او دو ویژگی ادبیات مدرن را یادآوری میکند و از جلسهٔ پیش ادامه میدهد که قرآن عمداً چند معنا دارد و به شهادت خودش بعضی را هدایت و بعضی را گمراه میکند. سپس نشان میدهد که سهم دادن به مخاطب فایدههای دیگری هم دارد و داستان یوسف را از این منظر میخواند. در پایان دربارهٔ حزن یعقوب پرسشهایی مطرح میشود.
مرور جلسات گذشته
او میگوید از جلسهٔ اول دو ویژگی بارز ادبیات مدرن را گفته است، و منظورش مدرنیسم نیست بلکه ادبیاتی است که بعد از دوران کلاسیک به وجود آمد. نخست اینکه هنرمند قواعد را میشناسد و با اختیار نقض میکند و با نقض قاعده زیبایی خلق میکند؛ دوم اینکه در هنر مدرن و پست مدرن سهم بیشتری در ساخته شدن معنای اثر به مخاطب داده میشود. چون شاید هفت جلسه داشته باشند، الان دربارهٔ محتوا صحبت میکند و موضوع دوم را ادامه میدهد.
قرآن و چندمعنایی
او میگوید اگر از فرد مؤمنی بپرسید که آیا قرآن مانند ادبیات مدرن عمداً چند معنا دارد، دیفالت او این است که در متن دینی مطلقاً نمیشود، چون خداوند میداند چه میخواهد بگوید. جلسهٔ قبل با تأکید گفته که به شهادت خود قرآن اینگونه نیست: قرآن صراحتاً میگوید بعضی هدایت شوند و بعضی گمراه، و اولین جملهاش میگوید این کتاب «هُدًى لِلْمُتَّقِينَ» است.
او میگوید در ادبیات پست مدرن به راحتی میشود اثر چند معنایی ساخت، ولی ساختن اثری که یک گروه چیز درست و گروه دیگر چیز اشتباه ببینند ساده نیست، مثل تصویری که از یک طرف خرگوش و از طرف دیگر اردک دیده شود. به نظرش اینجا منبعی از تکنیکهای ناشناخته هست. یکی از ویژگیهای قرآن این است که دربارهٔ خودش حرف میزند، و هم اعلام میکند که چند معنا فهمیده میشود و هم دربارهٔ تکنیکهای ایجاد ابهام.
او داستایوسکی را مثال معروف ادبیات چند صدایی میآورد که نویسنده دربارهٔ راست یا دروغ بودن حرف شخصیتها قضاوت نمیکند. میگوید در آغاز این چند صدایی گاهی به این دلیل بود که نویسنده نمیخواست قضاوت کند و خودش نمیدانست چه چیزی راست است؛ ولی مطمئناً در قرآن اینطور نیست و به منظور دیگری این کار شده است.
محکم و متشابه و جای مکث
او آیهٔ هفتم آل عمران را میآورد که کسانی که در دلشان کجی است از متشابهات پیروی میکنند. میگوید این آیه خودش در جای مکث ابهام دارد: «وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ»، و مفسرین به دو نوع تقسیم میشوند، کسانی که بعد از «إِلَّا اللَّهُ» مکث میکنند و کسانی که بعد از «وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ». با شوخی میگوید بسته به اینکه قلب شما مریض باشد یا نه ببینیم کجا مکث میکنید، و خودش هر دو نوع را خوانده و معلوم نیست جزو کدام است.
او میپرسد آیا عجیب نیست اگر خدا چیزی را وحی کرده باشد و کسی و حتی پیغمبر هم نفهمد کدام معنای متشابهات راست است. حاضری میگوید پیغمبر حتماً میفهمید و او میپذیرد که حداقل پیغمبر میفهمد. میگوید علائم مکث بعداً گذاشته شده؛ فکر میکند تنها اطلاعات ثبتشده این است که آیه کجا تمام میشود و ممکن است اطلاعاتی در این وسط از بین رفته باشد.
او فکر میکند طبق تعریف اگر کسی نفهمد یک آیه محکم است، محکم نیست، چون محکم یعنی معنایش روشن است. پرسش این است که باید دنبال معنی متشابهات بود یا دست نگه داشت. به گفتهٔ او زبان مبهم است و هر طور کتاب را بنویسید متشابهات پیدا میکند؛ هنرمندان مدرن این را فهمیدند، و قرآن از مبهم بودن زبان در جهت هدف اعلامشدهاش استفاده میکند.
گمراهی و معجزهسازی
او آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا» را میآورد که خیلیها با آن گمراه میشوند. نمونه میگوید کسانی که نمیپذیرند خدا دربارهٔ دعوای پیغمبر با همسرانش حرف زده باشد، و ویدئویی از دکتر سروش را یاد میکند که در چند دقیقه تئوری رویای رسولانهاش را میگوید. او میگوید یکی از اهداف قرآن این است که یاد بدهد در هر موقعیتی خدا چگونه آنجا را میبیند.
او میگوید فهم ما از واژهها به تجربهٔ شخصی خودمان برمیگردد، و آیات قرآن «فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ» است. کسانی که از قبل حقایقی را میدانند راحت میفهمند آیه به آن اشاره میکند، و کسانی که برداشتهای اشتباه دارند ممکن است آن را روی آیات پروجکت کنند؛ به گفتهٔ او این قابل اجتناب نیست مگر اینکه احتیاطهایی را که قرآن میگوید رعایت کنیم.
او میگوید قرآن چند جا از معجزه طفره میرود، و با تمثیل فروشگاهها میگوید در رقابت با معجزههای مغازههای مقابل قفسهٔ اسلام خالی بود و برایش معجزه ساختند. آیهٔ «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ» هیچ ربطی به معجزه ندارد و در میان آیات قیامت است. دربارهٔ «إِنَّ الدّينَ عِندَ اللَّهِ الإِسلامُ» میگوید واقعاً دوست ندارد این اصطلاح را به کار ببرد ولی احساس میکند تلهگذاری انجام شده است، چون با آن میتوان گفت فقط این دین پذیرفته است.
او میگوید ماجرای ناسخ و منسوخ از آیهای درآمد که ربطی به نسخ احکام ندارد، و هیچ آیهای در قرآن هیچ آیهای را نسخ نکرده است؛ خیلیها این حرف را میزنند و آقای خویی در البیان فصلی دارد. دربارهٔ شراب هم میگوید نهی از نماز در حال مستی جواز نوشیدن نیست، و به نظر میرسد سکارا به معنای حواسپرت بودن است.
سهم مخاطب و پسزمینه
او میگوید چندمعنایی تحت یک چیز کلی است: سهم بیشتر دادن به مخاطب. در ادبیات مدرن هنرمند به طور خطی در طول تاریخ سهم بیشتری از ایجاد معنا را به مخاطب واگذار کرده و اوج آن در پست مدرنیسم است. در قرآن این فقط برای هدایت و گمراهی نیست و فایدههای دیگری دارد.
یکی از ویژگیهای شرکت دادن مخاطب این است که میتوانید او را به فعالیتی وادار کنید: هرچه واضحتر بگویید مخاطب منفعلتر میشود. او میگوید کنار گذاشتن متشابهات و خواندن فقط محکمات از روی تنبلی است، چون باید معنا را کشف کرد؛ مثل آزمونی که مدام باید از بین راههای انحرافی یکی را انتخاب کنید، و راهی برای رشد جز فعالیت نداریم. هنر مدرن هم از مخاطب انتظار فعالیت دارد.
او تکنیکی را مثال میزند که چیز مهم در پسزمینه بگذارند: صحنهٔ کشتار در فهرست شیندلر که کشته شدن یک نفر گوشهٔ کادر است، و فیلم M که جسد دختربچه هیچوقت دیده نمیشود چون کارگردان تصمیم گرفت مخاطب خودش صحنه را بسازد. میگوید این تکنیک را در داستانهای قرآن هم میبیند، نه برای اینکه کسی گمراه شود.
پرسشهایی از داستان یوسف
او میگوید به نظرش از این سوره هزار پرسش میشود پرسید. اولین پرسش اینکه یوسف بعد از رسیدن به قدرت چرا دنبال پدرش نمیرود و آیا به کاروانیانی که او را از چاه درآوردند گفته که پسر یعقوب است؛ حافظ و شاعران دیگر هم چنین تهمتی به یوسف میزنند. او به آیهای اشاره میکند که خداوند به یوسف مکنت داد که هرجا بخواهد برود، ولی نمیرود. حاضری پاسخ میدهد که میخواهد پدرش رشد کند و او آن را با طعنه جواب آخوندی میخواند.
او میگوید چرا یوسف میگوید برادر دیگر را بیاورید؟ از همین جمله میفهمید اطلاعات خانواده را از برادرها گرفته است. و اگر فرض کنیم یوسف هفتساله در چاه افتاد و حدود سی سال گذشته، برادر کوچک مثلاً حدود بیست و هفت ساله است؛ چرا از پدر اجازه میخواهند و چرا یعقوب او را مثل بچه نمیفرستد؟ او میگوید پشت این پرده چیزی گذشته که نمیخواهد صراحتاً بیان شود.
نقشهٔ یوسف
او از «إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ» نتیجه میگیرد که این برادری است که یوسف را میشناسد، و به برداشت او آدمی افسرده است که مثل بچه صغیر مانده است. به نظرش یک قسمت کار یوسف معالجهٔ او است و انگار یک سال لازم دارد که با او تنها باشد. کار اصلی یوسف با برادرهای دیگر است: انگار میخواهد آنها را دوباره در موقعیتی بگذارد که حالا که جاهل نیستند این بار مقصر نباشند.
او میگوید قرائنی در قرآن هست که برادرها توبه نکردند، چون بزرگی گناهی که کردند را هنوز درک نکردهاند؛ مثل استخوانی که شکسته است و درست جوش نخورده و دوباره میشکند تا درست جوش بخورد. وقتی او را به چاه میاندازند وحی شد که «لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا»، و به برداشت او یوسف به کاروانیها نگفت چون اگر برادرها رسوا میشدند نابود میشدند.
او میگوید یعقوب همان جملهای که بار اول گفت در بار دوم هم میگوید: «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ». این بار برادرها بی گناه هستند و مانند کودکی که بیجهت تنبیه میشود دلشان میشکند، و این به نظر او زمینهٔ توبه را فراهم میکند؛ اینکه توبه کردند یا نه بحث جدایی است.
او میگوید حافظ و شعرا به یوسف اتهام نفهمیدن میزنند، ولی در این سوره کوچکترین خطایی از او نمیبینید. جملهٔ «قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ» حرفی از پدر نمیزند، و از آن میفهمید بخش اصلی زجر مربوط به این دو است. به نظر او قرآن تلاش نکرده تصویرش کند، مثل صحنهٔ پشت بوته در فیلم M.
او میگوید در «أَنَا يُوسُفُ وَ هذا أَخِي» به نظر میآید برادر کوچک کنار یوسف ایستاده و برادرها او را نمیشناسند. میگوید نکتهٔ اصلی برادرها هستند و نکتهٔ دوم معالجهٔ برادر کوچک. در پایان به نظر او خداوند کمک کرده که آبروی برادرها نرود. میگوید این شیوه، یعنی گذاشتن چیزهای مهمتر در پسزمینه و اشارهٔ مستقیم نکردن، الان جا افتاده و سی چهل سال است در داستان کوتاه میکنند.
حزن یعقوب
حاضری میپرسد یعقوب که رؤیا را شنیده بود و میدانست یوسف برمیگردد چرا اینقدر محزون بود. او میگوید تصور شما از پیامبرها یک مقدار اشتباه است، چون یوسف بچهٔ فوقالعادهای بود. میگوید چیزی را باید بگوید که به آن مطمئن نیست و دربارهٔ یک پیغمبر حرف زدن راحت نیست: رؤیای سجده برای یعقوب شاید معنایش این بود که باید زندگیاش را وقف یوسف کند، و شاید احساس تقصیر هم همراه او است؛ نمیداند چقدر درست است.
او میگوید در یعقوب یأس نیست، چون میداند خدا همه کارها را انجام میدهد و یوسف به پیامبری میرسد. حرف زدن دربارهٔ اینکه در دل یعقوب چه میگذرد سخت است؛ اوج عاطفی داستان جایی است که میگوید «وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ». حاضری میپرسد حزن با مقام پیامبری و با «لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» سازگار است یا نه.
او میگوید اگر آن رؤیا همان معنایی را داشته باشد که گفت، دنیای یعقوب یوسف بود و از بین رفته. خبر پسر دوم را که میآورند میگوید «يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ»، انگار حزن دیگری نمیتواند جانشین آن شود. در پایان میگوید فهمیدن این سخت است و چیزی گفته ولی از او قبول نکنید؛ بعداً انشاالله در آن دنیا از خود یعقوب بپرسید.
→ متنِ کاملِ این جلسه