخواهیم با استفاده از آنها پدیدههای فرهنگی را تحلیل کنیم. ممکن است تحلیل هیبرید باشد؛ ملاک این است که تحلیلها خوب هستند یا نه.
در هر زمینهای آکادمیسینهایی هستند که مثلاً زندگیشان را صرف خواندن فوکو کردهاند. معمولاً خیلی زایش ندارند؛ فقط خواندهاند و تمام آثار را حفظاند. وقتی کسی دربارهٔ آثار فوکو حرف میزند، با این اعتراض که فوکو در جای دیگری چیز دیگری گفته است، در را به روی او میبندند.
در ایران فردی به نام بابک احمدی هست که از سال ۱۳۶۷ انتشار کتاب را آغاز کرد؛ ابتدا در زمینهٔ سینما و سپس ظرف یکی دو سال، آثار فلسفی منتشر کرد. کتاب دوجلدی «ساختار و تاویل متن» را منتشر کرد و پیش از آن کتابی به نام «نشانهشناسی تصویری» داشت. کار او عمدتاً طرح آرای فلاسفهٔ اروپا در نیمهٔ دوم قرن بیستم در ایران بوده است. پیش از شروع کار او، متنی دربارهٔ دریدا نداشتیم. دریدا متفکری از دههٔ ۶۰ است و بعضی فقط نام فوکو را شنیده بودند. احمدی با نوشتن کتابهایی، آرای این متفکران را مطرح کرد.
مجامع آکادمیک آنقدر او را به بیدقتی متهم کردند که گویی اصلاً نفهمیده و فقط برای خودش حرف میزند. احساس من همیشه این بود که کسانی که میفهمیدند، چرا هیچ کاری نکردند؟ بسیاری با خواندن کتابهای او علاقهمند شدند و مقالات اصلی این متفکران را ترجمه کردند. ما کمکم با ایدههای پستمدرن آشنا شدیم. درست است که حرفهای بابک احمدی خیلی دقیق نیست و درصدی ممکن است خطا داشته باشد، ولی خیلی مهم نیست. وقتی کارش را شروع کرد، ما از ۳۰ سال تفکر اروپا و تحولات پس از دههٔ ۶۰، بهویژه در فرانسه، چیزی نمیدانستیم.
بحران روابط زن و مرد
در سطح جهان، بحران خانواده و روابط زن و مرد داریم. روابط بسیار ناپایدارند؛ حتی بیرون از قالب خانواده هم روابط عاشقانه نداریم. ممکن است بگویید روابط و قیدوبندهای خانوادگی ضعیف شده، ولی روابط عاشقانهٔ لطیفی وجود دارد؛ اینطور نیست. بسیاری در دنیا از وضع موجود احساس نارضایتی دارند، گرچه ممکن است بعضی از وضع جدید راضی باشند. بههرحال نکات مثبت و منفی وجود دارد.
نگاه یونگی این است که مرد و زن مدرن دچار اختلالاند: مرد آمریکایی پیترپن شده و زن آمریکایی به زن آمازون تبدیل شده است. آمازون اصطلاحی اسطورهای از اسطورههای یونان است و پیترپن شخصیتی کارتونی است. برای تحلیل، ارجاع به شخصیتی کارتونی هم نوعی استفاده از دیدگاه یونگی برای طرح یک اسطورهٔ مدرن است. پیترپن پسربچهای است که نمیخواهد بزرگ شود.
کتاب زن بودن
کتاب خانم تونی گرنت با عنوان «زن بودن» ترجمه شده است. کتاب مطلقاً دیدگاه یونگی دارد، ولی چون برای مخاطب عام نوشته شده، نویسنده در مقدمه عذرخواهی کرده و گفته است خیلی فنی و دقیق صحبت نمیکند. میگوید وقتی متوجه شد خودش هم مشکلاتی دارد، مطالعه را آغاز کرد و در آثار خانم تونی ولف، از شاگردان مستقیم یونگ، مقالهای خواند که بینش زیادی به او داد.
این کتاب شهودی است و به احساس خواننده اعتماد میکند؛ به این احساس که وضعیت بد است. نباید انتظار تحلیل عمیقی داشت که نشان دهد دستهبندیهای کتاب از کدام بخشهای تئوری یونگ به دست آمدهاند؛ کتاب بیشتر پدیدارشناسانه است. از فصل چهار به بعد، پس از تقسیمبندیها، به زنان توصیه میکند برای رسیدن به عشق و داشتن روابط پایدار با مردان چه کنند.
مطالعات زنان - فمینیسم
زن و مرد دو جنس با تفاوتهای بیولوژیکاند؛ پرسش این است که تفاوتهای دیگر رفتاریشان چه منشأیی دارد. فروید در مهمترین بخشهای تئوریاش تحلیل میکند که مرد چگونه مرد میشود و زن، زن میشود. چیزی به نام عقدهٔ ادیپ وجود دارد و گذار از آن به پسر و دختر شکل میدهد. پسر از ترس اختگی با پدر همانندسازی میکند و دختر به قطب مادر کشیده میشود. بنابراین بخش عمدهای از تفاوتها در سالهای اولیهٔ زندگی و در خانواده شکل میگیرد. این تفاوتها لزوماً زیستشناختی نیستند، ولی بسیار قدیمیاند؛ نمیتوان گفت فرهنگ آنها را شکل داده است.
یونگ معتقد است تفاوتهای رفتاری زن و مرد بهشدت ذاتیاند. در طرف دیگر طیف، کسانی کل مفهوم زن و مرد را فرهنگی میدانند. لکان تمایزهای زن و مرد را بیشتر حاصل فرایندی فرهنگی میبیند؛ فروید در میانهٔ طیف قرار میگیرد. فمینیستهای موج دوم کاملاً در انتهای طیف، آن سوی لکان، قرار میگیرند: کسی زن به دنیا نمیآید، بلکه بعداً انگار او را زن میکنند و انگار رفتارهای زنانه را به او تحمیل میکنند. فمینیستهای موج دوم، از جمله سیمون دوبوار، توصیههایی برای فرار از موقعیتهایی دارند که جامعه و فرهنگ برای زنان پیش میآورد. در رشتههای آکادمیک مطالعات زنان، موج دوم هنوز از موج سوم قویتر است و ایدههای یونگ چندان مقبول نیست.
موج سوم فمینیسم مبتنی بر تفاوت است و تفاوتها را محترم میشمارد؛ البته آنچه بیشتر در دنیا مطرح است، موج دوم است. فمینیسمهای فرانسوی و بسیاری از فمینیستهای آمریکایی موج دوم محسوب نمیشوند. وقتی مرخصی و حقوق بارداری در نظر میگیرند، مادری را بهعنوان تفاوت ویژهٔ زن و مرد مبنا قرار میدهند و برای آن حقوق قائل میشوند. در موج دوم، مسئله این است که هرچه به مردان داده میشود، به زنان هم داده شود. متفکران اصلی موج سوم بیشتر فرانسویاند.
تغییر رفتار طبیعی در اثر سلطهی فرهنگ (قدیمی یا جدید؟)
چیزی از گذشته شروع شده و الان به نهایت خودش رسیده و آن اینکه هر چیزی که در سنتهای قدیمی بوده نوعی انحراف فرهنگی بوده که از طریق جوامع تحمیل میشده؛ مثلاً اینکه زن با مرد تفاوت رفتاری داشته چیزی بوده که به او تحمیل میشده؛ و ما در دورانی قرار داریم که رفتار زن و مرد به هم شبیهتر شده و تفکر مذکور آن را نشانهٔ برداشتهشدن فشار فرهنگی میداند. به نظر من در اکثر مواقع این مسئله برعکس است: انتظار شما این باشد که الان در جوامع فرهنگی هستیم که هژمونی فرهنگی بر آدمها فشار میآورد و ذهنشان را شکل میدهد. یک زن روستایی چند قرن قبل چقدر بمباران فرهنگی میشده تا ذهنش شکل بگیرد؟ الان است که ما از پنجششسالگی تحت آموزشهای خاصی در مدرسه قرار میگیریم، همهمان کانالهای تلویزیونی خاصی نگاه میکنیم؛ فکر میکنید ذهنتان چقدر پر از ایدههای مشترکی است که به همهٔ ما دادهاند؟ الان است که باید شک کنیم که اگر رفتار زن و مرد شبیه شده به این دلیل است که همه را یکجور بار میآورند: دختر و پسر در یک مدرسه کنار هم مینشینند، یک تکلیف به آنها داده میشود و فردا هم سر یک شغل قرار است وارد اجتماع شوند. ما در دورانی هستیم که فرهنگ خیلی وسیع شده و فشار فرهنگی بر ذهن همهٔ آدمها هست. بعضی رفتارها در گذشته نتیجهٔ نوعی ساختارهای اجتماعی در دنیا بوده؛ مثلاً دوران کشاورزی و فئودالیسم را داریم که برای خودش فضایی دارد و طبعاً بدون آنکه مدرسهای وجود داشته باشد آن ساختارهای اجتماعی فرهنگ خاص خودش را ایجاد میکند؛ از فرهنگ حمایت میکند و فرهنگ از آنها حمایت میکند؛ بنابراین دورانی در دنیا نبوده که فرهنگی وجود نداشته باشد، ولی این نوع فرهنگها در گذشته خیلی ضعیف بودهاند به این معنا که اثر فرهنگ بر ذهن مردم و درصد آموزشهایی که دیدهاند و تجربههای مشترکی که دارند خیلی کم است؛ واقعاً چیزی به شکل هژمونی وجود نداشته است. چنین نیست که گرامشی کشف کرد چیزی به شکل هژمونی وجود داشته است — یعنی فشاری که از طرف دولت و طبقهٔ حاکم میآید، چه از نظر نیروی پلیس و ساختارهای انضباطی جامعه و چه از نظر رسانهها — برای اینکه منافع طبقه حفظ شود؛ هژمونی فرهنگی چیزی قرن بیستمی است، وقتی روزنامهها و رادیو بهوجود آمد که طبقهٔ حاکم این امکان را یافت تبلیغات راه بیندازد و منافع خود را حفظ کند. بنابراین ما در دورانی هستیم که اگر رفتارهای گذشته تغییر کردهاند، الان است که باید شک کنیم آدمها در اثر نوعی هژمونی فرهنگی شبیه همدیگر میشوند. تصور من این است که برخلاف پیشفرض پسامدرن، چیزهایی که در جوامع قدیمی وجود داشته طبیعیتر است و چیزی که الان بهوجود آمده مصنوعی است؛ در حالی که نگاه پسامدرنها این است که چون الان سری آزادیهای اجتماعی داریم میتوانیم طبیعی رفتار کنیم. تمام آدمها در سطح دنیا تحت نظام آموزشی مشترکی قرار دارند؛ پنج قرن قبل نظام آموزشی وجود نداشت. بیش از آنچه فکر میکنید ذهنتان جهت پیدا کرده است؛ منتها چون غرق در فرهنگ مشترکی هستیم که همهجای دنیا هست و از سرمایهداری درآمده، احساسمان این است که این نظام آموزشی خیلی بیگناه است — چیزی به ما نگفتهاند؛ شیمی و فیزیک گفتهاند. دربارهٔ زن و مرد چیزی نگفتهاند. و علم که اصلاً سوگیری خاصی نسبت به سرمایهداری ندارد؛ ولی عمل دقیقاً سوگیری دارد: تمام نظام آموزشی شما نظام آموزشی سرمایهداری است؛ ما از سن ۶ سالگی بردهٔ این نظام سرمایهداری جهانی هستیم که شغلها را ایجاد کرده و ما را تربیت میکند که در آنها قرار بگیریم.
اتفاقات تاریخی که منجر به شبیه شدن رفتارهای زن و مرد شد
اتفاق واقعی این بود که نظام سرمایهداری در اثر پیشرفت تکنولوژی به انقلاب صنعتی رسید و وظایفی که کارگران در کارخانهها قرار بود انجام دهند اولاً ساده شد و ثانیاً تعداد موقعیتهای کاری در این کارخانهها زیاد شد؛ تولید چندین و چند برابر شد و مثلاً در یک کارخانهٔ نخریسی بزرگ قبلاً در این حد نخ ریسیده نمیشد. اگر پنج قرن قبل فقط از مردها برمیآمد که با گاوآهن زمینی را شخم بزنند و احیاناً نیروی بدنی خاصی لازم بود، پیشرفت تکنولوژی کار را به جایی رساند که دیگر نیازی به نیروی بدنی و مهارت بالا نباشد؛ پیشهور سنتی مهارتهای بالایی داشت و نجار سالها شاگردی کرده بود؛ در حالی که در قرن نوزدهم در یک کارخانهٔ ریسندگی فقط یک نفر باید بالای دستگاهی میبود که نخی را بکشد که اصلاً آموزش چندانی نمیخواهد؛ میتواند بچه باشد، زن باشد یا مرد باشد. بعد از این تغییر، نظام سرمایهداری در اثر احتیاجش زنها را وارد کار کرد؛ به این صورت که آنقدر حقوق نمیدادند که امرار معاش با کارکردن یک نفر ممکن باشد و برایشان صرف نمیکرد؛ نتیجه این است که حقوقها نسبت به مخارج آنقدر پایین بود که زنها مجبور شدند از خانههایشان بیرون بیایند؛ در دورهای زنها با گریهوزاری از خانه بیرون آمدند. با الان مقایسه نکنید که زنها مشتاقانه در فعالیت اجتماعی شرکت میکنند. بعضی فکر میکنند مردها زنها را حبس کرده بودند و آزادیهای اجتماعی باعث شد زنها دریچهها را بشکنند و وارد فضای اجتماعی شوند؛ اصلاً چنین نیست. زنها از وضعیتشان در خانواده بینهایت راضیتر از این بودند که هر روز صبح مجبور شوند بچهشان را رها کنند و بروند سر کار؛ این کاملاً با ساختار عاطفی زنها تعارض داشت و نظام اقتصادی جدید نیاز داشت و این کار را انجام داد. هر وقت چنین کاری بخواهد انجام شود فرهنگش هم ایجاد میشود؛ در همان دوران حرف از آزادی اجتماعی زنها و اینکه چرا زنها نباید استقلال مالی داشته باشند شروع شد. برای این تبلیغات از جایی دستور گرفته نمیشود: اول زنها مجبور میشوند بیایند و وقتی آمدند خودآگاهی مشکلاتی که بهوجود آمده را پوشش میدهد؛ به این معنا که فرهنگی درست میکند که اگر آسیبی به فرد میرسد دردش کمتر شود. واقعیت تاریخی این است که دلیل رفتار مشابهی که زن و مرد پیدا کردند چنین فرایندی بوده است: نظام سرمایهداری و انقلاب صنعتی و پیشرفت تکنولوژی کار را به جایی رسانده که بخش عمدهای از زندگی همهٔ انسانها موقعیت شغلیشان شده؛ این چیزِ مدرنی است؛ قبلاً زن و بچه که شغل نداشتند. ما الان ۱۶ سال درس خواندهایم برای اینکه شغلی پیدا کنیم؛ در سن ۶ سالگی به عشقِ علم به مدرسه نرفتیم؛ رفتیم چون ما را فرستادند. چرا اینهمه مدرسه ایجاد شده؟ برای اینکه شغلهای خوب به آموزش نسبتاً زیادی احتیاج دارند.
تحلیل شبیه شدن زن و مرد
در این کتاب اشارهای به بحران مادونا میکند: در حال حاضر عشق به مادر و مادری نسبت به گذشته بسیار کمتر شده. زن باید بهطور طبیعی میل به بچهدارشدن داشته باشد ولی در جامعههای مدرن میبینید که ندارند؛ پس اتفاق جدیدی افتاده است. بخشی از این اتفاقِ غیرطبیعی مناسبات سرمایهداری است که زنها را از خانه بیرون کشیده و سرِ کاری برده است. سرمایهداری زن و مرد نمیشناسد و برای موقعیتهای کاریاش فرقی نمیکند زن یا مرد در آن قرار بگیرد. با فرهنگی که سرمایهداری ایجاد میکند و اثری که بر مردم میگذارد طبیعی است فرهنگی بهوجود بیاید که در آن زن و مرد به هم شبیه شدهاند. الان دختر و پسر به یک مدرسه میروند، سری تکلیف به آنها داده میشود و فردا هم قرار است سر شغلی بروند؛ جامعه میان مرد و زن فرقی نمیگذارد. یک تحلیل این است که قبلاً چون جامعه میان زن و مرد فرق میگذاشت آنها متفاوت عمل میکردند و حالا که جامعه فرق نمیگذارد مشابه عمل میکنند و بعد نتیجه میگیرند پس آنها با هم فرق نداشتهاند. توجه کنید آنها را آزاد نگذاشتهایم که مشابه رفتار کنند؛ ما آنها را در یک کانال مشترک میگیریم و با سنبهٔ پرزوری در لولهای فرو میکنیم و بعد همه به شکل استوانه درمیآیند و بعد میگوییم ببینید همه شبیه استوانه شدند. کجای تاریخ یک نظام اجتماعی مردم را از ۵-۶ سالگی گرفته و بردهٔ جایی کرده — دستکم فرصت میداد نوجوان شوند؟ مدیری داشتیم که وقتی میخواست به بچههایی که درس نمیخواندند تندی کند میگفت «بدبخت حمال میشوی»؛ واقعیت هم این است که اگر درس نخوانیم شغل خوبی نمییابیم. من کلاً منکر این هستم که نظام آموزشی در حال آموزش علم است؛ در حال آمادهکردن ما برای شغلی تکنولوژیک است که برعهده بگیریم؛ هیچ درسی را طوری آموزش نمیدهند که بتوانید عمیق بفهمید.
علم امروزی بیتاثیر از نظام اقتصادی نیست.
علم مدرن، علم مدلکردن طبیعت توسط ریاضیات در جهت پیشگویی است نه در جهت شناخت طبیعت، و این پارادایم جدید برای همین غلبه کرده که از آن تکنولوژی درمیآید و از تکنولوژی هم پول درمیآید. علم اصلاً بیطرف نیست؛ در ماهیت علم مقداری کاسبکاری هم هست: سری علوم که از آنها پول درنمیآید فراموش شدهاند ولی علمهایی که به تکنولوژی میانجامند به آنها توجه میشود و تمام آموزشهای دنیا به این سمت است به این دلیل که ما در نظام اقتصادی خاصی زندگی میکنیم. وقتی رفتارهای دوران باستان و رفتارهای مدرن را میبینم، پیشفرضم این است که رفتارهای دوران باستان طبیعی است و رفتارهای مدرن مصنوعی؛ پیشفرض پسامدرنها برعکس است: الان ما رفتارهای طبیعی میکنیم. دربارهٔ این موضوع فکر کنید کدام درست است.
یکی از دانشجویان پرسید آیا دادههای آماری مبنی بر اینکه الان اختلالهای روانی بیشتر است وجود دارد؟
پاسخ: بله؛ در تاریخ خودکشی به این معنا که کسی در حدی در فشار روانی باشد و زندگیاش سیاه شده باشد که خودش را بکشد — شما کجای تاریخ خودکشی را بهصورت یک پدیدهٔ اجتماعی دارید؟ ممکن است آدمی روزی این کار را کرده باشد. مردم سابقاً شور حیات داشتند؛ الان ندارند. ما الان در سردترین و سیاهترین دوران تاریخ زندگی میکنیم؛ فقط کافی است به هنر معاصر در مقابل هنر دوران قبل نگاه کنید: مردم در اوج فشار کار و بدبختیها دودستی به زندگی چسبیده بودند و لذت حیات را داشتند ولی ما الان این را نداریم.
طبیعی بودن رفتارهای گذشته یا مدرن؟ (تحلیل)
رویکی در میان متفکران دوران مدرن و پسامدرن وجود دارد که الان رفتارها طبیعیترند و رفتارهای گذشته رفتارهایی است که انگار نظامی جباری آنها را بهوجود آورده — زنها را در خانه نگاه میداشته و غیره. مثلاً همجنسگرایی که قبلاً نبوده با اینکه در طبیعت انسان وجود داشته، چون تابوهایی وجود داشته که با زور و تهدید جلویش گرفته میشده؛ ولی الان که آزادی اجتماعی بهوجود آمده و مردم آزادند، سری رفتند و همجنسگرا شدند. تحلیل مقابلش این است که ما در دورانی هستیم که فرهنگ هویت جنسی را تا حدی پاک کرده؛ بنابراین وقتی زنها همه مثل زنها رفتار میکنند دیگر چه فرقی میکند؛ یک مرد چرا برود دنبال یک زن؟ رفتار مردانه و رفتار زنانه و عشق میان مرد و زن طبیعی بود و توسط تحولات اجتماعی و فرهنگی پاک شد. حرف من این است که رفتارهای قدیمی طبیعیتر بودند — نه کاملاً طبیعی؛ هرچقدر فرهنگ وجود داشت رفتارهای غیرطبیعی هم وجود داشت. از جمع پرسشی شد که متن سؤال روشن نبود. پاسخ: یونان باستان تمدنی است که در آن همجنسگرایی وجود داشته و یونان منشأ تمدن غرب هم هست؛ نوعی مردسالاری از یونان شروع شد که به همجنسگرایی انجامیده و از منشأهای وضعیت فعلی در تمدن غرب هم هست. این از اعتقادات یونگ است که رفتارهای قدیمی به علت نزدیکتربودن انسان به طبیعت و ناخودآگاه، طبیعیترند.
یک مقالهی پیشگویانه و همراه با تحلیل از یونگ
در پارادایم علمی، در مقایسهٔ تئوریها مهم است که یک تئوری بتواند پیشگوییهای بهتری بکند. مثلاً یونگ افتخار میکند که خیلی قبل از جنگ جهانی دوم و پیش از آنکه اصلاً هیتلری بهوجود بیاید پیشگویی کرد که چنین اتفاقی در آلمان میافتد؛ میگوید از تحلیل رؤیاها و وضعیت آدمهایی که به من رجوع میکردند احساس کردم در اعماق وجود این آدمها اتفاقی افتاده؛ میگوید جنبش دوبارهٔ آن جانور زردمو را در وجود این آلمانی میبینم؛ انگار روح اجداد توتمیشان دوباره ظاهر شده و در وجودشان حرکت میکند و در رؤیاهایشان ظاهر میشود. یونگ مقالهای دارد تحت عنوان «زن اروپایی»؛ خیلی از پدیدههایی را که الان با آنها درگیریم در سال ۱۹۲۷ پیشگویی کرده؛ اینکه پیش از هر متفکری پیشبینی کرد که به سمتی میرویم که رفتار زن و مرد مشابه شود، به سمت اختلال رابطهٔ جنسی زن و مرد و خیلی چیزهای دیگر هم. یونگ سخنرانی خیلی قدیمی کرده که به آن مقاله تبدیل شده؛ این مقدار پیشگوییِ درست دربارهٔ اتفاقات آینده سند خوبی است که از دیدگاه خوبی نگاه میکند. بینش خیلی عمیقی در این مقاله هست؛ توصیه میکنم بخوانید. در مجموعهمقالاتی از یونگ تحت عنوان «جهاننگری» به فارسی چاپ شده؛ انتشارات طوس منتشر کرده و طبق معمول آقای جلال ستاری ترجمه کرده است.
کدام طبیعیتر است دنیای مدرن یا دنیای سنتی؟
چون فرهنگ گستردهتر شده و ما موجودات فرهنگیتری شدهایم. اگر بفهمیم دو قطب nature و culture دقیقاً دو قطب متضاد هماند، متوجه میشوید آن پیشفرض که دنیای سنتی به طبیعت نزدیکتر است درست است. اگر یونان باستان همجنسگرایی داشته، توجه کنید یونان فرهنگیترین دوران خودش را تا حتی ۵۰۰ سال بعد داشته است؛ بنابراین نمیتوان گفت آنچه در یونان بوده طبیعی بوده است. ذهن آدمها با شلاقخوردن شکل پیدا نمیکند؛ با فرهنگ است که شکل پیدا میکند. الان نظام سرمایهداری کسی را شلاق نمیزند؛ برای چه شلاق بزند، از ۶ سالگی هر کاری که خواستید با شما کرده است. این موضوعی که گرامشی میگوید این است که هژمونی فرهنگی وجود دارد؛ وقتی در خانهتان تلویزیون نگاه میکنید همان کارِ شکلگیری ذهنی انجام میشود.
مدل برای تحلیل
لازم نیست برای این حرفها استدلال کنیم؛ یک مدل داریم و میخواهیم تحلیل ارائه دهیم؛ تحلیل یا خوب است یا بد. شما هیچوقت از کسی که مکانیک کوانتوم درس میدهد نمیپرسید این فرمالیسم از کجا آمده یا ثابتش کن؛ میگوید وقتی این آزمایشها را انجام دهید این فرمالیسم به شما جواب میدهد. ما میخواهیم ببینیم از تئوری یونگ برای تحلیل سری اتفاقها چه چیزی درمیآید؛ اگر به نظرتان آمد خوب کار میکند یعنی مدل خوبی بوده؛ اگر نه، باید مدلی بهتر ارائه دهید نه اینکه فقط بگویید این مدل را دور بریزید؛ همانطور که مکانیک نیوتونی به بنبست خورده بود ولی تا نسبیت انیشتین جایگزینش نشده بود به کارش ادامه میداد.
مقدمهی کتاب زن بودن
حرف من این است که بحرانی وجود دارد در هویت جنسی در روابط زن و مرد در سایر دنیا و حتی ایران.
کتاب «زن بودن» نوشتهٔ تونی گرنت
مقدمهٔ این کتاب از چیزی به نام «دروغِ آزادسازی» شروع میکند: حرف از این میزند که هژمونی فرهنگی وجود دارد که زنها را به سمتی سوق داده و بعد ده دروغ را شرح میدهد که چهاند و از کجا آمدهاند. مثلاً دروغ شمارهٔ یک «صاحب همهچیز شدن» است: زنی که فعالیت اجتماعی میکند و کار میکند و استقلال مالی دارد همهچیز به دست میآورد؛ و تجربهٔ این خانم نشان میدهد برعکس، همهچیزشان را از دست میدهند: عمیقترین نیازهایشان — نیاز به عشق و نیاز به خانوادهای که گرمای عاطفی در آن باشد که برای زنها خیلی مهم است — به آنها نمیرسد ولی عوضش مثلاً پول درمیآورند و ممکن است خانه و اتوموبیل داشته باشند ولی موجودات شکستخوردهایاند که معمولاً اکثریت سری حالتهای افسردگی هم دارند. خلاصهٔ دروغ شمارهٔ یک این است که اینکه مثل مردها بروید در اجتماع و بجنگید و استقلال مالی داشته باشید راه رسیدن به همهچیز است. کتابی به فارسی ترجمه شده تحت این عنوان که «زنهای خوب به همهجا میرسند و زنهای بد به هیچجا نمیرسند»؛ در سراسر این کتاب دروغ شمارهٔ یک با آبوتاب زیادی بیان میشود و کتاب پرفروشی هم هست. کتاب بسیار زیبایی اخیراً ترجمه شده تحت عنوان «شهر زنان»؛ کتابی است دربارهٔ زنان قرون وسطی، ۵۰۰ سال پیش؛ مقایسهکردن دیدگاههایی که آن موقع دربارهٔ زن وجود داشته با این دیدگاههای مدرن جالب است. دروغ بزرگ شمارهٔ دو، دوجنسیبودن است: اینکه مرد و زن چندان با هم فرقی ندارند. دروغ شمارهٔ سه این است که موفقیت بر جذابیت میافزاید؛ از آن طرف هم ذهنها طوری شکل داده شدهاند که مثلاً در ایران خیلیها که میخواهند بروند خواستگاری میپرسند مدرک تحصیلیاش چیست؛ ولی هیچ رابطهٔ عاشقانهای به دلیل مدرک تحصیلی ایجاد نمیشود؛ هیچ مردی عاشق تحصیلات زنی نمیشود. نویسندهٔ کتاب بهعنوان یک زن فرضش را بر این گذاشته که عمیقترین نیاز یک زن شرکتکردن در رابطهٔ عاطفی خیلی عمیق است؛ آماری بگیرید ببینید رمانهای عاشقانه چقدر مشتری دختر دارند و چقدر مشتری پسر. اینکه عمیقترین نیاز زن شرکتکردن در رابطهٔ عاطفی بسیار عمیق است همیشه در فرهنگهای مختلف مورد تأیید بود؛ زنها البته به مسائل مالی هم توجه دارند. زنهایی که از نظر روانی بهشدت احساس ارضای روانی میکنند زنهایی هستند که جایی در زندگیشان رابطهٔ خیلی قوی داشتهاند؛ مردها بیشتر از موفقیتهای شغلی احساس ارضا میشوند و زنها چنین نیستند. دروغ شمارهٔ چهار «مونثبودن یعنی ضعیفبودن» است: احساسات لطیف زنانه و حتی آن حالت سرخوشی که دخترها در سنین نوجوانی دارند تلقین میشود که همهٔ اینها نوعی ضعف است و باید جلوی ضعفهای خود را بگیری؛ اگر کاری برایت سخت است باید هرطور شده با مقاومت بالا انجام دهی؛ مثلاً حمایت از ستیزهجویی و پرخاشگری میشود. بهطور سنتی ستیزهجویی چیزی بود که مختص مردان بود ولی الان این دروغ در این جهت است که ظرافت زنانه نوعی ضعفبودن است و زنی که بخواهد این ظرافتها را رعایت کند در جامعه کلاهش پسمعرکه است؛ زن باید خودش را قوی کند و از رفتارهای لطیف زنانه دوری کند؛ پذیرندگی و انعطافپذیری همه نشانهٔ ضعف است و جذابیت ایجاد نمیکند. توجه کنید به یک معنا این دروغ نیست: اگر هدف اصلی پیشرفت اجتماعی باشد، در جامعههایی که ما در آن زندگی میکنیم باید مقداری رفتار ستیزهجویانه داشت تا موفق بود. زنها اگر مدیر باشند بهراحتی زیردستان خود را اخراج نمیکنند. نکتهای که خیلی عمیق است و خیلی باستانیتر از این حرفهاست و لابهلای این دروغهای مدرن جا داده میشود اینکه «انجامدادن بهتر از بودن است»؛ یعنی آدمها با کارشان ارزیابی میشوند و صرفِ این نگاه که زن موجود زیبایی است و ارزش دارد، نگاه بدی شمرده میشود. دروغ شمارهٔ ده «زنان از زنانهشدن مردان لذت میبرند» است: اینکه مردان دیر بزرگ شدند یا پیترپن شدند به زنها خوش میآید؛ دخترها به خاطر این نوع فرهنگ مدرن از پسرهایی که موجودات ضعیفی هستند و به اصطلاح رمانتیکاند خوششان میآید و ازدواج میکنند ولی بعد میفهمند این آن چیزی نیست که احتیاج دارند؛ وقتی بچه به دنیا میآید احتیاج به مردی دارند که بشود به او تکیه کرد و خیلی چیزها را اداره کند. ردیفی از بحرانهای ازدواج در همین جامعهٔ خودمان این است که زن بعد از ازدواج احساس میکند مرد بهاندازهٔ کافی مرد نیست. از خانمی شنیدم که وقتی میخواست یک روز بیرون برود شوهرش به او گفت اگر ممکن است ماشین من را ببر تعمیرگاه؛ با اینکه این خانم زنی سوپرمدرن بود، دیگر نمیتوانست تحمل کند که من ماشین او را ببرم تعمیرگاه! تعمیرگاه هنوز از آن جاهایی است که زنها در آن راحت نیستند. در حال حاضر در دنیا و بالاخص در ایران دخترها حین ازدواج مردهایی را که حالت مردانه دارند موجوداتی خشن میبینند و مردی را انتخاب میکنند که آن مردانگیها در او نیست؛ ولی بعداً جایی به صلابت مرد در زندگیشان احتیاج دارند؛ ولی خودشان کسی را انتخاب کردند که صلابت نداشته باشد چون فرق میان صلابت و خشونت را نمیدانستند. جالب اینکه آن مردان ضعیف هم قطبنمایشان زنی را به آنها نشان میدهد که کارآمد باشد؛ یعنی این نوع ازدواجِ بیمار خیلی طبیعی ایجاد میشود و خیلی طبیعی هم دچار مشکل میشود: نه مرد آن رفتارهای طبیعی زنانه را میبیند و نه زن آن چیزی را که در مرد میخواهد ببیند. بعد از ازدواج فرهنگ مقداری کنار میرود و روابط غریزیتر میشود و بعد دیگر تلقینات فرهنگ کارایی ندارد؛ آدمها سر جای اولشان برمیگردند: زن مطالبات یک زن را دارد و مرد مطالبات خودش را دارد؛ مثلاً وقتی از سر کار میآید خانهٔ زنش را زیبا و سرحال ببیند. وقتی زن از ۶ صبح رفته سر کار و ۸ شب برگشته، کجا این اتفاق میافتد؟ من این را از طرف مردها میگویم؛ فکر میکنم مردها نوعی از زنی که خیلی موفقیت شغلی دارد میترسند. خانمی بود که از شوهرش بد میگفت و یکی از بدیهایش این بود که شبها دیر از سر کار میآید خانه؛ گفت من به او میگویم تو که در مقابل خودش پولی درنمیآوری. کاری که مرد انجام میدهد حالت ابراز عشق دارد؛ اگر به انسانی اجازهٔ ابراز عشق ندهید اگر جرقههایی هم در وجودش هست خاموش میشود. فکر کنید دورانی که زندگی خیلی سخت است مرد بهطور قهرمانانهای برود و زحمت بکشد و عرق بریزد و بیاید و زن و بچهٔ خودش را حفظ کند؛ وقتی به مرد میگویید تو اصلاً برای چه میروی سر کار؟
caring در مرد و nursing در زن
صدایی از میان جمع: خیلی از روانشناسان مشهور و مشاوران روابطی را که بر اساس نیاز باشد رابطهٔ بیمار میدانند. من در یک مدل یونگی حرف میزنم. یونگ تکجملههای خیلی زیبایی دارد؛ یکی از تکجملههای زیبایش این است که در رابطهٔ زن و مرد طبیعت زن nursing است و طبیعت مرد caring؛ حس مرد نسبت به زن چنین است که محیط امنی برای زن و بچهاش درست کند؛ و طبیعت زن برآوردن نیازهای ظریف عاطفی یا مادی و انجامدادن خدمات جزئی است؛ مثلاً اگر دزد بیاید خانه، احساس زن این نیست که باید چماق بردارد و بچهاش را حفظ کند. جلسهٔ ما از حالت علمی دارد خارج میشود؛ ظاهراً مسئلهٔ خیلی مبتلابهای انتخاب کردم؛ موضوع ظاهراً برای علمیشدن بحث زیادی داغ است؛ یکی از ویژگیهای بحث علمی این است که آدم باید مقداری خونسرد باشد؛ اگر با منافع شخصی آدم چیزی در تضاد باشد بحث از حالت علمی خارج میشود. قبل از ازدواج فرهنگ اجتماعی در دو طرف تأثیر بیشتری دارد ولی بعد از ازدواج که روابط غریزیتر شد سری مطالبات غریزی و صفات غریزی مردانه که در مرد ضعیف بوده و صفات زنانه که در زن ضعیف بوده قویتر میشوند. زن هرچقدر هم که فرهنگ برایش بودن در آشپزخانه و آشپزی را ننگ بداند وقتی بچهدار میشود حس غذا دادن در او بهوجود میآید و حتی زنهایی که نیمرو هم بلد نبودند درست کنند بعد از یکیدو سال از تولد بچه با شور و شوق آشپزی میکنند؛ غذا دادن جزء غرایز زن است به دلایل فیزیولوژیک و جزء غرایز مرد نیست؛ اینکه از بیرون قوت و غذا فراهم شود به عهدهٔ مرد است ولی اینکه لقمه شود و دهان بچه گذاشته شود جزء وظایف مرد نیست؛ فرق میان caring و nursing همین است؛ در واقع nursing نوعی caring است که در سطوح ظریفتری اتفاق میافتد. شاهد بر اینکه چیزهای طبیعی — caringداشتن مرد و nursingداشتن زن و خیلی چیزهای طبیعی دیگر — این است که بعد از ازدواج و برقراری روابط طبیعی، ایدهها و انتظارات دو طرف هم به سمتی میرود که با فرهنگی که به آنها آموزش داده شده تضاد دارد؛ شوهری که بنابر ایدههای فرهنگی انتخاب کرده بودند حالا دیگر به دردشان نمیخورد. زن که باردار میشود از تمام وجودش ضعف میشود. چرا این غریزهٔ caring در مرد هست؟ برای اینکه زن وقتی باردار میشود آسیبپذیر میشود و نیاز به caring دارد؛ بنابراین چه معتقد باشید خداوند این حس را در نهاد مرد گذاشته یا بگویید در روند تکامل داروینی آنهایی که این حس را داشتند باقی ماندند و بقیه نابود شدند. فکر کنید خانوادههایی که شوهرشان پیترپن بود، موقع بارداری زن که نیاز به وجود مرد بوده مرد مشغول بازی بوده است! نتیجه این شد که مردانی باقی ماندند که caring داشتند. از طرف دیگر وقتی مرد ماموتی شکار میکرد و به خانه میآورد، خانوادههایی باقی ماندند که وقتی شکار مرد به خانه میرسید زن آن ماموت را به آشی تبدیل میکرد که با هم بخورند؛ نه اینکه زن بگوید من دیشب آشپزی کردم حالا تو امشب باید آشپزی کنی. سیمون دوبوار جملهٔ جالبی در کتاب «جنس دوم» — که مانیفست فمینیسم موج دوم است — دارد: طبیعت عمدهٔ بار تولید نسل را بر دوش زن گذاشته؛ از مسائل فیزیولوژیکِ پیش از ازدواج بگیرید تا بارداری و شیردادن؛ طبیعت این کار را کرده؛ این کار را نه فئودالیسم انجام داده و نه دوران بردهداری. و در ازای آن انتظاری که زن در برابر این موضوع از شوهرش دارد چیزی نیست که بتوانید بگویید سنتی است و نباید باشد. آن ارتباط عاطفی که قبلاً در اثر ارتباط طبیعی — حمایت مرد و نوعی کارهایی که زن میکرد — در خانواده شکل میگرفت دیگر شکل نمیگیرد. در مقایسه با اشعار و موسیقی دوران گذشته که در آن عشق تکریم میشد، الان در دوران مدرن ترانهسراهایی داریم که عشق را چیزی رویایی و احمقانه میدانند که هیچوقت هم وجود نداشته است. یکی از متفکران زمان حال میگفت این غم هجران و سوز عاشقانه نشانهٔ عقبماندگی جنسی است.
مراجع
کتاب: «زن بودن» / تونی گرنت / فروزان گنجیزاده (مترجم) / نشر ورجاوند. مقالهٔ «زن اروپایی» (۱۹۲۶) Women in Europe — در کتابهای Aspects of the Feminine (Routledge, 1986) و Collected Works of C. G. Jung, vol. 10 (Princeton Univ. Press, 1970) گردآوری شده و همچنین بهصورت کتاب مجموعهمقالات تحت عنوان «جهاننگری» به ترجمهٔ جلال ستاری از انتشارات طوس چاپ شده است.