جلسه با تذکری دربارهٔ مردسالاری و اینکه چرا قرآن آن را با گزارهٔ انتزاعی محکوم نمیکند آغاز میشود. سپس به داستان آفرینش بازمیگردد و معنای خلیفه، دلیل اعتراض ملائکه و دانستههای آنان دربارهٔ آدم را بررسی میکند. بخش پایانی مسئلهٔ شر و فساد در زمین را میآورد و میگوید جواب داستان این است که آدم میتواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد، و جلسه با شبههٔ مردسالارانهٔ تعلیم اسماء به آدم پایان مییابد.
تذکر دربارهٔ مردسالاری و بیان عاطفی
او میگوید مردسالاری مستقیم به موضوع جلسه ربط ندارد، ولی چون مهم است به آن اشاره میکند. کسی پرسیده بود اگر این مسئله اینقدر مهم است چرا در قرآن بازتاب خیلی ندارد؛ او در پاسخ زنده به گورکردن دختران را مربوط به همین میدانست، چون مردسالاری یعنی مردها برای زنان ارزش قائل نیستند و در حالت اکستریم حق حیات هم برایشان قائل نیستند. هنوز هم ارزش پسر از دختر بیشتر است و سقط دختران را او مثل زنده به گور کردن میداند، حتی به نوعی بدتر.
به گفتهٔ او اصل این درخواست که قرآن عبارتی داشته باشد که مردسالاری را تعریف و بهشدت محکوم کند، خودش درخواستی مردسالارانه است، چون تفکر انتزاعی یکی از ویژگیهای مردسالاری است و مردها در آن قویترند. خودش مردسالاری را به شیوهٔ انتزاعی و با دوقطبیها تعریف کرد و گفت خیلی بد است، ولی ریشهاش از بین نرفت: همان کسی که این حرفها را شنیده باز مردسالارانه صحبت میکند. به نظر او این عادت به انتزاع در اثر افراط در مردسالاری پدید آمده است و احساس نمیکند اثری کرده باشد.
ایراد تفکر انتزاعی این است که سطحی است و با درون آدم درگیر نمیشود، در حالی که ارزشگذاری روی مرد و زن مسئلهای عاطفی است. او پیشنهاد میکند توصیف سورهٔ نحل را، که به مردی خبر میدهند فرزندش دختر است و از خشم رویش سیاه میشود، چند بار بخوانند؛ این بیانی عاطفی از مردسالاری است. به نظرش خود پرسش نوعی پارادوکس دارد: او مردسالاری را مردسالارانه تعریف کرد و به نظرش اثری نکرد، و ایراد میگیرند که چرا قرآن این کار را نکرده تا اثر بگذارد.
بیان عاطفی در مسائل ارزشی میتواند نتایج خوبی بدهد؛ سورهای که پس از وقایع قیامت از دختران زنده به گور شده میپرسد شما را به چه گناهی زنده به گور کردند، به نظر او همان تأثیر عاطفیای است که باید دنبالش بود. فکر میکند ابزارهای شاعرانه متعادلاند و با ابزارهای مردسالاری نمیشود مردسالاری را شکست؛ ولی بحث انتزاعی را هم، شاید برای شروع چیزی در ذهن، مفید میداند.
خلیفه: جانشینی عمومی در زمین
دربارهٔ داستان آفرینش، او میگوید با اینکه قرآن میگوید «یک خلیفه، آن هم در زمین»، بعضی اغراق میکنند که انسان تنها خلیفه است، آن هم جهانی، و تقریباً موجود دوم بعد از خدا. توضیحش این است که برای عارف قرون پیش زمین معادل جهان بود و ستارهها چیزهای کوچکی بودند که برق میزدند، پس چنین برداشتی عجیب نیست.
اغراق دیگر این است که فقط پیامبران و معصومین خلیفهٔ خدایند. به نظر او از متن برنمیآید که مقصود مقامی باشد که افراد خاص به آن میرسند؛ همهٔ آدمهای کرهٔ زمین به نوعی جانشین خدا هستند، و دلیلش این است که جملهٔ بعد اعتراض ملائکه به فساد و خونریزی است، انگار موجودی که خلق میشود شایستگی ندارد. تصورش این است که خلیفهٔ واقعی کسی است که به جایی رسیده باشد، ولی همه به عنوان جانشین وارد زمین میشوند و حق و باطلی هست.
از کاربرد قرآنی واژه میشود استفاده کرد: وقتی برای قومی جانشینانی قرار داده میشود، لزوماً کار آنان را تکرار نمیکنند و بعضی خوب انجام میدهند. پیغمبر به معنای واقعی خلیفه است، چون همان کاری را میکند که خدا میخواست. او میگوید دربارهٔ آیهای که واژهٔ خلیفه برای داوود آمده الان واقعاً شک دارد، و احساسش این است که همه در پوزیشن جانشینیاند ولی کسانی که درست عمل میکنند انبیا و معصومیناند.
داستان فلسفی و اعتراض ملائکه
او فکر میکند مفهوم خلافت چیزی شبیه مفهوم مشکک است که مدارجی دارد و بر مصداقهای بسیار دلالت میکند؛ لازم نیست جانشین عین کسی عمل کند که جانشینش شده. به نکتهای که گفته شد، که شاید موجوداتی پیش از انسان در زمین بودند و انسان جانشین آنهاست، میگوید با متن سازگار نیست، و سادهترین تعبیر این است که انسانها در زمین کارهایی میکنند و جانشین خدا میشوند.
او میگوید این داستان موضوع دراماتیکی ندارد و داستانی فلسفی است، چون موقعیت بشر را توصیف میکند؛ از بحثهای عمیق فلسفی و عرفانی تا جای ممکن دوری میکند. دربارهٔ ملائکه میگوید آنان نمیگویند چرا او را خلق میکنی؛ میگویند آیا کسی را آنجا قرار میدهی؛ شاید واکنش به این خلیفه به نوعی خودخواهانه باشد، ولی این نکتهٔ مهمی نیست.
به گفتهٔ او بحث بر سر چیزی در حد الفاظ است: همهٔ آدمها در پوزیشن خلافت قرار میگیرند و بالقوه میتوانند به مقام خلیفةاللهی برسند. دربارهٔ آیه میگوید رسماً خطاب به پیغمبر است، «و آنگاه که پروردگار تو»، و چون مخاطب پیغمبر است، مفهوم بالای خلافت در جمله مستتر است.
ملائکه از کجا میدانند؟
او میپرسد ملائکه از کجا میدانند که فساد و خونریزی پدید میآید. یک پاسخ به مادی بودن و از جنس زمین بودن آدم اشاره داشت و میگفت فساد قبلاً هم بوده؛ او میگوید عبارت چنین به نظر نمیرسد، چون انگار زمین خیلی خوب است. ممکن است گفته شود که قدیمیها را آفریدی و چنین شدند و حالا خداوند توضیح میدهد؛ او این را بعید میداند، چون اینکه موجوداتی فقط همدیگر را کشته باشند و دوباره آزمایش شود کمی بعید است.
یک جواب ممکن، که عسلکور میگوید، این است که ملائکه ماورای طبیعیاند و خارج از زمان، ولی ظاهربیناند و آیندهٔ بشر را میبینند بیآنکه وحی را ببینند. او این را کمی بعید میداند و میگوید لزومی ندارد فرض کنیم آینده را دیدهاند؛ بشر را در حد اینکه چنین موجودی است میبینند.
او میگوید ملائکه از بشر حدوداً اطلاع دارند ولی همهچیزش را نمیفهمند، و ادامهٔ داستان تأیید میکند که بشر چیزهایی دارد که از حد درک آنان بالاتر است. میگوید حس خوبی ندارد که از موجودی خارج از زمان حرف بزند که نمیفهمد یعنی چه، و اینجا لزومی نمیبیند.
مفهوم خلافت یا شناخت آدم؟
او پاسخ اول را مطرح و رد میکند: اینکه مقام خلافت اصولاً فساد و خونریزی میآورد، چون هر موجود غیرپرفکتی که جانشین شود چنین میشود؛ فقط خداست که با علم و عدالت مطلق فسادی نمیآورد. به این رد گفته شد که همهٔ انسانها گناه میکنند، و او این را حرف قابلتحملی میداند، ولی میگوید نمونههایی هست که خونریزی نکردهاند.
نمیخواهد رد کند که از تحلیل مفهوم خلافت چنین چیزی درنیاید، ولی به نظرش از متن برنمیآید، چون متن به خونریزی اشاره میکند و اطلاعات ملائکه بیش از دانستن مفهوم خلافت است. میپذیرد که موجود ناقص با قدرت اشتباه میکند، ولی از جمله چنین میفهمد که بحث دربارهٔ خود این انسان است.
به نظر او متن میگوید «جعل»، نه خلق، و آیهٔ بعد بلافاصله از تعلیم اسما سخن میگوید؛ پس انگار آدم پیش از آمدن به زمین خلق شده است و ملائکه او را دیدهاند، شاید فقط ظاهرش را. او میگوید خودش خیلی وقتها فکر میکند ملائکه راست میگفتند، و داستان امیدبخش است چون به خود ما میگوید ارزشش را دارید.
نسخهٔ دیگری که میگوید ملائکه چیزی شبیه آدم را قبلاً دیدهاند، به گفتهٔ او با حرف خودش خیلی فرق نمیکند و ارزش بحث ندارد.
لحن اعتراض و مسئلهٔ شر
او تذکر میدهد که دیالوگ ملائکه حالت اعتراضآمیز دارد و کسی که برای اولین بار بخواند جا میخورد: خدا میگوید میخواهم این کار را بکنم و آنان میگویند چرا، و حتی به نفع خودشان تسبیح را هم میآورند. چون ملائکه معصوماند، ما جرئت نمیکنیم چنین حرفی بزنیم. ابلیس را کنار بگذاریم؛ از ملائکه انتظار نداریم چنین حرفهایی بزنند.
به گفتهٔ او از همان آغاز، که سخن از خلقت و جعل انسان است، بحث شر هست و کل دیالوگ جواب مسئلهٔ شر است: چیز باارزشی وجود دارد با وجود آنچه ملائکه میگویند. او با طعنه میگوید بعضی خودشان میکشند و بعد در وجود خدا شک میکنند. ستارهها در آرامشاند، و شر انگار پدیدهای خاص در دور و بر انسان است.
از جملهٔ اول معلوم است که سرنوشت انسان این است که معصیت کند و به زمین بیاید، و قابل اجتناب نبوده؛ ماهیت انسان این است که اگر شجرهای را مشخص کنی نزدیک میشود. ممکن است به نظر بیاید که وجود شیطان که فریب میداد هم جزو مقدرات این داستان است، چون مقدمات آمدن انسان به زمین از ابتدا هست.
حیات، فساد و شر
او میپرسد وقتی گفته میشود میخواهم خلیفهای در زمین قرار دهم، آیا همهٔ موجودات هستند و منتظرند انسان بیاید. به نظر خودش حیات در زمین نیست، چون بقیهٔ موجودات هم خونریزی و فساد میکنند؛ شاید اصلاً گیاهان هنوز نیستند. این ربطی به تکاملی نگاه کردن ندارد، و دید قرآن این است که همهٔ آنچه در زمین خلق شده به انسان مربوط است.
از طرف دیگر، به نظرش ویژگی حیات است که کار به فساد و خونریزی میرسد: بچهگورخر تکهپاره میشود و خرگوش گیاه را میخورد، و کرهٔ زمین رستوران است. فساد را فقط اخلاقی نمیداند، چون جسد موجود زندهای که میپوسد نشانهٔ فساد است، و آیهٔ فساد در خشکی و دریا را هم اخلاقی نمیفهمد. تعریف فلسفی شر به خارج شدن از تعادل به نظرش تعریفی اختیاری است و متن این را نمیگوید.
او میگوید جواب خداوند این نیست که ملائکه اشتباه میکنند؛ جوابش این است که بدیهایی که میگویید درست است، ولی ببین چه خوبی هم اینجا هست. آیهای یادآوری شد که همهٔ چیزهایی که در زمین است برای شما خلق شده، نه خود زمین؛ او میگوید معنای آیه این است که همهٔ موجودات زمین، تا پیدایش حیات، برای انسان بودهاند.
او میخواهد استدلالش را بر متن بنا کند: اگر حیوانات در زمان دیالوگ بودند، جای اعتراض نبود، ولی این پرسش خیلی مهم نبود و در نتیجهٔ داستان اثری ندارد. نکتهٔ مهم همین توضیح خداوند است که ارزش انسان این است که میشود همهٔ اسماء را به او تعلیم داد.
تعلیم اسماء و پرسشها
خداوند همهٔ اسماء را به آدم تعلیم داد، آنها را بر ملائکه عرضه کرد، ملائکه گفتند نمیدانیم و آدم خبر داد؛ ملائکه قانع شدند که این موجود برتریای دارد. به گفتهٔ او شاید ملائکه هنوز متوجه نیستند که نمیتوانند اسماء را یاد بگیرند؛ تعلیم همهٔ اسماء فقط برای بشر ممکن است، و چنین نیست که آدم اسمها را به ملائکه گفته و آنان یاد گرفته باشند.
او فرق علم و نبأ را یادآوری میکند: میشود چیزی را دانست و نفهمید، مثل کتابی که حفظ کنی؛ انسان علم پیدا میکند و به ملائکه خبر داده میشود و آنان بعضی اسماء را نمیتوانند بفهمند. راز این است که با وجود شر، موجودی خلق شده که میتواند همهٔ اسماء را درک کند، چیزی که انگار سابقه نداشته است.
چند پرسش میماند: اسماء یعنی اسمای خدا یا اسمای همهچیز، دانستن اسماء با مفهوم خلافت چه رابطهای دارد، چرا فقط بشر میتواند همهٔ اسماء را یاد بگیرد، و یاد گرفتن اسماء غیر از دانستن چیست. او به شبههای مردسالارانه هم میرسد: چون ویژگی بشر زبان است و گفته بود در دوقطبیها کلام بیشتر به مردها مربوط است، و اسماء را فقط به آدم یاد دادند، به منطق این شبهه همان چیزی ثابت میشود که مردها خوششان میآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه